Eglwys Sant Tomos y Merthyr, Trefynwy

Saif Eglwys Sant Tomos y Merthyr, Trefynwy (neu Eglwys Sant Tomos ar lafar) ar bwys Pont Canol Oesol Mynwy yn Nhrefynwy, Sir Fynwy, de-ddwyrain Cymru. Mae'r bont yn croesi Afon Mynwy. Mae rhan o'r adeilad yn mynd yn ôl i tua 1180 ac mae ganddo bwa cangell sy'n dyddio'n ôl i'r 12fed ganrif. Adferwyd y tu allan yn y 19g. Mae'n un o ddau-ddeg-pedwar adeilad yn Nhrefynwy sydd ar y Llwybr Treftadaeth (plac glas). Mae rhai'n honi mai dyma adeilad pwysicaf y dre, oherwydd ei bensaernïaeth unigryw. Hanes a phensaernïaeth Tywodfaen coch yw gwneuthuriad y waliau. Enwyd yr eglwys ar ôl St Thomas à Becket, fe'i gwnaed yn gapel anwes i Briordy Trefynwy gan nad oedd ganddo blwy. Fe'i rhestrwyd mewn dogfen a wnaed gan y Pab Urbanus III yn 1186. Ymddengys iddo fod wedi'i godi erbyn 1170. Cafodd y Priordy a'r bont gyfagos eu dinistrio gan dân ym Mrwydr Trefynwy yn 1233 pan godwyd gwrthryfel: y barwniaid yn erbyn Harri III. Bu'n rhaid atgyweirio'r eglwys drwy ddefnyddio 12 derwen enfawr a roddwyd i'r eglwys gan Gwnstabl St Briavels yn Swydd Gaerwrangon. Yn 1256 roedd nifer helaeth o feudwyaid yn byw yn y Priordy. Deiliaid Oriel Y tu fewn Y tu allan Cyfeiriadau Gweler hefyd Wicipedia:Pedia Trefynwy Neuadd y Sir, Trefynwy Pont Trefynwy Dolen allanol (Saesneg) Monmouth Parishes, St Thomas the Martyr Archifwyd 2012-04-26 yn y Peiriant Wayback