Jemen

Jemen (arapski: اَلْيَمَنُ), službeno Republika Jemen (arapski: اَلْجُمْهُورِيَّةُ ٱلْيَمَنِيَّةُ), je država koja se nalazi na jugu Arapskog poluostrva u jugozapadnoj Aziji. Sa površinom od 527.970 kvadratnih kilometara (203.850 kvadratnih milja), druga je država po veličini na Arapskom poluostrvu. Graniči se sa Saudijskom Arabijom na sjeveru i Omanom na istoku, dok izlazi na Crveno more na zapadu i Adenski zaliv na jugu. Teritorija Jemena obuhvaća više od 200 ostrva, uključujući i ostrvo Sokotra u Arapskom moru. Glavni grad Jemena je Sanaa. Jemen je član Arapske lige, Pokreta nesvrstanih, Ujedinjenih nacija i Organizacije islamske saradnje. Tokom antičkog perioda na teritoriji današnjeg Jemena se nalazilo Sabejsko kraljevstvo, trgovačka država koja je cvjetala više od hiljadu godina i obuhvaćala dijelove teritorije Etiopije i Eritreje. Ovaj region je 275. došao pod vlast jevrejske Kraljevine Himjar. Islam se brzo proširio u 7. stoljeću kada su jemenske trupe bile su presudne u ranim islamskim osvajanjima. Od 9. do 16. stoljeća, ovom teritorijom vlada dinastija Rasulid. Početkom 20. stoljeća zemlja je podijeljena između Osmanskog i Britanskog Carstva, nakon čega je osnovana Mutaveklijska Kraljevina Jemen. Ona je nakon državnog udara 1962. postala Arapska Republika Jemen. Južni Jemen je ostao britanski protektorat do 1967. kada je postao nezavisna komunistička država. Dvije Jemenske države ujedinile su se u današnju Republiku Jemen 1990. Od 2011. Jemen se nalazi u političkoj krizi koja je započela uličnim protestima protiv siromaštva, nezaposlenosti, korupcije i plana predsjednika Saleha da izmijeni ustav Jemena i ukine ograničenje predsjedničkog mandata čime bi sebe učinio doživotnim predsjednikom. Predsjednik Saleh je odstupio i predsjedničke ovlasti su prenijete na potpredsjednika Abdrabbuha Mansura Hadija koji je formalno izabran za predsjednika 21. februara 2012. Potpuno odsustvo centralne vlade tokom procesa tranzicije je dovelo do oružanog sukoba između hutske militantne grupe Ansar Allah i snaga al-Islah. U septembru 2014. Huti su zauzeli Sanu uz pomoć svrgnutog predsjednika Saleha i deklarisali sebe kao nacionalnu vladu nakon državnog udara. Nakon ubistva Saleha u decembru 2017. došlo je do novog građanskog rata i saudijske vojne intervencije čiji je cilj vraćanje Hadijeve vlade. Ime Ime Jemen (arapski: Yaman) etimološki je povezano sa arapskim korijenom y-m-n, koji označava desnu stranu, odnosno jug. U drevnoj arapskoj geografiji, područja južno od Meke smatrana su "desnom stranom", za razliku od Sirije (Šam) koja je označavala "lijevu stranu" ili sjever. Drugi izvori sugerišu da ime potiče od riječi yumn, što znači sreća ili blagoslov, s obzirom na to da je ovaj dio Arapskog poluostrva historijski bio znatno plodniji, zbog čega su ga Rimljani nazivali Arabia Felix (Sretna Arabija). Geografija Jemen se nalazi na krajnjem jugozapadu Arapskog poluostrva. Plodnija je od ostalih zemalja Srednjeg istoka, s dobrim obradivim tlom u zapadnim visoravnima gdje redovno pada kiša. Obala i gorje na istoku su vrući, suhi i ogoljeli. U Jemenu se ističu dva planinska lanca: Tibämat aš šam iz smjera S-J i Hadramaut iz smjera I-Z. Država je siromašna rijekama i slatkom vodom. U Adenskom zalivu se nalazi i jedino veće ostrvo Sokotra. Gradovi Republika Jemen je administrativno podijeljena na 20 muhafaza (pokrajina, guvernata), te na posebnu teritoriju glavnog grada Sane, koji ima poseban status. Veći gradovi u Jemenu su: Sana'a Aden Al-Hudajah Taizz Al-Mukalla Klima Klima u Jemenu izuzetno je raznolika s obzirom na geografske karakteristike zemlje. Obalni pojas uz Crveno more i Adenski zaljev karakterišu visoke temperature i velika vlažnost tokom cijele godine, uz vrlo malo padavina. Nasuprot tome, zapadna planinska regija ima umjereniju klimu s najvećom količinom padavina na cijelom Arapskom poluostrvu (do 1000 mm godišnje), što omogućava intenzivnu poljoprivredu. Istočni i sjeverni pustinjski krajevi, uključujući dijelove pustinje Rub al-Hali, imaju ekstremno suhu pustinjsku klimu