Kultura ta' Chaco

Il-Kultura ta' Chaco, il-verżjoni mqassra tal-Park Storiku Nazzjonali tal-Kultura ta' Chaco, hija Park Storiku Nazzjonali fil-Lbiċ tal-Istati Uniti li jospita konċentrazzjoni ta' pueblos. Il-park jinsab fil-Majjistral ta' New Mexico, bejn Albuquerque u Farmington, f'kanjon remot imnaqqax min-nixxiegħa perjodika magħrufa bħala Chaco Wash. Il-park fih l-ikbar kollezzjoni ta' fdalijiet tal-qedem fit-Tramuntana tal-Messiku u jippreserva waħda mill-iżjed żoni kulturali u storiċi pre-Kolombjani importanti fl-Istati Uniti. Bejn id-900 u l-1150 W.K., il-Kanjon ta' Chaco kien ċentru ewlieni tal-kultura għall-Puebloani Anċestrali. Il-poplu ta' Chaco kien iħaffer u jolza blokok tal-ġebel ramli u injam minn distanzi kbar, u kien jinġabar fi ħmistax-il kumpless ewlieni li baqgħu l-ikbar binjiet li qatt inbnew fl-Amerka ta' Fuq sas-seklu 19. Evidenza ta' astronomija arkeoloġika f'Chaco ġiet proposta, bit-tinqix fuq il-blat ta' "Sejf tax-Xemx" f'Fajada Butte bħala eżempju popolari. Bosta binjiet tal-kultura Chaco jaf kienu allinjati skont iċ-ċikli solari u lunari, u b'hekk kienu jeħtieġu ġenerazzjonijiet ta' osservazzjonijiet astronomiċi u sekli ta' kostruzzjoni kkoordinata b'ħila kbira. Huwa maħsub li t-tibdil fil-klima wassal għall-emigrazzjoni tal-poplu ta' Chaco u eventwalment għall-abbandun tal-kanjon, wara nixfa ta' ħamsin sena li bdiet fl-1130. Is-siti kulturali tal-kultura ta' Chaco huma Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO li jinsabu fir-reġjun aridu tal-Erba' Rkejjen b'popolazzjoni sparpaljata. Dawn is-siti huma fraġli u wara li tqajjem tħassib dwar l-erożjoni kkawżata mit-turisti, Fajada Butte ngħalqet għall-pubbliku. Is-siti jitqiesu bħala artijiet anċestrali sagri mill-popli Hopi u Puebloani, li għandha ġrajjiet bil-fomm tal-migrazzjoni storika minn Chaco u r-rabta spiritwali tagħhom mal-art. Għalkemm l-isforzi ta' preservazzjoni tal-park ġieli jidħlu f'kunflitt mat-twemmin reliġjuż nattiv, ir-rappreżentanti tribali jaħdmu mill-qrib mas-Servizz tal-Parks Nazzjonali biex jikkondividu l-għarfien u r-rispett tagħhom għall-kultura ta' Chaco. Il-park jinsab fil-Mogħdijiet tal-Qedem, waħda mill-Mogħdijiet Xeniċi ddeżinjati ta' New Mexico. Ġeografija Il-Kanjon ta' Chaco jinsab fi ħdan il-Baċir ta' San Juan, fuq il-kobor enormi tal-Promontorju ta' Colorado, imdawwar mill-Muntanji ta' Chuska lejn il-Punent, il-Muntanji ta' San Juan lejn it-Tramuntana, u l-Muntanji ta' San Pedro lejn il-Lvant. Il-poplu tal-qedem ta' Chaco kienu jiddependu fuq il-foresti densi tas-siġar tal-ballut, tal-piñon, taż-żnuber ta' ponderosa u tal-ġniebru biex jiksbu l-injam u riżorsi oħra. Il-kanjon innifsu, li jinsab fi ħdan l-artijiet baxxi u huwa mdawwar bl-għaram, bl-irdumijiet u bil-muntanji, huwa allinjat tul assi bejn