Vườn quốc gia Canyonlands

Vườn quốc gia Canyonlands (tiếng Anh: Canyonlands National Park) là một vườn quốc gia của Hoa Kỳ nằm ở phía đông nam tiểu bang Utah, gần thị trấn Moab. Vườn được thành lập để bảo tồn một quần thể địa chất nhiều màu sắc được sông Colorado và sông Green cùng các phụ lưu xói mòn thành vô số hẻm núi, mesa (núi bằng mặt) và butte (đồi bằng mặt). Đạo luật thành lập vườn quốc gia được Tổng thống Lyndon B. Johnson ký ban hành vào ngày 12 tháng 9 năm 1964. Tác giả Edward Abbey, một du khách thường xuyên ghé thăm, đã mô tả Canyonlands là "nơi kỳ lạ, tuyệt vời và huyền ảo nhất trên trái đất—có một không hai". Địa chất Vườn quốc gia Canyonlands là một hộp trưng bày địa chất sống. Ở nơi nào của vườn quốc gia du khách cũng có thể tận mắt chứng kiến tác động phi thường của hàng triệu năm xói mòn lên những tầng đá trầm tích. Chẳng hạn, sông Green đã khoét một lòng chảy xuyên qua các lớp đá trầm tích được bồi đắp cách đây gần 300 triệu năm. Lắng đọng trầm tích Phần lớn các loại đá ở Canyonlands ngày nay có nguồn gốc từ các dãy núi xa xôi như dãy Rocky cổ đại (Ancestral Rocky Mountains) và thậm chí cả dãy Appalachia. Trong hàng triệu năm, đá bị gió và nước làm cho vỡ vụn và cuốn đến đây, rồi lắng đọng, và cuối cùng trở thành các lớp đá trầm tích khác nhau. Có những lớp trầm tích hình thành từ các dòng sông cũ mà lòng sông đầy cát của chúng nằm giữa những đầm và hồ. Những lớp trầm tích dày nhất là do gió đem đến, tạo ra các sa mạc cát mênh mông hay những cồn cát ở trên các bờ biển của một vùng biển cổ xưa. Đá tích tụ lâu ngày đã hình thành một cấu tạo địa chất nhìn giống một bánh kem lớp mà phần lớn chất bánh nằm ẩn dưới bề mặt. Lúc bấy giờ chưa có các hẻm núi mà chỉ toàn những bình nguyên bao la thoai thoải trải dài đến tận chân trời. Nhưng những gì sắp xảy ra đã làm thay đổi hẳn diện mạo địa chất. Nâng cao Nhiều lớp đá lộ thiên ở Canyonlands vốn được bồi đắp ở độ cao ngang mực nước biển. Ngày nay độ cao trung bình ở nơi đây là hơn 5.000 ft (1.500 m) so với mực nước biển – một sự nâng cao đáng kể. Canyonlands là một phần của vùng đất được gọi là Cao nguyên Colorado, một vùng đất có địa hình cao vượt trội so với những vùng xung quanh. Cách đây khoảng 20 triệu năm sự chuyển động của vỏ Trái Đất đã bắt đầu làm thay đổi diện mạo địa chất của Bắc Mỹ, hình thành nên các địa mạo ngày nay như Dãy núi Rocky, Khu lòng chảo và núi non Nevada (Nevada's Basin and Range) và Cao nguyên Colorado. Một số nhà địa chất tin rằng cao nguyên này có thể đã được nâng cao đến 10.000 ft (3.000 m) so với vị trí ban đầu của nó. Những chuyển động này còn tạo ra các vết nứt theo đó dung nham từ sâu trong lòng Trái Đất dâng lên. Có một số nơi dung nham nguội đi trước khi lên đến mặt đất, tạo ra những túi đá magma cứng hơn so với những lớp trầm tích bao quanh. Cuối cùng quá trình xói mòn với thời gian đã làm lộ ra những khối đá cứng này, tạo thành những dãy núi biệt lập có thể nhìn thấy từ Canyonlands như Dãy núi La Sal, Dãy núi Henry và Dãy núi Abajo. Xói mòn Cảnh quan Canyonlands ngày nay là kết quả của sự xói mòn. Khi khu vực này được dần dần nâng lên cao, những dòng sông vốn trước đây bồi đắp trầm tích cho những vùng đất thấp nay lại bắt đầu cuốn nó trôi đi khỏi vùng cao nguyên đang hình thành. Sông Colorado và sông Green bắt đầu khoét sâu vào cái bánh kem địa chất nhiều tầng, phơi bày