Шымбай (қала)

Шымбай (қарақ. Shımbay, Шымбай, өзб. Chimboy, Чимбой) — Қарақалпақстандағы (Өзбекстан) қала (1926 ж. бастап). 1991 жылы 28,8 мың адам тұрды. Географиялық орны Шымбай халқы тығыз орналасқан Әмудария атырауында, оның оңтүстік-шығыс бөлігінде, республика астанасы Нүкіс қаласынан солтүстікке қарай 56 шақырым жерде орналасқан. Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық Шымбай — шағын қала. Ол халық саны бойынша өз елінде (Өзбекстан) 45-орында және өз аймағында (Қарақалпақстан Республикасы) 7-ші орында. Оның жаһандық рейтингі шамамен 11 142-ші орында. Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық: Қараөзек (22 км), Кегейлі (22 км), Халықабат (27 км), Қазанкеткен (34 км), Тақтакөпір (42 км), Ақмаңғыт (42 км), Нүкіс (55 км), Қаңлыкөл (63 км), Қожалы (64 км), Тақиятас (68 км), Қоңырат (76 км), Шоманай (76 км), Көнеүргеніш (84 км, Түрікменстан), Маңғыт (93 км), Мойнақ (110 км). Тарихы Шымбай XVII ғасырда балықшылар мен малшыларға арналған бекініс ретінде салынған. 1976-77-жылдары қарақалпақ археологтарының қазба жұмыстары кезінде VII және VIII ғасырларға жататын жәдігерлер табылды. Тарихи деректерде қала алғашында Шаһтемір деп аталған. 1643 жылы Хиуа хандығының құрамында болған Арал теңізінде бекініс салынды. Шымбай жағалаудағы аудандардың орталығы болды. 1740 жылы лейтенант Гладышев Шаһтемірге келіп, кейіннен былай дейді: «Бұл қаланың үйлері саздан тұрғызылған, айнала ормен қоршалған, олардың жанында көл бар, халық құдықтан су ішеді, маңайында қамыстар жалғыз өседі, теңіз бен қаланың арасы екі күн». 1741 жылы геодезияшы Муравин жасаған картада да Шаһтемір көрсетілген. 1890 жылы мектеп пен медициналық орталық ашылды. XX ғасырдың бірінші ширегінде қалада 80 дүкен болды, шымбай көпестері Орынбордан маталар мен басқа да тауарлар әкелді. 1907-08 жылдары жоңышқа тұқымы мен басқа да өнімдер Ресейге, АҚШ-қа, Германияға жөнелтілді. Бұл кезеңде Шымбайда мақта цехтары, майжуаздар, тері өңдеу зауыттары салынды. 1913 жылы жоңышқа тұқымын өңдейтін зауыт іске қосылды. 1916 жылы патша үкіметінің жергілікті тұрғындарды пайдалануына қарсы халық көтеріліске шықты. 1919 жылы Шымбайда жаңа мектептер ашылды. Шымбай 1927 жылы ауыл, 1974 жылы қала мәртебесін алды. 1980 жылы теміржол салынды. Қалада Қарақалпақ ауыл шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты, сұрыптау станциясы, жалпы білім беру мектептері, кәсіптік-техникалық училище, кітапханалар, клубтар, мәдениет үйлері, студенттер мәдениеті сарайы, ауруханалар, перзентхана және басқа да емдеу мекемелері орналасқан. Климаты Орташа жылдық температура — +11,9 C° Желдің орташа жылдық жылдамдығы — 2,4 м/с Ауаның орташа жылдық ылғалдылығы — 57 % Экономикасы және инфрақұрылымы Шымбайда мақта тазалау, ағаш өңдеу, керамика, асфальт, бетон зауыттары, жергілікті өнеркәсіп кәсіпорындары, сонымен қатар сауда, мәдениет, қызмет көрсету орындары орналасқан. Мұнда жалпы білім беретін мектептер, педагогикалық колледж, кәсіптік-техникалық колледж, кітапханалар, мәдениет үйлері, мәдениет үйлері, студенттердің мәдениет үйі орналасқан. Аурухана, перзентхана және басқа да денсаулық сақтау нысандары бар. Дереккөздер