wieħed u ieħor mill-Majjistral għax-Xlokk u fih formazzjonijiet ċatti tal-blat magħrufa bħala mesas. Distakki kbar bejn l-irdumijiet tal-Lbiċ — kanjons laterali magħrufa rincons — kienu kritiċi biex l-ilma tax-xita mill-maltempati jgħaddi fil-kanjon u jixpruna l-livelli tal-preċipitazzjoni lokali. Il-kumplessi prinċipali tal-kultura ta' Chaco, bħal Pueblo Bonito, Nuevo Alto u Kin Kletso, għandhom elevazzjonijiet ta' bejn 6,200 u 6,440 pied (bejn 1,890 u 1,960 metru). L-art alluvjonali tal-kanjon ixxaqleb 'l isfel lejn il-Majjistral ta' pendil ħafif ta' 30 pied kull mil (6 metri kull kilometru); minnha tgħaddi n-nixxiegħa perjodika magħrufa bħala Chaco Wash, arroyo li qajla jkollu l-ilma fih. L-akwifers prinċipali tal-kanjon kienu fondi wisq biex ikollhom użu għall-poplu Chaco tal-qedem: diversi għejun iżgħar u iktar baxxi biss kienu jalimentaw il-fawwariet żgħar li kienu jsostnuhom. Illum il-ġurnata, għajr għal xi ilma li jiskula qalb in-nixxigħat perjodiċi minn xi maltempata okkażjonali, prattikament ma hemm l-ebda ilma sostanzjali fis-superfiċe — fawwariet, għadajjar u bjar. Ġeoloġija Wara l-qsim tas-superkontinent Panġea matul il-perjodu Kretaċju, ir-reġjun sar parti minn żona ta' tranżizzjoni ta' bdil bejn baħar intern baxx — il-Mogħdija tal-Baħar Intern tal-Punent — u għadd ta' pjanuri u għoljiet baxxi lejn il-Punent. Kosta bir-ramel u bit-tajn kienet toxxilla bejn il-Lvant u l-Punent, u minn żmien għal żmien kienet tgħerreq jew tikxef iż-żona ta' fuq il-Promontorju ta' Colorado attwali li issa huwa okkupat mill-Kanjon ta' Chaco. In-nixxiegħa perjodika magħrufa bħala Chaco Wash kienet tnixxi tul l-istrati ta' fuq ta' dik li issa hija l-Mesa ta' Chacra, għolja 400 pied (120 metru) u naqqxet kanjon wiesa' matul miljuni ta' snin. Il-mesa hija magħmula minn formazzjonijiet tal-ġebel ramli u tax-shale li jmorru lura għall-Kretaċju Aħħari u li huma parti mill-Grupp ta' Mesaverde. L-artijiet ta' qiegħ il-kanjon komplew jittieklu iktar, u b'hekk ġie espost is-saff ewlieni tal-qiegħ tax-Shale ta' Menefee; sussegwentement dan intradam taħt bejn wieħed u ieħor 125 pied (38 metru) ta' sedimenti. Il-kanjon u l-mesa jinsabu fi ħdan il-"Qalba ta' Chaco" — li hija distinta mill-Promontorju usa' ta' Chaco, reġjun ċatt ta' bwar tal-ħaxix bi ftit siġar 'l hemm u 'l hawn. Peress li l-Blata Kontinentali tinsab 15-il mil (25 kilometru) biss fil-Lvant tal-kanjon, il-karatteristiċi ġeoloġiċi u x-xejriet differenti tad-drenaġġ ivarjaw bejn dawn iż-żewġ reġjuni, bejniethom stess u bejnhom u x-Xaqliba ta' Chaco, ix-Xaqliba tal-Gvernatur u l-Wied ta' Chuska fil-qrib. Klima Il-kanjon u l-baċir usa' huma reġjun aridu b'ħafna arbuxxelli kseriċi u steppi tad-deżert, b'medja ta' 8 pulzieri (200 millimetru) ta' xita fis-sena; bħala medja l-park ikollu 9.1 