Wolna

Wolna (biał. Вольна; ros. Вольно, hist. również Wolnaje, Wolno) – agromiasteczko na Białorusi, w rejonie baranowickim obwodu brzeskiego, około 24 km na północny wschód od Baranowicz. Siedziba sielsowietu oraz parafii prawosławnej pw. Świętej Trójcy. Wieś szlachecka położona była w końcu XVIII wieku w powiecie nowogródzkim województwa nowogródzkiego. Odmiana nazwy wsi Zarówno w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego jak i Dziejach rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej autorzy zastosowali przymiotnikową odmianę nazwy wsi: dopełniacz i miejscownik w postaci: „Wolnej”. Jednak zarówno oficjalna odmiana nazwy wsi w okresie międzywojennym, jak i dzisiejsza, oficjalna białoruska odmiana nazwy białoruskiej mają formę rzeczownikową: dopełniacz i miejscownik brzmią: „Wolny” i „Wolnie”. Jest to uzasadnione również tym, że m.in. historyczne nazwy wsi brzmiały również: „Wolnaje”, „Wolno”. Rosyjska nazwa wsi to też Wolno (ros. Вольно). Historia Najstarsze znane dziś wzmianki o Wolnie pochodzą z połowy XVI wieku. Dobra te były wtedy własnością Chodkiewiczów. Po śmierci Jerzego Chodkiewicza w 1569 roku odziedziczyła je jego żona Zofia Olelkowicz-Słucka (1536–1571), a po niej dziedziczył je mąż jej wnuczki Zofii (córki Hieronima), Paweł Wołłowicz (1584–1630), któremu Zofia wniosła ten majątek we wianie. Po nich dziedziczył ich syn Kazimierz Eustachy. W 1632 roku właścicielem wsi był już Krzysztof Kamieński, podstoli nowogródzki, który, wraz z żoną, Heleną Drucką-Horską, ufundował tu murowaną cerkiew unicką. Zapisali też monastyrowi 10 poddanych z nadziałem włócznym i 12 włók gruntów i łąk w uroczyskach Brzeżne i Markowszczyzna, oraz prawo użytkowania z lasu w puszczy Mołodowskiej. Po Krzysztofie i Helenie dziedziczył ich syn Samuel. XVIII-wieczne losy własności wsi przedstawiane są dwojako: syn Samuela i Klary, Jozafat Kamiński sprzedał w 1711 roku część obszernych włości, w tym Wolnę, za 20 tysięcy złotych polskich Domosławskim. W 1771 roku Michał Domosławski podarował Wolnę Stefanowi Śliźniowi. Jednym z kolejnych właścicieli Wolny był Jan Ślizień, chorąży nowogródzki, praprawnuk Aleksandra Śliźnia, dziada Stefana. Ojcem Stefana był Stefan Jan Ślizień dobra przeszły na własność rodu Czetwertyńskich, od których nabył je Jan Ślizień. Po śmierci Jana w 1860 roku Wolna przypadła jego synowi Rafałowi (1803–1881), znanemu rzeźbiarzowi, po którym z kolei Wolna przypadła jego synowi Henrykowi (zm. w 1910 roku). Po śmierci Henryka Wolnę i Bartniki odziedziczył bratanek Henryka, Waldemar Ślizień (zm. w 1915 roku), po którego śmierci Wolnę odziedziczyła jego (i żony Jadwigi Obuchowicz) jedyna córka Iza Ślizień (ur. w 1915 roku), która była ostatnią właścicielką Wolny. Wielkość majątku Śliźniów topniała: w 1876 roku wynosiła 2025 dziesięcin, w 1911 – 1360, a w 1939 roku – jedynie 400. Przed rozbiorami Wolna leżała w województwie nowogródzkim Rzeczypospolitej. Po II rozbiorze Polski znalazła się na terenie ujezdu nowogródzkiego, należącego do guberni słonimskiej (1796), litewskiej (1797–1801), a później grodzieńskiej i mińskiej Imperium Rosyjskiego. Po ustabilizowaniu się granicy polsko-radzieckiej w 1921 roku Wolna wróciła do Polski, w 1926 roku stała się siedzibą gminy Wolna, w powiecie baranowickim województwa nowogródzkiego. Od 1945 roku wieś znajdowała się na terenie ZSRR, od 1991 roku – na terenie Republiki Białorusi. W 1886 roku Wolna liczyła 470 mieszkańców. W 1921 roku miejscowość liczyła: wieś – 724 mieszkańców, zamieszkałych w 125 budynkach, w tym 698 Białorusinów, 19 Żydów i 7 Polaków. 695 mieszkańców było wyznania prawosławnego, 21 mojżeszowego i 8 rzymskokatolickiego; folwark – 35 mieszkańców, zamieszkałych w 7 budynkach, w tym 24 Białorusinów i 11 Polaków. 15 mieszkańców było wyznania prawosławnego, 11 rzymskokatolickiego i 9 mojżeszowego. W roku 2009 miejscowość liczyła 678 mieszkańców. Przy drodze stoi mała kapliczka, odrestaurowana w drugiej dekadzie XXI wieku. Monaster i cerkiew Dawny dwór Od co najmniej XVII wieku w Wolnie stał modrzewiowy dwór. W pierwszej połowie XIX wieku został przedłużony, poszerzony i podwyższony. Śliźniowie nadali mu charakter neogotycki, dobudowując sześcioboczne wieżyczki przykryte stożkowymi daszkami. Od strony frontowej zbudowano dwie wyższe, potężne wieże wpuszczone do połowy swej średnicy w głąb domu. Całość, poza wieżyczkami, przykrywał płaski dach gontowy, dwu- lub trzyspadowy. W wyniku przebudowy dwutraktowe wnętrze domu zyskało korytarz. Od tyłu domu, na całej długości zamkniętej ramami skrzydeł, urządzono taras ze stopniami wiodącymi do ogrodu, na który nie było wyjścia: rząd okien umieszczonych w elewacji ogrodowej, posiadających kształt portfenetr, służył wyłącznie do oświetlenia wnętrz i jako dekoracja. We dworze często bywał Adam Mickiewicz, w latach 40. XIX wieku mieszkał tu Jan Czeczot. W latach 30. XX wieku na ścianach salonów wisiały obrazy takich mistrzów, jak: Juliusz Kossak (płótno batalistyczne), Henryk Siemiradzki (Pochodnie Nerona), Julian Fałat (Zima w lesie) czy Ilja Riepin (malutkich rozmiarów Iwan Groźny z synem). Stała tu również rzeźba dziewczynki w słomianym kapeluszu z rozwianymi włosami Antonia Canovy. Dom był otoczony przez rozległy park krajobrazowy o powierzchni kilkunastu hektarów. Resztki parku zostały przeprojektowane w 1983 roku w związku z budową w nim obelisku upamiętniającego żołnierzy poległych w czasie II wojny światowej. Dwór został spalony w czasie II wojny światowej, resztki rozebrano po wojnie. Do dziś przetrwała oficyna (kamienny prostokątny budynek o wymiarach 26 m × 13 m, całkowicie przebudowany po wojnie, dobudowano I piętro) i browar (z 1830 roku, możliwe, że najstarszy z zachowanych na Białorusi). Majątek w Wolnie jest opisany w 2. tomie Dziejów rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej Romana Aftanazego. Przypisy