các lớp trầm tích bị chôn vùi và tạo ra các hẻm núi của Canyonlands. Tuy nhiên không phải chỉ có các dòng sông mới tạo ra xói mòn. Những cơn dông bão mùa hè gây ra những trận mưa xối xả cuốn trôi đất đá. Có những địa tầng dễ bị xói mòn hơn những tầng khác. Trong khi các tầng đá mềm bị phân rã thì các tầng đá cứng hơn tạo thành những thềm đá lộ thiên, khiến cho các vách hẻm núi trông như có hình bậc thang. Đôi khi một phiến đá cứng hơn ở bên trên che chắn cho lớp đá mềm ở bên dưới, tạo nên các đá chênh vênh và các tháp đá. Vô số những ví dụ của hiện tượng này có thể được nhìn thấy ở Monument Basin (Lòng chảo Tượng đài) của khu Island in the Sky hay ở Land of Standing Rocks (Vùng đất của những Đá đứng) của khu The Maze. Nước cũng thấm vào các vết nứt trong đá, ăn mòn và khoét rộng chúng cho đến khi chỉ còn lại những chóp đá mảnh khảnh, giống như những chóp đá được thấy ở khu The Needles. Trong lúc quá trình xói mòn liên tục diễn ra thì những cảnh quan địa chất ngày hôm nay cuối cùng rồi cũng biến mất, nhường chỗ cho những kỳ quan của tương lai. Địa lý Sông Green hợp dòng với sông Colorado trong địa phận của Vườn quốc gia Canyonlands, chia cắt vườn này thành ba khu vực mang tên Island in the Sky (Đảo giữa trời), The Needles (Những cây kim) và The Maze (Mê cung). Sau khi hợp dòng với sông Green, sông Colorado chảy qua hẻm núi Cataract. Khu Island in the Sky (Đảo giữa trời) là một mesa (núi bằng mặt) rộng lớn và bằng phẳng nằm ở phía bắc của vườn quốc gia, giữa sông Colorado và sông Green. Khu này có nhiều điểm ngắm cảnh nhìn xuống White Rim (Vành Trắng) là một thềm sa thạch màu trắng nằm thấp hơn mặt núi 1.200 ft (365 m), và hai dòng sông còn nằm sâu hơn nữa, bên dưới White Rim thêm 1.000 ft (300 m). Khu The Needles (Những cây kim) nằm ở phía nam khu Island in the Sky trên mạn đông của sông Colorado. Tên gọi của khu bắt nguồn từ những tháp đá với những sọc đỏ trắng xen kẽ là đặc trưng địa chất của khu này. Ngoài những tháp đá, khu này còn có sự hiện diện của nhiều cấu tạo đá khác nhau do thiên nhiên đẽo gọt như địa hào, hang lỗ (potholes) và vòm đá. Không giống với Vườn quốc gia Arches, nơi có nhiều vòm đá mà du khách có thể đi bộ theo những lối mòn ngắn hay dài vừa phải để tiếp cận, hầu hết các vòm đá ở khu The Needles đều nằm sâu trong các hẻm núi xa xôi, đòi hỏi du khách phải đi bộ rất xa hay phải dùng xe hai cầu (4WD) mới có thể đến được. Những người Pueblo cổ đại đã từng cư trú ở khu vực này và một số công trình nhà ở làm bằng đá và bùn của họ vẫn còn được lưu giữ khá nguyên vẹn đến ngày nay, tuy nhiên các vật dụng và công cụ họ sử dụng hầu hết đã bị lấy trộm mất. Người Pueblo cổ đại cũng tạo ra các tác phẩm nghệ thuật trên đá dưới dạng hình khắc, đáng chú ý nhất là những hình khắc trên núi đá Newspaper Rock nằm trên đường dẫn vào khu The Needles. Khu The Maze (Mê cung) nằm ở mạn tây sông Colorado và sông Green. The Maze là khu khó tiếp cận nhất của vườn quốc gia và là một trong những vùng xa xôi và hiểm trở nhất Hoa Kỳ. Sau cùng là khu Horseshoe Canyon (Hẻm núi Móng Ngựa), nằm tách biệt một mình về phía tây của sông Green và tây bắc của khu The Maze, cách khu vực chính của vườn quốc gia khoảng 7.5 mi (12 km), là nơi lưu giữ các bức vẽ trên đá của những người săn bắt hái lượm từ Thời kỳ cổ đại muộn (2000 - 1000 TCN), có niên đại trước xa những người Pueblo cổ đại. Hẻm