Slot Blutenburg

Slot Blutenburg is een voormalig jachtslot in het westen van München, in de wijk Obermenzing. Het laatgotische bouwwerk en de bijbehorende slotkapel worden omstroomd door de rivier de Würm. Het complex is onder het nummer D-1-62-000-6226 als bouwkundig monument geregistreerd. Onder het nummer D-1-7834-0250 zijn daarnaast "ondergrondse middeleeuwse en vroegmoderne vondsten in het gebied van Schloss Blutenburg en zijn voorgangerbouw" als archeologisch monument opgenomen. Tegenwoordig is in het slot onder meer de door Jella Lepman opgerichte Internationale Jugendbibliothek gevestigd. Ook de Erich Kästner-Gesellschaft heeft hier haar zetel. Binnen de ruimten van het slot heeft de bibliotheek verschillende musea ingericht, de zogenoemde LeseMuseen, waaronder het Michael-Ende-Museum, de James-Krüss-Turm, de Erich-Kästner-Kamer en het Binette-Schroeder-Kabinet. Geschiedenis De herkomst van de naam Blutenburg is niet eenduidig verklaard. Volgens een interpretatie van de Beierse administratie voor staatssloten, tuinen en meren uit 1985 zou het Oud-Beierse woord bluet "bloed" kunnen betekenen. De taalkundige Johann Andreas Schmeller vermeldt in zijn Bayerisches Wörterbuch bovendien dat blueten ook "zich economisch bezeren" kan betekenen. In die zin hebben hertog Albrecht III (bouwer van het complex) en zijn zoon Sigismund (bouwer van de kapel) zich financieel zeker zwaar belast bij de realisatie van hun plannen. Zij engageerden de beste bouwmeesters (onder meer Ganghofer) en schilders (waaronder Jan Polack) van hun tijd. Het huidige slot gaat terug op een waterburcht uit de 13e eeuw, waarvan de kern bestond uit een woontoren. Resten daarvan werden in 1981 gedeeltelijk blootgelegd. De vesting wordt in 1432 voor het eerst schriftelijk vermeld. Tussen 1431 en 1440 liet de latere hertog Albrecht III de zogenoemde "Pluedenburg" tot zijn landverblijf uitbouwen. Mogelijk stond deze uitbreiding in verband met zijn relatie met Agnes Bernauer, de dochter van een badmeester. Na haar terechtstelling in 1435 woonde de hertog op Blutenburg met zijn tweede echtgenote Anna van Brunswijk. Zijn zoon hertog Sigismund deed in 1467 afstand van de regering, behield enkel Dachau als persoonlijk domein en trok zich terug op Blutenburg. Hij wijdde zich aan de bouw van kerken en kastelen, met bijzondere aandacht voor de verdere uitbouw van Blutenburg. Hoewel er in toren IV al een aan de heiligen Andreas en Georg gewijde kapel bestond, liet Sigismund in 1488 een nieuwe, zelfstandige slotkapel bouwen, vermoedelijk naar plannen van Jörg von Halsbach uit de bouwloods van de Münchense Frauenkirche. Deze kapel werd gewijd aan de Heilige Drievuldigheid en Sint Sigismund en bevat tot op heden een Gnadenstuhl van schilder Jan Polack (1491). Ongeveer gelijktijdig liet de hertog in het nabijgelegen Pipping de kerk St. Wolfgang bouwen, eveneens een laatgotisch juweel. Een goed beeld van de verschijningsvorm van de slotanlage rond 1590 biedt een fresco van Hans Donauer de Oudere in het Antiquarium van de Münchense residentie. Hoofd- en voorburcht waren toen nog door een gracht gescheiden, overspannen door een brug met een weergang. Sinds 1508 diende Blutenburg als jachtslot van het hertogelijke jachtgebied Menzing. De vaak vermelde verwoesting door Zweedse troepen tijdens de Dertigjarige Oorlog (1618-1648) wordt door moderne onderzoekers niet bevestigd. In de 16e en 17e eeuw werden slechts ouderdomsgebreken hersteld, zonder grote gebeurtenissen. Alleen de omliggende dorpen werden in 1632 en 1648 geplunderd. Toen de keurvorstin Henriette Adelaide in 1663 door schenking eigenaresse van de Hofmark Menzing werd, verloor het jachtgebied zijn hofelijke betekenis en verschoof de aandacht naar het nabijgelegen Slot Nymphenburg. In 1676 kocht de Münchense notaris freiherr Anton von Berchem, executeur-testamentair van de keurvorstin, het vervallen slot voor een lage prijs. Hij liet het