Manhattan

Manhattan, New York şehrinin beş ilçesinden en yoğun nüfuslu ve coğrafi olarak en küçük olanıdır. New York İlçesi ile aynı alanı kapsayan Manhattan, ABD'nin New York eyaletindeki en küçük ilçe ve Amerika Birleşik Devletleri'ndeki en küçük ilçelerden biridir. Eyaletin güney ucuna yakın Manhattan Adası'nda neredeyse tamamen yer alan Manhattan, Kuzeydoğu mega kentinin merkezinde yer alır ve New York metropol alanının kentsel çekirdeğini temsil eder. Manhattan, New York şehrinin ekonomik ve idari merkezi olarak hizmet vermekte olup, dünyanın kültürel, finansal, medya ve eğlence başkenti olarak tanımlanmıştır. Avrupa kolonizasyonundan önce, günümüz Manhattan'ı Lenape topraklarının bir parçasıydı. Avrupa yerleşimi, 1624 yılında Hollandalı kolonistler tarafından Manhattan Adası'nda bir ticaret merkezi kurulmasıyla başladı; 1626'da bu yerleşim yerine "Yeni Amsterdam" adı verildi. Bölge 1664'te İngiliz kontrolüne geçti ve İngiltere Kralı II. Charles'ın toprakları kardeşi York Dükü'ne vermesinin ardından "New York" olarak yeniden adlandırıldı. Günümüzdeki Aşağı Manhattan'da bulunan New York, 1785'ten 1790'a kadar Amerika Birleşik Devletleri'nin başkenti olarak hizmet verdi. New York Limanı'ndaki Özgürlük Heykeli, 19. yüzyılın sonlarında gelen milyonlarca göçmeni karşıladı ve Amerika Birleşik Devletleri'nin ve ideallerinin dünya çapında bir sembolüdür. Manhattan, 1898'de New York şehrinin birleştirilmesi sırasında bir ilçe haline geldi ve şehrin yönetiminin merkezi olan New York Belediye Binası'na ev sahipliği yapıyor. Yukarı Manhattan'daki Harlem, 1920'lerde günümüzde kültürel Harlem Rönesansı olarak bilinen hareketin merkezi haline geldi. Greenwich Village'daki Stonewall Inn, Stonewall Ulusal Anıtı'nın bir parçası olup, 1969'da modern eşcinsel hakları hareketinin doğduğu yer olarak kabul edilir ve Manhattan'ın LGBTQ kültüründeki merkezi rolünü pekiştirir. Aşağı Manhattan, 2001'deki 11 Eylül terör saldırılarında yıkılan orijinal Dünya Ticaret Merkezi'nin bulunduğu yerdi. Dünyanın en büyük doğal limanlarından birinde yer alan ilçe, Hudson, East ve Harlem nehirleri ile çevrilidir ve Roosevelt, U Thant, Randalls ve Wards Adaları da dahil olmak üzere birkaç küçük bitişik adayı içerir. Ayrıca, şu anda ABD anakarasında bulunan küçük Marble Hill mahallesini de içerir. Manhattan Adası, her biri ilçenin uzun eksenini kesen üç gayri resmi olarak sınırlandırılmış bileşene ayrılmıştır: Aşağı Manhattan, Midtown ve Yukarı Manhattan. Manhattan, 2020 nüfus sayımına göre 22,66 mil kare (58,69 km²) alanda yaşayan 1.694.250 nüfusuyla dünyanın en yoğun nüfuslu yerlerinden biridir ve mil kare başına 72.918 sakin (km2 başına 28.154 sakin) düşmektedir. Ayrıca, konut mülklerinin metrekare başına satış fiyatı Amerika Birleşik Devletleri'ndeki en yüksek seviyededir. Manhattan, hem mutlak hem de kişi başına düşen GSYİH açısından ABD'nin en yüksek ilçe GSYİH'sini üretmektedir. İlçe, Milyarderler Sokağı ve Wall Street'in yanı sıra toplam piyasa değeri bakımından dünyanın en büyük iki borsası olan New York Borsası ve Nasdaq'a ev sahipliği yapmaktadır. Birçok çok uluslu medya holdingi Manhattan'da yer almaktadır; ayrıca Columbia Üniversitesi, New York