ვენესუელა

ვენესუელა (ესპ. ; ოფიციალურო ვენესუელაშ ბოლივარულ რესპუბლიკა (ესპ. República Bolivariana de Venezuela) — სახენწჷფო ობჟათე ამერიკაშ ოორუე წყარპიჯის, ნამუთ აკმოდირთუ კონტინენტურ სქირონშე დო კარიბიშ ზუღას მადვალუ ანდა კაბეტ დო მორჩილ კოკშე. ქიანაშ ფართობ რე 912,050 კმ², 2024 წანაშ მუნაჩემეფით მახორობაშ მუდანობა 31.3 მილიონს აკმადგინანს. ნანანოღა დო უკაბეტაშ ურბანულ აგლომერაცია რე კარაკასი. კონტინენტურ ტერიტორიას ოორუეშე ომძღჷ კარიბიშ ზუღა დო ატლანტიშ ოკიანე, ბჟადალშე უხურგანს კოლუმბია, ობჟათეშე — ბრაზილია, ოორუე-ბჟაეიოლშე — ტრინიდადი დო ტობაგო, ბჟაეიოლშე — გაიანა. ვენესუელა აკმოდირთუ 23 შტატშე, ნანანოღაშ ოლქშე დო ქიანაშ წყარპიჯის მადვალ კოკეფიშ ფედერალურ ოპალუეფშე. ვენესუელა ლათინურ ამერიკაშ ართ-ართ არძაშე ურბანიზებულ ქიანა რე; ვენესუელარეფიშ კაბეტ უმენტაშობა ოორუეშე მადვალუ ნოღეფს დო ნანანოღას ოხორანს. 1522 წანას ესპანეთიქ ვენესუელაშ ტერიტორიაშ, აბანობურ მახორობაშ აწორინალაშ ფონს, კოლონიზაცია იქჷ. 1811 წანას, თიქ გჷნირთუ ართ-ართ პირველ ესპანურ-ამერიკულ ტერიტორიათ, ნამუქჷთ ესპანეთშე ზოხორინალა გჷმაცხადუ დო კოლუმბიაშ პირველ ფედერალურ რესპუბლიკაშ (კაბეტ კოლუმბია) ნორთო გჷნირთუ. 1830 წანას რსულნებამ სუვერენულ სახნწჷფოთ გჷნირთუ. მა-19 ოშწანურაშ განწეხანს, ვენესუელაქ პოლიტიკურ არიაშ დო ავტოკრატიაშ ოკიბირალო გჷნირთუ, მა-20 ოშწანურაშ შქა პერიოდშახ — რეგიონალურ ოურდუმე დიქტატორეფიშ დომინირება იგჷნძორებუდუ. 1958 წანაშე ქიანას დემოკრატიულ თარობეფიშ სერია ჸუნდუ, გიმნარკიშ მოხ, მუჟანსჷთ რეგიონიშ უმენტაშ ნორთის ოურდუმე დიქტატურეფ გამაგენდეს დო თე ბორჯ ეკონომიკურ ჯგირობუათ იხასიათებუდუ. 1980-იან დო 1990-იან წანეფს, ეკონომიკურ შოკეფქ გჷმიჭანუ შანულამ პოლიტიკურ კრიზისეფ დო ფართომასშტაბამ სოციალურ არია, თინეფს შქას 1989 წანაშ კარაკასოშ ზისხირამ არია, 1992 წანას, ჟირ მინორთაფაშ ცადება დო 1993 წანას, პრეზიდენტიშ იმპიჩმენტ სახენწჷფო ფარაშ ატებაშ ბრალებათ. რინელ პარტიეფიშოთ ნდებაშ რკებაქ გჷმიჭანუ 1998 წანაშ ვენესუელაშ საპრეზიდენტო გიშაგორუეფი, ნამუქჷთ გჷნირთუ ბოლივარულ რევოლუციაშ კატალიზატორო, ნამუქჷთ დიჭყჷ 1999 წანაშ დჷმარსხუაფალ ყარუათ, სოდე ჭარჷ დო რატიფიცირებუქ იყუ ვენესუელაშ ახალ კონსტიტუციაქ. თარობაშ პოპულისტურ სოციალურ ჯგირობუაშ პოლიტიკაქ გეჸონიერ ნაფთობიშ ფასეფიშ ძინათ, სოციალურ ხარჯეფიშ ობორჯე მოძინათ, დო რეჟიმიშ ორდოიან წანეფს ეკონომიკურ უწორწალაშ დო სიდარარაშ დარკებათ მარა, სიდაღარაქ უწაიათ მიძინჷ 2010-იან წანეფს. 