grondig herstellen en gedeeltelijk verbouwen. De torens werden met één verdieping verlaagd en kregen uniforme tentdaken; de vestingmuur werd eveneens verlaagd. De gotische dakruiter van de kapel werd vervangen door een barokke uienspits. De toestand uit die periode is te zien op een gravure van Michael Wening (ca. 1700). Na Berchems dood in 1702 ging de Hofmark terug naar keurvorst Max Emanuel, waarmee de bloeitijd van Blutenburg ten einde kwam. Het slot werd later toegewezen aan verschillende echtgenotes en maîtresses van Beierse vorsten, waaronder Maria Benonia von Haslang, later gravin van Hörwarth (1732-1751). In de 18e eeuw begon het complex echter te vervallen. Vanaf 1751 gebruikte graaf von Seinsheim, hofmeester, het slot, gevolgd door freiherr von Gohr in 1801. In 1827 werd het staatseigendom verpacht aan particulieren, hoewel de bovenverdiepingen van het herenhuis incidenteel nog door leden van de koninklijke familie werden gebruikt. In de 19e eeuw diende Blutenburg afwisselend als uitspanning, herberg en zelfs als geplande brandewijnstokerij (1848). In datzelfde jaar bracht Lola Montez een bezoek aan het slot. Van 1866 tot 1957 was het complex verhuurd aan het Instituut van de Engelse Fräuleins; van 1957 tot 1976 werd het gebruikt als rusthuis voor de zusters van de Derde Orde. Tegen het einde van die periode verkeerde de bouw in een staat van verval. In 1971 stond de beroemde Blutenburger Madonna uit de slotkapel centraal in een spraakmakende kunstroofzaak. In 1974 richtten betrokken burgers uit Obermenzing de vereniging "Verein der Freunde Schloss Blutenburg e. V." op, die binnen enkele jaren meer dan duizend leden telde. Dankzij de inzet van deze vereniging en vooral van haar voorzitter Wolfgang Vogelsgesang (1932-2000), kon op 19 juli 1980 de eerste spadesteek plaatsvinden voor omvangrijke restauratiewerken. Deze duurden tot 1983 en leidden tot de vestiging van de Internationale Jugendbibliothek, die sindsdien in het slot gehuisvest is. In 2013 werd op het voorplein van het slot een standbeeld geplaatst van beeldhouwer Joseph Michael Neustifter, in opdracht van het echtpaar Ursula en Fritz Heimbüchler. Het kunstwerk, getiteld Ein Denkmal für die Liebe ("Een monument voor de liefde"), herinnert aan de relatie tussen hertog Albrecht III en Agnes Bernauer. Beschrijving van het complex Het slot wordt in het westen omstroomd door de Würm, die ontspringt in de Starnberger See (voorheen Würmsee). Aan de oostzijde liggen vijvers (oude rivierarmen), waardoor het complex een eilandkarakter heeft. Het geheel bestaat uit een hoofdslot met herenhuis en een ruim voorburchtcomplex uit de 15e en 16e eeuw. De oorspronkelijke gracht tussen beide delen is verdwenen. De noordelijke vestingmuur voor het herenhuis werd tijdens de restauratie verlaagd gereconstrueerd. Het bovenste hof (het innerlijke slot) is via een flauwe helling toegankelijk vanaf de voorburcht (uiterlijk slot). In de nabijheid bevindt zich een monument van beeldhouwer Hubertus von Pilgrim, ter nagedachtenis aan de slachtoffers van de dodenmars uit concentratiekamp Dachau. Dit maakt deel uit van een reeks van 22 identieke monumenten die sinds 1989 op verschillende plaatsen zijn opgericht. Voorburcht De toegang tot het slot bevindt zich aan de noordzijde via de poorttoren uit 1430, die rond 1980 werd voorzien van een piramidevormig dak. Aan de westzijde sluiten de Pfortenbau (1431) en de slotkapel aan. Ten westen van de kapel bevindt zich de zogenaamde Oude Zaalbouw uit 1529, oorspronkelijk ingericht als "prinsenstal". Deze is zuidwaarts gericht. Via een door vijf bogen gedragen weergang is deze verbonden met de ringmuur van het herenhuis. Aan de oostzijde ligt de Nieuwe Zaalbouw (rond 1456) die aanvankelijk als economisch gebouw diende. De ringmuur van de voorburcht wordt afgesloten door de Schloss-Schänke (slotherberg). De overige gebouwen van de voorburcht zijn tweelaags. Onder het binnenplein