یەمەن

یەمەن بە فەرمی کۆماری یەمەن(بە عەرەبى:الجُمْهُوْرِيَّةُ اليَمَنِيَّةُ) وڵاتێکی عەرەبییە و دەکەوێتە بەشی باشووری ڕۆژئاوای نیمچە دوورگەی عەرەبی لە ڕۆژئاوای ئاسیا . ڕووبەرەکەی نزیکەی 555,000 کیلۆمەتری چوارگۆشەیە، و ژمارەی دانیشتووانی 32,684,503 کەسە بەپێی سەرژمێرى ژمارەی دانیشتووانی ساڵی 2023 . یەمەن لە باکوورەوە هاوسنوورە لەگەڵ عەرەبستانی سعوودی و لە ڕۆژهەڵاتەوە لەگەڵ عومان ،هەروەها کەناراوێکی باشووری لەسەر دەریای عەرەب و کەناراوێکی ڕۆژاوای لەسەر دەریای سوور هەیە.هەروەها خاوەنی زیاتر لە دوو سەد دوورگەیە لە دەریای سوور و دەریای عەرەب کە گەورەترینیان سۆکۆتڕا و هانیشن . دەستووری یەمەن باس لەوە دەکات کە دەوڵەت دیموکراسییە و دان بە فرەیی سیاسیدا دەنێت و سیستەمێکی ئابووری ئازاد پەیڕەودەکات و پابەندە بە پەیمان و ڕێککەوتنە نێونەتەوەییەکان، لەوانەش بانگنامەی گەردوونیی مافەکانی مرۆڤ . هەروەها باس لەوە دەکات کە شەریعەتی ئیسلامی سەرچاوەی هەموو یاسادانانێکە. یەمەن ئەندامی کۆمکاری عەرەبی نەتەوە یەکگرتووەکان بزووتنەوەی بێلایەنەکان ڕێکخراوەی ھاوکاریی ئیسلامی و ڕێکخراوەی دانوستانی جیھانی . یەمەن بە یەکێک لە کۆنترین ناوەندەکانی شارستانییەت لە جیھانی کۆندا دادەنرێت. بە تەواوی نازانرێت مێژووی یەمەنی کۆن کەی دەستی پێکردووە، بەڵام هەندێک لە نەخشەکانی شارستانییەتی مێزۆپۆتامیا دەریدەخەن کە لە مێژوویەکی زۆر کۆنەوە دەستی پێکردووە. بۆ نموونە، ناوی سەبا لە دەقێکی سۆمەریدا هاتووە کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ دەوروبەری ساڵی ٢٥٠٠ پێش زایین، واتە لە ناوەڕاستی هەزارەی سێیەمی پێش زایینەوە. ئەو نەخش و نووسینانەی کە لە یەمەن دۆزراونەتەوە، پەردەیان لەسەر مێژووی یەمەنی کۆن لاداوە کە دەگەڕێتەوە بۆ کۆتاییەکانی هەزارەی دووەمی پێش زایین. لە گرنگترین و بەناوبانگترین شانشینەکانی یەمەنی کۆن: شانشینی سەبا، مەعین، قەتبان، حەزرەمەوت و حیمیەرن، کە شانازى پەرەپێدانی یەکێک لە کۆنترین ئەلفوبێیەکانی جیهانیان پێدەدرێت کە بە خەتی موسنەد ناسراوە. ژمارەی دەق، نووسین و بەڵگە شوێنەوارییەکان لە یەمەن، لە تەواوی ناوچەکانی تری نیمچەدوورگەی عەرەبی زیاترە. ڕۆمەکان ناوی عەرەبی بەختەوەریان لێنابوو. لە سەدەکانی ناوینداچەندین دەوڵەت تێیدا دامەزران، وەک دەوڵەتی زیادی، دەوڵەتی یەعفوری، ئیمامەتی زەیدی و دەوڵەتی تاهیری، کە بەهێزترینیان دەوڵەتی ڕەسوڵی بوو. ئەو بەشەی کە بە باکووری یەمەن دەناسرا، لە ساڵی ١٩١٨دا سەربەخۆى