Kościół Przemienienia Pańskiego w Nowogródku

Kościół Przemienienia Pańskiego, zwany także kościołem farnym, białą farą lub farą Witoldową – rzymskokatolicki kościół wzniesiony przez księcia Witolda pod koniec XIV w., przebudowany w latach 1719-1726 w stylu barokowym w Nowogródku na Białorusi. Znajduje się przy ul. 1 Maja, u podnóża wschodniego zbocza góry zamkowej. Pierwotnie kościół był pod wezwaniem Wszystkich Świętych. W kościele znajduje się, uważany za cudowny, obraz Matki Bożej Nowogródzkiej. Od 29 lipca 2018 r. kościół ma status sanktuarium Błogosławionych Męczennic z Nowogródka. Historia Według tradycji kościół wzniesiono w 1395 roku z fundacji księcia Witolda, na miejscu pogańskiego kapiszcza Pioruna. Początkowo kościół konsekrowano w imię Wszystkich Świętych. W lutym 1422 roku biskup żmudzki Maciej udzielił w świątyni ślubu królowi polskiemu Władysławowi Jagielle i Zofii Holszańskiej. 14 lipca 1714 roku koadiutor biskupa wileńskiego Maciej Ancuta poświęcił kamień węgielny pod nowy murowany kościół. Budowę prowadzono w latach 1719-1726. Wiadomo, że świątynię wznieśli miejscowi murarze: Jakub Boksza, Jerzy Urłowski, Andrzej Szarecki, Jerzy Stepkowski. W 1723 roku dokonano konsekracji kościoła pod wezwaniem Bożego Ciała. Wnętrze ozdabiało wówczas pięć starych ołtarzy. Budowę ukończono w 1740 r., zaś w 1776 r. (wg innych źródeł 1786 r.) biskup Antoni Żółkowski rekonsekrował kościół ku czci Przemienienia Pańskiego. W latach 1770 – 83 kościół został pokryty dachówką, lecz w 1792 r. podczas restauracji ponownie pokryto go gontem. W 1790 r. z prawej strony ówczesnej ul. Kowalskiej proboszcz kościoła ks. Chiałkowski wybudował nową murowaną plebanię (obecny budynek zespołu klasztornego sióstr nazaretanek), a także szereg budynków gospodarczych. Przy lewym ołtarzu św. Antoniego stała chrzcielnica, gdzie 12 lutego 1799 r. został ochrzczony syn Barbary i Mikołaja Mickiewiczów, któremu nadano imię Adam. Z tej okazji w latach 20. XX w. na ścianie kościoła, na lewo od wejścia, wmurowano niewielką marmurową tablicę. Pod koniec XVIII w. do parafii należały kaplice w Wołkowiczach, Horodecznie oraz Klukowiczach. Źródła archiwalne posiadają informację o kaplicy, wchodzącej do zespołu pałacu zamkowego. Pałac ów został zbudowany na przełomie XVI – XVII wieków, kaplicę zaś dobudowano pod koniec XVII w. W 1809 roku za wejście główne służyła drewniana kruchta. Przy parafii działały szkoła i szpital. W 1812 roku podczas inwazji Francji na Rosję wojska napoleońskie wykorzystały kościół jako magazyn prowiantu. Po wojnie wznowiono nabożeństwa, jednak wnętrze świątyni było zniszczone. W inwentarzu z 1823 r. opisano zniszczony gont i odpadający tynk. Uszkodzony obraz Przemienienia Pańskiego autorstwa Franciszka Smuglewicza został źle sklejony i rozpadł się pod wpływem wilgoci. Krytyczny był także stan ścian budynku. Po 1831 r. ówczesny proboszcz wystarał się u władz rosyjskich, aby przenieść parafię z fary do kościoła św. Michała, który zaborcy planowali zamknąć. Był to ostatni kościół nowogródzki w dobrym stanie. W 1857 roku zgodnie z rozkazem ministra spraw wewnętrznych Imperium Rosyjskiego od dnia 31 grudnia, kościołowi nadano rangę filialnego, co spowodowało, iż pozostał bez opieki i pół wieku przebywał w zaniedbaniu, niemalże zamieniając się w ruinę. Według inwentarza z 1867 r. budynek pokryty był gontem. Kościół posiadał ołtarz główny, dwa ołtarze boczne i dwie kaplice. Podłoga była ceglana, pod nią znajdowały się dwie duże piwnice. Okien było w sumie siedem, a w kaplicach dwa. Po lewej stronie ołtarza głównego znajdowała się zakrystia z jednym oknem. W 1906 r. uzyskano pozwolenie na odbudowę fary, lecz odnowę zniszczonej świątyni rozpoczęto dopiero w 1921 r. dzięki rządowej subwencji. W dniu 1 listopada 1922 r. w uroczystość Wszystkich Świętych biskup miński Zygmunt Łoziński dokonał ponownego poświęcenia kościoła. Oficjalne odrodzenie parafii nastąpiło w 1929 roku, a świątynia trafiła pod opiekę sióstr nazaretanek. 