2013, 2018 დო 2024 წანეფიშ საპრეზიდენტო გიშაგორუეფ ფართოთ რდჷ ონირზე, ოპოზიციაშ კანდიდატეფ ოჭოფეს ვარ-და გეგნახორუეს. თექ ფართომასშტაბამ პროტესტ დო ერეფოშქაშე გადღანება გჷმიჭანუ, ნამუქჷთ ხოლო ართ ერუანულ კრიზის გჷმიჭანუ, ნამუთ ასეშა იგჷნძორებუ. 2026 წანას, ააშ-ქ პრეზიდენტ ნიკოლას მადურო ოჭოფუ. ააშ-ქ გჷმაცხადუ, ნამჷ-და „ქიანს გამაგენს“ თეიშახ, სოიშახ ვენესუელას ობორჯე ადმინისტრაცია დირსხუაფჷნ. ვენესუელა ოფიციალურო რე ფედერალურ საპრეზიდენტო რესპუბლიკა, მარა ჩავესიშ დო მადუროშ ადმინისტრაციეფიშ ბორჯის, დემოკრატიულ რეცესიაქ მოხვადჷ დო ავტორიტარულ სახენწჷფოთ გჷნირთუ. პრესაშ დუდიშულაშ, ომენორალე დუდიშლეფიშ დო კორუფციაშ კონტროლიშ ერეფოშქაშე მაძირაფალეფს ქიანა დაბალ ფასებას ღებულენს. ვენესუელა წუმმაძინალ ქიანა რე, ნამუსჷთ მოსოფელს ნაფთობიშ უკაბეტაშ ჩინებულ ოზირუეფით გიშეგორუაფუ დო ნაფთობიშ ართ-ართ მაჸვენჯ ექსპორტიორ რე. კინოხ ქიანა ოფუტე-ომეურნე პროდუქტეფიშ, თიჯგურეფიშ, მუჭომით რე ყავა დო კაკაო, უმწუძინუ ექსპორტიორ რდჷ, მარა ნაფთობიქ უწაიათ მიპალუ დომინირება ექსპორტის დო სათარობო მიშნაველეფს. ვენესუელაშ სტაგნაციაშ თარ სამანჯელეფ რე: რეკორდულ ჰიპერინფლაცია, თარ მეკონ-მოკონიშ დეფიციტი, უმუშერობა, სიდაღარა, ლახარეფი, ბაღანეფიშ მაღალ ღურალა, ოჩამურიშ უბაღურობა, ორთაშ თხილუაშ პრობლემეფი, მონკა კრიმინალ დო ფართას მოდვალირ კორუფცია. ააშ-იშ სანქციეფქ დო ხურგაშ გალენურ ვენესუელურ აქტივეფიშ გილამწყუმაქ ქიანას 24-30 მილიარდ დოლარ ქუდუზოჯჷ. თე ფაქტორეფქ ვენესუელას გეგმიჭანჷ ტოლვილეფიშ კრიზისი, ნამუქჷთ 2025 წანაშ მესიშ მუნაჩემეფით, 7.9 მილიონშე უმოს ადამიანქ ქიდიტჷ ქიანა. 2017 წანაშო, საკრედიტო რეიტინგიშ სააგენტოეფქ, ვენესუელა ვალეფიშ გინოგაფაშ დეფოლტო გეგმაცხადეს. ვენესუელაშ კრიზისიქ ხე ქეშუნწყუ ადამიერიშ ნებეფიშ დგომარობაშ უწაიათ გაუფრაშებას. გეოგრაფია ვენესუელას კლიმატი ზარხულს ეკვატორული ჰავაშ მასეფით დო ზოთონჯის პასატური სქირე ბორიეფით იხასიათებუ. წანმოწანაშ მალობას ტემპერატურა მერკეთ ითირუ. ქიანაშ წყარპიჯი აბანეფი იშხვავებუ ჩხე დო მაღალი ლენჭამი ჰაერით, ემაღალაფირ აბანეფს ტემპერატურა უმოსი დაბალიე, დო უჯგუში ხემანწყუ პიჯალეფიე ადამიერიშ დახორინალო. თეშ გეშა რე ქიანაშ არძა უდიდაში ნოღა, ზუღაშ დონეშე 600 მეტრაშე 1850 მეტრაშახ იდვალუაფუ. 