Falklandoj

Falklandoj (ankaŭ konataj kiel Malvinoj), (angle Falkland Islands, hispane Islas Malvinas), estas insularo, dependa teritorio de Britio en mondoparto Sudameriko. La Falklandaj Insuloj konsistas el du ĉefaj insuloj kaj plurcent pli malgrandaj insuloj en la suda Atlantika Oceano, apud la orienta marbordo de Argentino. Ili estas Brita Transmara Teritorio, sed proksima Argentino pretendas jurisdikcion de la Malvinoj. Kvankam la insuloj estas postulataj de Argentino, la Falklandaj Insuloj fakte estas loĝataj fare de britoj, kaj sub la kontrolo de la brita loka registaro. (Ĉi tiu paĝo ne reprezentas politikan subtenon de iu ajn el la du flankoj de la disputo.) La plej multaj vizitantoj al la insuloj venas inter oktobro kaj marto (somero en la Suda Hemisfero) por ĝui la spektaklan faŭnon kaj harditan kamparan vivstilon. == Loĝataj lokoj == Oni ne povas paroli pri "Urboj" en la Falklandoj. Dum la loĝantaro de Stanlejo (Stanley) ŝvebas je ĉirkaŭ 2.000, la loĝantaro de aliaj setlejoj kutime varias de unucifera nombro ĝis eble 20 homoj kun rimarkebla kresko dum la ŝaftondado. Kompare, la averaĝa mezgranda vilaĝo en Britio havas loĝantaron de ĉirkaŭ 3.000 kaj tio estas preskaŭ la tuta loĝantaro de la tutaj Falkland-Insuloj. Stanlejo – la ĉefurbo kaj haveno, kaj la sola urbo en iu ajn normala senco de la vorto. Ĉefaĵoj inkluzivas la katedralon kaj ĝian balen-ostan arkon, historian muzeon, la rezidejon de la guberniestro kaj la pingvenojn ĉe la proksima Volunteer Point. Goose Green – malgranda setlejo sur la Orienta Falklando, kun multaj restaĵoj de la milito de 1982; ĉi tie okazis samnoma batalo en tiu konflikto. Kvankam la loĝejo estas limigita, ĝi servas kiel pli bona bazo por esplori la sudan Lafonian regionon ol Stanlejo. Port Howard – 800 km², ŝafbieno sur la Okcidenta Falklando: la sola maniero atingi ĝin de Stanlejo estas per aviadilo, alteriĝante en proksima kampo, aŭ per pramo dufoje tage de Orienta Falklando. Port Howard estas ekstreme trankvila parto de la mondo, kun vastaj vidaĵoj kaj bonegaj eblecoj por ekskursoj. North Arm – plej granda setlejo en Lafonio kaj loĝcentro de North Arm Farm. == Insuloj == La vivo en Falklandoj povas esti dividita inter loĝado en Stanlejo aŭ loĝado "en kamparo", t.e. ie ajn ekster la ĉefurbo. La du ĉefaj insuloj de la teritorio estas Orienta Falklando kaj Okcidenta Falklando, kun multaj pli malgrandaj insuloj provizantaj pliajn cellokojn. == Kompreni == La Falklandoj estas brita transmara teritorio. La insularo estas proksimume samgranda kiel Kimrio, sed ekstreme maldense loĝata; pingvenoj superas homojn cent kontraŭ unu. La insuloj estas ankaŭ postulitaj de Argentino kaj estis la loko de grava konflikto inter la du landoj en 1982. === Historio === Ĝi estis unue vidita de angla navigisto en 1592, sed alia anglo unue surteriĝis tie preskaŭ jarcenton pli poste, en 1690. La francoj establis setlejon eĉ pli poste en 1764, kiu poste estis donita al Hispanio. La francoj nomis la insulojn "les îles Malouines", laŭ la haveno de Saint-Malo en Bretonio, de kie originis la unuaj setlantoj de Falklandoj. De tio devenas la hispana nomo, "Malvinas". Brita setlejo sekvis baldaŭ en 1766 