Jemẽ

Jemẽ, héra teéva Tavakuairetã Jemẽ (Áraveñe'ẽme: الجمهوريّة اليمنية, Al-Jumhūriyya al-Yamaniyya), ha'e peteĩ tetã hekosãsóva ojejuhúva Kuarahyresẽ Aguĩguápe ha Áfrikape. Ko tetã pehẽngue Ásiape oĩva ojejuhu Macheréke-pe, amo yvyapy Arávia ipehẽngue ñembyguápe, omohembe'ýva hese para Árave, parapyte Andẽ pegua ha para Pytã, Ásiape. Ypa'ũ Sokótara, ko tetã ypa'ũ tuichavéva, ojejuhu yvyrusu Áfrika rembe'ýpe. Yvy rupi, omohembe'y hese tetãnguéra Omã ha Arávia Saudíta. Ko tetã añónte upe tetã oporokuáiva jekopytyjoja rupi Arávia yvyapýpe. Itavusu ha itáva tuichavéva niko Sana. Araveñe'ẽme, ko tetã réra (يمن yaman) he'ise «akatúa». Tavakuairetã Jemẽ ko'ãgagua oñepyrũ ary 1990-pe, ojoajúvo rire umi mokõi tetã, peteĩ héra Jemẽ Tavakuairetã Árave (Yvate Jemẽ) ha ambuéva héra Jemẽ Tetarã Retã Jokopytyjojápe (Ñemby Jemẽ). Yvate Jemẽ oñemosãso 1918-pe, oiko aja Mburuvi otománo yvy ñemboja'o, ha Tavetã Joaju oñembojára ko tetã pehẽngue ñembyguáre ary 1967 meve, upe rire oiko aipo yvýgui Ñemby Jemẽ. Ã mokõi tetã oñembojoaju hekópe oiko hag̃ua chugui ko Tavakuairetã Jemẽ amo ary 1990-pe. Jemẽ retãyguakuéra oñorairõ sapy'ami ary 1994 aja omomba hag̃ua ñepu'ã ombojeiséva hetã. Ary 2000 aja, Jemẽ ha Arávia Saudíta ijokopyty porã omoha'anga hag̃ua hetãnguéra rembe'y tee. Jemẽ ha'e niko tetã ne'ĩra oñemoporãmbaite, ha upe mboriahuvéva Kuarahyresẽ Aguĩguápe. Karai Ali Abdullah Saleh oiko ramo Jemẽ imburuvicháicha, oje'e kuri ko tetãgui oime akue mondaha rekuái ñesãmbyhýpe (cleptocracia). Oñepyrũ guive upe "Arapoty Árave" (ñepu'ã guasu oiko opa rupi umi tetã árave rehe), 2011 arýpe , Jemẽ rekái ojeka, ojehecha sorokue oñepyrũ tetãyguakuéra ohopávo táva tapekuérape oñemoĩ hag̃ua mboriahu rekóre, mba'apo'ỹre, tetã remimono'õ ñemondáre ha upe mburuvicha Saleh ojaposéva rehe, ha'e katu omoambuese kuri hetã léi guasu ani hag̃ua osẽ va'erã hetã rekuáigui, upéicha ha'e akóinte oisãmbyhýta Jemẽ rehe. Oiko rire upéva, tetã ruvicha Saleh osẽ hetã rekuáigui ha oñeme'ẽ tetã mba'e upe tendota ombueviávape, karai Abd Rabbuh Mansur al-Hadi, ára 21 jasykõi 2012 tetãyguakuéra oiporavo hekópe chupe imburuvicharã, ha'e año oiménte ojeporavo hag̃ua. Ndaikatúi ojejapo jepe ojeporavoháicha ã mokõi aty Houthi kuéra ha Al-Islah oñepyrũgui oñorairõ, upéicha avei aty oporombokyjéva Al-Qaeda oñepyrũ omomba'ese ko tetã yvýre. Jasyporundy 2014 aja, Houthi kuéra oñemomba'e Sana távare, ha upe riremi ko atyete oñemoĩ tetã ruvicháicha peteĩ golpe de estado rupive. Upéicha oñepyrũ Jemẽ retãygua ñorairõ, tetã Arávia Saudíta oike avei ko ñorairõme ani hag̃ua karai al-Hadi ndaipu'akái. Arávia Saudíta, ary 2015 guive, ndohejái toike Jemẽ retãme tembi'urã ambue tetãgui, upéicha ojehecha hetaite Jemẽ retãygua ohasa'asy vai ko'ãga ndaijojáiva. Mandu'apy Joajuha Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga Jemẽ rehegua Commons. Jemẽ rekuái Jemẽ retã marandukuéra