امام بخاري

ابو عبدالله محمد بن اسماعيل بن ابراهيم الجعفي البخاري المعروف امام بخاري؛ 21 جولاءِ 810 – 1 سيپٽمبر 870) نائين صديءَ جا هڪ مسلمان محدث هئا، جيڪي سني اسلام جي تاريخ ۾ سڀ کان اهم حديث عالم طور وڏي پيماني تي تسليم ڪيا وڃن ٿا۔ امام بخاري جون محفوظ ٿيل تصنيفات ۾ حديثن جو مشهور مجموعو صحيح بخاري، التاريخ الكبير ۽ الادب المفرد شامل آهن۔ هو موجوده ازبڪستان جي شهر بخارا ۾ پيدا ٿيا۔ ننڍي عمر کان حديث سکڻ شروع ڪيائون۔ پوءِ هو عباسي خلافت جي مختلف علائقن ۾ سفر ڪندا رهيا ۽ پنهنجي دور جي ڪيترن وڏن عالمن کان علم حاصل ڪيو۔ امام بخاري هزارين حديثون ياد ڪيون ۽ 846ع ۾ صحيح بخاري کي ترتيب ڏنو۔ زندگيءَ جو باقي حصو هن گڏ ڪيل حديثن جي تدريس ۾ گذاريو۔ پنهنجي زندگيءَ جي آخري دور ۾ هو جلاوطني جو شڪار ٿي نيشابور مان نيڪاليا ويا۔ بعد ۾ هو سمرقند ويجهو خرطنگ منتقل ٿيا، جتي سندن وفات ٿي۔ صحيح بخاري کي سني اسلام ۾ سڀ کان اهم حديثي مجموعو سمجهيو وڃي ٿو۔ صحيح بخاري ۽ صحيح مسلم — جيڪو سندن شاگرد مسلم بن الحجاج جو ترتيب ڏنل مجموعو آهي — گڏجي صحیحین سڏجن ٿا۔ سني علمن مطابق، قرآن مجيد کان پوءِ اهي ٻئي ڪتاب سڀ کان وڌيڪ معتبر سمجهيا وڃن ٿا۔ اهي ڪتب سته (سني حديث جا ڇهه اهم مجموعا) جو حصو آهن۔ حياتي نسب ۽ شروعاتي زندگي محمد بن اسماعيل البخاري الجعفي جمعي جي ڏينهن جمعي جي نماز کان پوءِ، جمعو 21 جولاءِ 810ع (13 شوال 194 هجري) تي بخارا شهر ۾ پيدا ٿيو. جيڪو وڏي خراسان علائقي ۾ هو ۽ هاڻوڪي ازبڪستان ۾ واقع آهي۔ هو نسلي طور فارسي هيو۔ سندن والد اسماعيل بن ابراهيم حديث جا عالم هو ۽ مالڪ بن انس، عبدالله بن المبارڪ ۽ حماد بن سلمه جو شاگرد هئو۔ اسماعيل بن ابراهيم، امام بخاري جي ننڍپڻ ۾ ئي وفات ڪري ويو۔ امام بخاري جو پڙڏاڏو المغيره اسلام قبول ڪرڻ کان پوءِ بخارا ۾ اچي آباد ٿيو۔ هن بخارا جي والي يمن الجعفي جي هٿان اسلام قبول ڪيو ۽ رواج مطابق هو يمن جو موالي بڻيو، تنهنڪري سندن خاندان ”الجعفي“ نسبت جاري رکي۔ المغيره جو والد بردزبه امام بخاري جو سڀ کان پراڻو ڄاتل ابن ڏاڏو آهي۔ هو هڪ زرتشتي مجوسي هيو۔ صرف تقي الدين السبڪي ئي اهڙو عالم آهي جنهن بردزبه جي والد جو نالو بذذبه ٻڌايو آهي۔ ٻنهي بابت محدود ڄاڻ موجود آهي سواءِ ان جي ته هو فارسي هئا ۽ پنهنجي قوم جي مذهب تي هلندڙ هئا۔ امام بخاري جي ڏاڏي ابراهيم بن المغيره بابت پڻ تاريخدانن کي گهڻي معلومات نه ملي آهي۔ سفر ۽ تعليم معروف حديثي مؤرخ ذهبي مطابق، امام بخاري 821ع (هجري) ۾ حديث جو باقاعده مطالعو شروع ڪيو۔ هو ننڍي عمر ۾ ئي عبدالله بن المبارڪ جون تصنيفات ياد ڪري چڪا هئا ۽ نوجواني ۾ حديث لکت ۽ روايت شروع ڪئي۔ 826ع هجري ۾، صرف 16 سالن جي عمر ۾، امام بخاري پنهنجي وڏي ڀاءُ ۽ بيوه ماءُ سان گڏ حج ادا ڪيو۔ هو ٻن سالن تائين مڪو ۾ رهيا، پوءِ مدينو منتقل ٿيا جتي هن قضايا الصحابه والتابعين لکيو، جيڪو صحابه ۽ تابعون بابت ڪتاب هو۔ ساڳئي عرصي ۾ هن التاريخ الكبير پڻ ترتيب ڏنو۔ امام بخاري پنهنجي دور جي اهم علمي مرڪزن جو سفر ڪيو، جن ۾ شام، ڪوفه، بصره، مصر، يمن ۽ بغداد شامل هئا۔ هن وڏن عالمن کان علم حاصل ڪيو، جهڙوڪ: احمد بن حنبل علي بن المديني يحيٰيٰ بن معين اسحاق بن راهويه امام بخاري بابت مشهور آهي ته هن 600,000 کان وڌيڪ حديثون ياد ڪيون۔ محنه، آخري سال ۽ وفات جوناٿن براؤن مطابق، احمد بن حنبل جي پيروي ڪندي، امام بخاري اهو موقف اختيار ڪيو ته قرآن جي تلاوت انسان جو عمل آهي ۽ انسان جو عمل مخلوق آهي، جڏهن⁠ته قرآن پاڻ الله جو غير مخلوق ڪلام آهي۔ هن بيان سبب ڪجهه حديثي عالمن سندس مخالفت ڪئي ۽ کيس نيشابور مان نيڪالي ڏني وئي۔ امام بخاري جو اصل مطلب اهو هو ته ”منهنجي قرآن پڙهڻ جي ادا مخلوق آهي“ (عربي: لفظي بالقرآن مخلوق, romanized: Lafẓī bil-Qur'āni Makhlūq)، يعني تلاوت جو انساني عمل مخلوق آهي، نه⁠ته قرآن جو الهي ڪلام۔ ذهبي ۽ سبڪي موجب، نيشابور جي ڪجهه عالمن جي حسد سبب امام بخاري کي شهر ڇڏڻو پيو۔ زندگيءَ جا آخري 24 سال هن حديث جي تدريس ۾ گذاريا۔ محنه جي دور ۾ هو سمرقند ويجهو خرطنگ ڳوٺ منتقل ٿيا، جتي 1 سيپٽمبر 870ع تي جمعي جي ڏينهن وفات ڪيائون۔ اڄ سندن قبر ازبڪستان جي خرطنگ علائقي ۾ امام بخاري مزار اندر موجود آهي۔ 1998ع ۾ مزار جي مرمت ڪئي وئي۔ موجوده مزار ۾: امام بخاري جي قبر هڪ مسجد هڪ مدرسو لائبريري قرآنن جو مجموعو زميني سطح تي موجود قبر اصل ۾ هڪ علامتي مقبرو آهي؛ حقيقي قبر هيٺئين زيرزمين ڪمرو (crypt) ۾ آهي۔ تعارف امام بخاري جو پورو نالو محمد بن اسماعيل ابو عبدالله الجوفي هو.اوهان13 شوال 194 هجري ۾ بخارا شهر ۾ پيدا ٿيا.پاڻ پنهنجي شهرت يافته ڪتاب صحيح بخاري جي لکڻ جي وجه سان سني عوام ۾ ڏاڍا مشهور آهن اوهان جي هن ڪتاب کي قرآن مجيد کان پوءِ صحيح ترين ڪتاب مڃيو ويندو آهي. اوهان جي پيءَ جو نالو اسماعيل هو جيڪو پڻ وڏو مشهور محدث هو جيڪو امام مالڪ،حماد بن زيد ء عبدالله بن مبارڪ جي دوستي ۾ رهيو. علمي سفر 17 سالن جي عمر هئي جو ماءُ سا گڏ سعودي عرب ۾ حج ڪرڻ آيا.جتي علم پرائڻ لاءِ رهي پيا.اوهان اسحاق بن روي،علي بن مديني استادن جي زير نگراني ۾ علم حاصل ڪيو اوهان کي تاريخ ء حديث سان ڏاڍو چاهه هو. اکين جو نور واپس اچڻ سندن جو ننڍ پڻ هو جو اکين جو نور وڃائي ويٺا،اوهان جي ماءُ ڏاڍي پرهيزگار ء عبادت گذار عورت هئي جيڪا هر وقت پنهجي پٽ جي اکين جي بينائي موٽڻ جي لاءِ الله کي ياد ڪنڊي رهندي هئي هڪ رات خواب ۾ حضرت ابراهيم آيس ء فرمايائين ته تهنجي پٽ جي اکين جو نور اچي چڪو آهي جڏهن صبح ٿي تڏهن امام بخاري جي بينائي واپس اچي چڪي هئي. شاگرد اوهان جي شاگردن جي تعداد ڪافي زيادو وسيع آهي هڪ اندازي جي مطابق هنن شاگردن جي تعداد 9000 هئي جيڪي اوهان جي مجلس ۾ ويهي درس ٻڌندا هئا. ڪتاب اوهان پنهجي زندگي ۾ هي ڪتاب لکيا جن ۾ الجامع الصحيح ڪتاب مشهور آهي جنهن کي صحيح بخاري به چيو ويندو آهي. الجامع الصحيح التاريخ الڪبير التاريخ الوسط ڪتاب الضحفاءَ جز رفيع الدين ڪتاب الحبه ڪتاب الفوائد الجامع الڪبير ڪتاب المبسوط حياتي جي پڃاڻي امام بخاري شوال جي مهيني سن 256 هجري ۾ وفات ڪئي سندن مقبرو سمڪرنڊ،ازبڪستان ۾ موجود آهي. پڻ ڏسندا امام مسلم امام نسائي حوالا