kaj la insuloj fariĝis la temo de daŭraj teritoriaj disputoj inter Britio kaj Hispanio, kiuj poste fariĝis disputo inter Britio kaj Argentino. Kvankam la insuloj havas kompleksan historion de setlado kaj forlaso fare de diversaj nacioj, estas ĝenerale akceptite, ke ekde 1833 la insuloj estas sub brita kontrolo. Dum la plej granda parto de la 19-a jarcento, kiu regis aŭ devus regi la insulojn estis negrava problemo en argentina kaj internacia politiko, kaj ekzistas eĉ kelkaj duonoficialaj mapoj el tiu epoko, kiuj montras la insulojn kiel britajn. Tamen, ekde la 20-a jarcento, naciismaj voĉoj en Argentino postulis, ke la insuloj estu "redonitaj" al Argentino, surbaze de la iama hispana postulo, (kiun Argentino asertis esti "heredinta"), kaj eĉ pro la argentina opinio ke la hispana administrado kaj setlado de la insuloj antaŭ 1833, estus ĉesigita pro la uzo de la forto, laŭ tiuj argentinaj postuloj. Malferma konflikto inter Britio kaj Argentino komenciĝis la 2-an de aprilo 1982 kiam la argentina milita junto ordonis la invadon de la insuloj. La britoj respondis per ekspedicia trupo, kiu surteriĝis sep semajnojn poste. Post furioza batalado en tio, kio ofte estas konata kiel la Falklanda Milito, la argentina okupacia trupo estis devigita kapitulaci la 14-an de junio 1982. Tamen, hodiaŭ Bonaero ankoraŭ rifuzas rezigni pri la postulo de Argentino pri la teritorio, kaj daŭre celas pacan transdonon de suvereneco, kvankam la plej multaj Falkland-insulanoj konsideras sin britoj sen intereso aliĝi al Argentino. Referendumo okazis pri la demando en 2013, en kiu 99.8% voĉdonis resti brita teritorio. === Ekonomio === La ekonomio de Falklandoj iam baziĝis sur agrikulturo (ĉefe ŝafbredado), sed hodiaŭ fiŝkaptado kontribuas la plejparton de la ekonomia agado. Enspezoj el licencado de eksterlandaj trolŝipoj sumiĝas al pli ol 40 milionoj da usonaj dolaroj jare, kun kalmaroj respondecaj pri 75% de la kaptitaj fiŝoj. Agrikulturaj agadoj ĉefe subtenas hejman konsumon, escepte de altkvalita lano, kiu estas eksportata. Enketoj rivelis naftodeponejojn ene de 200-mejla naftoesplorada zono ĉirkaŭ la insuloj, kaj esplora borado estas survoje. La brita milita ĉeesto provizas konsiderindan ekonomian akcelon. == Eniri == Turismo estas aktive kuraĝigata kaj rapide kreskas kun ĉirkaŭ 66 000 vizitantoj en 2009; granda parto de la kresko venas de vizitantaj krozoŝipoj. La plimulto de vizitantoj estas el Britio, sed oni klopodas kuraĝigi faŭnan kaj aventuran turismon. La ĉefa sezono estas de novembro ĝis marto, sed fiŝkaptado de martrutoj estas plej favora ekster ĉi tiu periodo. Paketvojaĝoj, kiuj permesas al vizitantoj pasigi plurajn tagojn aŭ semajnojn sur la insuloj, estas haveblaj, sed tre multekostaj. La Falklandaj Insuloj estas riska celloko por individuaj vojaĝantoj, kiuj preferas mem organizi viziton, krom se ili havas grandajn rezervojn de tempo kaj mono. Ĉiu povas mendi enlandajn FIGAS-flugojn kaj loĝadon, sed dum la turisma sektoro de la Falklandaj Insuloj bonvenigas krozoŝipajn tagekskursantojn per malfermaj brakoj (kaj kasregistriloj same malfermitaj en ĝoja antaŭĝojo), nuntempe ĝi neglektas individuajn vizitantojn kaj eĉ intence diskriminacias