Қожалы

Қожалы (қарақ. Xojeli; өзб. Xoʻjayli) — Қарақалпақстандағы (Өзбекстан) қала, Қожалы ауданының (түмен) әкімшілік орталығы. Тұрғындары 104 589 адамды құрайды (2009). Водник қалалық ауылы Қожалы қалалық хәкімдігіне (әкімдігіне) бағынады. Географиялық орны Қала Нүкістен батысқа қарай 10 км жерде орналасқан және онымен Әмудария арқылы өтетін көлік көпірі байланыстырылған. Түрікменабат - Мақат бағытындағы теміржол стансасы. Әмудариядағы айлақ (қала орталығынан 11 км шығысқа қарай). Атауы Қаланың атауы туралы көптеген аңыздар бар. Бірінің айтуынша, Аминутдин-Қожа осыдан 600 жыл бұрын біржолата көшіп келген. Уақыт өте келе қырғыздар мен өзбектер осы маңға қоныстанып, оған шәкірт болады. Қала ішінде орналасқан әулие бейіті қазіргі уақытта жергілікті тұрғындар үшін құрметті орын болып табылады. Тағы бір аңызда «Қажылардың орны» деп аударуға болатын қаланың атауы Миздахан қорымымен байланысты. Онда Орта Азия аңызы бойынша Адам ата - бірінші адам жерленген кесене бар. Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық Қожалы — үлкен қала. Халық саны бойынша өз елінде (Өзбекстан) 18-орында және облыста (Қарақалпақстан Республикасы) 2-ші орында. Оның жаһандық рейтингі шамамен 4448-ші орында. Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық: Тақиятас (13 км), Нүкіс (14 км), Ақмаңғыт (22 км), Көнеүргеніш (25 км, Түрікменстан), Халықабат (39 км), Кегейлі (43 км), Шоманай (49 км), Маңғыт (59 км), Қаңлыкөл (60 км), Шымбай (64 км), Қазанкеткен (68 км), Дашоғыз (76 км, Түрікменстан), Қараөзек (83 км), Қоңырат (86 км), Тақтакөпір (97 км), Гүрлен (99 км), Шауат (108 км). Тарихы Қожалы (Қожа елі) қаласының тарихы әлі күнге дейін арнайы зерттелген жоқ. П.П.Иванов, М.Юлдашев, А.Садықов, Ю.Гулямов, С.Камалов, Ю.Брегель, О.Жәләлов, В.Н.Ягодин, М.Мамбетұллаев, Т.Қожаев, Г.Ходжаниязов, М.Ш Қадырниязов, М.Төребеков, Х.Есбергенов, О.Юсупов, тағы басқа тарихшылар мен археологтар еңбектері мен зерттеулерінде Қожалы мәдениетінің тарихы мен тарихының әр түрлі жағдайларын бөліп көрсетті. Осыған байланысты Қожалы қаласының өткен өміріне қатысты мұрағаттық материалдар үлкен қызығушылық тудырады, олар 500 жылдан астам уақыт бойы қарақалпақтардың, қазақтардың, түрікмендердің және хорезмдік өзбектердің негізгі базарлары Әмударияның сол жағалауында көптеген тарихи, әлеуметтік, мәдени және саяси оқиғалардың орталығы болды. Өткен ғасырларда еуропалық және ресейлік көпестер, елшілер, саяхатшылар және ғалым-түркологтар барған Қожалы қаласы туралы құнды мәліметтер Санкт-Петербург, Мәскеу, Орынбор, Астрахан, Ташкент, Хиуа, сонымен бірге, ҚР Орталық мемлекеттік мұрағат, Тасауыз облысы ОММ, ӨР Орталық мемлекеттік мұрағат материалдарында сақталуда. XVII ғасырдан бастап өзін Хиуа елшілігінің істеріне өздерін Жақып пайғамбар мен Қожа Ахмет Ясауидің ұрпақтары санайтын Қожа руынан шыққан адамдар белсенді түрде қосылды. Экономикасы және инфрақұрылымы Қалада мақта тазалайтын және кеме жөндейтін зауыттар; мақта иіру, мақта тоқу және кілем фабрикалары; тамақ өнеркәсібі кәсіпорындары қызмет істейді. 20-ға жуық жалпы білім беретін мектеп, кәсіптік лицей, 2 музыка мектебі, балалар және жасөспірімдер спорт мектебі, мәдени орталықтар, кітапханалар, мәдениет және демалыс саябағы, мемориалдық аллея бар, орталық аурухана мен оның филиалдары, емхана, екі фельдшерлік диспансер, жедел жәрдем бөлімі бар. Әйгілі тұрғындары Суньят Рахматуллин (1934 ту.) — кеңестік су шаңғы жаттықтырушысы, инженер. Абдулла Қадырбаев (1926—1979) — Халықтық бақылаудың төрағасы. Әлішер Әуезбаев (1971 ту.) — Жапониядағы бокстан Азия ойындарының чемпионы (1994). Дереккөздер