Топрак-Кала

Топрак-Кала, стена сурәтләре, тәңкәләр һәм архивлар табылган, хәзерге Үзбәкстанда, Каракалпакстанда, безнең эраның 2-нче/3-енче гасыр Харәзмнең борынгы сарай шәһәре һәм башкаласы. Аның тарихы безнең эраның 1-енче гасырыннан 5-енче гасырына кадәр периодны колачлый. Ул хәзерге көн Үзбәкстанның "Илле кальга оазисы"ның өлеше булып тора. Топрак-Кала сарай шәһәре Топрак-Кала безнең эраның 1-енче яки 2-нче гасырында Харәзм хөкемдары Артав (Артабанос) тарафыннан төзелгән булган дип фараз ителә. Топрак-Каланы нигезләү мөгаен 14 км көньяк-көнбатышта Акчахан-Каланы калдырудан соң булган. Шәһәр хәрабәләре 1938 елда Сергей Толстов җитәкчелеге астында Харәзм экспедициясе тарафыннан өйрәнелгән булган. Сарайның даталануы Кушан Империясе хөкемдарлары Вима Кадпһисес һәм Канишка тәңкәләре табылуы белән, һәм шулай ук Харәзм патшасы Артав (Артабанус) тәңкәләрен табу белән билгеләнгән булган. Сарайда Зәрдөштлек Илаһларын чагылдыручы стена рәсемнәре табылган булган. Топрак-кала һәм Харәзм иленең бөтенесе безнең эраның 2-нче гасыр вакытында Кушан Империясе контроле астында булганга охшаган. Башкалар тәңкәләр шәһадәтен Кушан Харәзмне контрольдә тотмаган дип анализлаган. Эллинистик киемнәргә киенгән югары рельефлары Кушан Империясенең йогынтысын чагылдыручы Гандһараның Грек-Буддачылык стиленнән килеп чыккан дип уйланган басып торучы берничә фигуралар Топрак-Каланың хәрабәләрендә табылган булган. Бу мул сынчылык эше эллинистик традиция Грек-Бактрия патшалыгы вакытыннан бирле якындагы Бактрия сәнгать әһелләре тарафыннан башкарылган булганы мөмкин. Сыннар хәзер Санкт-Петербургта Эрмитаж музеенда урнашкан. Сергей Толстов борынгы шәһәрнең реконструкциясенең рәсемен ясаган. Якындагы Кызыл-Кала кальгасы Кызыл-Кала кечкенә кальгасы якында, көнбатышка 1 км да урнашкан һәм шулай ук безнең эраның 1-енче-4-енче гасырда, мөгаен Топрак-Кала урыны өчен көчәйтелгән яклау буларак төзелгән булган(). Кызыл-Кала бер юлы безнең эраның 12-нче гасырында янә төзекләндерелгән булган. Ул шулай ук хәзерге янә төзекләндерү программасының предметы булган, максат булып кальганың кыяфәте иң элек ничек күренгәнен күрсәтү булган. Бәйле урыннар Топрак-Кала көньяк-көнчыгышта 30 км да башка археологик урын "Илле кальга оазисы"ның башка төп компоненты Кой Крылган Калага ничектер бәйле. Башка бәйле урын булып Аяз-Кала тора. Харәзм башкаласының урнашуы безнең эраның 305-енче елыннан соң Афригид династиясе вакытында Кьятка (хәзерге Беруний) алыштырылган булган, әмма Топрак-Кала шәһәре безнең эраның 6-нчы гасырына кадәр чәчәк итүен дәвам иткән. Искәрмәләр Тышкы сылтамалар Excavations at Toprak-Kala