kontraŭ ili (ekzemple, kiam temas pri muzeo-enirkotizoj). === Tereno === La tereno estas roka kaj monteta, kun iom da marĉa tereno. Torfo troviĝas tra la insuloj, kio kondukas al eble danĝeraj fajrokondiĉoj; post ekbruligo, torfofajro povas bruli dum monatoj. La profunde kava marbordo provizas bonajn naturajn havenojn. La plej alta punkto en la insuloj estas la 705-metra Monto Usbourne. === Klimato === Fortaj okcidentaj ventoj estas konstantaj en multaj partoj de la insuloj. Estas pli probable, ke pluvos en la sudorienta parto de la insuloj, dum la plej okcidentaj insuloj ricevas tre malmulte da ĉiujara precipitaĵo. Temperaturoj estas malvarmetaj kaj neĝo povas okazi iam ajn krom januaro kaj februaro, kvankam amasiĝo estas malofta. Plej multaj vizitantoj venas al la insuloj inter novembro kaj marto. Falklandoj estas viktimo de la antarkta ozontruo, do gravas porti sunkremon en sunaj tagoj dum la frua somero. == Eniri == La Falklandaj Insuloj mem kontrolas sian enmigradon. Eĉ britaj civitanoj bezonas pasporton por viziti, kaj estas limigitaj al restado ĝis 30 tagoj kaj bezonas laborpermeson se ili volas labori. == Transportiĝi == === Transportiĝi perpiede === === Publika transporto === ==== Transportiĝi trajne ==== ==== Transportiĝi buse ==== === Transportiĝi aŭte === == Vidi == === Flaŭro kaj faŭno === La plej populara kialo por viziti estas la pejzaĝa beleco kaj la flaŭro kaj faŭno. Konservado estas alte prioritata por la insuloj. Birdaj kaj maraj specioj estas la plej ofta faŭno kaj inkluzivas kvin speciojn de pingvenoj, kvar speciojn de fokoj, albatrosojn, petrelojn, la Falklandan neflugantan vapor-anason ("hakantanaso"), aliajn anasajn speciojn, anserojn, akcipitrojn kaj falkojn. La striita karakaro ("johnny rook") estas malofta rabobirdo trovebla nur sur la Falklandaj Insuloj kaj kelkaj insuloj apud Kabo Horn. Porkocetoj kaj delfenoj ofte estas vidataj kun foja ekvido de balenoj. == Fari == Fiŝkaptado. La fiŝkapta sezono daŭras de septembro ĝis aprilo, kaj ĝi estas bona ŝanco por fiŝkaptadaj entuziasmuloj kapti martrutojn kaj mugidojn. == Komuniki == Falklandanoj parolas "angle". Kelkaj indiĝenaj insulanoj havas strangan akĉenton, kiu povas soni kiel miksaĵo de okcidentlanda angla lingvo kun io pli novmonda aŭ sudhemisfera: aŭstralia, kivia aŭ sudafrika. Tamen, granda nombro da insulanoj kreskis en Britio kaj konservis siajn akĉentojn. La Falklandana angla lingvo estas plejparte la sama kiel la brita angla, sed ekzistas kelkaj vortoj unikaj al la insuloj. Ekzemple, "camp" rilatas al ie ajn en la insuloj ekster Stanlejo; la vorto devenas de la hispana "campo", signifante "kamparo". "Kelpers" estas la insulanoj mem, kaj la termino rilatas al la algo; ĉi tiu kromnomo, kvankam tradicie ne pejorativa, estis uzata malestime de argentinanoj, do estas konsilinde eviti ĝian uzon. "Benny" estas pejorativa kromnomo por Falklandanoj kreita de britaj soldatoj. Por eviti ofendi, ĝi ne devus esti uzata de vizitantoj. Scio pri la hispana lingvo kiel fremda lingvo estas sufiĉe disvastigita, ĉar ĝi estas deviga lernobjekto en la lernejo, estante la lingua franca en granda parto de kontinenta Sudameriko. Ĉar la lernejoj