Ynysmaengwyn

Plasdy ger Bryn-crug, i'r gogledd-ddwyrain o dref Tywyn, ym Meirionnydd, de Gwynedd oedd Ynysymaengwyn, neu fel arfer Ynysmaengwyn. Safai ar yr ochr ddeheuol i Afon Dysynni. Am ganrifoedd bu'n ganolfan nawdd i'r beirdd. Mae'r plasdy a godwyd ar y safle yn 1758 bellach wedi ei ddymchwel a dim ond y colomendy sydd ar ôl. Arferai fod yng nghwmwd Ystumanner yng nghantref Meirionnydd ac o'r Oesoedd Canol hyd at yr 20g dyma un o blasdai mwyaf (a mwyaf dylanwadol) yr ardal. Codwyd y plasdy gan Gruffydd ab Adda o Ddôl-goch ac Ynysymaengwyn, uchelwr a drigai rhwng 1330 a 1334, ac sy'n gorwedd dan cofeb garreg yn Eglwys Sant Cadfan, Tywyn. Ef oedd beili cwmwd Ystumanner ac roedd ganddo ferch o'r enw Nest a briododd Llywelyn ap Cynwrig ab Osbwrn Wyddel. Bu eu disgynyddion yn gysylltiedig a'r plasdy am dros ddwy ganrif. Canodd Siôn Cain (mab Rhys Cain) gywydd i ‘Syr Siams Prys marchog, o ynys y maengwyn’ yn 1633 (gweler Peniarth MS. 116) a cheir hefyd gywydd gan Richard Phylip (neu Rhisiart Phylip) ‘I Syr Siams Prys o ynis y maengwyn i ofyn kledde a dagar dros Sion Huwes o faes y pandy’. Ymwelodd llawer o feirdd â'r plasty, a gyda thai is-uchelwyr yr ardal - y rhan fwya'n perthyn i'r teulu hwn - Caethle, Dolau-gwyn, Gwyddgwion, Plas-yn-y-rofft (Esgairweddan), a Threfeddian. Un o'r disgynyddion oedd Hwmffre, mab Hywel Rheinallt, y canodd y bardd Tudur Aled gerdd iddo - un o gerddi mwya'r cyfnod iddo. Y Corbet a'r Corbett Aer Elizabeth a Syr James Pryse, disgynyddion Gruffydd ab Adda oedd eu merch Bridget a briododd ddwywaith: yn gyntaf gyda Robert Corbet (un 't'; trydydd mab Syr Vincent Corbet, Moreton Corbet, Sir Amwythig) ac yn ail gyda Syr Walter Lloyd, Llanfair Clydogau, Sir Aberteifi. Mab Bridget a Robert Corbet oedd Vincent Corbet a fu farw yn 1723, Siryf Meirionnydd yn 1682. Priododd Ann (merch William Vaughan, Corsygedol) a gadawodd bedair merch yn gyd-aeresau: Ann, a briododd Athelstan Owen, Rhiwsaeson, Sir Drefaldwyn — trwyddynt hwy y parhaodd llinach Ynysmaengwyn, Jane, Elizabeth a Rachel. Ni bu i Corbet Owen a Richard Owen, meibion Ann ac Athelstan Owen, etifeddion, ond parhaoedd eu llinach drwy eu chwaer Ann Owen a fu farw yn 1767 a'i gŵr, Pryse Maurice (1699 - 1799), Lloran Ucha, ac a fabwysiadodd y cyfenw 'Corbet'. Prynwyd stad Ynysmaengwyn yn 1874 gan John Corbett (dwy 't'), o Impney ger Droitwich Spa, yng ngogledd Swydd Gaerwrangon, a fu'n aelod seneddol dros Droitwich. Nid oedd, fodd bynnag, unrhyw berthynas rhwng y Corbett hwn a'r lleill. Esgeulustod Yn dilyn marwolaeth y perchennog Mary (chwaer Roger John Corbett (1863–1942) yn 1951, rhoddwyd yr hen blasdy'n anrheg i'r Cyngor Sir. Esgeuluswyd yr adeilad ganddynt ac aeth a'i ben iddo. Fe'i defnyddiwyd gan y Frigad Dân am rai blynyddoedd i ymarfer eu crefft. Bellach, nid oes dim i'w weld yno ond y colomendy a pharc yn llawn o garafanau. Gweler hefyd Peniarth Hengwrt Cyfeiriadau