Ala Mmiri nke Barotse

Ala Idei Mmiri Barotse, nke a makwaara dị ka Bulozi Plain, Lyondo, Ngulu, ma ọ bụ Zambezi Floodplain, bụ otu n'ime ala mmiri dị ukwuu n'Africa, n'akụkụ Osimiri Zambezi dị na Western Province nke Zambia. Ọ bụ ebe a họpụtara Ramsar, nke a na-ewere dị ka ebe nchekwa dị elu. Aha a na-aghọta na ala mmiri ahụ na-emepụta omenala na ụzọ ndụ nke ndị Lozi, "Rotse" bụ ụdị Lozi, na "Ba" pụtara "ndị mmadụ". Ha ghọrọ alaeze dị ike na Central/South Africa n'okpuru eze ha ma ọ bụ Litunga Lewanika, nke alaeze ya gbatịrị ruo kilomita 300 site na ala ahụ ma kpọọ ya Barotseland. Ọdịdị ala na mpaghara Mpaghara a bụ ala dị larịị nke dị ihe dị ka mita 1000, na-agbada ntakịrị gaa n'ebe ndịda. Zambezi na isi mmiri ya na-arịgo n'ala dị elu n'ebe ugwu, nke na-enweta ezigbo mmiri ozuzo (1400 mm kwa afọ) n'oge mmiri ozuzo site na Ọktoba ruo Mee. Idei mmiri na-agbada n'osimiri ahụ, na-eru mpaghara dị larịị nke e ji ájá Kalahari, ihe dị ka narị kilomita ise gafee. N'ebe ndịda, gburugburu Ngonye Falls, a na-ahụ nkume siri ike n'elu ya ma guzogidere ọchịchọ osimiri ahụ ịkpụ ọwa mmiri n'ime ya, ya mere ọ na-arụ ọrụ dị ka ihe mgbochi mmiri. N'azụ ya, ebe idei mmiri ahụ etolitela. N'okpuru mmiri iyi ahụ, osimiri ahụ na-asọ ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ okpukpu abụọ karịa ka ọ na-asọ n'ala dị larịị ma na-asọ ọsọ ọsọ karịa na ndagwurugwu dị warara nke na-adịghị adịkarị mfe idei mmiri. Ala idei mmiri ahụ sitere na njikọ Zambezi na Osimiri Kabompo na Lungwebungu n'ebe ugwu, ruo ebe dị ihe dị ka kilomita 230 n'ebe ndịda, n'elu mmiri Ngonye na ndịda Senanga. N'ọtụtụ akụkụ nke ogologo ya, obosara ya karịrị kilomita iri atọ, na-eru kilomita iri ise n'obosara kachasị, n'ebe ugwu nke Mongu, obodo ukwu nke ala ahụ, dị n'akụkụ ya. Isi akụkụ nke ala ahụ dị ihe dịka 5500 km2, mana ebe idei mmiri kacha elu bụ 10 750 km2 mgbe a tụlere ala idei mmiri nke ọtụtụ mmiri ozuzo, dịka Luena Flats. Idei mmiri Barotse bụ ala mmiri nke abụọ kachasị ukwuu na Zambia mgbe usoro ọdọ mmiri Bangweulu dị n'akụkụ mmiri ahụ gasịrị, nke dị iche na inwe nnukwu ọdọ mmiri na apịtị na-adịgide adịgide, na obere ebe nke na-akpọ nkụ kwa afọ. E sere foto satịlaịtị ahụ n'ọnwa Eprel afọ 2004 n'oge oke idei mmiri ahụ, Rịba ama na akụkụ ugwu nke ala ahụ, dị nso na Lukulu, enweghị mmiri ozuzo, ala ebe ahụ na-adịtụ iche n'ogologo, mmiri ahụ na-anọgidekwa n'ọtụtụ ọwa mmiri. Ọnọdụ idei mmiri na oge Hụkwa ihu igwe nke ZambiaỌnọdụ ihu igwe nke Zambia Oke mmiri ozuzo na-eme n'ala idei mmiri ihe dị ka ọnwa atọ mgbe oge mmiri ozuzo gasịrị na Jenụwarị ruo Febụwarị. Idei mmiri na-abụkarị n'ọnwa Eprel, ma na-ala azụ site na Mee ruo Julaị, mgbe ahịhịa na-eto ngwa ngwa n'ala dị larịị a na-ekpughere. N'ime mmiri kacha ala