pulzieri (230 millimetru) ta' xita. Il-Kanjon ta' Chaco jinsab fin-naħa mkennija mir-riħ ta' ktajjen muntanjużi estensivi lejn in-Nofsinhar u l-Punent, u dan jirriżulta f'effett ta' "dell tax-xita" li jrawwem in-nuqqas prevalenti ta' ndewwa fir-reġjun. Ir-reġjun għandu erba' staġuni distinti. Ix-xita tinżel l-iktar bejn Lulju u Settembru, filwaqt li Mejju u Ġunju huma l-iżjed xhur nexfin. Il-preċipitazzjoni orografika, li tirriżulta mill-indewwa estratta mis-sistemi tal-maltempati huma u telgħin il-ktajjen muntanjużi ta' madwar il-Kanjon ta' Chaco, hija responsabbli għall-biċċa l-kbira tal-preċipitazzjoni fis-sajf u fix-xitwa, u x-xita tiżdied iktar ma togħla l-elevazzjoni. Il-Kanjon ta' Chaco jkollu estremi klimatiċi notevoli: it-temperaturi jvarjaw bejn −38 u 102 °F (−39 u 39 °C), u jistgħu jvarjaw b'60 °F (33 °C) f'jum wieħed. Ir-reġjun ikollu medja ta' inqas minn 150 jum mingħajr ġlata fis-sena, u l-klima lokali tvarja ferm bejn snin ta' xita qliel għal snin ta' nixfa twila. L-influwenza qawwija ta' El Niño jew tal-Oxxillazzjoni tan-Nofsinhar tikkontribwixxi għall-klima tal-kanjon li tvarja spiss. Flora u fawna Il-flora tal-Kanjon ta' Chaco hija tipika tad-deżerti għoljin tal-Amerka ta' Fuq: l-artemisja u diversi speċijiet ta' kaktus huma sparpaljati flimkien ma' foresti ta' xagħri niexef bis-siġar tal-piñon u tal-ġniebru; din tal-aħħar primarjament fil-qċaċet tal-mesas. Il-kanjon huwa ferm iktar niexef minn partijiet oħra ta' New Mexico li jinsabu f'latitudnijiet u f'elevazzjonijiet simili, u ma fihx il-foresti koniferi miti li jikbru bil-bosta lejn il-Lvant. Il-mod sparpaljat prevalenti li jikbru bih il-pjanti u l-organiżmi selvaġġi kien rifless ukoll fi żmien il-qedem, meta l-popolazzjoni eċċessiva, l-espansjoni tal-kultivazzjoni , il-kaċċa eċċessiva, il-qerda tal-ħabitats u n-nixfa jaf wasslu biex il-poplu Chaco jikklerja l-pjanti selvaġġi u l-annimali selvaġġi mill-kanjon. Ġie ssuġġerit li saħansitra matul il-perjodi bix-xita, il-kanjon seta' jsostni lil 2,000 ruħ biss. Fost il-mammiferi tal-Kanjon ta' Chaco hemm il-kojote (Canis latrans); iċ-ċerva bagħla, iċ-ċerva tal-Amerki u l-għażżiela muqrana, għalkemm qajla jiġu osservati mill-viżitaturi. Karnivori iżgħar importanti oħra jinkludu l-bobcat, il-baġer, il-volpi u żewġ speċijiet ta' skunks. Il-park jospita popolazzjonijiet abbundanti ta' rodituri, inkluż diversi klieb tal-prateriji. Kolonji żgħar tal-friefet il-lejl ikunu preżenti matul is-sajf. L-iskarsezza lokali ta' ilma tfisser li relattivament ftit speċijiet ta' għasafar ikunu preżenti; dawn jinkludu r-roadrunners, l-isqra kbar (bħas-seqer ta' Cooper u l-ispanjulett Amerikan), il-kokki, l-avultuni u ċ-ċawluni, għalkemm ikunu inqas abbundanti fil-kanjon milli fil-ktajjen muntanjużi lejn il-Lvant fejn ikun hemm