bevinden zich de ondergrondse magazijnen van de Internationale Jugendbibliothek, met ruimte voor circa 500.000 boeken. Innerlijk slot Het torenvormige herenhuis werd vanaf 1437 gebouwd, rond 1530 uitgebreid en voorzien van een derde verdieping. Na 1676 volgde nog een noordwaartse uitbreiding richting de voorburcht, waardoor een rechthoekig complex ontstond. Het gebouw heeft een hoog schilddak en wordt aan drie zijden omgeven door resten van de oorspronkelijke vesting. Vier torens met spitshelmen bewaken de hoeken van het innerlijke slot. De verdedigingsfunctie verdween echter grotendeels door de verbouwingen in de 17e eeuw. Slotkapel van de Heilige Drievuldigheid De gotische slotkapel werd in 1488 gebouwd binnen de voorburcht. Daarvoor bevond de burchtkapel zich in de noordoostelijke toren. De middeleeuwse bouwstructuur is uitzonderlijk goed bewaard gebleven, inclusief de originele dakconstructie. Alleen de barokke dakruiter uit 1676 is van latere datum. De kapel is 19,6 meter lang en 9,3 meter breed. De steunberen zijn tot vlakke muurversterkingen gereduceerd, tussen de spitsboogvensters met eenvoudig maaswerk. De 15,8 meter hoge muren zijn aan de buitenzijde versierd met een geschilderde maaswerkfries, naar voorbeeld van Landshut. Een reeks wapenschilden toont de verwantschap met andere adellijke families. Het zadeldak is met dakpannen gedekt, en de koorruimte is niet terugliggend. Onder de vensters bevinden zich muurschilderingen, die tegenwoordig ter bescherming zijn afgedekt. Deze tonen onder meer Adam en Eva, de Heilige Familie, Sint Florian en Sint Onuphrius, een van de vroegste patroonheiligen van München. Het interieur wordt overspannen door een netgewelf. Het korte koor is door een boog van het eenbeukige schip gescheiden. De laatgotische inrichting is vrijwel volledig origineel, inclusief delen van de glas-in-loodramen met medaillons van adelswapens en scènes uit de Passie van Christus en de Annunciatie (gedateerd 1497). Langs de wanden staan de zogeheten Apostelfiguren (ca. 1490-1495), toegeschreven aan de anonieme "Meester van de Blutenburger Apostelen". In het koor bevinden zich de beelden van de Man van Smarten en de Blutenburger Madonna op wapenkonsoles. De drie altaren zijn vermoedelijk ontworpen door Jan Polack. De schilderingen op goudgrond zijn uitgevoerd door verschillende meesters. Het hoofdaltaar toont de Heilige Drievuldigheid in de voorstelling van de Gnadenstuhl: God de Vader houdt het lichaam van de van het kruis genomen Christus vast, terwijl de Heilige Geest als duif verschijnt. De vleugels tonen de doop van Jezus en de kroning van Maria, terwijl op de buitenzijde hertog Sigismund en zijn naamheilige staan afgebeeld. De twee zijaltaren tonen respectievelijk de Annunciatie (zuidelijk) en Christus als helper van de wereld (noordelijk). De predella’s tonen de Heilige Familie en de Veertien Noodhelpers. Het ensemble wordt aangevuld met een rijk versierd sacramentshuis van zandsteen (1489), met beelden van Maria en Christus. Weinfest Sinds 1984 vindt jaarlijks in mei in de binnenhof van het slot het Weinfest der Südlichen Weinstraße plaats, een wijnfestival georganiseerd in samenwerking met producenten uit de regio. Literatuur Lothar Altmann: Schlosskapelle Blutenburg, München (Schnell & Steiner Kunstführer, 61). 15e druk. München 1991. Susanne Burger: Die Schlosskapelle zu Blutenburg bei München. Struktur eines spätgotischen Raums. München 1978. Georg Dehio: Handbuch der deutschen Kunstdenkmäler. Bayern IV: München und Oberbayern. München 2006. Johannes Erichsen: Blutenburg - Beiträge zur Geschichte von Schloss und Hofmark Menzing. München 1985. Winfried (Frieder) Vogelsgesang (red.): Schlossführer Schloss Blutenburg. 2e druk. München 1999. Wolfgang Vogelsgesang: Blutenburg - die Schlosskapelle. Wielenbach 1994. Wolfgang Vogelsgesang: Blutenburg - Das Schloss und sein Umfeld in Geschichte und Gegenwart. Wielenbach 1992.