Йәмән

Йәмән (гарәп. اليمن‎ әл-Йәмән), рәсми атама – Йәмән Җөмһүрияте (гарәп. الجمهوريّة اليمنية‎ әл-Җөмһүрия әл-Йәмәния) – Көньяк-Көнбатыш Азиядә, Гарәп ярымутравының көньягында урнашкан дәүләт. Якын Көнчыгышның бер өлеше булып тора, Оман һәм Согуд Гарәбстаны белән чиктәш. Чикләрен Кызыл диңгез һәм Гарәп диңгезе юа. Башкаласы 1990 елдан соң Сәнга шәһәре. Тарих Йәмән – иң борынгы цивильлек учакларының берсе. Йәмән территориясендә хәзерге заманда билгеле булган иң борынгы дәүләтләр – Катабан, Хүдрамәүт, Маин, Саба һәм Химьярит патшалыклары. IV гасырда бөтен Йәмәнне химьяритлар берләштерә. Шул ук гасыр ахырында химьяритлар иудаизмны дәүләт дине сыйфатында кабул итәләр. VI гасыр башында Йәмән Аксум патшалыгы йогынтысына эләгә, бу исә аның вакытлыча христианлаштыруына китерә. Шул гасыр ахырында Йәмәнне Сасанилар Ираны яулап ала. 628 – Ислам яулап алуы 1173 – Мисыр гаскәрләренең бәреп керүе. 1184 – 1229 – Йәмән Мисыр Әюбиләренең вассаль солтанлыгы. 1229-1454 – Йәмәннең Рәсүлиләр династиясе хакимияте астында берләшүе. 1454 – 1517 – Йәмәндә Таһириләр династиясе идарәсе. 1538 – 1635 – Йәмәнне госманлылар яулап ала. Төньяк Йәмән Госманлы империясеннән 1918 елда бәйсезлек ала. 1962 елның 18 сентябрендә, мәлик Әхмәд үлеменнән соң, яңа король итеп шаһзадә Мөхәммәд әл-Бәдр игълан ителә. Килеп туган хәлне кулланып, хәрбиләр монархияне бәреп төшерәләр һәм Йәмән Гарәп Җөмһүриятен игълан итәләр. 1967 елда Көньяк Йәмән бәйсезлек ала, ул 1839 елдан бирле британ протектораты булган була. 3 ел үткәч Көньяк Йәмән (ЙХДҖ) хакимияте советларча ориентация кабул итә. Киләсе ике унъеллык ике дәүләт арасындаы каты көрәш белән уза. Ә 1990 елда ике дошман дәүләт Йәмән Җөмһүриятенә берләшәләр. 1994 елда илдә ватандашлар сугышы булып уза. 21 майда ЙХДҖ элеккеге җитәкчеләре Көньякта бәйсез дәүләт – Йәмән Демократик Җөмһүриятен игълан итәләр, ләкин июль аенда ук көньяклыларның фетнәсен Төньяк Йәмән гаскәре бастыра. 2011 елда илдә яңа фетнә башланды. Сәяси төзелеш Дәүләт башлыгы – президент, ул гомуми сайлауларда 7 елга сайлана (1999 елдан башлап). Хәзерге президент Гали Габдулла Салих 1999 елда сайланганнан соң, 2006 елда икенче срокка тагын сайланды. Парламент ике палаталы – Шура (111 әгъза, президент тарафыннан билгеләнелә) һәм вәкилләр палатасы (2003 елның апрелендә 6 еллык срокка сайланган, 301 депутат), 5 фирка күрсәтелгән: Гомуми халык конгрессы – президент Гали Габдулла Салих фиркасы, вәкилләр палатасында күпчелекне тәшкил итә – 238 урын Йәмән реформалар берләшмәсе (Ислах) – күп тапкыр премьер һәм парламент спикеры вазифасында торган шәех Габдулла бин Хөсәен әл-Әхмәрнең дини фиркасы – 46 урын Йәмән социалистик фиркасы — Көньяк Йәмәндә элек идарәче булган марксист-ленинчыл фирка, лидер – Ясин Сәид Нүмән (2005 елдан соң, аңа кадәр Гали Салих Гүбәд (Мүкбил)) – 8 урын Насери-юнионистларның халык оешмасы – 3 урын Гарәп социалистик яңарышы фиркасы (Баас) – гомумгарәп фиркасының Йәмән бүлеге – 2 урын Фиркасызлар – 4 урын Парламентка киләсе сайлаулар 2009 елның апрелендә узарга