Sobór św. Zofii w Połocku

Sobór Mądrości Bożej, zwany też soborem św. Zofii (biał. Сафійскі сабор у Полацаку, cs. Sofijski Sobor) – katedra w Połocku na Białorusi, założona jako jedna z pierwszych budowli chrześcijańskich na terenie obecnej Białorusi jeszcze w XI wieku. Pierwotnie prawosławna, w latach 1596–1654 oraz 1668–1839 znajdowała się w posiadaniu Kościoła unickiego, a w latach 1839–1924 i 1942–1944 ponownie w rękach prawosławnych. Obecnie wykorzystywana jest jako sala koncertowa i muzeum oraz sporadycznie (przez prawosławnych) do celów kultowych. W 2004 roku wraz z cerkwią Przemienienia Pańskiego w Połocku świątynia została wpisana na listę informacyjną UNESCO. Historia Pierwsza cerkiew Połock jest najstarszym miastem na Białorusi (pierwsza wzmianka w łacińskiej „Powieści lat minionych” pochodzi z 862 r.), a pierwsza katedra biskupia powstała tu ok. 992 r. Pierwsza, nieistniejąca już dzisiaj murowana cerkiew Mądrości Bożej w miejscu dzisiejszego soboru powstała w połowie XI wieku z inicjatywy księcia połockiego Wsiesława Czarodzieja (panującego w latach 1044–1101). Budowlę wznieśli mistrzowie bizantyjscy. Świątynia ta naśladowała w swojej architekturze sobór Mądrości Bożej w Kijowie oraz sobór Mądrości Bożej w Nowogrodzie Wielkim (miała pięć naw), dzięki czemu Połock stał się trzecim miastem w Europie Wschodniej posiadającym własną katedrę św. Zofii, na wzór Konstantynopola. Wezwanie nadane świątyni sygnalizowało polityczne ambicje książąt połockich. Obiekt był katedrą prawosławnej eparchii połockiej, która w 1411 r. uzyskała status archieparchii (arcybiskupstwa). W książęcym okresie historii miasta na placu przed katedrą odbywały się wiecze – staroruskie zgromadzenia (protodemokratyczna tradycja) podejmujące najważniejsze decyzje polityczne ze społecznością miasta. W cerkwi znajdowało się skryptorium i legendarna biblioteka połocka. Co najmniej do końca XV w. sobór był najważniejszym symbolem miasta, o czym świadczył napis na miejskiej pieczęci: Pieczęć Połocka i św. Zofii. W czasach przynależności Połocka do Rzeczypospolitej dokonano przebudowy obiektu w celach obronnych, zachował on jednak funkcje sakralne. W 1563 r. miasto zostało zdobyte przez wojska cara moskiewskiego Iwana IV Groźnego i znajdowało się pod okupacją aż do wyzwolenia przez Stefana Batorego w 1579 r. W wyniku wojny litewsko-moskiewskiej sobór został poważnie uszkodzony i stał w ruinie aż do początku XVII stulecia. Wczesny okres unicki i zniszczenie świątyni Po przyjęciu unii brzeskiej w 1596 r. zrujnowaną cerkiew przekazano Kościołowi unickiemu – archieparchia połocka stała się greckokatolicka. W 1618 r. młody władyka (biskup) Jozafat Kuncewicz rozpoczął renowację głównej katedry. Do nadzorowania prac zaprosił Andreasa Kromera, którego kronikarze nazywali „mistrzem murarzem narodowości niemieckiej wiary rusińskiej”. Była to pierwsza programowa budowla młodego Kościoła unickiego, w związku z czym murator miał za zadanie architektonicznie wyrazić ideę „jedności z Kościołem rzymskim”. Zniszczono wówczas cztery wieże, podniesiono centralną kopułę, ołtarz przeniesiono na północ, a główną fasadę zbudowano od strony południowej. W wyniku prac, zakończonych około 1620 r., plan katedry upodobnił się do renesansowych kościołów znanych z włoskich traktatów architektonicznych z XVI wieku. Podczas wielkiej wojny północnej (1700–1721) w katedrze doszło do tragedii. Żywiący szczególną niechęć do unitów car rosyjski Piotr I, będąc w 1705 r. w Połocku, wszedł w konflikt z zakonnikami i dokonał rzezi bazylianów opiekujących się świątynią (kilku mnichów zostało zabitych tuż przy ołtarzu). Następnie z rozkazu cara zamieniono ją na magazyn wojskowy (prochu i amunicji). W maju 1710 r., w dniu opuszczenia Połocka przez rosyjski garnizon, nastąpił potężny wybuch, który zrujnował cerkiew niemal w 90%. Świątynia przez kolejne ćwierćwiecze leżała w gruzach. Odbudowa w stylu baroku wileńskiego Dopiero w 1738 r. z inicjatywy arcybiskupa połockiego Floriana Hrebnickiego (który był uczestnikiem synodu zamojskiego w 1720 r., gdzie podjęto decyzję o latynizacji Kościoła unickiego) i bazylianów rozpoczęto prace konserwatorskie i odbudowę nowej świątyni katedralnej. Prace budowlane tego etapu zakończono w 1750 r. Odnowiona archikatedra stała się doskonałą ilustracją procesów latynizacji architektury unickiej w XVIII wieku. Przypuszczalnie pierwszy projekt stworzył włoski architekt Guido Antonio Longhi, ale projekt nowej fasady od strony południowej, szczytu i ołtarza głównego wykonał architekt Jan Krzysztof Glaubitz, który nadzorował ostateczne prace wykończeniowe do 1765 r. Po odbudowie katedra zyskała nową orientację na osi południe-północ (wcześniejsza bazylika była orientowana z zachodu na wschód); ściany nowej