Edifício Gustavo Capanema

Het Edifício Gustavo Capanema, ook Palácio Capanema (tevens bekend door het oorspronkelijke gebruik voor het ministerie van Onderwijs en Gezondheid - Ministério da Educação e Saúde MES) is een openbaar gebouw in Centro, het centrum van de stad Rio de Janeiro, aan de Rua da Imprensa. De oprichting van het ministerie van Onderwijs en Volksgezondheid vond plaats in het kader van de regering van Getúlio Vargas en haar project van centralisatie en modernisering van de openbare administratie. Minister Gustavo Capanema, een intellectueel gelieerd aan verschillende avant-gardekunstenaars, had ook de ontwikkeling van een nieuw cultureel project voor het land in gedachten: de toe-eigening door de regering (en vooral door de Estado Novo een paar jaar later) van de nieuwe internationale artistieke esthetiek zou adequaat overeenkomen met de wens om de vooruitgang en modernisering van het land te propageren. In die zin zou het modernisme in het algemeen en de moderne architectuur in het bijzonder vanuit ideologisch oogpunt synoniem worden met een moderne, gecentraliseerde en uiteindelijk autoritaire en efficiënte staat. Met dit in gedachten werd bij de oprichting van het ministerie voorgesteld om een nationale wedstrijd van architecturale projecten te houden om de professionals te kiezen die het hoofdkantoor zouden ontwerpen en bouwen. De jury die werd aangesteld om de voorstellen te analyseren, had echter een conservatief en academisch karakter, wat leidde tot de keuze voor het project door de eclectische architect Archimedes Memoria. Dit project had een monumentaal en historistisch karakter, wat minister Capanema sterk zou hebben mishaagd: deze laatste, die zelfs de winnaar legitimeerde en hem de prijs van de wedstrijd betaalde, belde de toenmalige voormalige directeur van de Nationale School voor Schone Kunsten (Escola Nacional de Belas Artes), de architect Lúcio Costa, om een nieuw team samen te stellen en een project te ontwikkelen met het gewenste karakter van moderniteit. Lúcio Costa stelde een team samen gevormd door Carlos Leão, Ernani Vasconcellos, Affonso Eduardo Reidy en met de deelname van de toenmalige stagiair Oscar Niemeyer en de tuinarchitect Roberto Burle Marx. De euforie van het team (voornamelijk gevormd door jonge architecten die gretig waren naar nieuwe architecturale ervaringen) bij het ontwerpen van iets nieuws, gezien het feit dat maar weinig modernistische architecten ter wereld zich in dezelfde situatie hadden bevonden (die van het ontwerpen van een modern gebouw voor een ministerie), dat Costa zich veroorloofde om het advies van de Frans-Zwitserse Le Corbusier te vragen. Le Corbusier, opgetogen over de configuratie van de baai van Guanabara, stelde voor om een dergelijk project aan zee uit te voeren, in plaats van op de locatie waar het zich bevond (in het centrum van Rio de Janeiro), maar dit verzoek werd afgewezen. De invloed van zijn denken op het uiteindelijke project van het team was echter duidelijk: het verkondigde praktisch alle principes van de moderniteit die Corbusier in Europa zou gaan systematiseren. Het gebouw wordt beschouwd als een mijlpaal in de gevestigde orde van de Braziliaanse moderne architectuur en is ontworpen door een team bestaande uit de voornoemde architecten onder leiding van Lúcio Costa, aangevuld met Jorge Machado Moreira en dus met het advies van Le Corbusier. Het ontwerp van het gebouw repeteert op deze manier het gebruik van functionalistische architectuur van de vijf punten van nieuwe architectuur van Le Corbusier, naast de introductie van nieuwe elementen. Het werd gebouwd in een tijd dat de staat probeerde een gevoel van moderniteit over te brengen op het land, wat zowel tot uiting kwam in het ontwerp van het gebouw als in de historische context waarin het is ingevoegd. De planning en bouw vond plaats tussen 1936 en 1945 en het werk werd in 1945 opgeleverd. Het project probeert de aanbevelingen van Le Corbusier te volgen voor wat hij beschouwde als een "nieuwe architectuur": het hoofdblok is opgehangen aan palen, heeft een dragende structuur vrij van muren en interne scheidingswanden en is omsloten door glazen gordijnen. Het was een van de eerste gebouwen ter wereld die gebruik maakte van zonneschermen om de directe inval van zonnestraling op de noordgevel te vermijden. Het gebouw heeft 16 verdiepingen met op de begane grond (in pilotis) een open galerij die een monumentale plafondhoogte heeft van meer dan negen meter hoog. Het terrein (dat een heel blok in het centrum van Rio de Janeiro beslaat) wordt een openbaar plein, omdat de begane grond van het gebouw doorlaatbaar is, met ongehinderde doorgang voor voetgangers. Vanuit het hoofdblok is er aan de noordelijke vleugel een uitstekende auditoriumvleugel, en een dwars uitstekende evenementenzaal aan de zuidelijke vleugel, waarop het dakterras van het gebouw werd ontworpen door Roberto Burle Marx. De buitenaankleding is versierd met tegels van Cândido Portinari, evenals schilderijen van Alberto Guignard, Pancetti en sculpturen van Bruno Giorgi, Adriana Janacópulos, Jacques Lipchitz en Celso Antônio Silveira de Menezes. Na de verhuis van de federale overheid en de ministeries naar de nieuwe hoofdstad Brasília, werd het gebouw gebruikt als regionaal hoofdkwartier van het Ministerie van Cultuur (MinC) in Rio de Janeiro. Op 20 mei 2025 ging het bouwwerk weer open, ook toegankelijk voor het publiek, na meer dan tien jaar gesloten te zijn geweest. De restauratiewerkzaamheden begonnen in 2019, maar werden pas in 2025 voltooid, voor een totaalbedrag van 84,3 miljoen reais van de federale overheid. Sinds 1948 is het bouwwerk in Brazilië erkend als nationaal beschermd materieel erfgoed. Het gebouw is in beheer van het Instituto do Patrimônio Histórico e Artístico Nacional (IPHAN). In 1996 werd het provisoir genomineerd en opgenomen als tentatief UNESCO werelderfgoed.