1 sierpnia 1943 r. gestapo rozstrzelało 11 sióstr nazaretanek, których groby do 1991 r. znajdowały się w pobliżu kościoła. Relikwie błogosławionych sióstr zostały umieszczone w kaplicy Anioła Stróża, a na miejscu ich pochówku, w pobliżu kaplicy Bożego Ciała, umieszczono kamień z pamiątkową tablicą. Za czasów sowieckich kościół w 1948 zamieniono na magazyn, mimo oporu mieszkańców, którzy nie oddawali kluczy, pilnowali kościoła podczas dyżurów i bronili do niego dostępu. Opór katolików złamano, gdy staranowano drzwi ciężarówką. Wyposażenie częściowo zniszczono, rozprzedano lub rozkradziono wywożąc do muzeum w Mińsku. Następnie miejscowe władze otworzyły w kościele sklep meblowy oraz skup złomu i makulatury. Przez 23 lata świątynią opiekowała się ocalała siostra sługa boża Małgorzata Banaś, mieszkająca w pokoju przy zakrystii. W 1976 roku zamknięto magazyn mebli i budynek porzucono. Po przygotowaniach ponownie otwarto dopiero w 1984 r. Nabożeństwa wznowiono w 1992 r., w 1998 r. zakończono renowację. W latach 2010–2013 przeprowadzono prace remontowo-konserwatorskie elewacji świątyni oraz marmurowej płyty upamiętniającej Jerzego Rudaminę-Dusiackiego i jego ośmiu towarzyszy. Zadanie sfinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Architektura Świątynia jest jednonawowa, z dwuwieżową fasadą główną i półkolistą apsydą, do której od północy przylega zakrystia. Pierwotnie świątynia była drewniana, dopiero na początku XVII w. dobudowano do niej dwie murowane kaplice w stylu gotyckim. W 1631 r. zarówno kaplice jak i ołtarz główny zostały poświęcone przez biskupa wileńskiego sufragana Jerzego Tyszkiewicza. Obydwie kaplice boczne miały statut altarii. Przy budowie murowanego kościoła gotyckie kaplice zostały włączone w ogólną kompozycję. W tym celu masywna ściana fasady głównej razem z wieżami została przesunięta odnośnie osi symetrii sali modlitewnej, by przy wejściu kaplice nie były widoczne. W nawie głównej zachowały się sklepienia kolebkowe, w kaplicach – gotyckie sklepienia żebrowe. W ołtarzu głównym znajduje się obraz malarza Bołtucia, namalowany w 1939 roku jako kopia znanego watykańskiego obrazu Rafaela. Lewy boczny ołtarz poświęcono św. Józefowi, zaś prawy – św. Teresie. Nad narteksem umieszczono chór z organami. Pod świątynią znajdują się trzy krypty: jedna pod prezbiterium z wejściem od strony ściany apsydy, dwie kolejne pod kaplicami. Kaplica Bożego Ciała Kaplica Najświętszej Maryi Panny została ufundowana przez plebana ks. Marcina Gradowskiego 23 stycznia 1618 roku, później owa fundacja była pomnażana przez wielu ofiarodawców. Umieszczono w niej cudami słynący obraz Matki Bożej Śnieżnej, ozdobiony wieloma wotami (obecnie w kaplicy Anioła Stróża). W 1643 roku na zamówienie Jana Rudaminy-Dusiackiego, kasztelana nowogródzkiego, w północną ścianę kaplicy wmurowano tablicę pamiątkową ku pamięci jego brata Jerzego i jego ośmiu towarzyszy poległych w bitwie pod Chocimiem w 1621 roku. W XIX w. kaplica jest wspominana pod wezwaniem Bożego Ciała z obrazem Ostatniej Wieczerzy. W kaplicy znajduje się ołtarz z obrazem św. Michała Archanioła. Kaplica Anioła Stróża Kaplica została założona przez plebana Józefa Panikwickiego. W 1849 r. wspomniana jest jako kaplica niedawno poświęcona na cześć św. Antoniego. Altaria św. Anioła Stróża została ufundowana przez pannę Przesławską. W latach dwudziestych XX wieku na zewnętrznej ścianie kaplicy wmurowano tablicę upamiętniającą ślub Władysława Jagiełły z Zofią Holszańską. W kaplicy znajduje się sarkofag z relikwiami błogosławionych 11 Sióstr Nazaretanek oraz słynącymi cudami obraz Matki Bożej Nowogródzkiej. Przypisy Linki zewnętrzne Kościół Przemienienia Pańskiego (farny) na stronie internetowej globustut.by Kościół Farny w Nowogródku na stronie internetowej radzima.org