1800 მეტრაშ ეშე კლიმატი უმოს მორგილე რე. 3000 მეტრაშ ეშე თიჯგუა ჩხურუე, ნამდა დიხაშხანდუა პრაქტიკულო ვეშილებე, დო თეჯგუა აბანეფს, ოფუტეშ მეურნობაშ თარ გვარობაშ ოხანდე - შხურეფიშ ჭყიშუა რე. ქიანაშ ტერიტორიაშ სუმი ნაანთხალიშ მეტი იხასიათებუ ჭვემეფიშ სეზონით, ნამუთ იჭყაფუ მესის დო იგინძორებუ გერგობათუთაშახ. სქირე სეზონი იგინძარებუ ქირსეთუთაშე პირელშახ. ისტორია მახორობა ვენესუელაშ მახორობა — 27 635 743 ადამიერი (2011) წანმოწანური ძინა — 1,5 %; დაბადება — 20, 1000=შო (ფერტილურობა — 2,5 დაბადებული ართ ოსურშე, ჩქიჩქუეფიშ ღურა — 21 , 1000=შე); ღურა — 5 , 1000-შე; მახორობაშ თელარაშ ოშქაშე მუდანობა — 70,84 წანა ქომოლკათაშო, 77,17 წანა ოსურკათაშო; იმუნოდეფიციტური ვირუსით დალახება (აივ) — 0,7 % (2001 წანაშ ფასებათ). ეთნორასობური აკოდგინალუა: მეტისეფი — 67 %, ევროპალეფი (ესპანარეფი, იტალიარეფი, პორტუგალიარეფი, გერმანალეფი, ფრანგეფი) — 21 %, აფრიკალეფი — 10 %, ინდიარეფი — 2 %. ჭარუა-კითხირიშ რჩქინა — 95 % (2005—2008 წანეფი). ნოღაშ მახორობა — 93 % (в 2008). პოლიტიკა ვენესუელაშ პრეზიდენტი ეშმიგორუაფუ არძაკათური ხონარიშ მეჩამათ ხონარეფიშ უბრალო უმენტაშობათი დო რე სახენწჷფოშ დო თარობაშ მადუდე რე. პრეზიდენტიშ ეშმეგორუ 6 წანათ. ართ კოჩის ბრელშა შეულებუ პრეზიდენტობა. პრეზიდენტი დჷთმარინუანს ვიცე-პრეზიდენტის, გინმოჭყვიდუნს თარობაშ აკოდგინალუას დო სტრუქტურას, დო დჷთმარინუანს თეშ მაკათურეფს პარლამენტიშ თანხმუათ. პრეზიდენტის უღუ ოკანონდუმადვალე ინიციატივეფიშ ნება დო შეულებუ წუმარინუას მიმალი კანონდვალაშ თირუაშ საქვარი, მარა თიშ ზიტყვასქვილქ შილებე ვარაფილქ იჸუას პარლამენტიშ უბრალო უმენტაშობაშე. ვენესუელაშ ართპალატამი პარლამენტი — ერუანული ანსამბლეა (Asamblea Nacional) — ეკმოდირთუ 165 მაკათურშე. 162 მაკათური ეშმიგორუაფუ პროპორციულ-ერკებულურ სისტემათ მიარემანდატურ აბანეფს, თენეფს შქას 97 პროპორციულო, დო 65 — პარტიულ ენარკებუთი. დოსქილადირი 3 აბანი რეზერვირებულიე ვენესუელაშ ჯინჯიერ კათაშ წუმამარინაფალეფშო. მაკათურეფიშ მაღალიშ ვადა — 5 წანა. მაკათურეფს შეულებუნა მაქსიმუმ სუმშა ქიყარან კენჭი. უმაღალაში სასამართალო ორგანო — იუსტიციაშ უმაღალაში ტრიბუნალი (Tribunal Supremo de Justicia). თეშ მაგისტრატეფს პარლამენტი 12-წანიანი მაღალობათ ეშმაგორუნს. საქორთუოს დო ვენესუელაშ შქას დიპლომატიურ ურთიართობეფქ 2008 წანას მეჭყორდჷ, საქორთუოშ ოკუპირებული ტერიტორიეფიშ: აფხაზეთიშ დო ცხინვალიშ რეგიონიშ (თაშ ჯოხოდვალირი ობჟათე ოსეთი) სახენწჷფოთ აღიარაფაშ გეშა. ადმინისტრაციული გორთუალა ვენესუელა ადმინისტრაციულო ირთუ: 23 შტატო (estados): ამასონასი, ანსოატეგი, აპურე, არაგუა, ბარინასი, ბოლივარი, გუარიკო, დელტა-ამაკურო, სულია, კარაბობო, კოხედესი, ლარა, მერიდა, მირანდა, მონგასი, ნუევა-ესპარტა, პორტუგესა, სუკრე, ტაჩირა, ტრუხილიო, ფალკონი, იარაკუი; 1 ფედერალურ აბანი — ნანანოღა კარაკასიშ რაიონი; ფედერალურ ოპალუე (2011 წანაშ 3 მარაშინაშე — მირანდა. შილებე თენეფ ხოლო ტერიტორიეფო გორთეს) — კოკეფ კარიბიშ ზუღას. ვენესუელაშ შტატეფ აკორსხილ რე 9 რეგიონო, ნამუთ პრეზიდენტიშ ზოჯუათ რე გჷნოჭყვიდილი. ეკონომიკა ვენესუელაშ ეკონომიკა მერსხილ რე ნავთობიშ ეშაღალას, ნამუთ საექსპორტო მუშნაველიშ 80 %-ის ირზენს, სახენწჷფო ბიუჯეტიშ 50 %-შე უმოს მუშნაველიშ ნორთ დო დოხოლაფირო 30 % ედპ. აკოანჯარაფილ ნძალეფი ვენესუელაშ ერუანულ აკოანჯარაფილ ნძალეფი, აკმოდირთუ დოხოლაფირო 129 ვითოში აკოანჯარაფილო ნძალათ დო ირთუ: ოსქირონე ოურდუმე ნძალეფი — 63 ვითოში; ოურდუმე-ოზუღე ნძალეფი — 18 ვითოში; ოურდუმე-ოჰაერე ნძლეფი — 12 ვითოში; ერუანულ გვარდია — 36 ვითოში. მენცარობა ვენესუელას უკაბეტაშ ასტრონომიულ ობსერვატორია რე — ლიანო დელ ხატოშ ერუანულ ასტრონომიულ ობსერვატორია. კომენტარეფი ხოლო ქოძირით ვენესუელაშ ნოღეფიშ ერკებული რესურსეფ ინტერნეტის Gobierno en Línea ვენესუელაშ თარობაშ ოფიციალურ ვებ-ხასჷლა Archived 2001-06-25 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine. Presidencia de la República de Venezuela პრეზიდენტიშ ოფიციალურ საიტი Archived 2009-03-19 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine. Asamblea Nacional ნაციონალური ანსამბლეაშ ოფიციალურ საიტი ABN Agencia Bolivariana de Noticias ციორიშ ოფიციალურ სააგენტე MinCI კომუნიკაციეფიშ დო ინფორმაციაშ იოკათე გამაგალაშ ომინისტრე. Archived 2010-02-04 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine. Venezolana de Televisión teleSURtv ტელეარხ „ტელესური“ (უჭყაფენს ლათინურ ამერიკაშ მუსხირენ ქიანას). ViVe televisora informativa, cultural y educativa Archived 2007-09-12 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine. Radio Nacional de Venezuela ვენესუელაშ ერუანულ რადიო. Venezuela’s News Channel One of Venezuela’s Radio Network Archived 2018-05-19 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine. Venezuela’s Electronic News Archived 2005-05-21 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine. Venezuela’s Major Newspaper სტატია პოლიტიკოს უგო ჩავესიშენ ვენესუელაშ ახალი ისტორიაშ მატერიელური წყუეფი Archived 2014-04-07 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine. . სქოლიო