لە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی وەرگرت و شانشینی مۆتەوەکیی یەمەنی تێدا دامەزرا تا کاتی ڕووخانی لە ساڵی ١٩٦٢ و ڕاگەیاندنی کۆماری عەرەبیی یەمەن، لە کاتێکدا باشووری یەمەن لەژێر حکومرانى بەریتانی مایەوە تا ساڵی ١٩٦٧ و دامەزراندنی کۆماری دیموکراتیی گەلی یەمەن. لە کۆتاییدا، یەکگرتنی یەمەن لە ٢٢ی ئایاری ١٩٩٠دا هەردوو بەشەکە یەککیانگرتەوە دەوڵەتێکى هاوبەشیان دامەزراند. ئابووری یەمەن پشت بە سەرچاوە سنووردارەکانی نەوت و گاز دەبەستێت کە بە باشی سوودیان لێ وەرنەگیراوە، و ئەم کەرتە سەرەڕای ئەوەی گەورەترین ڕێژەی تێکڕای بەرھەمی ناوخۆیی (GDP) پێکدەهێنێت هێشتا گەشەی نەکردووە. لە ڕووی مێژووییەوە، یەمەن وڵاتێکی کشتوکاڵییە، بەڵام پشت بە داهاتی ڕێڕەوە دەریاییەکان و بەندەرەکانیشی دەبەستێت. وڵاتەکە لەبەر گەندەڵی و ململانێ چەکدارییەکان کە ڕێگری لە پرۆسەی گەشەپێدان دەکەن، بە بارودۆخێکی سیاسی و ئابووری سەختدا تێپەڕ دەبێت. یەمەن وڵاتێکی لەپەرەسندندایە و لە ڕیزی وڵاتە هەرە دواکەوتووەکاندایە، کە لە لیستی وڵاتە هەرە لەرزۆک و ناسکەکانی جیهاندا بۆ ساڵی ٢٠١٤، پلەی هەشتەمی گرتبوو. لە ساڵی ٢٠١١دا، خۆپیشاندانی جەماوەری سەریهەڵدا کە داوای ڕووخاندنی ڕژێمی عەلی عەبدوڵڵا ساڵحیان دەکرد، کە لە ساڵی ١٩٧٨ەوە حوکمی یەمەنی دەکرد. عەرەبستانی سعوودی دەستپێشخەرییەکی پێشکەش کرد بۆ پاراستنی هەژموونی خۆی لە ڕێگەی کەسایەتییەکانی ئەو ڕژێمەوە، کە لەلایەن کۆمەڵگەی نێودەوڵەتییەوە پەسەند کرا بۆ بەردەوامبوون لە پرۆسەکانی دژەتیرۆر. سەرۆک ساڵح لە پۆستەکەی کشایەوە و خۆی و ٥٠٠ لە یاریدەدەرانی لە ڕێگەی ئەنجومەنی نوێنەرانەوە پارێزبەندییان لە دادگاییکردن پێدرا. دواتر جێگرەکەی، عه‌بد ڕه‌ببو مه‌نسور هادی، لە هەڵبژاردنێکی تاقە-پاڵێوراودا لە ٢١ی شوباتی ٢٠١٢ بۆ سەرۆکایەتی قۆناغێکی ڕاگواستنی دوو ساڵە هەڵبژێردرا. دانیشتنەکانی کۆنگرەی دیالۆگی نیشتمانیی یەمەن لە ١٨ی ئازاری ٢٠١٣دا دەستی پێکرد و بە واژۆکردنی بەڵگەنامەی دیالۆگی نیشتمانیی گشتگیر کۆتایی هات، و ماوەی سەرۆکایەتیی هادیش بۆ ساڵێکی تر لەلایەن بەشداربووانی ئەو کۆنگرەیەوە درێژکرایەوە. قۆناغی ڕاگواستن بەهۆی بەردەوامیی ئاڵۆزییەکانی نێوان لایەنە سەرەکییەکانی قەیرانی ٢٠١١ پەکخرا، کە پێکهاتبوون لە عەلی عەبدوڵڵا ساڵح و لایەنگرانی لە لایەک، و عەلی موحسین ئەلئەحمەر و بنەماڵەی عەبدوڵڵا ئەلئەحمەر لە لایەکی ترەوە. ساڵح ئاستەنگی بۆ ئەم قۆناغە دروست دەکرد بۆ دەستەبەرکردنی بەردەوامیی هەژموونی بنەماڵەکەی