тиеш иде, ләкин 2 елга күчерелде. Административ бүленеш Йәмән 21 мүхәфәзәгә бүленә, алары 333 мүдәрийәһкә, мүдәрийәһләр 2210 астрайоннарга бүленәләр, астрайоннарның барсында 38 284 авыл (2001 елга карата). География Йәмәннең төньяк-көнчыгышында яңгыр сирәк явучы ташлы чүл. Бу чүлне яр буе тигезлегеннән аерып торучы тауларда һәр елны мул яңгырлар ява. Далаларда, террасаланган тау битләрендә игенчеләр мамык, җиләк-җимеш һәм яшелчәләр үстерәләр. Икътисад Йәмән – гарәп илләре арасында иң ярлы дәүләтләрнең берсе. Җан башына ТМП 2009 елда – 2,5 мең доллар (гарәп илләре арасында Судан һәм Мавританиядә генә кимрәк, ә тулаем дөнья буенча 173 нче урын). Йәмәннең икътисади тотрыклылыгы нефть табышы һәм экспортына бәйле (дәүләт бюджетының 70 %), ләкин аның запаслары кими бара. 2006 елда ил хакимияте икътисадны диверсләштерү өчен икътисади реформалар башладылар (чит ил инверсторларын якынайту). Шулай ук газ табышы һәм экспортын башлау да планлаштырыла. Промышленность (ТМПның 51 %) - нефть табышы һәм эшкәртелүе (ТМПның 25 %); кечкенәрәк кенә текстиль һәм күн предприятиеләре; азык сәнәгате; кул һөнәрләре; әлүмин эретү буенча бәләкәй завод; цемент ясау; зур булмаган кораблар төзәтү. Авыл хуҗалыгы (ТМПның 10% , эшчеләрнең 75 %) - бодай, җиләк-җимеш, яшелчәләр, каһвә, мамык; сөт продуктлары, терлек (сарыклар, кәҗәләр, сыерлар, дөяләр), кошлар; балыкчылык. Хезмәт күрсәтүләр сферасы – ТМПның 39 % Тышкы сәүдә 2008 елда экспорт – 8,98 млрд. долл – чи нефть, каһвә, киптерелгән һәм тозланган балык. Төп сатып алучылар: Кытай – 30, 9 % Таиланд – 25, 7 % КАҖ – 14,6 % Һиндстан – 8, 8 % Япония – 5,1 % 2008 елда импорт – 9, 33 млрд. долл. - азык-төлек һәм тере терлек, промышленность һәм химик продукция. Төп кертүчеләр: БГӘ – 15,5 % Кытай – 11, 8 % Һиндстан – 8, 4 % Согуд Гарәбстаны – 7, 3% Күвәйт – 5, 4% Тышкы бурыч – 6,2 млрд. долл. (2009 ел ахырына) Халык Халык саны – 23, 5 млн. (2010 елның июленә карата) Еллык үсеш - 2,7% Гомер озынлыгы – 61 ел ир-атларда, 65 ел хатын-кызларда. Шәһәр халкы – 31 % (2008 елда) Белем дәрәҗәсе – 70% ир-атларда, 30 % хатын-кызларда (2003 елга карата) Этник состав – күбесенчә гарәпләр һәм афро-гарәп мулат һәм һиндлыларның аз санлы төркеме. Дин Дин – күбесенчә мөселманнар (52 % - сөнниләр, 46 % - шигыйлар). 2 % тирәсе – друзлар. 1 меңләп христиан, бик аз санда яһүдләр бар. Йәмәндә ислам Дәүләт гимны Йәмән Берлегенең дәүләт гимны "Берләшкән Җөмһүрият" һәм "Кабатла, дөнья, нәшидемне" исемнәре белән билгеле. 1990 елда кабул ителгән. Сүзләрен Габдулла Габделваһһаб Ногман язган, көе Әййуб Таришныкы. 1979 елдан башлап, Көньяк Йәмән гимны буларак файдаланылды. Текст астындагы сылтамада — хор башкаруында тулы вариант. Хор башкаруында: [1] Мәдәният Искәрмәләр Сылтамалар http://www.islam.ru/pressclub/histori/pamatihakima/(үле сылтама) рус-Йәмән мөнәсәбәтләре хронологиясе 2011 елның 17 ноябрь көнендә архивланган Йәмән тарихы (рус.) Йәмән-клуб 2011 елның 27 июль көнендә архивланган (рус.) Йәмән клубы2 2018 елның 17 октябрь көнендә архивланган Моны да карагыз