تپه دالورزین

تپه دالورزین (انگلیسی: Dalverzin Tepe) یک مکان باستانی باستانی است که توسط پادشاهی یونانی-باختری تأسیس شده و در نزدیکی شهر مدرن ده‌نو در ولایت سرخان‌دریا ازبکستان واقع شده است. این شهر در قرن سوم پیش از میلاد تأسیس شد و در دوره شاهنشاهی کوشانی زمانی که دو معبد مهم بودایی در اینجا ساخته شد، به شهرت رسید. تپه دالورزین توسط گالینا پوگاچنکووا، باستان‌شناس مشهور شوروی، کاوش شد. تاریخچه تپه دلورزین یک سکونتگاه هلنیستی بود که توسط یونانی-باختری‌ها در قرن سوم پیش از میلاد تأسیس شد. این تپه که در کرانه شمالی آمودریا ساخته شده بود، در اصل شهری کوچک و مستحکم بود که در اطراف یک ارگ مرکزی بنا شده بود. در دوره کوشانیان (سده‌های اول تا سوم میلادی)، تپه دلورزین در زمان کوشانیان رشد و شکوفایی یافت. گالینا پوگاچنکووا معتقد است که تپه دلورزین پایتخت اصلی امپراتوری کوشان بوده است. ارگ اصلی بازسازی و دیوارها تقویت شدند و ضخامت استحکامات دو برابر شد. از ویژگی‌های کلیدی این زمان می‌توان به خانه‌های بزرگی که در اطراف یک تالار مرکزی ساخته شده‌اند؛ دو معبد بودایی مزین به مجسمه‌های سفالی؛ دو معبد دیگر اختصاص داده شده به الهه‌های محلی؛ و یک محله سفالگران با کارگاه‌ها و کوره‌ها اشاره کرد. تپه دلورزین در قرن‌های پنجم و ششم تحت کنترل هپتالیان قرار گرفت. با این حال، شهر و معابد آن در حال زوال بودند، دیوارهای ضخیم شهر بیشتر برای دفن استفاده می‌شدند. پس از فتح مسلمانان در قرن هشتم، این مکان کاملاً متروکه شد. طرح بندی تپه دلورزین شهری مستطیل شکل بود که ارگی در مرکز آن قرار داشت و ساختمان‌هایی در اطراف آن به صورت ردیف‌های موازی چیده شده بودند. در اوایل دوره کوشان، مساحتی معادل ۶۵۰ متر در ۵۰۰ متر را پوشش می‌داد. این شهر دارای مناطق مختلفی بود که هر کدام هدف متفاوتی داشتند، از جمله مناطق اداری-نظامی، مسکونی، مذهبی و تولیدی. ساختمان‌ها معمولاً از آجرهای رسی نپخته ساخته می‌شدند و تیرهای چوبی برای پشتیبانی از سقف‌ها به کار می‌رفتند. خانه‌های بزرگتر دارای ورودی ستون‌دار، هشتی، محل زندگی و کار و یک پناهگاه خانگی بودند. سیستمی از قنات‌های زیرزمینی آب هر خانه را تأمین می‌کرد. در حومه شهر، محله سفالگران قرار داشت. کاوش‌های باستان‌شناسی تپه دلورزین در سال ۱۹۴۹ توسط باستان‌شناس شوروی، ال.آی. آلباوم، کشف شد سپس گالینا پوگاچنکووا در دهه‌های ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ و بی.ای. تورگونوف در دهه ۱۹۸۰ آن را کاوش کردند. اولین مجموعه بودایی در سال‌های ۱۹۶۷–۱۹۶۸ کاوش شد. این مجموعه شامل یک سکوی بزرگ بود که احتمالاً پایه یک استوپا بوده و توسط یک راهرو و چندین اتاق با مجسمه‌های تکه‌تکه شده از بوداسف و خدایان ثانویه احاطه شده بود. دومین مجموعه بودایی توسط تورگونوف کشف شد. نمونه‌های گرفته شده از کف، قدمت این معبد دوم را به ۳۲۰–۴۱۰ میلادی نسبت می‌دهند، اما ساختار آن مشخص نیست. گنجینه طلا (قرن اول میلادی) یک گنجینه طلا در سال ۱۹۷۲ در یکی از ساختمان‌های تپه دالورزین کشف شد. این بزرگ‌ترین گنجینه طلایی است که تاکنون در آسیای میانه کشف شده است و در مجموع ۱۱۵ شیء به وزن ۳۶ کیلوگرم دارد. قدمت این گنجینه به قرن اول میلادی برمی‌گردد و در اوایل قرن دوم میلادی دفن شده است. اشیاء اصلی شمش‌های دایره‌ای و متوازی‌السطوح هستند و پس از آن اشیاء تزئینی و جواهرات مختلفی قرار دارند. بسیاری از شمش‌ها دارای کتیبه‌هایی به زبان خروشتی هستند که وزن آنها و خدای میترا (محافظ روابط قراردادی) را ذکر می‌کند و مربوط به سیستم پولی امپراتوری کوشانی است. جواهرات نیز مربوط به امپراتوری کوشان هستند و عمدتاً منعکس کننده سبک‌های دیده شده در هنر یونانی و بودایی هستند. هم جواهرات محلی و هم وارداتی و همچنین مجموعه‌های کاملی از سرامیک‌های کوشان یافت شدند.باستان‌شناسان در تپه دلورزین همچنین سکه‌های مسی و طلایی متعددی با تصاویر خدایان و پادشاهان ریش‌دار کشف کردند. کتیبه‌ها عمدتاً به زبان‌های یونانی و هندی هستند، اما برخی از آنها با زبانی ناشناخته به خط یونانی نوشته شده‌اند. قدمت این سکه‌ها به قرن اول تا هفتم میلادی برمی‌گردد. آثار هنری بودایی مجسمه‌های بودایی متعددی در این دو مجموعه معبد کشف شدند. آنها از خاک رس نپخته ساخته شده بودند که گچ‌کاری و سپس رنگ‌آمیزی شده بودند. بسیاری از این پیکره‌ها لباسی مشابه با پیکره‌های یافت شده در خالچایان دارند و دو تأثیر سبکی متمایز، از منطقه گنداره و دیگری از سنت یونانی-ایرانی محلی‌تر، را نشان می‌دهند. دو پیکره کوچک، یک فیل و یک گاو نر، مربوط به قرن اول یا دوم میلادی هستند. فرض بر این است که اینها مهره‌های شطرنج هستند: اگر واقعاً چنین باشد، تقریباً ۴۰۰ سال قدیمی‌تر از تاریخ فرضی قبلی برای اختراع شطرنج هستند. سایر آثار هنری منابع