iktar xita. Popolazzjonijiet imdaqqsa ta' għasafar iżgħar, inkluż l-għasafar tal-għana, il-psiepes u l-isponsuni, huma komuni wkoll. Tliet speċijiet ta' kolobrì huma preżenti: wieħed huwa l-kolibrì ħamrani ċkejken iżda fuq tiegħu, li jikkompeti ferm mal-kolibrì tal-geddum iswed li normalment ikun inqas fuq tiegħu għall-ħabitat tat-tnissil fl-arbuxxelli jew fis-siġar li jinsabu qrib l-ilma. Is-sriep taċ-ċekċieka tal-Punent (tal-praterija) okkażjonalment jintlemħu iktar 'il ġewwa, għalkemm ix-xaħmet l-art u diversi gremxuliet oħra huma ferm iktar abbundanti. Storja Nissieġa tal-Qfief Arkajċi-Bikrin L-ewwel nies fil-Baċir ta' San Juan kienu kaċċaturi-ġemmiegħa: in-Nissieġa tal-Qfief Arkajċi-Bikrin. Dawn il-gruppi żgħar kienu dixxendenti mill-kaċċaturi nomadiċi tal-poplu Clovis li kienu jikkaċċjaw l-organiżmi selvaġġi kbar u li waslu fil-Lbiċ għall-ħabta tal-10,000 Q.K. Iktar minn 70 sit ta' kampeġġ minn dan il-perjodu, li ġew datati bir-radjukarbonju li jmorru lura għall-ħabta tas-7000–1500 Q.K., u li kienu jikkonsistu l-iktar minn biċċiet tal-ġebel u affarijiet oħra, instabu fl-Għar ta' Atlatl u f'inħawi oħra fi ħdan il-Kanjon ta' Chaco, b'mill-inqas wieħed mis-siti jinsab fl-art tal-kanjon qrib arroyo esposta. In-Nissieġa tal-Qfief Arkajċi-Bikrin kienu kaċċaturi-ġemmiegħa nomadiċi jew seminomadiċi li maż-żmien bdew jinsġu l-qfief biex fihom jaħżnu l-pjanti li kienu jiġbru. Sa tmiem il-perjodu, xi nies bdew jikkultivaw l-ikel. L-iskavi tas-siti tal-kampeġġ u tal-postijiet imkennija fil-blat tagħhom żvelaw li kienu jagħmlu l-għodod, kien jiġbru l-pjanti selvaġġi, u kienu joqtlu u jipproċessaw l-organiżmi selvaġġi. Imħażen biċ-ċangaturi jindikaw bidla mill-istil ta' ħajja nomadiku għalkollox. Puebloani Anċestrali Sad-900 Q.K., il-poplu Arkajku kien jgħix fl-Għar ta' Atlatl u f'siti simili. Ma tantx ħalla evidenza tal-preżenza tiegħu fil-Kanjon ta' Chaco. Sal-490 W.K., id-dixxendenti tiegħu, tal-Era Aħħarija tan-Nissieġa II, kienu jikkultivaw l-artijiet ta' madwar il-villaġġ ta' Shabik'eshchee u kellhom insedjamenti oħra bid-djar fil-fosos f'Chaco. Popolazzjoni żgħira ta' nissieġa baqgħet tgħix fl-inħawi tal-Kanjon ta' Chaco. L-ark wiesa' tal-elaborazzjoni kulturali tagħhom laħaq il-quċċata tiegħu għall-ħabta tat-800, matul l-Era ta' Pueblo I, meta kienu qed jibnu kumplessi tal-ġebel b'għamla ta' nofs qamar, u kull wieħed kien magħmul minn erba' jew ħames kwartieri residenzjali biswit il-kivas ta' taħt l-art, li kienu żoni interni kbar li kienu rriżervati għar-riti. Dawn l-istrutturi huma karatteristiċi tal-Poplu Bikri ta' Pueblo. Sat-850, il-popolazzjoni tal-qedem ta' Pueblo — l-"Anasazi", minn terminu bil-lingwa Ute adottata min-Navajo li tirreferi għal "nies tal-qedem" jew "antenati tal-għadu" — kienet kibret u nfirxet b'mod rapidu: