Drie Tommen (Tienen)

De Drie Tommen of Drie Tumuli zijn Gallo-Romeinse grafheuvels te Grimde in de Belgische stad Tienen. Ze zijn opgericht in de latere 2e eeuw als grafmonument voor Marcus Probius Burrus. Beschrijving De site ligt aan de Sint-Truidensesteenweg, langs de vroegere heirbaan Boulogne-Kassel-Keulen. Met een diameter van circa 30 m en een hoogte variërend van 8 tot 12,5 m, behoren de tumuli tot de grotere van de streek. De middelste bevatte alleen een houten paal, die mogelijk als fundering diende voor een standbeeld van Marcus Probius Burrus. De buitenste tumuli bevatten elk een houten grafkamer. In de oostelijke grafheuvel is een gouden staafje aangetroffen met de naam van M. Probius Burrus. Hij moet een voorname Gallo-Romein zijn geweest in de civitas Tungrorum. In de westelijke grafheuvel zal zijn vrouw zijn begraven. Daar is een bijzondere camee gevonden van Gaius Vipsanius Agrippa en een kunstig bewerkte gouden ring met de inscriptie CONCORDI COMMVN. De tumuli lagen in een graftuin omgeven door een muurtje uit gobertangesteen. In zo'n grafpark met bloembedden en bomen konden nabestaanden bijeenkomen voor herdenkingen. Camee De camee uit het vrouwengraf is gesneden in een ovale sardonyxsteen, bestaande uit drie lagen van verschillende kleur. Hij is gevat in een bewerkte gouden omlijsting, met daarachter een bronzen speld. De camee draagt het portret van een jonge man in melkwit reliëf op een donkerrode achtergrond. Men heeft gemeend dat het om keizer Augustus ging, maar het is veeleer zijn kleinzoon Gaius Vipsanius Agrippa. Ring De ring uit het vrouwengraf is van goud en opengewerkt. Tussen twee rijen amazoneschilden draagt hij het opschrift CONCORDI COMMVN, mogelijk te lezen als Concordi[ae] commun[i] ("in eensgezinde gemeenschap"). Blijkbaar ging het om een persoonlijk bezit dat verwees naar een gelukkig huwelijk. Misschien was het een verlovingsring (annulus pronubus), of was de betekenis te vergelijken met een moderne trouwring. Geschiedenis Uit 1340 dateert een vermelding van de Drie Tommen in de boeken van de Tiense armentafel ("retro Tumbas de Thenis"). Circa 1700 staat in het Chijnsboeck ons gen. heeren shertoghen van Brabant: "twe daechmalen laents gelegen bij de Tommen van Thienen tegenover de gemeyn straete leyende van Thienen naer Goetsenhoeven". Op de Ferrariskaarten (ca. 1771-1778) zijn de tumuli weergegeven langs de weg van Tienen naar Hakendover onder de benaming Tombes de Grunde. Uit de Oostenrijkse Successieoorlog is een eerste opgraving van de tot dan ongeschonden tumuli bekend. De Franse ingenieur Franquet beschreef hoe hij in 1748 een horizontale en een verticale gang liet graven in een van de tumuli, met als enige resultaat de vondst van een urne met kippenbotten. Mogelijk ging het in werkelijkheid om menselijke crematieresten. Een volgende opgraving werd uitgevoerd in juni 1813 door de stadsarchitect Philippe Robbiet op vraag van graaf François de Neufchâteau. Er werd niets bereikt, behalve een gedeeltelijke instorting van de middelste tumulus. Op 10 oktober 1892 werden de grafheuvels onderzocht onder de leiding van baron Alfred de Loë. In de derde grafheuvel vond men een gouden staafje met de tekst MPRO BIVS BVR RVS op de zijden gegraveerd. De ontcijfering is heel gemakkelijk: M(arcus) Probius Burrus, d.i. Marcus Probius de Rosse. Naast scherven in brons, ijzer, ivoor, glas en keramiek vond men een zilveren vaas, een bronzen cirkelvormig medaillon (fibula circularis), een gouden ring en een camee. Het Weldadigheidsbureel van Tienen heeft de vondsten op 27 september 1897 openbaar verkocht. Ze werden verworven door het Jubelparkmuseum, behalve de camee en de ring, die onbetaalbaar waren. Deze stukken werden aangekocht door baron Edmond de Rothschild voor resp. dertigduizend en vijftienhonderd Belgische frank. Voor het museum in Brussel werden replica's gemaakt. Rijksmaarschalk Hermann Göring eiste tijdens de Tweede Wereldoorlog de geconfisqueerde stukken van de Franse Rothschilds op voor zijn privéverzameling. Na de oorlog werden een groot deel van deze kunstschatten ontdekt in de Oostenrijkse zoutmijnen. Een deel van de verdwenen voorwerpen, waaronder de Tiense camee en verlovingsring, kwam zo terug bij hun rechtmatige eigenaar in Waddesdon Manor terecht. In Waddesdon Manor, dat sinds 1957 deel uitmaakt van de National Trust, wist men lange tijd niet waar deze juwelen vandaan kwamen. Zij bevonden zich nog in de oorspronkelijke doos, maar elk object was voorzien van een "nazinummer", beginnend met een R. De Romeinse juwelen bleven nog een tijd in het privébezit van James’ weduwe, Dorothy, die ze pas in 1971 aan de National Trust overmaakte. Zij werden op aanvraag van de National Trust door enkele Engelse deskundigen van het British Museum aan een onderzoek onderworpen en door hen als afkomstig uit de 1ste en 2de eeuw gedateerd. Deze stukken werden na een maandenlange speurtocht langs archieven, veilinghuizen en musea door historica Lutgart Vrancken, medewerkster van het Stadsarchief te Tienen, herontdekt. In 2012-2013 zijn alle bomen en struiken op de Drie Tommen verwijderd door de gemeente Tienen. Na 2016 is, in opdracht van de gemeente Tienen, de locatie samen met omliggend terrein omgevormd tot een rustgevend open park met wandelpaden. Een inheemse bloemenweide moet de zichtbaarheid op de eeuwenoude heuvels vergroten. Binnen het project VIA-VIA, dat de zogenaamde Via Belgica in de schijnwerpers plaatst, wordt de toeristische infrastructuur rond de Drie Tommen verder uitgebouwd. Literatuur A. de Loë, 1895, "Exploration des tumulus de Tirlemont" in: Annales de la société d'archéologie de Bruxelles, 419-453 M. Martens & L. Vranken, 2007-2008, "De drie tumuli van Grimde (Tienen): de herwaardering van het grafmonument van Marcus Probius Burrus", in: Erfwoord 48, 8-13. G. Hensen, 2010, Archeologische evaluatie en waardering van de drie Gallo-Romeinse tumuli van Grimde, RAAP Archeologisch Adviesbureau. Online tekst Pierre Degel, 2011, "De camee en de drie tumuli van Grimde in de schijnwerpers" in: De Muntklapper 69, 1-7 R. Nouwen, 2012, De onderdanen van de keizer. 35 uitzonderlijke verhalen van unieke mensen, Davidsfonds, Leuven, 124-129. Zie ook Gallo-Romeinse tumuli in België Externe links Webstek "Red Marcus" uitgaande van het stadsbestuur Tienen Locatie van de tumuli