n'osimiri ahụ na Nọvemba, idei mmiri ahụ ka nwere ihe dị ka kilomita 537 nke ọdọ mmiri, swamps na ọwa mmiri. Idei mmiri ahụ hapụrụ ala ntụ ntụ ruo oji nke na-eme nri nke kpuchiri ájá Kalahari, eme ka ihe ndị dị n'ime ala nke idei mmiri ahụ tinyere ájá sitere na ahịhịa ndị idei mmiri mbụ gburu, nakwa site na osisi mmiri ndị rere ure nke a hapụrụ ka ha kpọọ nkụ n'ime apịtị ahụ. Ọ na-enye ezigbo aja, mana n'oge ọkọchị, ọ na-esi ike n'ọkụ anyanwụ. Ka idei mmiri na-ebelata, mmiri na-apụ n'ime ọdọ mmiri, apịtị, na ọdọ mmiri oxbow. Ebe okike Ala idei mmiri ahụ dị n'ime ala ahịhịa ndị Zambia jupụtara na mmiri dị n'ime ya, ebe ájá dị ntakịrị elu nke na-akọ ahịhịa kpọrọ nkụ n'elu ya (ala ahịhịa Zambezian nke dị n'Ebe Ọdịda Anyanwụ) gbara ya gburugburu nwere savanna ọhịa (Zambezian Baikiaea lands) n'ọwụwa anyanwụ na ndịda, yana obere ọhịa na-acha akwụkwọ ndụ akwụkwọ ndụ (Cryptosepalum dry forests) n'ebe ugwu na ọwụwa anyanwụ. Idei mmiri ahụ na-enye ebe obibi mmiri maka azụ dịka azụ̀ tigerfish na bream, agụ iyi, hippopotamus, nnụnụ mmiri, nnụnụ ndị na-eri azụ̀, na lechwe, antelope. Mgbe idei mmiri gasịrị, ala ahụ bụ ebe obibi maka anụmanụ ndị na-ata nri dịka wildebeest, zebra, tsessebe na obere ele dịka oribi na steenbok, na anụ ndị na-eri ha. A chụpụrụ ndị na-akọ ahịhịa n'ọtụtụ ebe site n'aka ehi ndị Lozi na-ata nri, mana ha enyela nnukwu anụ ọhịa n'ala ahịhịa kpọrọ nkụ dị n'akụkụ ọdịda anyanwụ, ogigeụndụ Liuwa Plain, nke bụbu ebe ịchụ nta Litunga, e guzobere ya dị ka ebe nchekwa anụ ọhịa site n'aka Lewanika na narị afọ nke 19. In addition the entire western of the Zambezi within the country is a Game Management Area. Okike mmadụ nke ala dị larịị Ihe dị ka mmadụ 250,000 bi n'ala ahụ, ha na-enwekwa ọtụtụ ehi yiri nke ahụ, na-akwaga n'ala ahịhịa dị n'akụkụ ebe idei mmiri ahụ dị mgbe idei mmiri ahụ rutere. Ala idei mmiri ahụ bụ otu n'ime ebe kacha emepụta ihe maka ịzụ ehi na mba ahụ. Ndị Lozi na-ejidekwa azụ̀, na-eri ihe dị ka okpukpu ise karịa nkezi mba ahụ. Mgbe idei mmiri ruru, ha na-eji ọnyà azụ̀ na ube azụ̀, ha na-ejikwa ụgbụ dị ka ihe e ji egwuri egwu n'ọdọ mmiri ndị idei mmiri ahụ hapụrụ. Azụ̀ na-apụta obere oge tupu iju mmiri ahụ, mmiri mbụ ahụ na-aghọ hypoxic (oxygen dị ala) nke na-egbu ọtụtụ azụ̀, ebe àkwá dị ndụ. Ndị Lozi na-akụ ihe ọkụkụ na ala mmiri dị ka ọka, osikapa, poteto, na okpete. Ọnwa Nọvemba ruo Jenụwarị bụ ọnwa ndị na-adịghị mma. A na-emefusị ihe ubi echekwara site n'oge gara aga, ọ fọrọ nke nta ka ọ gwụchaa, n'ọnọdụ ọ bụla, a ga-ebuga ya n'oge njem ahụ, ebe ihe ubi na ahịhịa nke oge ọhụrụ ahụ arụpụtabeghị ihe, n'otu oge ahụkwa, ịkụ azụ na-akwụsị maka oge ịmụ nwa. Ịchụ nta na ịchụ nta anụmanụ, nke nwere ike ime ka oghere ahụ jupụta, adịghịzi maka ọtụtụ mmadụ, ịchụ nta