sa vrelim danima i hladnim noćima. Biljni i životinjski svijet Unatoč prevladavajućoj aridnosti, Jemen posjeduje značajan biodiverzitet, posebno u planinskim područjima i na otoku Sokotra. Sokotra je globalno poznata po visokom stepenu endemizma; više od trećine njenih biljnih vrsta, poput Zmajevog drveta (Dracaena cinnabari), ne raste nigdje drugo na svijetu. Životinjski svijet na kopnu obuhvata vrste prilagođene pustinjskim i planinskim uvjetima, uključujući arapskog leoparda, prugastu hijenu, te različite vrste gazela, iako su mnoge od ovih populacija danas kritično ugrožene zbog lova i ratnih sukoba. Historija Današnja država Jemen nastala je 1990. ujedinjenjem Arapske Republike Jemen i Demokratske Narodne Republike Jemen. Na području jugozapadnog djela Arapskog poluostrva u starome vijeku bilo je nekoliko gradova-država visoke kulture i civilizacije. U ranome srednjem vijeku Jemenom su vladali Etiopljani i Perzijanci, a od 630. Arapi. Pod osmanskom vlašću od 1517. do početka 18. vijeka, kada na vlast dolazi jemenski imam. Sredinom 19. vijeka Aden su zauzeli Britanci i proširili se u unutrašnjost zemlje. Samostalna kraljevina proglašena je 1917, ali južni dio zemlje ostao je pod britanskom vlašću. Godine 1959. osnovana je Federacija Južnoarapskih Emirata, a nakon odlaska Britanaca 1967. proglašena je samostalna republika Južni Jemen. Godine 1972. izbio je rat između dviju jemenskih država. Kasniji sukobi doveli su do novog rata 1979, a potom su uslijedili pregovori koji su prethodili njihovu ujedinjenju. Godine 1994. izbio je građanski rat između sjevernjačkih i južnjačkih snaga u kojem je Sjever pobijedio i učvrstio vlast u cijeloj državi. Građanski rat i kriza (2011–danas) Od 2011. Jemen se nalazi u dubokoj političkoj krizi koja je započela uličnim protestima protiv siromaštva, nezaposlenosti, korupcije i plana tadašnjeg predsjednika da izmijeni Ustav. Potpuno odsustvo centralne vlade tokom procesa tranzicije dovelo je do oružanog sukoba. U septembru 2014. Huti (šijitska militantna grupa Ansar Allah, snažno podržana od strane Irana) zauzeli su glavni grad Sanu i deklarisali sebe kao nacionalnu vladu. Zbog ovoga je u zemlji izbio razorni višefrontovski građanski rat. Sukob je 2015. dodatno internacionalizovan vojnom intervencijom koalicije predvođene Saudijskom Arabijom i Ujedinjenim Arapskim Emiratima (UAE), s ciljem vraćanja međunarodno priznate vlade na vlast. Od 2022. međunarodno priznatu vladu, sa sjedištem u Adenu, predvodi osmočlano Predsjedničko vijeće na čijem je čelu Rashad al-Alimi. Rat je doveo do jedne od najvećih humanitarnih katastrofa na svijetu, sa milionima interno raseljenih lica i stanovništvom koje ovisi o međunarodnoj pomoći u hrani. Krajem 2025. i početkom 2026. situacija se dodatno zakomplikovala. Saudijska Arabija i međunarodno priznata vlada uspjeli su povratiti kontrolu nad velikim istočnim provincijama (uključujući naftom bogati Hadramaut), nakon što su se snage Južnog prelaznog vijeća (STC), koje traže nezavisnost juga uz podršku UAE-a, povukle iz tih područja po okončanju vojne podrške Emirata u decembru 2025. Paralelno s tim, tenzije su porasle na međunarodnom nivou zbog učestalih napada Huta na komercijalne brodove u Crvenom moru, na šta su zračne snage Sjedinjenih Američkih Država i Izraela odgovorile direktnim udarima na položaje Huta, uključujući napade na glavni grad Sanu i lučki grad Al-Hudaida. Početkom 2026. premijersku poziciju preuzeo je Shaea Mohsen al-Zindani. Politika Administrativna podjela Od februara 2004. Jemen je podijeljen na dvadeset provincija (arapski muhafazah) i jednu općinu. Također su postojale različite administrativne podjele dvije jemenske države, prije 1990, godine. Po dobivanju nezavisnosti Južni Jemen je podijeljen na šest provincija (guvernata) (arapski muhafazat). Granice provincija su ugrubo pratile prirodne karakteristike terena, a označene su rimskim brojevima. Sve do 1980. Sjeverni Jemen je bio podijeljen na guvernate. Te godine zemlja je bilaa reorganizovana na osam provincija (liwa). Ekonomija Jemen je jedna