New York City

New York, anku Nûyork, bi gelemperî wek New York City yan jî bi kurtasî wekî NYC, bajarê herî qelebalix ê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ku li gorî daneyên sala 2020an bi nifûsa 8.804.190 kesan ku li ser 778.2 km² tê belavkirin, New York bajarê herî mezin û bajarê herî qerebalix ê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. New York du caran ji Los Angelesê mezintir e New York duyem bajarê herî mezin ê Dewletên Yekbûyî ye ku nifûsa bajêr di nav 50 parêzgehên Dewletên Yekbûyî, ji nifûsa 38 parêzgehan zêdetir e. Bajar navenda erdnîgarî û demografîk e ku megalopolîsa bakurê rojhilat e û hem jî qada metropolê ya New Yorkê ye ku li Dewletên Yekbûyî hem ji hêla nifûsê ve û hem jî ji hêla bajarî ve qada metropolê ya herî mezin a Dewletên Yekbûyî ye. Li gel zêdetirî 20,1 milyon mirov li qada statîstîkî ya metropolê û bi 23,5 milyon mirovan li qada statîstîkî ya hevgirtî ya sala 2020an de New York City yek ji megabajarên herî populer ên cîhanê ye. New Yorkê navendek çandî, darayî, teknolojiya bilind, şahî, glamor û medyaya cîhanî ye ku bandorek girîng li ser bazirganî, lênihêrîna tenduristî û zanistên jiyanê, lêkolîn, teknolojî, perwerde, siyaset, turîzm, xwaringeh, huner, mode û werzişê kiriye. Bajêr cihê navenda Neteweyên Yekbûyî ye ku bajarê New Yorkê ji bo dîplomasiya navneteweyî navendek girîng e û carinan wekî paytexta cîhanê tê binav kirin. Bajarê New Yorkê ku yek ji mezintirîn benderên xwezayî yên cîhanê ye ji pênc navçe pêk tê ku her yek ji wan bi navçeyeke Parêzgeha New Yorkê re hevbeş e. Pênc navçeyên ku di sala 1898an de dema ku hikûmetên herêmî di nav yek şaredariyek yekbûyî de hatin damezrandin, ev in: Brooklyn (Eyaleta Kings), Queens (Queens County), Manhattan (Eyaleta New York), Bronx (Eyaleta Bronx) û Staten Island (Eyaleta Richmond). Ji sala 2021ê vir ve, qada metropolê ya New Yorkê aboriya metropolê ya herî mezin a cîhanê ye ku bi hilbera metropolî ya dawî, bi ser 2.4 trilyon dolarên amerîkî ye. New York City ji bo veberhênerên gerdûnî penagehek ewlehdar e. Li gorî statîstîkên sala 2023an New York bajarê herî biha yê cîhanê ye ku koçber bi zehmetî dikarin li bajêr bijîn. New York City bi Keleha Amsterdamê ve hatiye avakirin ku navendeke bazirganiyê ya li Girava Manhattanê ye ku ji aliyê kolonîstên holendî ve li dora sala 1624an hatiye damezrandin. Navê wargehê di sala 1626an de New Amsterdam bû ku di sala 1653an de wekê bajar hatiye pejirandin. Berî ku ev nav di sala 1674an de bi awayekî daîmî were pejirandin, bajar di sala 1664an de ketiye bin kontrola Îngilîstanê û piştî ku qiral Charles II erd daye birayê xwe, Dûka Yorkê, bi awayekî demkî navê bajêr dibe New York. Piştî serxwebûna ji Brîtanyaya Mezin, bajar ji 1785 heta sala 1790an bûye paytexta neteweyî ya Dewletên Yekbûyî. Bajarê nûjen di sala 1898an de bi yekbûna pênc navçeyên wekê Manhattan, Brooklyn, Queens, Bronx û Staten Island hatiye damezrandin. Bajarê New Yorkê ku li navçeya darayî ya Manhattanê ya li Wall Streetê ye ku hem wekî navenda darayî û teknolojiya darayî a cîhanê ya sereke û hem jî wekî bajarê herî bihêz ê aborî ya cîhanê hatiye binavkirin. Ji sala 2022an pê ve, herêma metropolîtan a New Yorkê mezintirîn aboriya metropolîtan a cîhanê ye ku bi berhema metropolîtan a giştî ya bajêr zêdetirî 2,16 trilyon dolarê amerîkî ye. Aboriya herêma metropolîtan a New Yorkê ji xeynî neh welatan ji hemî welatan mezintir e. Tevî ku pergaleke veguhastina bilez a 24/7 heye, New York di qerebalixiya trafîkê ya otomobîlan a bajarî de jî di cîhanê de yek ji bajarên pêşeng e. Li gorî sermiyana bazarê ya şîrketên xwe yên navnîşkirî, ev bajar malavanê du mezintirîn borsayê ye li cîhanê wekê Borsaya New Yorkê û borsaya Nasdaqê dike. Bajarê New Yorkê ji bo veberhênerên gerdûnî penageheke bi hêz e. Ji sala 2025an pê ve bajarê New Yorkê ji bo koçberan bajarê herî biha yê cîhanê ye û li gorî hemî bajarên din ên Amerîkayê bi rêjeyek zêde kirê ya avahiyan biha ye. Fifth Avenue kolana kirînê ya herî biha ya cîhanê ye. Bajarê New Yorkê mala herî zêde milyardarên li cihanê ye ku kesên xwedî dewlemendiya pir zêde (ji 30 milyon dolarê amerîkî mezintir) û milyonerên ji her bajarekî cîhanê bi rêjeyek girîng li bajêr e. Etîmolojî Di sala 1664an de, navê New Yorkê ji bo rêzgirtina Dûka Yorkê (paşê ji aliyê qral James II yê Îngilîstanê ve) hatiye guhertin. Birayê mezin ê James, qiral Charles II, ew wek xwediyê axa berê ya Holenda Nû, tevî bajarê Amsterdam a Nû, dema ku Îngilîstanê ji destê Holandayê stendiye, erkdar kiriye. Navê Holenda Nû bûye parêzgeha New Yorkê (niha parêzgeha New Yorkê). Nifûs Bajarên hevçeng Galerî Çavkanî Girêdanên derve