núi Horseshoe Canyon nguyên được gọi là Barrier Canyon (Hẻm núi Chướng ngại) và các bích hoạ, di chỉ và nhà ở khám phá ở đây được xem là có niên đại cổ xưa nhất châu Mỹ. Do đó những tranh vẽ có màu đỏ của sa thạch đặc hữu của khu vực này trên các vách núi ở đây được gọi là "phong cách Barrier Canyon". Những kiểu vẽ sau này của những người Pueblo cổ đại được gọi là phong cách Fremont hay phong cách Anasazi. Mặc dù ngựa bắt nguồn từ châu Mỹ song động vật này đã hoàn toàn biến mất khỏi lục địa châu Mỹ cách đây khoảng 10.000 năm, có lẽ do khí hậu biến đổi hay con người săn bắt. Do đó các hình khắc và tranh vẽ ngựa trên đá ở đây đều được khắc hay vẽ sau năm 1540 khi người Tây Ban Nha đến và tái du nhập ngựa vào châu Mỹ. Lịch sử Vào đầu những năm 1950 giám đốc Di tích quốc gia Arches lúc bấy giờ là Bates Wilson đã thám hiểm vùng đất nằm về phía tây và phía nam của thành phố Moab, Utah. Sau khi nhìn thấy nơi ngày nay là The Needles của Vườn quốc gia Canyonlands, Wilson bắt đầu vận động thành lập một vườn quốc gia mới bao gồm khu vực này. Những cuộc thám hiểm tiếp theo của Wilson và những người khác đã nới rộng danh sách các khu vực được đề nghị đưa vào vườn quốc gia mới, bao gồm khu hợp dòng của sông Green với sông Colorado, khu The Maze và hẻm núi Horseshoe Canyon. Năm 1961, Bộ trưởng Nội vụ Hoa Kỳ Stewart Udall dự kiến phát biểu tại một hội nghị ở Vườn quốc gia Grand Canyon. Trên đường bay đến hội nghị, ông đã bay ngang qua khu vực Hợp lưu (nơi sông Colorado và sông Green gặp nhau). Cảnh quan nơi đây dường như đã khiến Udall quan tâm đến đề xuất về một vườn quốc gia mới ở khu vực này của Bates Wilson và Udall bắt đầu cổ vũ việc thành lập Vườn quốc gia Canyonlands. Thượng nghị sĩ Utah Frank Moss là người đầu tiên đưa dự luật thành lập Vườn quốc gia Canyonlands ra Quốc hội vào đầu tháng 8 năm 1961. Dự luật của ông cố gắng thỏa mãn cả lợi ích của những người bảo tồn thiên nhiên lẫn lợi ích của các nhà phát triển kinh tế. Trong suốt bốn năm sau đó, đề xuất của ông đã nhiều lần được đưa ra tranh luận, sửa đổi, bác bỏ rồi lại đưa vào nghị trình trước khi được Quốc hội thông qua vào ngày 3 tháng 9 năm 1964. Hai tuần sau Tổng thống Lyndon B. Johnson đã ký đạo luật PL 88-590 chính thức thành lập Vườn quốc gia Canyonlands. Bates Wilson trở thành giám đốc đầu tiên của vườn quốc gia mới và thường được gọi là "Cha đẻ của Canyonlands". Khí hậu Theo hệ thống phân loại khí hậu Köppen, Vườn quốc gia Canyonlands có khí hậu bán khô hạn lạnh (BSk). Cục khí tượng quốc gia Hoa Kỳ đã duy trì hai trạm thời tiết trong vườn quốc gia kể từ tháng 6 năm 1965. Trạm The Neck ở khu Island in the Sky ghi nhận nhiệt độ trung bình tháng 1 là 29,6 °F (−1,3 °C) và tháng 7 là 79,3 °F (26,3 °C). Trạm Hans Flat ở khu The Needles ghi nhận nhiệt độ trung bình tháng 1 là 29,7 °F (−1,3 °C) và tháng 7 là 79,1 °F (26,2 °C). Sinh thái Hệ động vật Các loài động vật có vú xuất hiện trong vườn quốc gia này gồm có gấu đen, sói đồng cỏ, chồn hôi, dơi, nai sừng xám, cáo, linh miêu đuôi cộc, lửng châu Mỹ, mèo đuôi vòng, linh dương sừng nhánh, cừu sừng lớn sa mạc và báo sư tử. Du khách thường xuyên bắt gặp thỏ đuôi bông sa mạc, chuột nhảy hai chân và hươu la. Có ít nhất 273 loài chim sinh sống trong vườn quốc gia. Nhiều loài diều hâu và đại bàng khác nhau được bắt gặp ở đây như diều hâu Cooper, diều hâu ngỗng Mỹ, diều hâu vuốt