Üniversitesi, Rockefeller Üniversitesi ve New York Şehir Üniversitesi gibi çok sayıda kolej ve üniversite de burada bulunmaktadır. Birleşmiş Milletler'in genel merkezi, Midtown Manhattan'ın Turtle Bay semtinde yer almaktadır. Manhattan, dünyanın en çok ziyaret edilen 10 turistik mekanından üçüne ev sahipliği yapıyor: Times Meydanı, Central Park ve Grand Central Terminali. New York Penn İstasyonu, Batı Yarımküre'nin en işlek ulaşım merkezidir. Chinatown, Batı Yarımküre'deki en yüksek Çinli nüfus yoğunluğuna sahiptir. Beşinci Cadde, 2024'te ikinci sıraya düşmeden önce dünyanın en pahalı alışveriş caddesi olarak sıralanmıştı. İlçe, Empire State Binası, Chrysler Binası ve One World Trade Center dahil olmak üzere birçok önemli köprü, tünel ve gökdelene ev sahipliği yapıyor. Ayrıca, Ulusal Basketbol Birliği'nin New York Knicks ve Ulusal Hokey Ligi'nin New York Rangers takımlarına da ev sahipliği yapıyor. Etimoloji Manhattan ismi "Man-hata"dan gelir. Bu isme ilk defa Robert Juet'in gezi defterinde rastlanmıştır. 1610'daki bir harita Manahata ismini ikinci kez bu bölge için kullanır. Manhattan Lenape dilinden 'birçok tepeden oluşan ada' olarak çevrilmiştir. İklim 0 °C (32 °F) İzotermi kullanılarak Köppen iklim sınıflandırması altında, New York şehri hem Ilıman dönencealtı iklimi (Cfa) hem de nemli karasal iklimlidir (Dfa). Nemli subtropikal iklimli Kuzey Amerika kıtasının en kuzeyindeki büyük şehirdir. Şehir, yılda 234 gün biraz da olsa güneş ışığı alır. Şehir, USDA 7b bitki dayanıklılık bölgesi içindedir. Kışlar soğuk ve nemlidir ve açık denizlerde esen hakim rüzgar modelleri Atlantik Okyanusu'nun ılımlı etkilerini yumuşatır; yine de Atlantik ve Appalaşlar tarafından daha soğuk havadan kısmen korunması, şehri kışın Pittsburgh, Cincinnati ve Indianapolis gibi benzer veya daha alçak enlemlerdeki Kuzey Amerika iç kesimlerindeki şehirlerden daha sıcak tutar. Şehrin iklimi aynı enlemde bulunan Avrupa'daki merkezlere (örn. Madrid) göre serindir. Bunun nedeni ise bölgenin okyanus kıyısındaki konumundan kaynaklanır. Ancak şehrin okyanus kıyısında yer alması bölgeyi iç bölgelere nazaran kışların daha ılık geçmesine neden olur. Bölgenin en soğuk ayı olan ocak ayında günlük ortalama sıcaklık 32.6 °F (0.3 °C)'dir; sıcaklıklar genellikle kışın birkaç kez 10 °F (-12 °C)'a düşer, ve en soğuk kış ayında birkaç gün 60 °F (16 °C) ulaşır. İlkbahar ve sonbahar tahmin edilemez ve soğuktan sıcağa değişebilir ancak genellikle ılıman ve az nemlidir. Yazlar genellikle ılık ila sıcak ve nemlidir ve temmuzda günlük ortalama sıcaklık 76.5 °F (24.7 °C)'dir. Gece koşulları genellikle kentsel ısı adası olayı yüzünden şiddetlenirken, gündüz sıcaklıklar her yaz ortalama 17 gün 90 °F (32 °C)'ı ve bazı yıllarda 100 °F (38 °C)'ı aşar. Aşırı sıcaklıklar, 9 Şubat 1934'te kaydedilen −15 °F (−26 °C) ile 9 Temmuz 1936'da 106 °F (41 °C) arasında değişmişti. Yaz akşamı sıcaklıkları, gün boyunca emilen ısının gece geri yayılmasına neden olan kentsel ısı adası etkisiyle yükselir ve rüzgarlar yavaş olduğunda sıcaklıkları 7 °F (4 °C) kadar yükseltir. Manhattan yılda 49.9 inç (1,270 mm) yağış alır ve bu yıl boyunca nispeten eşit şekilde dağılır. 