Theatr y Palas, Abertawe

Mae Theatr y Palas yn adeilad sydd wedi'i lleoli ar ochr ogleddol y Stryd Fawr, Abertawe, Cymru. Cafodd ei hadeiladu'n wreiddiol ym 1888 fel neuadd gerddoriaeth draddodiadol a'i henw gwreiddiol oedd 'Y Pafiliwn'. Fe'i hagorwyd ar Noswyl Nadolig y flwyddyn honno. Comisiynwyd yr adeilad gan y Swansea Improvements and Tramway Company a oedd hefyd yn adeiladu a chynnal y tramiau rhwng dinas Abertawe a'r Mwmbwls. Y pensaer oedd Albert Bucknall a oedd hefyd wedi gweithio ar gastell Craig-y-nos a'r Patti Pavillion. Costiodd yr adeilad £10,00 i'w hadeiladu. Ers iddi agor, mae'r theatr wedi cael ei defnyddio fel neuadd fingo a chlwb nos. Mae'r adeilad rhestredig Gradd II yn un o ddwy neuadd gerddorol a adeiladwyd i'r pwrpas hwn ac sy'n dal i sefyll yng ngwledydd Prydain i gyd. Yn ystod blynyddoedd cynnar yr 20g, gwelwyd sêr fel Charlie Chaplin (credir iddo berfformio yno ym 1897 neu yn 1899 fel rhan o'r Eight Lancashire Lads Lilly Langtry, Marie Lloyd a Dan Leno yn perfformio yno. Theatr y Palas oedd y man cyntaf yng Nghymru i ddangos ffilmiau mud a phrin oedd y difrod i'r adeilad yn ystod y blitz ar Abertawe a ddinistriodd rannau helaeth o ganol dinas Abertawe yn ystod yr Ail Ryfel Byd. O ganlyniad i hyn, cadwyd cyrff y bobl a laddwyd yno dros dro ym mis Chwefror 1941. Ym mis Tachwedd 1942, cyhoeddwyd y byddai'r theatr yn ail-agor o dan reolaeth Mr S M Lipman. Parhaodd y theatr i weithredu fel sinema tan 1949, pan fu tân yn ystod sioe ffilmiau. Gwnaed difrod difrifol i'r ardal cefn llwyfan a syrthiodd than o'r to uwchben y llwyfan. Gwnaed peth gwaith atgyweirio er mwyn gwneud yr adeilad yn ddiogel ond nid oedd modd ei ddefnyddio am gryn dipyn o amser. Gwnaeth Syr Anthony Hopkins ei berfformiad llwyfan proffesiynol cyntaf yno ym, 1960 yng nghynyrchiad y Swansea Little Theatre o 'Have a Cigarette'. Hefyd ar ddechrau'r 1960au perfformiodd Morecambe and Wise yno. Ken Dodd oedd y digrifwr olaf i berfformio yno cyn y newidiwyd y theatr yn glwb nos o'r enw "Jingles" yn ystod y 1970au. Ar y 9 Medi, 1983 gwnaeth y perfformiwr drag Cymreig Ceri Dupree ei berfformiad proffesiynol cyntaf yno. Ym mis Tachwedd 2003, gwerthwyd y theatr am £340,000.00 ond cafodd ei roi ar y farchnad unwaith eto ym mis Gorffennaf 2007, gyda phris cychwynnol o £250,000. Cafodd ei brynu'n ddiweddarach gan gwmni wedi'i leoli yn Swydd Gaint Datblyiadau diweddar Ar hyn o bryd nid yw'r theatr yn cael ei defnyddio ond mae yna grŵp ymgyrchu sydd eisiau adfywio ac ail-agor yr adeilad fel lleoliad theatrig. Fodd bynnag, nid yw gwefan y grŵp hwn wedi bod yn weithredol ers Ebrill 2008. Erbyn 2014, ystyriwyd fod y theatr mewn sefyllfa ddifrifol wael ac mewn "perygl enbyd". Ym mis Ebrill 2014, cynigiodd Cyngor Dinas a Sir Abertawe £75,000 i berchnogion y theatr er mwyn iddynt wneud gwelliannau brys iddo. Rhoddwyd yr arian er mwyn gwaredu'r planhigion sy'n tyfu allan o furiau'r theatr ac i'w wneud yn ddiddos. Hyd yn hyn, nid yw'r perchnogion wedi nodi beth yw eu bwriad. Oriel luniau Cyfeiriadau Dolenni allanol Theatr yng Nghymru: Y Palas Pavilion Repertory Theatre Archifwyd 2006-08-25 yn y Peiriant Wayback (enw newydd ar gyfer "Y Palas")