Điện Thái Hòa (Hoàng thành Huế)

Điện Thái Hòa (chữ Hán: 太和殿) là cung điện thuộc khu vực Hoàng thành Huế, Đại Nội. Công trình được dùng làm nơi thiết triều và cử hành các nghi lễ của nhà Nguyễn, trong đó có lễ đăng quang, lễ khánh thọ, đại triều và các nghi thức ngoại giao. Điện cùng sân Đại Triều Nghi nằm ở phía trước Tử Cấm Thành, trên trục trung tâm của hoàng cung Huế. Điện Thái Hòa là một hạng mục trong Quần thể di tích Cố đô Huế. Quần thể này được UNESCO ghi danh là Di sản thế giới năm 1993 theo tiêu chí (iv), bao gồm khu vực Kinh thành, Hoàng thành, Tử Cấm Thành và các cung điện liên quan của kinh đô triều Nguyễn tại Huế. Vị trí và không gian Điện Thái Hòa nằm trên trục chính của Hoàng thành Huế. Trong cấu trúc Đại Nội, khu vực cử hành đại lễ được tính từ Ngọ Môn đến Điện Thái Hòa; đây là nơi tổ chức các nghi lễ triều đình như Nguyên đán, Vạn Thọ, Ban sóc, Truyền lô, đăng quang, Tứ tuần và Ngũ tuần Đại khánh tiết của các vua nhà Nguyễn. Trước điện là sân Đại Triều Nghi, không gian dành cho quan lại dự các nghi lễ lớn. Cầu Trung Đạo bắc qua hồ Thái Dịch, nằm trên tuyến từ Ngọ Môn vào Điện Thái Hòa. Trong bố cục Hoàng cung Huế, trục dọc chạy từ Ngọ Môn qua Điện Thái Hòa, Đại Cung Môn, điện Cần Chánh, điện Càn Thành và các công trình phía bắc; đường lát đá trên trục này gọi là Dũng đạo, dành riêng cho vua đi. Về mặt tổ chức không gian, Hoàng thành Huế gồm hai khu vực chính là Ngoại triều và Nội đình. Ngoại triều nằm ở phía nam, bên ngoài Tử Cấm Thành, được tính từ Ngọ Môn đến hết Điện Thái Hòa. Trục trung tâm của khu vực này đi từ Ngọ Môn, qua cầu Trung Đạo và sân Đại Triều Nghi rồi kết thúc ở Điện Thái Hòa. Phan Thanh Hải xem Điện Thái Hòa và điện Cần Chánh là hai công trình chính thể hiện quan hệ giữa cung điện nghi lễ ở Ngoại triều và cung điện chính của Nội đình trong Hoàng cung thời Nguyễn. Sân Đại Triều gồm hai tầng chính. Tầng trên là Đan bệ, dành cho quan từ Tam phẩm đến Nhất phẩm trong các nghi lễ. Tầng dưới là Long trì, dành cho quan từ Cửu phẩm đến Tứ phẩm. Trên hai tầng sân có bia đá ghi phẩm hàm theo hai bậc chánh và tòng, với quan văn đứng bên trái và quan võ đứng bên phải theo nguyên tắc tả văn hữu võ. Lịch sử Điện Thái Hòa được khởi công vào tháng 2 năm 1805 dưới thời vua Gia Long và hoàn thành vào tháng 10 cùng năm. Công trình ban đầu được đặt gần khu vực Đại Cung Môn, trên trục Dũng đạo và cách vị trí hiện nay khoảng 50 m về phía bắc. Ngày 28 tháng 6 năm 1806, Gia Long cho đặt nghi vệ đại triều tại Điện Thái Hòa và cử hành lễ đăng quang chính thức tại đây; năm 1819, điện được sửa chữa cùng đợt với điện Cần Chánh, điện Trung Hòa, nhà Quang Minh và nhà Trinh Minh. Năm 1833, trong quá trình quy hoạch lại hệ thống kiến trúc cung đình ở Đại Nội, vua Minh Mạng cho xây dựng lại điện ở vị trí hiện nay. Đợt này dời Điện Thái Hòa về phía nam, bố trí bệ đỏ dưới thềm điện, Long trì bên dưới bệ đỏ và hồ Thái Dịch với cầu ở giữa. Năm 1839, điện được sửa sang thêm cùng cửa Đại Cung; hai công trình được sơn son, thếp vàng bạc, hai hàng cột chính vẽ hình rồng mây, các cột hai bên thếp bạc vẽ tản vân. Dưới thời Thành Thái, điện được trùng tu năm 1891; năm 1899, nền điện được lát gạch hoa thay cho gạch Bát Tràng tráng men trước đó. Dưới thời Khải Định, điện được đại trùng tu năm 1923 để chuẩn bị cho lễ Tứ tuần Đại khánh tiết, diễn ra năm 1924. Đợt sửa chữa này lắp thêm