لە دەسەڵاتدا، نەیارەکانیشی پشتگیرییان دەکرد تا ئەو کاتەی مافی دەستڕاگەیشتن بە سەرچاوەکانی دەوڵەتی بۆ مسۆگەر دەکردن. ئەمەش لە ڕێگەی ڕێکخراوە سیاسییەکانیانەوە بوو کە پێکهاتبوون لە پارتی کۆنگرەی گەلی گشتی و کۆمەڵەی چاکسازیی یەمەن (ئەلئیسڵاح)، هەروەها لە ڕێگەی سەرچاوە ڕاگەیاندنەکانیان و تۆڕەکانیان لە "فیرقەی یەکەمی زرێپۆش" و "پاسەوانی کۆماری"، جگە لە میلیشیا چەکدارە نایاساییەکان کە ڕێکخراوی قاعیدە لە نیمچەدوورگەی عەرەبی یەکێک بوو لەوان، کە وەک درێژکراوەی یەکێک لەم لایەنانە سەیر دەکرا و بۆ بەدیهێنانی ئامانجی جیاواز بەکاردەهێنرا. بەهۆی هەبوونی دوژمنی هاوبەش لە نێوانیاندا، ساڵح خۆی لە هاوپەیمانێتییەکدا لەگەڵ گرووپی حوسییەکاندا دۆزییەوە. لە ٢١ی ئەیلوولی ٢٠١٤دا، حوسییەکان کۆنترۆڵی سەنعایان کرد. عەبد ڕەببو مەنسوور هادی و خالید بەحاح، سەرۆک وەزیرانی پێشوو، لە ١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥دا دەستلەکارکێشانەوەی خۆیان پێشکەشی ئەنجومەنی نوێنەران کرد.بەڵام دەسەڵاتی حوسییەکان دانپێدانانی نێونەتەوەیان بەدەستنەهێنا. دانوستانەکان بە سەرپەرشتی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ کۆتاییهێنان بە قەیرانی بۆشایی سەرۆکایەتی و حکومەت سەرکەوتوو نەبوون، بەڵام جەمال بنعومەر، نێردراوی پێشووی نەتەوە یەکگرتووەکان، باسی لە نزیکبوونەوەی گەیشتن بە ڕێککەوتنێک کردبوو ئەگەر هێرشە ئاسمانییەکانی عەرەبستانى سعودییە نەبوونایە. هاوپەیمانێتییەک بە سەرکردایەتی سعودیە و میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکانلە ٢٦ی ئاداری ٢٠١٥وە کەمپینێکی ئاسمانیان لە شەڕی ناوخۆییی یەمەن دەستپێکردووە کە بە پلەی یەکەم هەمان لایەنەکانی قەیرانی ٢٠١١ دەگرێتەوە، جگە لە جیاخوازان و گرووپە جیهادییەکان، لە بەرامبەر حوسییەکان و عەلی عەبدوڵڵا ساڵحدا. حکومەتی دانپێدانراوی نێونەتەوەىى ڕۆڵێکی ڕەمزی دەگێڕێت، و لە دوای پەرەسەندنی شەڕەکەوە لە ڕیاز نیشتەجێیە، بێ ئەوەی هیچ دەسەڵاتێکی هەبێت بەسەر میلیشیاکانی سەر بە پارتی ئیسڵاح لە باکوور و جوداییخوازەکان لە باشوور. بەپێی ڕاپۆرتەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان، نزیکەی نۆ هەزار حاڵەتی برینداربوون و گیانلەدەستدان لە نێوان مەدەنییەکاندا پشتڕاستکراوەتەوە، کە بەپێی خەمڵاندنە پارێزگاکان (کەمترین پێشبینی) لانیکەم ٣,٠٠٠ کەسیان لێ کوژراوە. هەروەها ئاماژەی بەوە کردووە کە هاوپەیمانیی سعودی بەرپرسیارە لە دوو هێندەى ژمارەی قوربانیانی مەدەنی بەراورد