Eglwys Gadeiriol Wrecsam

Cadeirlan Gatholig a leolir yn Stryt y Rhaglaw, Wrecsam, yw Eglwys Gadeiriol y Santes Fair. Fe'i adeiladwyd ym 1857 fel eglwys plwyf a fel cofadail i wraig y diwydiannwr Richard Thompson. Mae beddrod Ellen Thompson, a fu farw ym 1854, i'w ganfod y tu fewn i'r adeilad. Edward Welby Pugin o'r ffỳrm Pugin & Pugin, ag arbenigai mewn eglwysi Catholig, oedd y pensaer; fe gynlluniodd yr eglwys mewn arddull Gothig adfywiedig, yn seiliedig ar adeiladau o'r 13g. Dim ond 23 oed oedd Pugin pan gynlluniodd yr eglwys. Ym marn yr hanesydd eglwysig Nigel Yates, dyma'r gadeirlan Gatholig orau yng Nghymru o ran ei phensaernïaeth. Roedd yr eglwys yn olynydd i gapel Catholig cyntaf Wrecsam, a sefydlwyd yn gudd gan Richard Thompson ym 1828, blwyddyn cyn y ddeddf a roddodd y rhyddid i addoli i Gatholigion. Ym 1907 daeth eglwys y Santes Fair yn ddarpar-eglwys gadeiriol ar gyfer esgobaeth Catholig Mynyw. Ym 1987 fe'i penodwyd yn eglwys gadeiriol a chanolfan i esgobaeth newydd Wrecsam. Ym 1994 penodwyd yr eglwys a thŷ'r offeirad yn adeiladau rhestredig Gradd II. Oherwydd ymsuddiant a achoswyd gan fwyngloddio yn yr ardal, bu'n rhaid ail-adeiladu'r tŵr ddwywaith, y tro cyntaf yn yr 20g cynnar a'r eildro yn 2007. Yn y gadeirlan lleolir creirfa Rhisiart Gwyn, bardd Cymraeg Catholig a ferthyrwyd ar 15 Hydref 1584 ac a ganoneiddiwyd fel un o Ddeugain Merthyr Lloegr a Chymru ym 1970. Cynhelir dathliad a phererindod yn y gadeirlan yn flynyddol, ar y Sul agosaf at ddyddiad ei farwolaeth. Cyfeiriadau