sekvas la anglan edukan sistemon, oni instruas la eŭropan hispanan lingvon, kiel preskribite de la Real Academia Española en Madrido, anstataŭ sudamerika variaĵo de la lingvo, sed Falklandanoj povas uzi la prononcon "seseo", tipan por sudamerika dialekto. Ekzistas malgranda loĝantaro de hispanofonoj en la insuloj, konsistanta plejparte el ĉilianoj, kaj la lingvo ankaŭ ĉeestas en kelkaj loknomoj. La Falklanda angla lingvo pruntis kelkajn hispanajn vortojn. === Konekti === Por ĉiuj krizoj, inkluzive de polico, fajrobrigado, ambulanco kaj bombo-malaktivigo, telefonu 999 senpage. La landokodo por telefoni al Falklandoj estas +500. La loka telefona kompanio, Sure, vendas telefonkartojn uzeblajn tra la tuta teritorio, sed internaciaj vokoj kostas 0.90 £ minute. Larĝbenda interreta aliro nun ekzistas tutinsulen, kvankam rapidoj estas multe pli proksimaj al malnova 56 Kbps aŭ malpli. Pluraj hoteloj, same kiel la vizitcentro, ofertas komputilojn, kiuj akceptas Sure-interretajn kartojn, kaj ekzistas kreskanta nombro da Wi-Fi-retpunktoj. Telefonaj kaj interretaj kartoj aĉeteblas de la oficejo de Sure en Stanlejo (sur la monteto preter la Militmonumento), kaj ankaŭ en kelkaj butikoj en la urbo. La pli grandaj gastejoj ankaŭ vendos telefonkartojn kaj eble havos interretajn kartojn. Ekzistas 4G-poŝtelefona reto, kiu havas decan kovradon, tamen ekster setlejoj povas esti malfacile trovi signalon. La poŝto en Falklandoj estas fidinda kaj leteroj facile sendiĝas el Stanlejo kaj plej multaj setlejoj. La ĉefa poŝtoficejo situas en la urbocentro de Stanley kontraŭ la vendejo FIC West. == Lerni == == Labori == == Aĉeti == === Mono === La oficiala valuto de Falklandoj estas la Falklanda pundo (FKP), kies valoro egalas al tiu de unu brita pundo (GBP). === Vendejaroj === == Manĝi == Manĝoj en Falklandoj estas ĉefe tradiciaj britaj. Fiŝo kaj fritoj, rostbovaĵo, ŝafaĵo kaj teo estas normaj manĝaĵoj. Estas kelkaj italaj (tra la hispana) influoj kiel Milanesa kaj Casuela. Dum en la kamparo, multaj el la gastejoj ofertas hejmkuiritajn manĝojn en tre grandaj porcioj, kaj ilia manĝaĵo estas ĝenerale pli bona ol tiu, kiun oni trovas en la drinkejoj kaj kafejoj de Stanlejo. Tamen, Stanlejo havas kelkajn bonajn restoraciojn. Estas malfacile trovi freŝajn fruktojn kaj legomojn, kaj ili estas ĝenerale tre multekostaj. Banano kostos 1 £ kaj malgranda oranĝo aŭ unu sola pruno kostos 90 pencojn. Brasiko kaj florbrasiko kostas ĉirkaŭ 4.50 £ por duona porcio. Duona porcio da laktuko kostas ĉirkaŭ 3.50 £ kaj malgranda kukumo kostas 4 £. Tomatoj pro iu kialo estas tre multekostaj, ekzemple 2 malgrandaj tomatoj kostas ĉirkaŭ 2.50 £. Ne estas freŝa lakto havebla kaj ĉiu lakto estas UHT/longdaŭra lakto. La sola freŝa viando vendata en la superbazaro estas ŝafaĵo. Frostigita kokido kostas ĉirkaŭ 12 £ por 2-kg birdo. Lokaj specialaĵoj inkluzivas konfitaĵon de diddle-dee, (empetrum rubrum), faritan el ruĝa empetro kiuj kreskas sovaĝe sur la erikejoj. Se vi povas elteni la bizaran, travideblan aspekton, boligitaj pingvenaj ovoj estas bongustaĵo havebla en la pli ŝikaj hoteloj. === Tradiciaj manĝaĵoj === === Vegetarismo kaj veganismo === == Trinki == === Alkoholaĵoj === Kvankam plej multaj aĵoj en Falklandoj estas multekostaj pro la kosto de importado, ne estas impostoj sur alkoholo, kio faras bierprezojn sufiĉe akcepteblaj. Drinkejoj kaj gastejoj ofertas vastan elekton, kvankam plej multaj trinkaĵoj kutime venas el ladskatolo aŭ botelo anstataŭ el krano. Estas ankaŭ kelkaj lokaj mikrobierfarejoj, kiuj provizas lokajn trinkaĵojn inspiritajn de la ĉirkaŭaj areoj. Ĉi tiuj aĉeteblas en suvenirbutikoj, kaj kelkaj estas haveblaj el krano en diversaj drinkejoj ĉirkaŭ Stanlejo. == Loĝi == Kiel ĉio en Falklandoj, la vivkostoj estos tre altaj. Keroseno (la sola formo de hejtado havebla por plej multaj loĝejoj ĉi tie) kostas 200 ĝis 300 £ aŭ pli monate por hejti malgrandan 3-dormoĉambran domon. La interreto estas tre multekosta kaj ĝi kostas ĉirkaŭ 80 £ monate por limigita datenpakaĵo de 38GB monate. Ĝenerale la vivkostoj estas almenaŭ 2 fojojn pli altaj ol en Britio. Tamen ĉi tion kontraŭpezas la malalta kosto de fueloj kaj viando kaj la malaltaj impostoj. Loĝado en Stanlejo inkluzivas multajn "gastejojn kaj matenmanĝojn" same kiel manplenon da hoteloj. Konstruaĵoj estas ĝenerale pli malnovaj kaj la varma gastamo ankaŭ ŝajnas veni de pasinta epoko. Dum en kampadejoj, loĝado inkluzivas ĉion de malnovaj farmdomoj ĝis barakoj konstruitaj specife por turismo. Tendumado povas esti permesita kun permeso de la terposedanto. Multaj lokoj estas memzorgaj, kio signifas, ke provizoj devos esti aĉetitaj en Stanlejo aŭ de loka fonto, se tia estas havebla. Kiam en kampadejo estas esence, ke loĝejo estu rezervita anticipe; en Stanlejo ĝenerale eblas trovi loĝejon sen rezervo, sed tamen estas rekomendinde, ke rezervoj estu faritaj. === Esperanta loĝado === === Kampadejoj === === Hosteloj === === Hoteloj === == Sekureco == Krimo estas relative nekonata en Falklandoj, kvankam oni tamen devus preni la kutimajn antaŭzorgojn ne lasi objektojn senatendaj aŭ vojaĝi sola malfrue nokte. Se problemoj okazas, la polico devus esti helpema. Telefonu "999" en kriza situacio. Multaj "bestoj" en la insuloj povas esti danĝeraj kiam ili estas enkaptitaj aŭ kun idoj. Elefantofokoj, marleonoj kaj orelfokoj estas probable la plej danĝeraj; tenu sekuran distancon dum rigardado de ĉi tiuj bestoj. Ĝenerala regulo estas, ke se la besto ŝajnas rimarki vian ĉeeston, vi estas tro proksime. En la longa pampa herbo sur strandoj aŭ dunoj, estas tute eble renkonti eĉ grandegajn bestojn sen rimarki ilin ĝis vi preskaŭ stumblas super iliaj korpoj, do estu singarda! Nestaj birdoj, precipe ŝternoj kaj rabmevoj, estas sufiĉe agresemaj kiam vi tro proksimiĝas al iliaj nestolokoj, kaj ĉikanos, gratos kaj eĉ bekados vin ĝis vi forlasos ilian teritorion. Striitaj karakaroj estas sentimaj ĉirkaŭ homoj, ne timas alproksimiĝi tre proksimen, kaj havas maltrankviligan kutimon sekvi migrantojn mejlojn kvazaŭ atendante, ke vi falu en ilian kaptilon; tamen ili ne estas danĝeraj, sed estas interesaj kaj karakteraj birdoj por observi. Aliflanke, ili havas la kutimon ŝteli objektojn, inkluzive de telefonoj, fotiloj kaj ĉapeloj. La Falklandoj, estante je fora suda latitudo, povas esti trafitaj de la antarkta "ozona truo" de aŭgusto ĝis decembro. Dum