New York

Miranduléś C'l artìcul chè 'l è scrit in Miranduléś Al stéma ad New York La mapa dla sità La bandéra dla sità La statṿa dla libertà e 'l tóri śmèli a fōg Panuràma I sinc quartēr: 1=Manhattan 2=Brooklyn 3=Queens 4=Bronx 5=Staten Island Al pònt ad Brooklyn Al palàs dal Nasiòṅ Unìdi La piàsa ad Times Square Al Federal Hall Statṿa in dal Central Park New York (a s lèś [nuː ˈjɔɹk] in d'l Ingléś di Stat Unî o [nju ˈjɔːk] in in d'l Ingléś dal Régn Unî, [ɲu ˈjɔrk] in miranduléś) l'è na sità di Stat Unî 'd òt migliòṅ e mèś 'd abitànt ch'la s cata in dal stat ad New York. L'è cgnusùda anc c'n al nóm dal sò scutmàj, “The big apple” (Al póm grand), o ad “New York City” par dastacàr-la da 'l nóm dal stat in du la s cata. L'è stàda misa in pē in dal 1613 da di migrànt ulandéś ch'in alóra i l'ìvan batśàda “Nieuw Amsterdam” (Amsterdam Nóva) ma sinquànt'an dòp l'è pasàda a gl'Ingléś ch'i gh'aṅ cambiâ 'l nóm in unōr ad Jàcum II, duca ad York e Albany. 'L 11 ad Setémbar dal 2001 l'à patî 'l atàc terurìstic dgl'iślàmic 'd Al-Qaida ch'i aṅ fat stablìr dū aparéć cónt'r al tóri śmèli faghénd-i vgnir śò e masànd dagnóra tri-mila parsòni. L'è bagnàda da 'l Ucéan Atlàntic, pròpria in dla fōś dal fiùm Hudson, e al sò clima 'l al s davśìna dimóndi a quél cuntinentàł. 'D Invèran la pōl rivàr anc a vint grâd sóta śèr mént'r in Luj al màsimi i èṅ darènt a i trénta 'd mèdia. L'è divìśa in sinc quartēr ciamâ „Borough“: Manhattan, Brooklyn, Queens, Bronx e Staten Island. Al sò parc più famóś 'l è Central Park. In sità a gh'è trénta-nóṿ teàtar bèi grand, cgnusû tut insém c'n al nóm ad Broadway. Al sìndic 'l è al demucràtic Bill De Blasio. Gl'abitànt i èṅ divìś, tgnénd adrē a 'l censimènt dal 2010 guardànd la rasa, fra biànc (33,0%), ispànig (29,0%), afro-americàṅ (23,0%), aśiàtic (13,0%) e natìṿ americàṅ (0,5%). In mèś a i biànc, 'l 8,2% al gh'à di urìgini itagliàni, al 5,3% irlandéśi, al 3,2% tedéschi e 'l 3.0% rusi. In dal 2010 la gh'à abû dagnóra quarànta-nóṿ migliòṅ ad turìsta ma in dal 2011 l'à fat incóra méj rivànd a sinquànta. Persunàǵ ligâ a New York Aaliyah, cantànta Kareem Abdul-Jabbar, śugadōr ad basket Christina Aguilera, cantànta Danny Aiello, atōr Woody Allen, regìsta Joseph Barbera, prudutōr Barbara Bel Geddes, atōra Humphrey Bogart, atōr Matthew Broderick, atōr Mel Brooks, regìsta Steve Buscemi, atōr Campbell Scott, atōr James Caan, atōr Al Capone, mafióś Eric Carr, sunadōr di Kiss John Carradine, atōr John Cassavetes, atōr Peter Criss, sunadōr di Kiss Billy Crystal, atōr e còmig George Cukor, regìsta Tony Curtis, atōr Robert De Niro, atōr Neil Diamond, cantànt P. Diddy, rapper Vin Diesel, atōr Vincent D'Onofrio, atōr Kirk Douglas, atōr Robert Downey Jr., atōr Richard Dreyfuss, atōr Peter Falk, atōr Perry Farrell, sunadōr Jane Fonda, atōra Peter Fonda, atōr Anthony Franciosa, atōr Ace Frehley, sunadōr di Kiss John Frusciante, sunadōr di Red Hot Chili Peppers Sarah Michelle Gellar, atōra Vitas Gerulaitis, tenìsta Rudolph Giuliani, pulìtic Whoopi Goldberg, atōra e còmiga Cuba Gooding Jr., atōr Elliott Gould, atōr Melanie Griffith, atōra Bob Guccione, editōr ad rivìsti malnéti Steve Guttenberg, atōr Rita Hayworth, atōra Bernard Herrmann, cumpuśidōr Paris Hilton, atōra, cantànta e persunàǵ televiśìṿ Billy Joel, cantànt Scarlett Johansson, atōra Michael Jordan, śugadōr ad basket Harvey Keitel, atōr Jacqueline Kennedy, first lady di Stat Unî Alicia Keys, cantànta Calvin Klein, stilìsta Lenny Kravitz, cantànt e sunadōr Stanley Kubrick, regìsta Bruce Kulick, sunadōr di Kiss Lady Gaga, cantànta Veronica Lake, atōra Jake LaMotta, pùgil Burt Lancaster, atōr Martin Landau, atōr Diane Lane, atōra Cyndi Lauper, cantànta Jennifer Lopez, cantànta e atōra Tina Louise, atōra Walter Matthau, atōr Sal Mineo, atōr Eddie Murphy, atōr e còmig Al Pacino, atōr Colin Powell, militàr e Segretàri 'd Stat americàṅ Priscilla Presley, atōra Joey Ramone, cantànt e sunadōr di Ramones Marky Ramone, sunadōr di Ramones Lou Reed, sunadōr Christopher Reeve, atōr Laurance Rockefeller, migliardàri Franklin Roosevelt, presidènt di Stat Unî Susan Sarandon‎, atōra Brooke Shields, atōra Julian Schnabel, regìsta e artìsta Martin Scorsese, regìsta Sylvester Stallone, atōr Paul Stanley, sunadōr e cantànt di Kiss Barbara Stanwyck, atōra Oliver Stone, regìsta Barbra Streisand, atōra e cantànta Meryl Streep, atōra Marisa Tomei, atōra Donald Trump, imprendidōr John Turturro, atōr e regìsta Mike Tyson, pùgil Christopher Walken, atōr Sigourney Weaver, atōra Mae West, atōra Culegamènt estéran (EN) Al sò sit ufisiàł