1981 ile 2010 arasındaki ortalama kışın kar yağışı 25.8 inç (66 cm) oldu; bu miktar yıldan yıla önemli ölçüde değişir. New York Limanı'ndaki Governors Island, New York şehrini iklim krizi konusunda küresel lider yapmak amacıyla 1 milyar ABD Doları değerinde bir araştırma ve eğitim merkezine ev sahipliği yapması planlanmaktadır. Etnik yapı 2000 yılında yapılan bir çalışmaya göre Manhattan'da yaşayanların %56,4'ü beyaz, %27,8'i İspanyol (İspanyol veya Latin), %17,3'ü Siyah (afrika kökenli Amerikalılar), %9'u Asyalı, %0,5'i Amerikan yerlisi (Kızılderili), %4'ü ise iki veya daha fazla ırka mensuptur. Burada yaşayanların %24'ü evlerinde İspanyolca, %4'ü Çince, %2'si ise Fransızca konuşmaktadır. Manhattan'da en büyük dini grubu Katolikler oluşturur (%36). Ardından Yahudiler (%20), Protestanlar (%9), Müslümanlar (%2,4) gelmektedir. Ayrıca bu bölgede 2000 yılından sonra 5 yaşından küçük çocukların sayısı %32 artmıştır. Bölgede oturanların %20'si yoksulluk sınırının altında yaşamını sürdürmektedir. 18 yaş altı kişilerin %31'i, 65 yaş üstündeki kişilerin %18,9'u yoksulluk sınırının altındadır. Ekonomi Manhattan Amerika Birleşik Devletleri'ndeki en değerli bölgedir. 2007 Haziranında 450 araba parkı yeri 51 milyon dolara satılmıştır. Manhattan, New York'un ekonomik olarak lokomotifi sayılır. New York şehrindeki işlerin 3'te 2'si burada bulunur. Manhattan'ın günlük nüfusu iş ve turizm sebebiyle 1,6 milyondan 2,8 milyona kadar çıkar. Buradaki en önemli sektör finans sektörüdür. 2009 istatistiklerine göre Manhattan'da haftalık işçi ücreti saati 8 dolardan 320 dolardır. Kültür 1912 yılında 5000'i kadın olmak üzere 20000 işçi Washington Meydan Parkına 1911 yılında yangında ölen işçileri anmak amacıyla yürüyüş düzenlemişlerdir. Bu sırada kadınlar özgürlüğün sembolü kıyafetler giyinmiş, işçi hakları hareketini yansıtmışlardır. Medya Dört büyük medya devi bu bölgede bulunmaktadır. Bunlar Fox, ABC, NBC ve CBS'tir. Bu medya kuruluşlarının merkez binaları Manhattan'dadır. Ayrıca FOX News, MTV, Comedy Central gibi kablo TV kanallarının merkezleri de buradadır. Yerleşim Manhattan'ın eski günlerinde bu bölge, ahşap yapıları ve su kaynaklarının azlığı nedeniyle yangınlara karşı savunmasız kalmıştır. 1776'da çıkan yangında evlerin 1/3'ü yanmıştır (yaklaşık 50 ev). Bu yüzyılın bitiminde Amerika'ya yapılan göçlerin artışı ve bu bölgenin Amerika'ya gelenler tarafından bir liman görevi görmesi nedeniyle bölge hijyenik olmayan ve sağlıksız koşullar içindeydi. Burada 5 kat yüksekliğinde yeni gelen göçmenlere kiraya verilmek üzere yapılmış apartmanlar bulunmaktaydı. 1929'da artık asansörün binalarda kullanılabiliyor oluşu ile bina biçimi değişmiş ve bugün Doğu sahilinde görülen apartmanlar yapılmaya başlanmıştır. 2000 yılında yapılan sayımlarına göre Manhattan'da 798.000 ev ve yaşanılabilecek mekanlar bulunmaktadır. Burada yaşayanların sadece %20'si oturdukları evin sahibidir. Bu da ülkedeki Bronx'tan sonra gelen en düşük rakamdır. Yerleşik nüfus 1.620.000 kadardır. Ulaşım Manhattan toplu taşımanın yoğun kullanımı ve özel araçların azlığı dikkat çekicidir. Manhattan'da işe giderken toplu taşıma sistemini kullananların oranı %70'i bulmaktadır. Bu oran Amerika genelinde yalnızca %5'tir. Manhattan'da