Llyn Fawr

Llyn yn Rhondda Cynon Taf yn ne Cymru yw Llyn Fawr. Fe'i lleolir i'r de o bentrefi Cefn Rhigos a Rhigos. Mae'n fwyaf adnabyddus oherwydd y darganfyddiadau pwysig o arfau a chelfi o ddiwedd Oes yr Efydd a dechrau Oes yr Haearn a wnaed yno. Saif y llyn islaw Craig y Llyn, gerllaw tarddle Afon Rhondda Fawr, 368 medr uwch lefel y môr; mae ei arwynebedd yn 9.8 hectar (24 acer). Llyn naturiol ydyw, ond adeiladwyd argae i'w droi yn gronfa ddŵr tua dechrau'r 20g. Rhwng 1911 a 1913, yn ystod y gwaith o adeiladu'r argae, cafwyd hyd i amrywiaeth o arfau a chelfi; roedd y rhan fwyaf yn dyddio'n ôl i ran olaf Oes yr Efydd ond hefyd yn cynnwys y celfi haearn cynharaf i'w darganfod yng Nghymru, yn fwyaf arbennig: cleddyf haearn yn arddull Hallstatt. Roedd yno hefyd ben gwaywffon a chryman haearn. Roedd y celfi efydd yn cynnwys dau grochan a phennau bwyeill. Credir fod yr eitemau yma wedi eu gosod yn y llyn fel offrwm i'r duwiau, efallai tua 650 CC. Llyfryddiaeth Leslie Alcock (1972) The Irish Sea Zone in the Pre-Roman Iron Age CBE Research Report 9 Archifwyd 2006-12-03 yn y Peiriant Wayback Frances Lynch, Stephen Aldhouse-Green & Jeffrey L. Davies (2000) Prehistoric Wales (Sutton Publishing) ISBN 0-7509-2165-X Dolenni allanol Crochan efydd o Llyn Fawr Archifwyd 2006-11-27 yn y Peiriant Wayback