il-gruppi bdew jirresjedu fi pueblos ikbar u iktar popolati densament. Evidenza soda tixhed l-industrija tal-ipproċessar u tal-kummerċ tat-turkważ fil-kanjon kollu mis-seklu 10 'il quddiem. Lejn dak iż-żmien, inbniet l-ewwel sezzjoni ta' Pueblo Bonito: ringiela ttondjata ta' 50 kamra qrib il-ħajt attwali tat-Tramuntana. L-analiżi arkeoġenomika tal-mitokondriji ta' disa' skeletri minn oqbra ta' status għoli f'Pueblo Bonito ddeterminat li fihom kienu ndifnu membri tal-elit għal kważi 330 sena bejn it-800 u l-1130, u ssuġġeriet li kien hemm kontinwità mal-prattiki tas-suċċessjoni ta' bosta ġnus Puebloani tal-lum il-ġurnata. Is-sistema koeżiva ta' Chaco bdiet tisfaxxa għall-ħabta tal-1140, x'aktarx minħabba nixfa estrema ta' ħamsiun sena li bdiet fl-1130; l-instabbiltà klimatika kronika, inkluż sensiela ta' nixfiet kbar, reġgħu affettwaw ir-reġjun bejn l-1250 u l-1450. Il-ġestjoni batuta tal-ilma wasslet għall-qtugħ tal-arroyos; id-deforestazzjoni kienet estensiva u ekonomikament devastanti: l-injam għall-kostruzzjoni kellu minflok jiġi olzat mill-ktajjen muntanjużi periferiċi bħall-Muntanji ta' Chuska, li huma iktar minn 50 mil (80 kilometru) lejn il-Punent. Il-komunitajiet periferiċi bdew jonqsu u sal-aħħar tas-seklu l-binjiet fil-kanjon ċentrali ġew issiġillati bil-galbu u ġew abbandunati. Xi studjużi jissuġġerixxu li l-vjolenza u l-gwerer, li x'aktarx kienu jinvolvu wkoll il-kannibaliżmu, wasslu għall-evakwazzjonijiet. Ħjiel ta' dan jinkludi l-katavri b'partijiet tal-ġisem neqsin — li jmorru lura għal żmien il-qedem f'Chaco — li nstabu f'żewġ siti fi ħdan il-kanjon ċentrali. Minkejja dan il-kumplessi ta' Chaco ma tantx kellhom wisq evidenza li qatt ġew difiżi jew ġew ippożizzjonati f'punt strateġiku għad-difiża fl-għoli tal-irdumijiet jew fuq il-mesas. Diversi siti minuri biss f'Chaco fihom evidenza tal-ħruq fuq skala kbira li tista' tissuġġerixxi xi attakki mill-għadu. L-evidenza arkeoloġika u kulturali twassal biex ix-xjenzati jemmnu li n-nies mir-reġjun wettqu migrazzjoni lejn in-Nofsinhar, il-Lvant u l-Punent fil-widien u fid-drenaġġi tax-xmara Colorado ż-Żgħira, ix-xmara Rio Puerco u x-xmara Rio Grande. L-antropologu Joseph Tainter jiddeskrivi fit-tul l-istruttura u d-deklin taċ-ċivilizzazzjoni ta' Chaco fl-istudju tal-1988 tiegħu, The Collapse of Complex Societies (Il-Kollass ta' Soċjetajiet Kumplessi). Suċċessjoni ta' Athabaskan Popli li kienu jitkellmu lingwi Numiċi, bħall-Ute u x-Shoshone, kienu preżenti fuq il-Promontorju ta' Colorado mill-bidu tas-seklu 12. Il-popli nomadiċi tan-Nofsinhar li kienu jitkellmu l-Athabaskan, bħall-Apache u n-Navajo, ħadu post il-poplu Puebloan f'dan ir-reġjun sas-seklu 15. F'dan il-proċess, huma kisbu d-drawwiet u l-ħiliet agrikoli ta' Chaco. Il-gruppi tribali tal-Ute kienu jżuru