oturanların %75'inin özel araçları bulunmamaktadır. New York şehir metrosu dünyadaki en büyük ikinci metrodur. Otobüse ya da metro bilet ücreti 2 dolardır. Ayrıca 7 günlük ve aylık sınırsız binmek için satın alınabilen metrocard'larda bulunmaktadır. Bölgeler ve mahalleler Manhattan adası, aşağı şehir (downtown), ortaşehir (midtown) ve yukarı şehir (uptown) olmak üzere üç ana bölüme ayrılır. Izgara planına sahip olan şehirde sokaklar doğu-batı yönünde giderken caddeler de (avenue) kuzey-güney yönünde giderler. Aşağı şehir, adanın 14. sokağın altında kalan kısmıdır. Orta şehir 14. sokaktan 59. sokağa kadar olan kesimi kapsar. 59. sokağın yukarısı Yukarı şehirdir. Bu üç bölge ayrı ayrı karakterde pek çok mahalleye ayrılır. Şehir Merkezi (Downtown) New York'un ilk kurulduğu Manhattan adasının güney ucundan 14'üncü sokağa kadar olan bu bölgede şu mahalleler bulunur: Adanın en güney ucu Finans Merkezi (Financial District) adıyla anılır ve pek çok iş yerine ev sahipliği yapar. Büyük bankaların ve finans kuruluşlarının yanı sıra çeşitli avukatlık büroları, mimarlık büroları, dükkanlar, oteller ve New York borsası bu bölgededir. Bu bölgenin batısında Canal Caddesi'ne kadar uzanan Tribeca (Canal Caddesi'nin altındaki üçgen) semti bulunur. Doğuda Financial District'in üzerinde Belediye binası ve mahkemelerin bittiği noktada Çin Mahallesi başlar ve şehrin Çin kökenli göçmenlerinin yoğun olarak yerleştiği bir bölgedir. Çin Mahallesi ve Tribeca'nın bittiği Canal Caddesi'nin yukarısı batı kısmında SoHo, doğu kısmında ise Little Italy (Küçük İtalya) ve Lower East Side (Aşağı Doğu Yakası) mahalleleri bulunur. SoHo (ismini South of Houston – Houston Caddesi'nin güneyinin kısaltılmasından alır), eskiden ağırlıklı olarak atölyelerin ve küçük iş merkezlerinin bulunduğu bir mahalleyken 1970'ler sonrasında Andy Warhol'un öncülüğünü yaptığı pop kültür artistlerinin yerleşmesiyle soylulaşmış, bir dönem şehrin en önemli sanat merkezi olmuştur. Little Italy'de eski İtalyan kültürü hâlen Mulberry Caddesi boyunca yayılan İtalyan restoranlarınca ve bu bölgede kutlanan San Gennaro festivali gibi etkinliklerle korunmaktadır. Lower East Side ise 20. yüzyıl boyu, şehre yeni gelen çeşitli göçmen gruplarının; Almanların, Yahudilerin, doğu Avrupalıların ilk yerleştikleri yer olmuştur. Göçmen kültürü burayı 20. yüzyıl başında dünyada nüfusun en yoğun olduğu bir yer haline getirmiştir. Houston Caddesi'nin kuzeyi ile 14. Cadde arasında kalan bölüm Village adıyla anılır ve aşağı şehrin en kuzeyini oluşturur. Village'ın batıda kalan kısmı Greenwich Village, doğu yakasında kalan kısmı ise East Village'dir. Bölgenin ortasında New York Üniversitesi binalarınca çevrilen Washington Meydanı Parkı yer alır. Greenwich Village, 1960 ve 1970'li yıllardan itibaren şehrin bohem yaşantısına kucak açmış bir bölgedir. 