Зартеппа

Зартеппа — ёдгории бостонии аҳди Кушониён, димна, харобаҳои шаҳри қадими Бохтар. Тавсифот Зартеппа дар 26 километрии шимолу ғарби шаҳри Тирмиз воқеъ аст. Аз ҷониби Л. И. Албаум (1951–52), К. Абдуллоев ва Т. Аннаев (1979–81) ҳафр шудааст. Масоҳаташ 16,9 га. Тарҳаш чоркунҷа, дар қисми шимолиаш диж (андозааш 120х120 м) ва атрофаш девори истеҳкомӣ дошт. Девори истеҳкомии Зартеппа чор бор таъмиру бозсозӣ шудааст. Девори қадими Зартеппа (паҳноӣ 7,6 м) дар дохилаш роҳрав ва дар паҳлуяш аз берун чанд бурҷи тирандозӣ дошт. Дар давраи дуввуми бозсозӣ паҳноии девор (9 м.) ва роҳрави дохилии он (2,7 м.) васеъ шуд. Дар давраи севвум ва чаҳоруми бозсозии девор (паҳноӣ 4 м) роҳрави дохилӣ пур гардид. Зартеппа 10 қабати маскунӣ дорад. Дар натиҷаи омӯзиши қабати маскунии болоии ёдгорӣ тарҳи бинои дижмонанд дар маркази шаҳр ошкор гардид, ки ба давраи охири мавҷудияти Зартеппа мансуб аст. Бинои мазкур аз ду толори сутундори пазироӣ иборат буд: бинои аввал (андозааш 13х9,3 м.) 4 сутун ва дуввум (17,6х9,2 м) 12 сутун дошт. Даромадгоҳи асосии толорҳо дар қисми ҷанубӣ ҷойгир буда, ба як ҳавлӣ мепайвастанд. Толори чорсутундор айвон дошт. Дар паҳлуи толорҳои пазироӣ маҷмааи биноҳои иқоматӣ, хоҷагӣ ва маъбади буддоӣ қомат афрохта буданд, ки деворҳои онҳо аз похса ва хишти пухта буд. Аз Зартеппа муҷассамаҳои сафолии одамон, Буддо, ҳайвонот ва сиккаҳои шоҳони кушонӣ – Канишка, Хувишка ва Васудева ёфт шуданд. Бозёфтҳои қадимтарини ёдгорӣ ба асрҳои 4–2 то м. ва боқимонда ба асрҳои 5–7 м. мансубанд. Эзоҳ Адабиёт Зартеппа / Р. Абдуллоев. // Замин — Илля. — Д. : СИЭМТ, 2018. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] / сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2023, ҷ. 7). — ISBN 978-99947-33-89-9.