r-reġjun ukoll, primarjament matul l-ispedizzjonijiet tal-kaċċa u tal-attakki. Il-Ġens tan-Navajo modern jinsab fil-Punent tal-Kanjon ta' Chaco, u bosta Navajo jgħixu fl-inħawi tal-madwar. Skavi u protezzjoni L-ewwel vjaġġ iddokumentat ġol-Kanjon ta' Chaco kien spedizzjoni tal-1823 immexxija mill-gvernatur ta' New Mexico José Antonio Vizcarra meta l-inħawi kienet taħt it-tmexxija Messikana. Huwa nnota diversi fdalijiet kbar fil-kanjon. Il-kummerċjant Amerikan Josiah Gregg kiteb dwar il-fdalijiet tal-Kanjon ta' Chaco, u fl-1832 irrefera għal Pueblo Bonito bħala "mibni minn ġebel ramli fin". Fl-1849, stakkament tal-Armata tal-Istati Uniti għaddiet mill-fdalijiet u wettqet stħarriġ tagħhom, wara l-akkwiżizzjoni tal-Lbiċ mill-Istati Uniti permezz tar-rebħa tagħha fil-Gwerra Messikana fl-1848. Madankollu, il-kanjon tant kien remot li bil-kemm laqa' viżitaturi matul il-50 sena ta' wara. Wara xogħol qasir ta' rikonjizzjoni minn studjużi ta' Smithsonian fis-snin 70 tas-seklu 19, fl-1896 beda x-xogħol arkeoloġiku formali meta grupp mill-Mużew Amerikan tal-Istorja Naturali bbażat fil-Belt ta' New York — l-Ispedizzjoni tal-Esplorazzjoni ta' Hyde — beda jiskava Pueblo Bonito. Wara li qattgħu ħames sjuf fir-reġjun, huma bagħtu iktar minn 60,000 artefatt lura lejn New York u operaw sensiela ta' postijiet kummerċjali fl-inħawi. Fl-1901 Richard Wetherill, li kien ħadem għall-ispedizzjoni ta' Hyde, talab il-jeddijiet ta' art ta' 161 akru (65 ettaru) li kienet tinkludi Pueblo Bonito, Pueblo del Arroyo u Chetro Ketl. Hu u jinvestiga din it-talba ta' Wetherill, l-aġent tal-art federali Samuel J. Holsinger iddeskriva fid-dettal l-ambjent fiżiku tal-kanjon u tas-siti, innota segmenti ta' toroq preistoriċi u taraġ fuq Chetro Ketl, u ddokumenta d-digi u s-sistemi tal-irrigazzjoni preistoriċi. Ir-rapport tiegħu ma ġiex ippubblikat u ma ngħatax widen. Fih ħeġġeġ il-ħolqien ta' park nazzjonali għas-salvagwardja tas-siti tal-kultura ta' Chaco. Is-sena ta' wara, Edgar Lee Hewett, il-President tal-Università Normali ta' New Mexico (li iktar 'il quddiem bdiet tissejjaħ l-Università tal-Artijiet Għoljin ta' New Mexico), immappja bosta siti tal-kultura ta' Chaco. Hewett u oħrajn għenu l-promulgazzjoni tal-Att dwar l-Antikitajiet Federali tal-1906, l-ewwel liġi tal-Istati Uniti għall-protezzjoni tal-antikitajiet; effettivament kienet konsegwenza diretta tal-attivitajiet kontroversjali ta' Wetherill f'Chaco (inkluż skavi dilettanteski, l-użu mill-ġdid tal-materjali tal-fdalijiet għall-kostruzzjoni, u operazzjoni kbira tat-trobbija tal-bhejjem). L-Att awtorizza wkoll lill-President jistabbilixxi l-monumenti nazzjonali: fil-11 ta' Marzu 1907, Theodore Roosevelt ipproklama l-Kanjon ta' Chaco bħala Monument Nazzjonali. Wetherill imbagħad ċeda t-talbiet tiegħu