Vlaams Tram- en Autobusmuseum

Het Vlaams Tram- en Autobusmuseum is een museum in het Antwerpse district Berchem over het stads- en streekvervoer in Vlaanderen met nadruk op de provincie Antwerpen. Het museum bevindt zich in de voormalige stelplaats Groenenhoek en presenteert een collectie van historische voertuigen van de Nationale maatschappij van Buurtspoorwegen (NMVB) en de voormalige stadsvervoermaatschappijen. Geschiedenis De stad was in volle expansie en had net zoals andere steden nood aan openbaar vervoer. Op 25 mei 1873 reed in Antwerpen dan ook de eerste paardentram, tussen de Meirbrug en Berchem-Kerk. In de daaropvolgende jaren exploiteerden dertien verschillende maatschappijen diverse tramlijnen, wat leidde tot variatie in wagentypes en spoorbreedtes. Daarom werd besloten om in 1900 alle lijnen te laten beheren door Compagnie Générale des trams d’Anvers (C.G.T.A.) om het tramnet te uniformiseren en te elektrificeren. In 1911 verwierf de C.G.T.A. het terrein in Berchem. In maart 1912 werd de bouw gestart van de nieuwe tramloods en deze werd enkele maanden later in gebruik genomen. Er was plaats voor 140 twee-assige trams. In de jaren 1956-1966 vond er een renovatie plaats. Zo werd de sporensituatie in de loods aangepast zodat de trams in een lusvorm konden in- en uitrijden. Verder werden er ook nieuwe lokalen in onder gebracht voor het rijdend en en technisch personeel. Als laatste werd er ook een wasinstallatie voor trams toegevoegd. De loods was in gebruik tot 1997. De tramloods is sinds 1996 beschermd. Deze bescherming omvat de gebouwen met inbegrip van de smidse en zijn uitrusting, de oorspronkelijke werkput en de ophanging van de bekabeling voor de pantografen. De smidse is volledig bewaard gebleven met een gemetselde haard, ijzeren rookkap, blaasinstallatie voor het aanwakkeren van de haard, werkbank met klem, slijpsteen en aambeeld. Het los materiaal is grotendeels verdwenen. De gevel was vroeger ook versierd met een wiel-met-vleugels motief en het opschrift ‘Cie Générale des Trams d’Anvers’. In 2019 is de tramloods gerenoveerd. Sinds 1999 is de tramloods een museum beheerd door erfgoedvereniging VlaTAM vzw. Zij staan in voor het onderhoud van de site en voertuigen, beheer van het archief en de exploitatie van de rijvaardige voertuigen. Archiefwerking Na de opsplitsing van de Nationale Maatschappij van Buurtspoorwegen is het Vlaamse deel (inbegrepen Waals-Brabant) van het bedrijfsarchief overgedragen aan De Lijn. Door de persoonlijke tussenkomst van de eerste conservator, Eric Keutgens, is dit buurtspoorwegarchief bewaard gebleven en opgeslagen in het museum. Het archiefdeel van West-Vlaanderen is later door de archiefdienst van de provincie West-Vlaanderen te Brugge overgenomen. Het archief bevat o.a. de oorspronkelijke projectaanvragen, kapitaalvorming, kunstwerken, stations en stelplaatsen, privé-aansluitingen, elektrificatie en exploitatie. Deze documenten zijn op afspraak te raadplegen door onderzoekers. VlaTAM bezit ook technische archieven en materieellijsten van trams en bussen, afkomstig van de maatschappijen en constructeurs. Het foto-, dia- en filmarchief is vooral opgebouwd uit schenkingen van liefhebbers die hun werk aan het museum hebben toevertrouwd. Er is ook een uitgebreide bibliotheek van boeken en tijdschriften, meestal niet meer in de handel te vinden. Ook boeken over buitenlandse trams en bussen behoren tot de verzameling. Het museum beheert ook een uitgebreide verzameling aan erfgoedobjecten zoals toebehoren, dienstuniformen, modellen en dergelijke. Collectie historisch rollend materieel De collectie rollend materieel bestaat uit 70 voertuigen, waaronder één stoomlocomotief, twintig elektrische trams, vijf bijwagens, twaalf dienstwagens, vier goederenwagons, één dieselwagon, 25 autobussen, één trolleybus en één gyrobus. Een aantal voertuigen zijn rijvaardig en worden ingezet op het Antwerpse net voor evenementen en verhuur. De pakwagen B 2227 van de Buurtspoorwegen (1899) is het oudste voertuig uit de collectie. Andere merkwaardige voertuigen zijn, onder andere, de eerste Antwerpse elektrische tram (bouwjaar 1900), een open rijtuig uit Gent (1908), een stoomtramlocomotief (1915) en de enige bewaard gebleven gyrobus in de wereld. Externe link VlaTAM website