Йемен

Йемен (араб.: اليمن‎), ресми атауы — Йемен Республикасы (араб.: الجمهوريّة اليمنية‎) – Арабия түбегінің Оңтүстік және Оңтүстік-батыс бөлігінде орналасқан мемлекет. 1990 жылы 22 мамырда Йемен Араб Республикасы мен Йемен Халық Демократиялық Республикасының ерікті түрде бірігуі нәтижесінде құрылды. Жер аумағы 532 мың км2 шамасында. Халқы – 17 млн. (1999). Тұрғындары, негізінен, арабтар, одан басқа үнділер, пәкстандықтар, эфиоптар, сомалиліктер, еврейлер тұрады. Елдің шығысы мен Солтүстік-шығысында 100 мыңнан аса көшпелі тайпалар өмір сүреді. Ресми тілі – араб тілі. Мемлекеттік дін – ислам (шиит, суннит, исмаилит ағымдары қатар дамыған). Астанасы – Сана (1 млн.), Аден экономикалық астана болып есептеледі. 1991 жылы қабылданған конституциясы бойынша, мемлекет басшысы президент пен вице-президент 5 жыл сайын жалпыхалықтық сайлауда сайланады (1994 жылдан – А.А. Салех). Осы екі лауазымды басшы Президенттік кеңес құрады. Жоғары заң шығарушы органы – бір палаталы парламент (801 депутаты бар). Ел әкімшілік жағынан 16 провинцияға бөлінеді. Ұлттық мерекесі 22 мамыр – Ұлт күні, яғни Йемен халқының бірлігі күні. Ақша бірлігі – йемендік риал. География Йемен Араб түбегінің оңтүстігінде орналасқан. Оны Үнді мұхитының Қызыл және Араб теңіздерінің сулары шаяды. Ол Оманмен (шығысында) және Сауд Арабиясымен (солтүстігінде) құрлықпен шектеседі. Йеменнің солтүстік-шығысында жылдар бойы жаңбыр жаумаған ыстық, жартасты шөлдер жатыр. Бұл шөлді жағалаудағы жазықтан бөліп тұрған Йемен таулары әр қыста қатты жауын-шашын алады. Этимология Бір этимология Йеменнен «оңтүстік» дегенді білдіретін «ymnt»-тен шыққан. Басқа дереккөздерде Йеменнің «бақыт» немесе «бата» дегенді білдіретін ямн немесе йумнмен байланысы бар делінген, өйткені елдің көп бөлігі құнарлы. Римдіктер оны Arabia Felix («құнарлы Арабия») деп атады, Arabia Deserta айырмашылығы («шөлді Арабия»). Латын және грек жазушылары ежелгі Йеменді «Үндістан» деп атады, ол парсылардан шыққан, олар Оңтүстік Арабияда байланысқа шыққан абиссиналықтарды олардың жанында тұрған қара халықтың атымен атап өткен. Табиғаты Жерінің 2/3-сі таулы үстірт. Ең биік жері – Эн-Наби-Шаиб тауы (3600 м). Шығыс бөлігін Руб әл-Хали шөлі, батысын Тихама ойпаты алып жатыр. Сөнген жанартаулар көп. Климаты тропиктік, көп жері қуаң. Қаңтардағы орташа темп-ра 23,1С, маусымда 31С. Жауын-шашынның жылдық мөлш. 100 мм-ден (батысында) 500 мм-ге (Сана маңы) дейін. Өзендері аз. Ішіндегі ірілері – Мур, Сихам, Рема, Забид, т.б. Жері қызыл қоңыр, сортаң топырақты; үстірт жағы – қуаң дала, тау аңғарлары бұталы, сирек орманды келеді. Шұрайлы жерлерінде пальма өседі. Жан-жануарлардан: бөкен, жабайы есек – онагр, қасқыр, түлкі, қабылан, маймыл, т.