بە سەرجەم هێزەکانی دیکە لە کوژرانى مەدەنییەکان. ژمارەی ئاوارەکان تا کانوونی یەکەمی ٢٠١٥ گەیشتە دوو ملیۆن و نیو کەس. لە هەمان کاتدا، گەلێک شوێنی شوێنەواریی سەردەمە جیاوازەکانی مێژوو بەر تێکدانی بەشێکى یان تەواوەتی کەوتن، جگە لە بەئامانجگرتنی سیستماتیکی مەزارگە سۆفییەکان لە لە هەدراماوت. وڵاتی کووەیت میوانداری دانوستانەکانی کرد بە سەرپەرشتی نەتەوە یەکگرتووەکان لە نێوان دوو شانددا، کە یەکێکیان نوێنەرایەتی ئەو حکومەتەی دەکرد لە ڕیاز نیشتەجێیە و ئەوی تریان نوێنەرایەتی حوسییەکان و پارتی کۆنگرەی گەلی گشتی دەکرد، و ئیسماعیل وەلەد شێخ ئەحمەد، نێردراوی نەتەوە یەکگرتووەکان، دەستپێکردنەوەی دانوستانەکانی دوای مانگێک لە ڕێکەوتی شەشی ئابی ٢٠١٦ ڕاگەیاند. جوگرافیا شوێن لە باکوور و باکووری ڕۆژهەڵات و باکوری خۆرئاوا عەرەبستانی سەعوودییە، لە باشوور وڵاتی سۆمالیایە، لە ڕۆژاوا دەریای سوورە و لە ڕۆژهەڵاتیش وڵاتی عومانە. سنوور درێژیی هێڵی سنووری نێوان یەمەن و عەرەبستانى سعوودى نزیکەی ١,٤٥٨ کم دەبێت، و ٢٨٨ کم لەگەڵ عومان لە لای ڕۆژهەڵاتەوە. یەمەن دەڕوانێت بەسەر دەریای سوور و دەریای عەرەب دا، و درێژیی کەناراوەکانی یەمەن دەگاتە ٢٥٠٠ کم. ئاو و هەوا کەشوهەوا لە ناوچە کەنارییەکاندا گەرمە و ڕێژەی شێ بەرزە، لە ناوچە شاخاوییەکاندا مامناوەندە، و لە ناوچە ڕۆژهەڵاتییەکانی وڵاتەکەشدا وشک و گەرمە. یەمەن لە ڕووی جوگرافییەوە دەتوانرێت دابەش بکرێت بەسەر چوار ناوچەی سەرەکیدا: دەشتە کەناراوییەکانی ڕۆژئاوا، بەرزاییەکانی ڕۆژئاوا، بەرزاییەکانی ڕۆژھەڵات، و بیابانی ڕوبع ئەلخالی لە ڕۆژھەڵات. تیھامە ("زەوی گەرم" یان "خاکی گەرم") دەشتێکی کەناراویی زۆر وشک و تەخت پێکدەهێنێت بەدرێژایی تەواوی کەناراوەکانی یەمەن لەسەر دەریای سوور. سەرەڕای وشکییەکەی، بوونی چەندین گۆماو وا دەکات ئەم ناوچەیە ببێتە ناوچەى زەلکاوى و ببێتە ژینگەیەکی گونجاو بۆ زۆربوونی مێشوولەی ھەڵگری مەلاریا. گردۆڵکە لمییە گەورەکانی شێوە کەوانەیی لەم ناوچەیەدا بوونیان هەیە. بەھەڵمبوون لە تیھامە هێندە زۆرە کە ئەو جۆگانەی لە بەرزاییەکانەوە دێن ھەرگیز ناگەنە دەریا، بەڵام بەشداری دەکەن لە دروستکردنی یەدەگێکی زۆری ئاوی ژێرزەوی. لەمڕۆدا، ئەم ئاوانە بە شێوەیەکی بەربڵاو بۆ مەبەستی کشتوکاڵی بەکاردەھێنرێن. لە نزیک گوندی مەدار، کە نزیکەی ٥٠ کیلۆمەتر (٣٠ میل) دەکەوێتە باکووری سەنعاوە، شوێنپێی دایناسۆر دۆزراوەتەوە، ئەمەش ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە ناوچەکە لە ڕابردوودا دەشتێکی قوڕاوی بووە. ناوچەی تیھامە لە قەدپاڵی بەرزاییەکانی ڕۆژئاوا کۆتایی دێت. ئەم ناوچەیە، کە ئێستا بە مەبەستی دابینکردنی خۆراک بە زۆری کراوەتە زەویی پەیژەیی (تەڕاس)، زۆرترین ڕێژەی بارانبارین لە عەرەبستان بەخۆیەوە دەبینێت؛ بە جۆرێک ڕێژەی بارانبارین بەخێرایی لە ١٠٠ ملیمەتر (٣.