Llyn Eigiau

Llyn yw Llyn Eigiau ar ochr ddeheuol y Carneddau yn Eryri, gogledd Cymru (cyfeiriad grid SH718648). Mae'n gorwedd yn rhan isaf Cwm Eigiau rhwng Clogwyn yr Eira i'r gogledd (ysgwydd sy'n ymwthio o Foel Fras) a Chraig Ffynnon (rhan o Ben Llithrig-y-wrach) i'r de. Ar ei lan ogleddol mae clogwynni du a bygythiol Craig Eigiau yn codi bron i fil o droedfeddi i Glogwyn yr Eira. Mae'n bosibl fod enw'r llyn yn dod o 'eigiau', ffurf luosog ar yr enw 'haig' neu 'haig' ("haig o bysgod; shoal of fish") ac yn cyfeirio at y pysgod ynddo. Posiblrwydd arall yw tarddiad o ail ystyr 'aig', sef "mintai (o ryfelwyr)". Ceir y ffurf Llynyga ar rai hen fapiau. Credir bod nifer fach o dorgoch Arctig yn byw yn y llyn (fel y maent yn Llyn Cowlyd gerllaw) ar ôl iddynt gael eu trosglwyddo yno o Lyn Peris; yn sicr mae'n un o'r ychydig lynnoedd yng Nghymru sydd â phoblogaeth o frithyllod brown naturiol. Mae astudiaethau o weddillion yr argae wedi dangos bod ei seiliau'n annigonol iawn ac yn cynnwys darnau mawr o goncrît heb ei gymysgu. Heddiw, mae wyneb y llyn tua 120 acer, gyda dyfnder o tua 32 troedfedd. Ond ar ôl i'r argae gael ei chodi buasai'n ddwywaith hynny. Daw dŵr i lawr o'r mynydd i Lyn Eigiau drwy dwnel dan y mynydd islaw Llyn Dulyn, gyda thwnel arall yn cludo'r dŵr o Lyn Eigiau i Lyn Cowlyd. Prif ffynhonnell dŵr Llyn Eigiau yw Afon Eigiau, afon fechan sy'n llifo i lawr trwy Gwm Eigiau. O'r llyn ei hun mae Afon Porth-llwyd yn llifo allan ac yn rhedeg i Gronfa Coedty cyn basio dan Bont Newydd yn Nolgarrog. Yna mae'n llifo i Afon Conwy. Ceir lle parcio tua hanner milltir i'r dwyrain o'r hen argae, y gellir ei gyrraedd ar hyd y lôn gul sy'n dringo o Dal-y-bont, yn Nyffryn Conwy. Trychineb Yn 1911 codwyd argae ¾ milltir o hyd a 35 troedfedd o uchder dros ben dwyreiniol y llyn i gyflenwi dŵr i bwerdy trydan Dolgarrog, i lawr yn Nyffryn Conwy, a oedd yn ei dro yn cyflenwi trydan i'r gwaith alcam gerllaw. Cafodd deunydd ar gyfer yr argae eu cludo ar hyd y dramffordd Eigiau newydd, a redai o Ddolgarrog ar hyd hen drac Tramffordd Chwarel Cedryn. Tynnod y contractiwr gwreiddiol allan o'r gwaith, gan honni bod corneli'n cael eu torri, ac ar 2 Tachwedd, 1925, ar ôl i 26 modfedd o law ddisgyn mewn pum diwrnod, torrodd yr argae. Gorlifodd y dŵr yn wyllt i lawr i Gronfa Coedty, gan achosi i honno dorri hefyd, a ffrydiodd miliynau o alwyni o ddŵr i lawr yn ddirybudd ar bentref Dolgarrog, gan ladd 17 o bobl. Codwyd pwerdy newydd yn Nolgarrog yn 1925. Cyfeiriadau Llyfryddiaeth Jonah Jones, The Lakes of North Wales (Whittet Books, 1987) Geraint Roberts, The Lakes of Eryri (Gwasg Carreg Gwalch, 1985) Dolenni allanol Ffilm du-a-gwyn (heb sain) o'r digwyddiad ar BFI Player.