Plas Trefor, Sir Ddinbych

Mae Neuadd Trevor (neu Blas Trefor) yn blasty mawr sydd wedi'i restru yn adeilad Gradd I ac sy'n sefyll mewn 150 erw o barcdir, gerddi a choedydd yn Nhrefor, ger Llangollen, Sir Ddinbych, Cymru. Mae pentref Trefor, gerllaw, ym Mwrdeisdref Sirol Wrecsam ond mae Neuadd Trefor yn Sir Ddinbych. Adeiladwyd y tŷ tair llawr yn 1742 mewn brics coch ar gynllun llawr siâp H ar safle hen neuadd o'r yr Oesoedd Canol. Dynodwyd Gradd I i'r Neuadd gan fod y math yma o bensaerniaeth yn brin yng Nghymru (hy tŷ brics Sioraidd cynnar), ac mae llawer o nodweddion y cyfnod gwreiddiol wedi eu cadw a'u hadnewyddu, ac am ei bwysigrwydd yn ei dirwedd eithriadol. Roedd yr ystâd wedi bod yn eiddo i deulu'r Treforiaid ers yr Oesoedd Canol ac ar un adeg roedd yn gartref i'r Esgob Ieuan Trefor I, a adeiladodd bont wreiddiol Llangollen ym 1345. Y Neuadd bresennol Adeiladwyd y tŷ presennol yn 1742-3 ar gyfer John Lloyd o Glanafon (neu Glan Arfon), Sir Drefaldwyn, a briododd Mary Trefor yn 1742 ac a etifeddodd ystâd Trefor ym 1715. Mae carreg gerfiedig ar du allan y tŷ yn cynnwys eu blaen-llythrennau (JL a JM) a'r dyddiad 1742, gyda'r arwyddair Lladin Dum spiro spero (tra banadlaf, gobeithiaf). Trosglwyddwyd perchnogaeth Neuadd Trefor i deulu Rice Thomas pan briododd yr etifeddes olaf teulu'r Llwydiaid â Rice (neu Rhys) Thomas o Goed Helen ger Caernarfon. Fe wnaethant ymestyn y tŷ a byw ynddo tan 1820, ac ar ôl hynny cafodd ei osod i wahanol denantiaid, gan gynnwys rheolwr y gwaith haearn lleol, brocer llongau o Lerpwl, ac yn y pen draw i deulu Edwards, perchnogion 'Trefynant Fire Clay Works' yn Rhiwabon. Roedd James Coster Edwards yn Uchel Siryf Sir Ddinbych ym 1892 a gwarioddef a'i deulu ar y neuadd gan wneud amryw o welliannau a gynlluniwyd gan y pensaer W. H. Spaull o Groesoswallt a buont yn byw yn y neuadd am dair cenhedlaeth. Yr ugeinfed ganrif Yn 1956, dychwelodd yr eiddo i ystâd Coed Helen. Nid oedd ganddyn nhw unrhyw ddefnydd i'r tŷ ac fe'i gwerthwyd i fasnachwr coed lleol, a dowlodd y coed o amgylch y neuadd ac aeth ati i gynllunio dymchwel y tŷ er mwyn ei ddefnyddio fel beudy. Ond achubwyd y neuadd pan roddwyd Gorchymyn Cadwraeth arni yn 1961. Aeth Neuadd Trefor i ddwylo Gwasanaeth Gwirfoddol Brenhinol y Menywod (y WRVS), ond fe'i difrodwyd gan dân ym 1963 ond cafodd ei adfer yn llwyr rhwng 1990-92 a rhoddwyd to talcennog newydd iddo. Prynwyd yr eiddo ym 1987 gan Michael Tree, a oedd bryd hynny'n syrfëwr siartredig ac aeth ati i'w adfer cyn ei werthu ym 1998 i Louis a Louise Parker, a adferodd y tiroedd a'r tu mewn ymhellach. Mae bellach yn gweithredu fel gwesty gwledig. Cyfeiriadau