٩ ئینج) لە ساڵێکدا بەرز دەبێتەوە بۆ نزیکەی ٧٦٠ ملیمەتر (٢٩.٩ ئینج) لە شاری تەعز و بۆ زیاتر لە ١٠٠٠ ملیمەتر (٣٩.٤ ئینج) لە شاری ئیب. پلەکانی گەرما لە ڕۆژدا گەریشن، بەڵام لە شەودا بە شێوەیەکی بەرچاو دادەبەزن. دانیشتوان بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠١٤ ژمارەی دانیشتوانی وڵاتی یەمەن ٢٤,٩٦٨,٥٠٨ کەس بووە کە دەکاتە ٠.٣٤ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مام‌ناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ١٩.٤ ساڵە. ھەروەھا ٣٤ لەسەدی دانیشتوانی وڵات لە شارەکان دەژین. ئایین بەهاری عەرەبی رۆژی ١١/٢/٢٠١١ لەژێر ناوی (ھەینیی توڕەیی) کە ھاوکاتبوو لەگەڵ رۆژی دەستبەرداربوونی حوسنی موبارەک سەرۆک وەزیران، سەرکردایەتیکردنی خۆپیشاندان لەو وڵاتە لەلایەن لاوانی یەمەن و چەند حزبێکی ئۆپۆزسیۆن بوو داوای گۆڕینی رژێمی عەلی عەبدوڵڵا ساڵح سەرۆکی یەمەنیان دەکرد کە ماوەی ٣٣ ساڵبوو دەسەڵاتی لەو وڵاتە گرتبووە دەست، بەھەمان شێوە ئەوانیش داواکاری چاکسازی سیاسی و ئابوری و کۆمەڵایەتیان دەکرد ھەروەھا تۆڕی کۆمەڵایەتی فەیسبوک کاریگەرییەکی بێوێنەو کارای لەسەر گەورەکردنی شۆڕشەکە ھەبوو، ژمارەیەک لەناو دەسەڵاتدا بەدەرکەوتن داوای چاکسازیان دەکردو داوای روخانی دەسەڵاتیان دەکرد ئەوان کۆمەڵەیەک بوون بەناوی (شۆڕشی لاوانی یەمەنی بۆ رووخانی رژێم) پێگەو رۆڵێکی کاریگەریان ھەبوو لە رێکخستنی مانگرتن و بەردەوامی شۆڕشەکە، رۆژی ھەینی ٨/٣/٢٠١١ کە بە (ھەینی شکۆداری) ناسراوەو ژمارەیەکی بەرچاو لە سەرۆک ھۆزەکان و کەسایەتییە کۆمەڵایەتییەکان چوونە پاڵ خۆپیشاندەران، پاشان رۆژی ٢١/٣ لیوا موحسین ئەلئەحمەر بەھۆی کاریگەریی قەسابخانەی ھەینی شکۆدار کە ٧٥٢ قوربانی لە مانگرتووان و لاوانی لێکەوتەوە لە گۆڕەپانی تەحریر لە سەنعای پایتەخت ھەڵگیرسانی شۆڕشی رێکخست، دواجار لە کۆشکی کۆماری عەلی عەبدولڵا ساڵح بەھۆی موشەکێکەوە پێکراو رەوانەی نەخۆشخانەکانی سعودیە کرا، پاشان دەستپێشخەرییەکەی کەنداو بووە ھۆی دەستبەرداربوونی لە سەر کورسی دەسەڵات . پەراوێز دەروازەی ئاسیا دەروازەی جوگرافیا دەروازەی وڵاتەکان دەروازەی ڕۆژھەڵاتی ناوین دەروازەی دەیەی ١٩٩٠