Abaty Llantarnam

Abaty Sistersaidd ger Llanfihangel Llantarnam yn Nhorfaen yw Abaty Llantarnam. Sefydlwyd yr abaty yn 1179 gan fynachod o Abaty Ystrad Fflur dan nawdd Hywel ap Iorwerth, arglwydd Caerllion. Efallai mai yng Nghaerllion y sefydlwyd y fynachlog gyntaf, ond cofnodir ei bod yn Llantarnam erbyn y 13g. Hanes Codwyd yr abaty yn Nant Teyrnon, enw sydd efallai'n gysyltiedig â chymeriad Teyrnon Twrf Fliant, arglwydd Gwent Is Coed yn y chwedl Pwyll Pendefig Dyfed, y gyntaf o'r Pedair Cainc. Roedd yr abad John ap Hywel yn un o brif gefnogwyr Owain Glyn Dŵr; lladdwyd ef ym Mrwydr Pwllmelyn yn 1405. Diddymwyd y fynachlog yn 1536; cofnodwyd yr adeg honno fod yno chwe mynach ac incwm blynyddol o £71. Fe brynwyd yr abaty a'i thiroedd gan William Herbert, Iarll 1af Penfro (1501–1570) ym 1559 a'i rhoi ar brydles i William Morgan o deulu Morganiaid Pencoyd a'i prynodd yn ddiweddarach. Adeiladwyd plasty newydd gan ddefnyddio meini'r abaty. Collodd y Morganiaid yr ystad ym 1652 am iddynt gefnogi'r brenin yn ystod Rhyfel Cartref Lloegr. Yn y 1830au, ailadeiladwyd y plasty gan Reginald James Blewitt, ac mae'n awr yn gartref i Chwiorydd Sant Joseff. Credir fod y bwâu yn Eglwys Llanfihangel Llantarnam wedi dod o'r abaty. Cyfeiriadau