świątyni obejmowały te części katedry Kuncewicza, które przetrwały eksplozję, oraz nieliczne ocalałe resztki dawnych absyd z XI wieku, które włączono w nową strukturę jako transept (nawę poprzeczną). Po drugiej stronie bazyliki zbudowano symetryczną fasadę transeptu, naśladującą oryginalną absydę. Bazylika otrzymała formę trójnawową, zyskała cechy stylistyczne późnobarokowej architektury nurtu tzw. baroku wileńskiego, bogato ozdobiono ją pilastrami, gzymsami i niszami, a z dwóch stron fasady głównej wzniesiono 50-metrowe wieże. Wymurowano typowy dla kościołów unickich ikonostas, będący raczej symbolicznym nawiązaniem do tradycji bizantyjskich, niż rzeczywiście im odpowiadający. Zainstalowano organy na chórze oraz boczne ołtarze przy kolumnach, co również nie odpowiadało tradycjom prawosławnym. Nową katedrę konsekrowano pod wezwaniem Zesłania Ducha Świętego. Sobór w czasach Imperium Rosyjskiego W 1839 r., w budynku połockiej katedry, miał miejsce akt likwidacji unii brzeskiej (synod połocki) i przekazania jej do administracji prawosławnej. W 1840 r. świątynia utraciła status archikatedry (nadano go odebranemu katolikom kościołowi jezuitów), a wkrótce została przekształcona w cerkiew pomocniczą, w której nabożeństwa odbywały się tylko kilka razy w roku. Cerkwi nie przebudowano gruntownie w stylu bizantyjsko-ruskim, jak czyniono to z wieloma innymi świątyniami pounickimi. Zamiast tego w latach 1846–1851 katedra została poddana renowacji, której głównym celem było oczyszczenie jej architektury i dekoracji z detali unickich. W rezultacie zniszczono wszystkie barokowe rzeźby i płaskorzeźby na głównej fasadzie oraz we wnętrzu, zamalowano freski i zlikwidowano organy. Z powodu utraty znaczenia, w 1856 r. cerkiew Mądrości Bożej zdegradowano do rangi świątyni filialnej, w której nabożeństwa odbywały się tylko kilka razy w roku. Konserwacja „archeologiczna” (1912–1914) Pod koniec XIX wieku rozwój archeologii doprowadził do wzrostu zainteresowania pozostałościami pierwotnej, jedenastowiecznej katedry św. Zofii. W kręgach władz rosyjskich pojawił się pomysł zniszczenia barokowej świątyni w celu przywrócenia jej pierwotnego, bizantyjskiego wyglądu. Z inicjatywy mieszkańców Połocka zainicjowano w lokalnych i ogólnokrajowych gazetach dyskusję na temat celów i metod remontu. W wyniku tej akcji postanowiono zachować barokową architekturę soboru w niezmienionym stanie. W latach 1912–1914 w świątyni przeprowadzone zostały prace remontowe z udziałem najlepszych przedstawicieli rosyjskiej archeologicznej szkoły konserwatorskiej. Ich wynikiem było zachowanie soboru św. Zofii nie tylko jako zabytku archeologicznego, lecz także jako wybitnego przykładu wileńskiej architektury barokowej. Czasy współczesne Prawosławni władali świątynią do lat dwudziestych XX wieku. W czasach sowieckiej Białorusi, w 1924 r., połocki sobór został zamknięty dla kultu, a budynek stał się siedzibą lokalnego muzeum krajoznawczego. Do funkcji kultowych obiekt został na krótko przywrócony w latach 1942–1944. W pierwszych dekadach powojennych budynek pozostawał w dużej mierze niewykorzystywany. Od 1969 r. w katedrze prowadzone są badania archeologiczne i systematyczne prace konserwatorskie. W 1983 r., po bardzo długo trwającej restauracji, w budynku otwarto salę koncertową muzyki kameralnej i organowej, w której zainstalowano organy czechosłowackiej firmy Rieger-Kloss. Regularnie odbywa się tu Międzynarodowy Festiwal Muzyki Organowej. Od 1987 r. w budynku funkcjonuje Muzeum Historii Architektury Soboru Sofijskiego, w którym eksponowane są fragmenty murów i fresków z XI stulecia. W świątyni przetrwały ponadto fundamenty i mozaiki z XI wieku, krucyfiksy oraz unicki murowany ikonostas z XVIII wieku. Malowidła i rzeźby z XVIII wieku w przeważającej mierze nie zachowały się, tak samo jak i obrazy z ołtarzy bocznych. Obecnie wyznawcy prawosławia czynią starania prowadzące do odzyskania świątyni na wyłączność. Państwo białoruskie, sprzyjające wprawdzie prawosławiu, nie zdecydowało się jednak na likwidację prężnie działającego muzeum i sali organowej. Starania białoruskich grekokatolików o zwrot swojej dawnej katedry zostały natomiast odrzucone. Świątynia jest użytkowana liturgicznie przez prawosławnych jedynie w dniu 5 czerwca (wspomnienie św. Eufrozyny Połockiej) oraz podczas okrągłych jubileuszy najważniejszych wydarzeń państwowo-cerkiewnych. W pobliżu cerkwi ustawiono historyczny kamień Borysa z napisami z XII wieku, przeniesiony do Połocka w 1981 r. Przypisy Bibliografia Wadzim Glinnik: Sobór św. Zofii w Połocku. polonika.pl. (pol.). Zbigniew Hauser: Nowy ilustrowany przewodnik po zabytkach kultury na Białorusi. Warszawa: Burchard Edition, 2005. ISBN 83-87654-25-6. (pol.). Linki zewnętrzne Radzima.org globustut.by