għall-jeddijiet tal-art. Fl-1920, is-Soċjetà Ġeografika Nazzjonali bdiet eżami arkeoloġiku tal-Kanjon ta' Chaco u ħatret lil Neil Judd, li dak iż-żmien kellu 32 sena, bħala l-kap tal-proġett. Wara żjara ta' rikonjizzjoni f'dik is-sena, Judd ippropona li jiskava Pueblo Bonito, l-ikbar fdalijiet f'Chaco. Mill-1921, Judd qatta' seba' staġuni f'Chaco. Il-kundizzjonijiet tax-xogħol u tal-għajxien kienu spartani ħafna. Fil-memorji tiegħu, Judd innota li "l-Kanjon ta' Chaco għandu l-limitazzjonijiet tiegħu bħala post għall-btajjel tas-sajf". Sal-1925, l-iskavaturi ta' Judd kienu neħħew 100,000 tunnellata ta' radam żejjed, permezz ta' tim ta' "35 Indjan jew iktar, għaxar irġiel ta' karnaġjon bajda, u tmien jew disa' żwiemel". It-tim ta' Judd sab 69 ħuġġieġa biss fi ħdan il-fdalijiet, skoperta stramba meta wieħed iqis ix-xtiewi daqstant kesħin f'Chaco. Judd bagħat iktar minn 90 eżemplar lil A. E. Douglass għad-datazzjoni taċ-ċrieki tas-siġar, li dak iż-żmien kienet għadha fil-bidu tagħha. Dak iż-żmien, Douglass kellu kronoloġija "tal-wiċċ" biss. Fl-1929 imbagħad tim immexxi minn Judd induna "x'kien qed jiġri". Il-biċċa l-kbira tax-xorok użati f'Chaco nqatgħu bejn l-1033 u l-1092, il-quċċata tal-kostruzzjoni f'Chaco. Fl-1949, l-Università ta' New Mexico rreġistrat l-artijiet ta' biswit biex jiġi ffurmat il-Monument Nazzjonali estiż tal-Kanjon ta' Chaco. Ta' dan il-ġest, l-università żammet id-drittijiet tar-riċerka xjentifika fl-inħawi. Sal-1959, is-Servizz tal-Parks Nazzjonali kien bena ċentru għall-viżitaturi tal-park, abitazzjonijiet għall-persunal u kampeġġi. Bħala proprjetà storika tas-Servizz tal-Parks Nazzjonali, il-Monument Nazzjonali ġie elenkat fir-Reġistru Nazzjonali tal-Postijiet Storiċi fil-15 ta' Ottubru 1966. Fl-1971, ir-riċerkaturi Robert Lister u James Judge stabbilew iċ-"Ċentru ta' Chaco", diviżjoni għar-riċerka kulturali li ffunzjonat bħala proġett konġunt bejn l-Università ta' New Mexico u s-Servizz tal-Parks Nazzjonali. Għadd ta' proġetti tar-riċerka multidixxiplinari, stħarriġiet arkeoloġiċi u skavi limitati bdew matul dan iż-żmien. Iċ-Ċentru ta' Chaco wettaq stħarriġ estensiv tat-toroq ta' Chaco li kienu mibnijin sew u l-mogħdijiet imsaħħa b'mod sod li kienu ħerġin 'il barra mill-kanjon ċentrali. Ir-rikkezza tal-fdalijiet kulturali fil-park wasslet għat-tkabbir tal-Monument Nazzjonali żgħir fil-Park Storiku Nazzjonali tal-Kultura ta' Chaco fid-19 ta' Diċermbru 1980, meta 13,000 akru (5,300 ettaru) addizzjonali żdiedu maż-żona protetta. Fl-1987, il-park ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO. Sabiex is-siti ta' Chaco jiġu ssalvagwardjati fl-artijiet ta' biswit tal-Uffiċċju tal-Ġestjoni tal-Art u tal-Ġens tan-Navajo, is-Servizz tal-Parks Nazzjonali żviluppa l-programm b'diversi aġenziji għall-Protezzjoni