Kościół ewangelicki w Gosau

Kościół ewangelicki w Gosau (niem. Evangelische Pfarrkirche Gosau, także Evangelische Pfarrkirche A.B. Gosau) – luterański kościół parafialny w miejscowości Gosau, w powiecie Gmunden, w kraju związkowym Górna Austria. Należy do Kościoła Ewangelickiego Augsburskiego Wyznania w Austrii i podlega Superintendenturze Ewangelickiej Górnej Austrii. Obecny kościół został wzniesiony w latach 1864–1869 i zastąpił wcześniejszy ewangelicki dom modlitwy z 1784 roku, powstały po ogłoszeniu patentu tolerancyjnego Józefa II. Budynek kościoła jest objęty ochroną zabytkową w Austrii. Historia Reformacja i kontrreformacja Tradycja ewangelicka w Gosau sięga XVI wieku. Według opracowań regionalnych nauka reformacyjna pojawiła się w dolinie Gosau około 1525 roku, m.in. za sprawą uchodźców protestanckich, którzy po wydarzeniach związanych z wojną chłopską w Niemczech znaleźli schronienie w odizolowanej alpejskiej dolinie. W drugiej połowie XVI wieku znaczna część ludności Gosau była już związana z luteranizmem. Od końca XVI wieku władze habsburskie prowadziły w Salzkammergut działania kontrreformacyjne. W 1601 roku doszło do wystąpień mieszkańców Gosau przeciwko próbom przywracania katolicyzmu, a w latach 1601–1602 okolice Salzkammergut objęły rozruchy skierowane przeciwko władzom. Po ich stłumieniu część przywódców ewangelickich w Gosau została stracona. Po wydaniu w 1624 roku przez cesarza Ferdynanda II tzw. generalnego patentu reformacyjnego ludność protestancka została zmuszona do powrotu do katolicyzmu albo opuszczenia kraju. W Gosau znaczna część mieszkańców zachowała jednak wyznanie ewangelickie w formie kryptoprotestantyzmu, praktykowanego potajemnie w domach, na odległych gospodarstwach, w alpejskich szałasach i miejscach trudno dostępnych. W XVIII wieku część protestantów z regionu Salzkammergut, w tym także mieszkańcy Gosau, została objęta przymusową transmigracją do Siedmiogrodu. Po patencie tolerancyjnym W 1781 roku cesarz Józef II wydał patent tolerancyjny, który umożliwił ewangelikom legalne tworzenie wspólnot wyznaniowych, jeżeli spełnione były określone warunki liczebne. W Gosau publiczne ogłoszenie patentu nastąpiło 26 grudnia 1781 roku. W kolejnych tygodniach do wyznania ewangelickiego zgłosiło się 1053 mieszkańców, czyli niemal cała ówczesna ludność miejscowości. Początkowo ewangelicy z Gosau należeli do pastoratu w Bad Goisern, gdzie wspólnota tolerancyjna powstała w 1782 roku. Zgoda na utworzenie samodzielnej gminy tolerancyjnej w Gosau została wydana w 1784 roku. Pierwszy ewangelicki pastor przeznaczony dla Gosau, Julius Theodor Wehrenfennig, przybył do miejscowości 7 października 1784 roku. Wywodził się z Ratyzbony i zapoczątkował rodzinę duchownych Wehrenfennigów, której przedstawiciele pełnili funkcje pastorów w Gosau przez kilka pokoleń. Dom modlitwy i budowa obecnego kościoła Pierwszy ewangelicki dom modlitwy w Gosau wzniesiono w 1784 roku. Został poświęcony w ostatnią niedzielę po święcie Trójcy Świętej. Zgodnie z ograniczeniami obowiązującymi w okresie tolerancyjnym budynek nie mógł mieć wieży, dzwonów ani zewnętrznych elementów sakralnych. W 1864 roku dawny dom modlitwy rozebrano. Kamienie z rozbiórki wykorzystano przy budowie ewangelickiej szkoły ludowej. Budowa obecnego kościoła trwała od 1864 do 1869 roku. Po zniesieniu wcześniejszych ograniczeń świątynię można było wznieść już jako pełnoprawny kościół z wieżą. Uroczyste poświęcenie nowego budynku odbyło się we wrześniu 1869 roku. Autorem projektu był Hermann Wehrenfennig, architekt związany także z projektami kościołów ewangelickich w Gmunden i Vöcklabruck. Architektura i wyposażenie Kościół został zaprojektowany w stylu neogotyckim. Wieża znajduje się przy południowym narożniku prezbiterium i jest zwieńczona ostrosłupowym hełmem. Do budowy wykorzystano kamień z kamieniołomów w Gosau, natomiast marmur użyty przy stopniach ołtarzowych i chrzcielnicy pochodzi z terenu gminy, z okolic Dachsteinu. Wnętrze kościoła zawiera rzeźbiony ołtarz Trójcy Świętej z motywem biblijnym „Ja jestem krzewem winnym, wy – latoroślami” oraz figurami apostołów Piotra i Pawła. Z wyjątkiem krucyfiksu ołtarzowego autorstwa Erlera, snycerkę wykonał gosauerski nauczyciel Hager, związany ze szkołą rzemiosła drzewnego w Hallstatt. Organy z 1902 roku wykonała firma organmistrzowska Steinmeyer. Kościół posiada trzy dzwony. Znaczenie lokalne Kościół ewangelicki w Gosau jest jednym z najważniejszych obiektów związanych z historią protestantyzmu w regionie Salzkammergut. Szczególne znaczenie ma także struktura wyznaniowa samej miejscowości. Gosau należy do nielicznych gmin w Austrii, w których ludność ewangelicka historycznie stanowiła większość. Według danych przytaczanych w literaturze regionalnej w 1900 roku w Gosau mieszkało 1164 ewangelików i 164 katolików, natomiast w 1981 roku 1540 ewangelików i 287 katolików. Wokół kościoła rozwinął się zespół instytucji ewangelickich. Należały do niego m.in. plebania z 1786 roku, dawna szkoła ewangelicka, przedszkole, dom opieki „Brigitta” oraz dom wypoczynkowy Haus Wehrenfennig. Plebania, podobnie jak kościół, jest objęta ochroną zabytkową. Przypisy Bibliografia Peter F. Barton: Evangelisch in Österreich. Wien–Köln–Graz: Böhlau Verlag, 1987. ISBN 3-205-05096-7. (niem.). Dehio-Handbuch Oberösterreich. Wyd. 3. Wien: Anton Schroll & Co, 1958, s. 95. (niem.). Die Evangelische Kirche im Bezirk Gmunden. W: Leopold Temmel: Der Bezirk Gmunden und seine Gemeinden. Von den Anfängen bis zur Gegenwart. Linz: Oberösterreichischer Landesverlag, 1991, s. 523–539. (niem.). Gosau. Gemeindespiegel und Gemeindegeschichte. W: Heinrich Marchetti, Paul Gamsjäger: Der Bezirk Gmunden und seine Gemeinden. Von den Anfängen bis zur Gegenwart. Linz: Oberösterreichischer Landesverlag, 1991, s. 965–976. (niem.).