1968'de Gay sivil örgütlenmesinin ilk dönüm noktası kabul edilen Stonewall ayaklanmaları burada olmuştur. Günümüzde brownstone alçak binalarıyla şehrin makbul yerleşim yerlerindendir. East Village, 1980'ler boyunca şehrin alternatif sanat merkezi olmuş, pek çok müzisyen ve sanatçıya ev sahipliği yapmıştır. Orta şehir (Midtown) 14. sokaktan 23. sokağa kadar olan kesim batı yakasında Chelsea, doğu yakasında Gramercy ve Stuyvesant adıyla anılır. İkisinin ortasında Flatiron bölgesi bulunur (Adını 1910'da yapıldığında dünyanın en yüksek binası olan Flatiron Binası'ndan alır). Chelsea günümüzde şehrin gay kültürünün merkezidir, aynı zamanda da bölgenin batısındaki sanat galerileri dolayısıyla da şehrin yeni sanat merkezi haline gelmiştir. Gramercy bölgesi mesken ağırlıklıdır ve Gramercy Parkı'nı çevreler. Bu bölgenin doğusu East River'a kadar hastanelerle doludur. 23. sokağın yukarısı 42. Cadde'ye gelene kadar batıda Clinton, doğuda Murray Hill adıyla anılır. Bu bölgelerde meskenden iş yerine doğru geçiş başlar. 42. sokak şehrin merkezini temsil eder. Merkez otobüs garı, Times Meydanı, şehir kütüphanesi, Grand Central Terminali ve Birleşmiş Milletler binası 42. Cadde boyunca batıdan doğuya doğru uzanırlar. 42. Cadde'yle 59'uncu sokağın arası yoğun ve yüksek yapılaşmaya sahiptir ve önemli iş merkezlerine ev sahipliği yapar. Buradaki Rockefeller Merkezi, Chrysler, Sony, Metlife ve Citibank binaları gibi gökdelenler şehrin tanıdık panoramasını oluşturur. Şehir Kenarı (Uptown) 59'uncu sokağın yukarısına verilen isimdir. 59'uncu ve 106'ncı sokakların arasında, yukarı şehrin ortasında Merkez Parkı (Central Park) bulunur. Parkın batı yakası Yukarı Batı Yakası, doğu yakası da Yukarı Doğu Yakası adını alır. Parkın iki yanı boyunca şehrin en gözde meskenleri yükselir. Aynı zamanda şehrin en önemli müzeleri de parka bakan caddeler üzerindedir. Batı yakasında Amerikan Doğa Tarihi Müzesi, doğu yakasında ise Metropolitan, Guggenheim, Yahudi, El Barrio Latin ve Alman-Avusturya sanatı müzeleri bunların en önemlilerindendir. Amerikan sanatı ağırlıklı de Yukarı Doğu Yakası'nda bulunur. New York şehir opera, tiyatro ve balesini barındıran Lincoln Center Yukarı Batı Yakası'nda yer alır. Merkez Park'ının bittiği yerde Harlem başlar. Buranın batısı Columbia Üniversitesi'ne ev sahipiği yapan Morningside Tepesi, doğusu ise Latin kökenli göçmenleriyle ağırlıklı El Barrio ya da İspanyol Harlemi adıyla anılır. Harlem, şehrin siyahi kökenlileriyle özdeşleşmiştir. Harlem'in kuzey sınırını belirleyen Harlem Nehri boyunca ada daralır. Bu bölgede Dominik Cumhuriyeti'nden gelenlerin ağırlıkla bulunduğu Washington Heights ismini alır. Buranın da yukarısında Manhattan adasının en kuzey ucunu oluşturan Inwood semti bulunur. Ada 210'uncu sokakta son bulur. Komşu ilçeler Bergen County, New Jersey - Batı/Kuzeybatı Hudson County, New Jersey - Batı/Güneybatı Bronx County, New York (The Bronx) — Kuzeydoğu Queens County, New York (Queens) — Doğu/Güneydoğu Kings County, New York (Brooklyn) — Güney/Güneydoğu Richmond County, New York (Staten Island) — Güneybatı Suç ve güvenlik durumu 19. yüzyılın orta dönemlerinde ülkelerinden ekonomik ve sosyal nedenlerden ötürü kaçan kişilerin bir kısmı bu bölgede hayatlarını kötü koşullarda geçirdiler. O dönemde bölgede kumar oynanan ve girilmesinin hiç de güvenli olmadığı mahalleler bulunmaktaydı. Bölgeye İtalyan göçünün artmasıyla İtalyanlar İrlanda mafyalarına katıldılar. Günümüzde ise polis raporlarına göre 1990'lardan bu yana suç oranlarında önemli düşüşler meydana gelmiştir. Resim galerisi Kaynakça