hai hệ thống cửa kính ở mặt trước và mặt sau, trổ hai cửa sổ tròn lớn gắn chữ Thọ ở mặt tiền hai chái, làm lại bửu tán và các lớp diềm gỗ chạm lộng thếp vàng, đồng thời sơn son thếp vàng lại nội thất. Tháng 9 năm 1924, Khải Định tổ chức lễ khánh thành công trình cùng một đợt với điện Càn Thành. Ngoài các lần sửa chữa lớn vào các năm 1833 và 1923, điện còn trải qua nhiều đợt tu bổ dưới thời vua Thành Thái, Bảo Đại và trong các năm 1960, 1970, 1981, 1985 và 1992. Các đợt can thiệp này làm công trình thay đổi một phần so với diện mạo ban đầu, nhưng hệ kết cấu và trang trí mỹ thuật cơ bản vẫn được bảo lưu. Chức năng nghi lễ Điện Thái Hòa và sân Đại Triều Nghi là nơi cử hành các nghi lễ của triều Nguyễn. Các nghi lễ này gồm lễ đăng quang, lễ mừng sinh nhật vua, lễ đón tiếp sứ thần và các buổi đại triều vào ngày mồng 1 và 15 âm lịch hằng tháng. Trong Hoàng thành, lễ triều hội tổ chức ở trục trung tâm, chủ yếu trong không gian từ Ngọ Môn đến Điện Thái Hòa và điện Cần Chánh; lễ tế tự tổ chức ở các miếu thờ tổ ở hai trục đông và tây của Ngoại triều. Trong các buổi lễ, vua ngự trên ngai vàng ở gian giữa của điện. Chỉ các quan Tứ trụ và hoàng thân quốc thích được vào điện diện kiến; các quan còn lại đứng ở sân Đại Triều Nghi theo phẩm hàm. Quan văn đứng bên trái, quan võ đứng bên phải, vị trí được đánh dấu bằng hai dãy đá trước sân chầu. Nguyên tắc tả văn hữu võ cũng được thể hiện trong việc bố trí các công trình hai bên trục chính của Hoàng cung: phía tả của Điện Thái Hòa và điện Cần Chánh là các không gian dành cho quan văn, phía hữu là các không gian dành cho quan võ. Trong các lễ Đại triều, nghi lễ khởi đầu ở điện Cần Chánh; đoàn ngự đạo đi qua Đại Cung Môn đến Điện Thái Hòa, rồi trở lại điện Cần Chánh sau phần nghi lễ tại Điện Thái Hòa. Với lễ Khánh Hạ ngày mồng Một Tết, vua từ điện Càn Thành ra điện Cần Chánh chuẩn bị, theo ngự đạo đến Điện Thái Hòa làm lễ, rồi trở lại điện Cần Chánh để nhận lễ mừng của hoàng thân và ban yến tiệc. Ngai vàng triều Nguyễn đặt trong Điện Thái Hòa được công nhận là bảo vật quốc gia theo Quyết định 2382/QĐ-TTg ngày 25 tháng 12 năm 2015. Hiện vật này được lưu giữ tại Điện Thái Hòa thuộc di tích Cố đô Huế, do Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế quản lý. Phía trên ngai có bửu tán thếp vàng và pháp lam; bên dưới là bệ ngai gồm ba tầng bệ bằng gỗ sơn son thếp vàng. Dưới thời Gia Long, bửu tán được làm bằng vải gấm; đến năm 1923, nhân dịp lễ Tứ tuần Đại khánh của vua Khải Định, bửu tán được làm lại bằng gỗ thếp vàng. Bửu tán này chạm hình chín con rồng, trong đó rồng lớn ở giữa ngậm chữ "Thọ". Năm 2025, ngai vàng bị hư hại trong một vụ xâm hại hiện vật tại Điện Thái Hòa. Sau khi phục chế tại Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế, hiện vật được đưa trở lại vị trí trung tâm của điện vào ngày 4 tháng 6 năm 2026. Kiến trúc Điện Thái Hòa được xây theo kiểu nhà kép, thường gọi là trùng thiềm điệp ốc. Công trình gồm tiền điện và chính điện nối liền nhau, tạo thành một không gian nội thất liên tục. Về quy mô, điện gồm chính điện 5 gian 2 chái kép và tiền điện 7 gian 2 chái đơn, xây trên nền cao 0,9 m, xung quanh bó vỉa bằng đá Thanh. Hệ mái và khung gỗ được chống đỡ bằng 80 cột gỗ lim sơn thếp, trang trí hình rồng vờn mây. Bảy gian chính giữa của điện làm bằng gỗ, sơn son thếp vàng; hệ cửa gồm 52 cánh theo lối bảng khoa, phần dưới