ĉi tiu tempo nepre portu sunkremon en sunaj tagoj, ĉar la risko de sunbrulo signife pliiĝas. Dum aliaj monatoj de la jaro la ozona truo ŝrumpas kaj la danĝero de la suno ne estas signife pli granda ol ie ajn alie sur la planedo. Tamen, estas saĝe porti sunkremon, ĉar la brula efiko de la suno kutime estas maskita de la vento kaj tial subtaksita de vizitantoj al la insuloj. Ter-minoj kaj aliaj neeksplodintaj municioj (UXO) estis grava danĝero en Falklandoj dum preskaŭ 40 jaroj post la konflikto de 1982. Tamen, en oktobro 2020, la lasta minkampo estis sukcese malbarita kaj ĉiu parto de la insuloj nun estas libera de UXO. == Sano == Ne estas specialaj medicinaj postuloj por viziti la Falklandojn. Estas granda hospitalo en Stanlejo, sed ekster la ĉefurbo ne estas medicinaj instalaĵoj. Por gravaj vundoj, la kostoj de aertransporto el la insuloj estas tre altaj. Via vojaĝasekuro devas kovri la kostojn de medicina evakuado. Kranakvo estas trinkebla. == Respekto == La loĝantaro havas britajn radikojn kaj kutimoj, kvankam laŭ multaj manieroj la insulanoj ofte opinias alimaniere ol en Britio. Drogoj ne estas tolerataj. Margaret Thatcher, la ĉefministro en 1982, estas rigardata kiel mito, kontraŭe al la ĝenerala opinio aliloke. Sintenoj rilate al "GLAT"-homoj estas superforte pozitivaj; samseksa geedzeco fariĝis laŭleĝa en 2017, kaj Stanley gastigis la unuan fierec-eventon de la insuloj en la sama jaro. Krome, ĉia diskriminacio surbaze de seksa orientiĝo estas kontraŭleĝa. Inter iuj loĝantoj ankoraŭ ekzistas malfido al argentinanoj devenante de la konflikto de 1982. Vi "neniam" devus nomi la insulojn argentinaj. En referendumo de 2013, 99.8% de la partopreno voĉdonis resti brita, kaj multaj loĝantoj estis tie dum la milito de 1982. Ĉi tio devus doni al vi bonan ideon pri kiom probable vi ofendos, ĉar nomi la insulojn argentinaj preskaŭ certe iritos kaj eble komencos kverelon. Aldone al la supre menciitaj zorgoj, ekzistas "kodo", kiun vizitantoj al la insuloj devus sekvi: Ĉiam petu permeson antaŭ ol eniri privatan terenon. Restu sur padoj kie ajn eblas. Lasu pordegojn malfermitaj aŭ fermitaj kiel vi trovis ilin. Konsciu pri la alta fajrorisko tra la insuloj. Estu ekstreme singarda dum fumado por ne ekbruligi fajrojn. Kunportu cigaredstumpojn. Ne forĵetu rubon; kunportu viajn rubaĵojn hejmen. Ne difektu rokojn aŭ konstruaĵojn. Ne tuŝu, manipulu, vundu aŭ mortigu sovaĝan birdon aŭ alian sovaĝan beston. Neniam nutru sovaĝajn bestojn. Ĉiam donu al bestoj la prioritaton. Memoru ne bloki la vojojn de marbirdoj kaj fokoj venantaj surborden al siaj kolonioj. Provu malhelpi ajnan nepravigeblan ĝenon al sovaĝaj bestoj. Restu ekstere de birdaj kaj fokaj kolonioj. Restu almenaŭ ses metrojn for. Kiam vi fotas aŭ filmas, restu malalte al la tero. Movu malrapide kaj kviete. Ne timigu aŭ forpelu sovaĝajn bestojn de ripozaj aŭ reproduktaj areoj. Kelkaj plantoj estas protektitaj kaj ne devus esti plukitaj. Balen-ostoj, kranioj, ovoj aŭ aliaj tiaj objektoj ne rajtas esti eksportitaj el la Falklandoj. == Esperanto == === Lokaj esperantistoj === === Esperantaj renkontiĝoj === == Konsulejoj == == Viziti plu == == Rimarkoj == == Eksteraj ligiloj ==