б. кездеседі. Тарихы Йемен ежелгі өркениет ошақтарының бірі, дегенмен тарихы аз зерттелген. Ежелгі мемлекеті Йемен Арабия түбегінің оңтүстік-батысында стратегиялық сауда позициясы бар мәдениеттер тоғысында бұрыннан бар. Сол кездегі ірі елді мекендер Йеменнің солтүстігіндегі тауларда біздің эрамызға дейінгі 5000 жылдардың өзінде болған. e. Ел территориясында ежелгі заманда Саба, Аусан және Маин мемлекеті болған. Саба патшалығы кем дегенде б.з.д. XI ғасырда пайда болды. Төрт негізгі тайпалық конфедерациялар: Саба, Хадрамаут, Қатабан және Маин. Саба билеушілері Муқарриб титулын қабылдады, ол әдетте, біріктіруші немесе патша-діни қызметкер немесе оңтүстік араб патшалықтары конфедерациясының басшысы, «патшалардың патшасы» дегенді білдіруі мүмкін. Мукаррибтің рөлі әртүрлі тайпаларды патшалыққа бағындырып, олардың бәріне төрағалық ету болды. 940 ж.ж. e. Сабейліктер Мариб бөгетін салған, ал бөгет аңғарға құйылған маусымдық су тасқынына қарсы тұру үшін салынған. Ортағасыр 4 ғасырда осы 2 мемлекетті және басқа да ұсақ мемлекеттерді біріктірген Химьярит патшалығы құрылды. 6 ғасырда Химьярит мемлекетін эфиоптар, 570 жылы Сасани әулеті жаулап алды, 629 – 630 жылы Араб халифатының құрамына қосылды. Осы кезде араб-мұсылман мәдениеті гүлденді. 16 ғасырда Йемен ді Осман сұлтандығы жаулап алды, бірақ олардың билігі ұзаққа созылмады. Халық көтерілістері нәтижесінде 1633 жылы түрік әскерлері елден кетуге мәжбүр болып, елде Зейд әулеті имамдарының билігі орнады. Жаңа заман Имамдар бір орталыққа бағынған мемлекет құруға тырысты, бірақ ірі тайпалар көсемдері жеке билікке ұмтылды. Осы тартысты пайдаланған еуропалықтар (ppголландтар]], ағылшындар, француздар, португалдар) 17 ғасырдан бастап елде орнығып қалуға тырысып, әр түрлі қысым жасады. Нәтижесінде, 1872 жылы имамат құлап, ел қайтадан Осман сұлтандығының қарауына көшті. Имамдар Осман сұлтандығына қарсы қарулы күресті күшейтіп, 1911 жылы түрік үкіметі Солтүстік Йемен автономиясын мойындады. 1918 жылы ел өзінің тәуелсіздігін жариялады. Имамдардың басшылығымен көтерілген халық 1926 жылы Ходейда, Тихама, т.б. жерлерді ағылшындардан азат етті. 1947 жылы Йемен БҰҰ-на мүше болды. 1962 жылы елдің солт-нде халық көтерілісінен кейін имам үкіметі құлатылып, Йемен Араб Республикасы жарияланды. Елде азамат соғысы басталды. 1967 жылы Оңтүстік Йемен жеке мемлекет болып құрылып, 1970 жылдан бастап Йемен Халық Демократиялық Республикасы атанды. ЙАР – нарықтық қатынастармен дамыса, ЙНДР соц. даму жолына түсті. Ел ішіндегі ішкі саяси тартыстардың күшеюі, көрші мемлекеттермен қарулы қақтығыстар (1972, 1979, 1986 – 87, 1994) екі елді бірігуге мәжбүр етті де, 1990 жылы йемен халқы қайта бірікті. 