bằng gỗ và phần trên bằng kính. Phía trên hệ cửa là liên ba khắc nổi thơ và tranh hoa lá cúc theo lối nhất thi nhất họa; dưới các bậu cửa trang trí hồi văn hoa lá cúc cách điệu. Hai chái xây tường gạch trát vôi vữa, có cửa hông ở phía đông và tây; mặt trước hai bên chái có hai cửa sổ hình tròn trang trí chữ Thọ, mỗi cửa có đường kính khoảng 1,4 m. Phần nối giữa hai khối nhà được xử lý bằng trần vỏ cua, che khu vực tiếp giáp giữa hai mái. Bên trên trần này là một máng xối lớn bằng đồng, dùng để hứng nước mưa từ mái sau của nhà trước và mái trước của nhà sau; nước được dẫn ra hai đầu hồi rồi chảy xuống mái hạ qua hai miệng rồng đắp nổi. Hệ vì kèo nhà sau tương đối đơn giản theo kiểu vì kèo cánh ác, trong khi hệ vì kèo nhà trước dùng kiểu chồng rường – giả thủ. Các cấu kiện gỗ được liên kết bằng mộng, tạo thành hệ khung chịu lực của điện. Mái điện lợp ngói hoàng lưu ly. Thay vì trải thành một dải liền, mái được chia thành các tầng chồng mí, gọi là mái chồng diêm hoặc trùng thiềm. Giữa các tầng mái là dải cổ diêm chạy quanh bốn mặt công trình. Dải cổ diêm được chia thành các ô hộc trang trí hình vẽ và thơ văn trên pháp lam theo lối nhất thi nhất họa. Trang trí của điện sử dụng nhiều hình tượng rồng cùng các con số 5 và 9. Từ phía Đại Cung Môn đi ra điện, vua phải bước qua hệ bậc thềm gồm 9 cấp ở tầng nền dưới và 5 cấp ở tầng nền trên. Trước mặt điện, tổng số bậc lên Đệ nhị Bái đình và Đệ nhất Bái đình là 9; hệ bậc ở nền điện có 5 cấp. Trên các mái điện và trong nội thất, hình rồng xuất hiện ở nhiều vị trí như nóc mái, bửu tán, ngai vàng, diềm gỗ và bệ đặt ngai. Phía trước và phía sau điện đều có ba hệ thống bậc cấp bằng đá Thanh; hai hệ bậc bên trang trí mây tạo thế rồng nằm duỗi bậc, còn hệ bậc giữa trang trí rồng duỗi bậc. Một nghiên cứu của Shiomi Saito và Takeshi Nakagawa khảo sát hoa văn sơn trên cột Điện Thái Hòa trong tương quan với mặt bằng công trình. Nghiên cứu này phân loại đặc điểm đầu và chi rồng, cách thân và đuôi rồng xoắn theo trục đối xứng, đồng thời nhận xét hoa văn rồng được đặt đối xứng theo trục trung tâm của mặt bằng. Trang trí mái và pháp lam Nguyễn Tiến Bình và Lê Phước Tân khảo sát các ô hoa văn trên bờ nóc tiền điện và chính điện của Điện Thái Hòa trong một bài nghiên cứu năm 2020. Bài viết sử dụng ảnh chụp, quan sát bố cục chi tiết trang trí, so sánh tính đăng đối và thống kê tần suất xuất hiện của các chi tiết trên từng mặt, từng khu vực. Bờ nóc tiền điện gồm 25 ô, trong đó ô số 1 là ô trung tâm, mang hành Thổ nên có màu vàng. Các ô ở nửa phía đông và nửa phía tây được bố trí đối xứng từng cặp. Toàn bộ ô hộc ở tiền điện làm bằng pháp lam và được bố cục theo dạng thức nhất thi nhất họa: mỗi ô chữ nhật lớn là một hình vẽ, mỗi ô chữ nhật nhỏ là một bài thơ; tổng cộng có 12 bài thơ, 12 ô hình và một ô trung tâm. Bài nghiên cứu nhận xét bờ nóc tiền điện thiên về các mô-típ gắn với triết lý trị quốc, sức mạnh của hoàng đế và vương triều; bờ nóc chính điện thể hiện ước vọng về sự giàu có, thịnh vượng và trường tồn. Về chất liệu, tiền điện dùng pháp lam, còn chính điện phối hợp giữa pháp lam và khảm sành sứ. Thơ văn trên kiến trúc Điện Thái Hòa là một trong các công trình thuộc hệ thống thơ văn trên kiến trúc cung đình Huế. Hệ thống này gồm các văn bản chữ Hán được trang trí trên liên ba, đố bản, cổ diềm và các bộ phận nội ngoại thất của nhiều công trình