od najsiromašnijih i najslabije razvijenih država na Srednjem istoku, čija je ekonomija godinama devastirana ratom i političkom nestabilnošću. Ekonomija je historijski snažno ovisila o izvozu nafte, prihodima od oporezivanja i stranoj pomoći. Prema najnovijim izvještajima Svjetske banke s kraja 2025, jemenska ekonomija bilježi kontinuirani pad. Bruto domaći proizvod (BDP) po glavi stanovnika opao je za 58% u odnosu na period prije 2015, dok je tokom 2025. zabilježena dalja kontrakcija nacionalnog BDP-a za oko 1,5%. Blokade koje pogađaju naftne luke pod kontrolom međunarodno priznate vlade, kao i ograničen priliv deviza, rezultirali su padom vrijednosti jemenskog rijala od oko 30% u 2025, što je dovelo do izuzetno visoke inflacije koja je prešla stopu od 35%. Javni dug Jemena premašio je 100% njegovog BDP-a. Zbog ovih ekonomskih poteškoća i uništene infrastrukture, jemensko stanovništvo u velikoj mjeri ovisi o uvozu osnovnih potrepština i inozemnim doznakama koje šalju državljani zaposleni u okolnim zemljama. Glavni izvozni proizvod države pretežno čini nafta, iako država u znatno manjim količinama izvozi i ribu, kožu te kafu. Sa druge strane, nakon obustave redovnog izvoza nafte zbog napada 2022, Jemen je postao neto uvoznik energije. Država uvozi većinu svojih osnovnih životnih namirnica (uključujući pšenicu, rižu i šećer), gorivo te farmaceutske proizvode. Stanovništvo Većina Jemenaca su Arapi muslimani, pripadnici različitih plemena. Svako ima svojeg šeika i vlastite običaje, nošnju i folklor. Unutar plemena živi se u velikim, čvrsto povezanim proširenim obiteljima. Isti dom obično dijeli generacija iste obitelji. Plemenska tradicija posebno je jaka u Sjevernom Jemenu. Jezici U Jemenu se govori 10 jezika od kojih su svi živi. Standardni arapski je nacionalni jezik. U daljem tekstu slijedi popis jezika koji se govore u ovoj zemlji (cifre iza imena jezika pokazuju broj govornika): bathari, hadrami arapski, 300.000 (1995), hobyót, Judeojemenski arapski 1.000 (1995 H. Mutzafi), Južnojemenski arapski 6.760.000 (1996), mehri 70.600 (2000), Sjevernojemenski arapski 7.600.000 (1996), sokotranski 57.000 (1990 popis), Standardni arapski, Zaljevski arapski 10.000. Infrastruktura Obrazovanje Obrazovni sistem u Jemenu ozbiljno je narušen dugogodišnjim ratom. Prije izbijanja sukoba, vlada je provodila programe opismenjavanja i širenja osnovnog obrazovanja, s ciljem devetogodišnjeg obaveznog školovanja za svu djecu. Međutim, građanski rat doveo je do uništenja više hiljada škola, nedostatka nastavnog kadra i materijala. Univerzitet u Sani, osnovan 1970, ostaje najvažnija visokoškolska institucija u zemlji, iako brojne druge visokoškolske ustanove u Adenu i Taizu danas rade u znatno otežanim okolnostima. Nauka i tehnologija Razvoj nauke i tehnologije u Jemenu povijesno je bio spor i u velikoj mjeri ovisan o vanjskoj pomoći. Uslijed nedostatka budžetskih sredstava uzrokovanih političkom i ekonomskom nestabilnošću, ulaganja u istraživanje i razvoj (R&D) ostala su minimalna. Većina naučno-istraživačkih aktivnosti svodi se na poljoprivredne i hidrološke projekte, s obzirom na to da je upravljanje vodnim resursima od vitalnog značaja za opstanak stanovništva u sušnim područjima. Kultura Sport Najpopularniji sport u Jemenu je nogomet. Jemenska nogometna reprezentacija takmiči se u ligama u okviru FIFA i AFC. U zemlji također postoje brojni nogometni klubovi koji se takmiče u nacionalnim ili međunarodnim ligama. Jemenske planine pružaju brojne mogućnosti za sportove na otvorenom, s druge strane jemenska obala i otoci Socotra također pružaju brojne mogućnosti za sportove na vodi. Posebno je interesantan skok preko kamila, sport popularan među plemenima Zaraniq na zapadnoj obali Jemena, na pustinjskoj ravnici uz strane Crveno more. Takmičari pokušavaju preskočiti što veći broj kamilaa poredanih jedne uz drugu. Također pogledajte Sjeverni Jemen Glad u Jemenu Reference Vanjski linkovi Vlada Jemena Arhivirano 15. 6. 2011. na Wayback Machine zvanična stranica Jemen 1. dio, Kontiki Travel - Zvanični kanal