1994 жылы Солтүстік және Оңтүстік Йемен әскери күштері арасында қарулы қақтығыстар орын алып, солтүстіктегілердің жеңісімен аяқталды. Қазіргі кезде Йемен үкіметі елді орталықтандыру, тұтастықты сақтап қалу жолында жұмыстар жүргізуде. Қарулы қақтығыс (2014) Йемен 2014 жылдан бері хусит көтерілісшілері мен Сауд Арабиясы бастаған коалиция арасындағы әскери қақтығыспен күресіп келеді. Соның салдарынан бұл ел гуманитарлық апатты бастан кешуде, мыңдаған бейбіт тұрғындар аштықтан қырылуда; БҰҰ дерекқорын пайдаланған Save the Children ұйымы 2015 және 2018 жылдар аралығында 5 жасқа дейінгі 85 000 баланың ауыр өткір тамақтанбау салдарынан қайтыс болғанын есептейді. Біріккен Ұлттар Ұйымының бағалауынша, 2018 жылы төрт жылға жуық қанды қырғыннан кейін 14 миллионға жуық азамат аштыққа ұшырау қаупіне ұшырады. Экономикасы Йемен - ең кедей араб елдерінің бірі. 2009 жылы жан басына шаққандағы ЖІӨ 2,5 мың АҚШ долларын құрады (тек Судан мен Мавританияда араб елдері төмен, жалпы бұл әлемде 173-ші орында). Йеменнің экономикалық әл-ауқаты мұнай өндіру мен экспорттауға байланысты (мемлекеттік бюджет кірісінің 70%), оның қоры азайып келеді. Сыртқы көмек маңызды — Йемен тек 2012 жылы Сауд Арабиясынан 3,25 миллиард доллар алды. 2006 жылы ел билігі экономиканы әртараптандыру мақсатында экономикалық реформаларды (шетелдік инвесторларды тарту) жүзеге асыра бастады. 2009 жылы Йеменнің табиғи газдың дәлелденген қоры 490 миллиард текше метрді құрады. 2009 жылдың аяғында Арабия түбегінің оңтүстігіндегі Балхаф портына жақын орналасқан сұйытылған газ зауытының бірінші желісі іске қосылып, экспортқа шығарыла бастады. Негізгі тұтынушылар Оңтүстік Корея мен АҚШ. Ауыл шаруашылығы (ЖІӨ-нің 10%, жұмысшылардың 75%) – астық, жеміс-жидек, көкөніс, бұршақ, кофе, мақта; сүт өнімдері, мал (қой, ешкі, сиыр, түйе), құс; балық аулау. Алқаптарда және террассалы тау беткейлерінде диқандар мақта, жеміс-жидек, көкөніс өсіреді. Басқа йемендіктер балық аулау арқылы күн көреді; көбісі қолөнер жасап, өнімдерін базарларда сатады. Өнеркәсіп (ЖІӨ-нің 51%) – мұнай өндіру және өңдеу (ЖІӨ-нің 25%); шағын тоқыма және былғары кәсіпорындары; Тағам өнеркәсібі; қолөнер бұйымдары; шағын алюминий балқыту зауыты; цемент өндірісі; шағын кемелерді жөндеу. Қызмет көрсету саласы ішкі жалпы өнімнің 39% құрайды. Сыртқы сауда 2017 жылы экспорт – 501,2 млн доллар – шикі мұнай, кофе, кептірілген және тұздалған балық. Негізгі сатып алушылар Мысыр – 29,4%, Таиланд – 16,7%, Беларусь – 13,5%, Оман – 10,5%, БАӘ – 6,5%, Сауд Арабиясы – 5%. 2017 жылы импорт – 4,573 млрд доллар – азық-түлік және мал шаруашылығы, өнеркәсіп және химия өнімдері. Негізгі жеткізушілер – БАӘ – 12,2%, Қытай – 12,1%, Түркия – 8,7%, Бразилия – 7,3%, Сауд Арабиясы – 6,5%, Аргентина – 5,5%, Үндістан – 4,7%. Сыртқы қарыз – 7,252 млрд доллар (2017 жылғы желтоқсанда). Әкімшілік бөлінісі Йемен 22 губернаторлыққа бөлінген, олар 333 ауданға (muderiah), олар 2210 шағын ауданға, содан кейін 38284 ауылға (2001 ж.) бөлінген. Дереккөздер