cung đình triều Nguyễn. Kiểu thức trang trí phổ biến là một ô thơ hoặc một đại tự đi cùng một ô họa, gọi là nhất thi nhất họa hoặc nhất tự nhất họa. Hình thức này được thực hiện trên liên ba sơn son thếp vàng bằng các ô hộc lớn nhỏ xen nhau; chất liệu tạo văn thơ gồm gỗ, xà cừ, xương, ngà voi, pháp lam và bê tông đắp ngõa sành sứ. Các di tích kiến trúc cung đình Huế hiện còn 2.679 ô thơ văn và khoảng chừng đó ô họa, được chạm khắc, sơn thếp, cẩn xà cừ trên gỗ, trên pháp lam hoặc đắp bằng ngõa sành sứ. Ngày 19 tháng 5 năm 2016, thơ văn trên kiến trúc cung đình Huế được ghi danh là Di sản tư liệu thuộc Chương trình Ký ức thế giới khu vực châu Á – Thái Bình Dương. Trong luận án về thế giới nghệ thuật của thơ trên kiến trúc cung đình Huế, Nguyễn Phước Hải Trung thống kê tại bờ nóc, cổ diêm và bờ quyết phần mái trước và sau Điện Thái Hòa có 47 ô hộc thơ viết trên nền pháp lam; tại các liên ba bằng gỗ trên hệ khung nhà có 248 ô hộc thơ được chạm khắc, sơn son thếp vàng. Tác giả nhận xét nội dung thơ trên điện tập trung vào các chủ đề như khẳng định ngôi vua, triều đại, vị thế đất nước, sự quan tâm đối với đời sống nhân dân và niềm tự hào về giang sơn, xã tắc. Sách Từ Ngọ Môn đến Thái Hòa điện của Huỳnh Minh Đức, xuất bản năm 1994, phiên âm, dịch nghĩa và chú thích 8 bài thơ trên kiến trúc Ngọ Môn cùng 191 bài thơ trên Điện Thái Hòa. Bảo tồn, trùng tu và số hóa Trước đợt tu bổ tổng thể đầu thập niên 2020, Điện Thái Hòa đã xuống cấp sau hơn 200 năm tồn tại và nhiều lần sửa chữa, đặc biệt sau đợt mưa bão cuối năm 2020. Dự án bảo tồn, tu bổ tổng thể di tích Điện Thái Hòa được khởi công cuối năm 2021 với kinh phí gần 129 tỷ đồng; ngày 23 tháng 11 năm 2024, tỉnh Thừa Thiên Huế công bố hoàn thành dự án và mở cửa đón khách tham quan. Quá trình tu bổ tập trung vào hệ kết cấu chịu lực bằng gỗ, hệ mái, tường, nền và các chi tiết trang trí ngoại thất, nội thất. Phần bửu tán trên ngai vàng được phục hồi cùng không gian sơn son thếp vàng bên trong điện. Sau sự cố năm 2025, ngai vàng được phục chế tại Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế và đưa trở lại vị trí trung tâm của điện vào tháng 6 năm 2026; khu vực đặt ngai vàng và bửu tán cũng được bổ sung các biện pháp bảo vệ. Sau tu bổ, Điện Thái Hòa được trao chứng nhận LOTUS của Hội đồng Công trình xanh Việt Nam vào tháng 4 năm 2025. Nhân Dân tiếng Anh mô tả đây là lần đầu một di sản văn hóa thế giới của UNESCO tại Việt Nam đạt chứng nhận công trình xanh này. Tháng 2 năm 2025, Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế phối hợp với UALS thực hiện quét 3D và chụp ảnh kỹ thuật số toàn bộ hệ thống Điện Thái Hòa để xây dựng cơ sở dữ liệu số hóa về không gian và kiến trúc của công trình. Định hướng bảo tồn thơ văn trên kiến trúc cung đình Huế gồm bảo quản thơ văn trên liên ba, đố bản, bờ nóc; khảo sát hiện trạng thơ văn chạm khắc, khảm, cẩn, tráng men trên cấu kiện gỗ, bê tông và pháp lam; nghiên cứu phục hồi kỹ thuật pháp lam, kỹ thuật chạm và khảm tại di tích. Đọc thêm Huỳnh Minh Đức (1994). Từ Ngọ Môn đến Thái Hòa điện. Thành phố Hồ Chí Minh: Nhà xuất bản Trẻ. Nguyễn Phước Hải Trung (2006). Đặc điểm ngôn ngữ thơ trên điện Thái Hòa (Luận văn). Trường Đại học Khoa học Huế. Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế. Điện Thái Hòa - Kiến trúc nghệ thuật: Biểu tượng khát vọng của triều Nguyễn. Tủ sách Huế. Tham khảo