sắc, ưng đuôi lửa, đại bàng vàng và đại bàng đầu trắng, diều hâu chân thô (Buteo lagopus), diều hâu Swainson (Buteo swainsoni) và diều mướp phương bắc. Nhiều loài cú cũng được thấy ở đây như cú sừng, cú mài cưa phương bắc (Aegolius acadicus), cú mèo Mỹ phương tây (Megascops kennicottii) và cú lông đốm. Ngoài ra còn có các loài chim khác như chim lặn, chim gõ kiến, quạ thường, diệc, đớp ruồi, quạ Mỹ, chim xanh, tiêu liêu, chim chích Tân thế giới (Parulidae), chim đen Tân thế giới (Icteridae), vàng anh Tân thế giới (Icterus), sẻ thông vàng châu Mỹ, nhạn, sẻ, vịt, cút, gà gô, gà lôi, chim ruồi, chim cắt, mòng biển và ó cá (ưng biển). Các loài bò sát gồm có mười một loài thằn lằn và tám loài rắn (bao gồm cả loài rắn chuông vàng (Crotalus concolor)). Dù đã có những báo cáo về sự xuất hiện của Rắn vua xích (Lampropeltis getula) và rắn chuông thảo nguyên (Crotalus viridis) trong vườn quốc gia nhưng chưa được Cục Công viên Quốc gia xác nhận. Vườn quốc gia đã được xác nhận là nơi sinh sống của sáu loài lưỡng cư, bao gồm cóc đốm đỏ (Anaxyrus punctatus), cóc Woodhouse (Anaxyrus woodhousii), ễnh ương châu Mỹ, ếch báo phương bắc (Lithobates pipiens), cóc chân mai Great Basin (Spea intermontana), và kỳ giông hổ. Cóc cây hẻm núi (Hyla arenicolor) được báo cáo xuất hiện trong vườn quốc gia vào năm 2000, nhưng không được xác nhận trong một nghiên cứu năm 2004. Hệ thực vật Hệ thực vật của Vườn quốc gia Canyonlands vô cùng đa dạng, bao gồm 11 loài xương rồng, 20 loài rêu, rêu tản, cỏ và hoa dại. Các loại cây gỗ ở đây bao gồm sếu lá gân lưới (Celtis reticulata), nhót lá hẹp (Elaeagnus angustifolia), bách xù Utah (Juniperus osteosperma), thông Pinyon (Pinus subg. Ducampopinus), tamarix, và gỗ dương Frémonnt (Populus fremontii). Các loại cây bụi gồm có ma hoàng, bụi đen, dền bốn cánh (Atriplex canescens), hồng vách đá (Purshia), gỗ gụ lá hẹp (Cercocarpus intricatus) và cỏ rắn (Gutierrezia). Giải trí Vườn quốc gia Canyonlands là một địa điểm giải trí được ưa thích. Kể từ năm 2007, mỗi năm có hơn 400.000 du khách đã ghé thăm vườn, đạt kỷ lục 911.594 du khách vào năm 2021. Địa hình của vườn quốc gia này rất thích hợp với nhiều hoạt động giải trí khác nhau như đi bộ đường dài, đạp xe leo núi, du hành ba lô, và lái xe địa hình trên những cung đường mòn hẻo lánh và hiểm trở trong vườn. Nổi tiếng nhất ở đây là cung đường White Rim Road chạy trên tầng đá sa thạch White Rim nằm giữa khu Island in the Sky và các dòng sông. Kể từ năm 2015, du khách phải xin giấy phép sử dụng trong ngày trước khi lưu thông trên đường White Rim Road do các hoạt động lái xe và đạp xe tại đây càng ngày càng gia tăng. Mục đích của Ban Quản lý Công viên là đảm bảo tất cả mọi du khách đều có được một trải nghiệm thiên nhiên hoang dã tốt đẹp, đồng thời giảm thiểu tác động đến môi trường tự nhiên. Vườn quốc gia Canyonlands cấm ngặt mọi hoạt động săn bắn. Tính đến năm 2016, khu Island in the Sky—nhờ vị trí gần thành phố Moab, Utah—đã thu hút 76,7% tổng lượng khách đến thăm Canyonlands. Khu The Needles đứng thứ hai về lượng khách tham quan, với 20,7% tổng lượng khách. Khu The Maze hẻo lánh chỉ chiếm khoảng 1,5% tổng lượng khách, trong khi số người chèo xuồng vượt thác và tham gia các hoạt động sông nước khác chiếm 1,1% còn lại trong tổng lượng khách đến thăm vườn quốc gia. Xem thêm Danh sách vườn quốc gia tại Hoa Kỳ Tham khảo