nnụnụ mmiri bụkwa otu n'ime ihe ole na ole e ji azụta ntụ ọka. Ala idei mmiri ahụ na-ekpebi ma na-achịkwa ụzọ ndụ, akụnụba, ọha mmadụ na omenala nke Lozi, bụ́ ndị nwere nkà n'ịrụ ụgbọ mmiri, ndị na-akwọ ụgbọ mmiri na ndị na-egwu mmiri. A na-eme emume njem kwa afọ nke idei mmiri na emume Kuomboka nke a na-eme na Mongu, isi obodo Barotseland na onye ga-anọchi ya, Western Province. N'afọ mmiri ozuzo dịka nke afọ 2005, ihe onwunwe na ndụ na-efu n'ihi idei mmiri na Barotse Plain. Agbanyeghị, ọtụtụ mgbe, ọ bụ ezigbo ihe atụ nke ụkpụrụ na idei mmiri eke kwa afọ site n'osimiri bara uru ma na-arụpụta ihe maka anụ ọhịa na ụmụ mmadụ, ebe igbochi osimiri iji chịkwaa idei mmiri, dịka o mere na Kafue Flats, nwere ike imebi gburugburu ebe obibi. Ọganihu A machibidoro mmepe na mbara ala ruo ugbu a - ọwa mmiri ahụ e gwuru n'oge ọchịchị ndị ọchịchị iji jikọta obere ọdụ ụgbọ mmiri dị na Mongu na ọwa mmiri Zambezi n'oge ọkọchị obere obodo na ogige ndị e wuru n'elu ugwu, dị ka Lealui egwu ole na ole n'oge ọkọchị Ụgbọ mmiri na Sandaula, Libonda na Lukulu ụfọdụ ubi osikapa na okpete. Njikwa siri ike maka ụzọ Litunga si abanye n'ala idei mmiri na ịdị n'otu nke ndị obodo emeela ka mmepe azụmahịa nke ndị si mba ọzọ belata. Ụzọ Mmiri nke Barotse Ọrụ ọhụrụ, ụzọ Mongu-Kalabo, ga-enwe nnukwu ihe ga-esi na ya pụta. N'ihe dịka afọ 2002, e wuru ụzọ dị kilomita iri anọ na isii n'etiti ebe idei mmiri ahụ, wee jiri okporo ụzọ awara awara site na Mongu ruo Kalabo, site na ụgbọ mmiri gafere ọwa mmiri dị na Sandaula, nke a ga-eji akwa mmiri dị mita 500 dochie. A na-ewere ya dị ka mgbakwunye nke Ụzọ Lusaka-Mongu si Lusaka. E bu n'obi ka e mechaa ya na 2006, ọ bụ ihe siri ike iwu ụlọ n'elu ala idei mmiri ahụ mere ka ọ ghara ịdị irè. Ọ dịghị okwute dị n'ógbè ahụ, e jikwa ájá na ájá e si n'ime obere oghere ndị dị n'akụkụ ya wuo ụzọ okporo ụzọ ahụ. Idei mmiri karịrị nke a na-emebu kpuchiri nnukwu akụkụ. Onye ọrụ nkwekọrịta ahụ bụ ụlọ ọrụ dị na Kuwait nke kwetara na ọnọdụ siri ike. Akwụkwọ akụkọ Times nke Zambia kwuru na ụlọ ọrụ ahụ lere gburugburu ebe idei mmiri dị anya, ma hapụ nkwekọrịta ahụ. Emeela mgbanwe ndị sochiri iji bulie elu okporo ụzọ ahụ ma mee ka ọnụọgụgụ na nha nke ọwara mmiri dịkwuo elu, nke a butere nsogbu ego. A rụchara ụzọ ahụ n'afọ 2016. Otu onye ọrụ nkwekọrịta nke mba Chaịna, Aviation Industry Corporation nke mba Chaịna (AVIC International), rụchara ọrụ ahụ nke ruru nde dọla US 286.9. Ụzọ ahụ ruru Kilomita iri atọ na anọ n'ala Baroste, ebe àkwà mmiri iri abụọ na isii gafere ya. Hukwa Ndepụta nke ebe ndị a na-agafe Osimiri Zambezi Edensibia Ihe odide map "Zambia 1:1,500,000 2nd Edition", Terracarta/International Travel Maps, Vancouver, 2000. MSN Encarta World Atlas online nwetara na 19 Nọvemba 2007. 2