tas-Sit Arkeoloġiku tal-Kultura ta' Chaco. Dawn l-inizjattivi identifikaw iktar minn 2,400 sit arkeoloġiku fi ħdan il-konfini attwali tal-park; persentaġġ żgħir ħafna minnhom ġew skavati. Ġestjoni Il-Park Storiku Nazzjonali tal-Kultura ta' Chaco jiġi ġestit mis-Servizz tal-Parks Nazzjonali, li hija aġenzija federali fi ħdan id-Dipartiment tal-Intern; l-artijiet federali ġirien li jospitaw it-toroq ta' Chaco huma kkontrollati mill-Uffiċċju tal-Ġestjoni tal-Art. Fis-sena fiskali 2002-2003, il-baġit operattiv annwali totali tal-park kien $1.434 miljun. Il-park għandu ċentru għall-viżitaturi li jinkludi l-"Mużew tal-Kollezzjoni ta' Chaco", li ma nfetaħx għall-pubbliku minn mindu tlesta fl-2017, punt ta' informazzjoni, teatru, ħanut tal-kotba, osservatorju u ħanut tat-tifkiriet. Iż-żjarat tal-Kollezzjoni ta' Chaco fiċ-Ċentru ta' Hibben fil-kampus ta' Albuquerque tal-Università ta' New Mexico jistgħu jiġu organizzati b'appuntament. Qabel is-snin 80 tas-seklu 20, l-iskavi arkeoloġiċi fi ħdan il-konfini attwali tal-park kienu intensivi: il-ħitan tal-kumpless kienu jiġu żarmati jew imwaqqgħin, u eluf ta' artefatti ġew estratti. Mill-1981, approċċ ġdid, informat skont it-twemmin tradizzjonali tal-popli Hopi u Puebloani, waqqaf dawn l-intrużjonijiet. Minflok komplew it-tiftix mill-bogħod bis-sensuri, l-istudju antropoloġiku tat-tradizzjonijiet bil-fomm tal-Indjani, u d-dendrokronoloġija — li permezz tagħhom il-fdalijiet ta' Chaco ma ġewx iddisturbati żżejjed. F'din il-vena, il-"Kumitat ta' Konsultazzjoni Indjan Amerikan ta' Chaco" ġie stabbilit fl-1991 biex il-popli Navajo, Hopi, Pueblo, u rappreżentanti Indjani oħra jingħataw vuċi fis-sorveljanza tal-park. Il-politika attwali tal-park titlob ir-restawr parzjali tas-siti skavati. Dan jinkludi "għata bir-radam", jew id-dfin mill-ġdid tas-siti skavati bir-ramel. Miżuri oħra jippruvaw jissalvagwardjaw l-ambjent tal-qedem u l-aspett mistiku tal-inħawi, pereżempju permezz tal-"Programm tas-Smewwiet ta' Billejl ta' Chaco", li jipprova jelimina l-effett tat-tniġġis tad-dawl fuq is-smewwiet mudlama ta' billejl tal-park; fil-qafas tal-programm, xi 14,000 viżitatur jużaw l-Osservatorju ta' Chaco (inawgurat fl-1998), it-teleskopji tal-park, u programmi relatati mal-astronomija. Il-park issemma bħala Park tas-Smewwiet Mudlama tal-livell tad-deheb mill-Assoċjazzjoni Internazzjonali tas-Smewwiet Mudlama fl-2013. Il-fdalijiet ta' Chaco li jinsabu 'l barra mill-konfini attwali tal-park ġew mhedda mill-iżvilupp: eżempju kien il-kiri kompetittiv propost tal-artijiet federali fil-Baċir ta' San Juan għall-estrazzjoni tal-faħam mill-wiċċ mill-1983. Peress li hemm bosta depożiti tal-faħam fi ħdan il-park, din l-estrazzjoni mill-wiċċ kienet qed thedded in-network ta' toroq tal-qedem tal-kultura ta' Chaco. Il-"Proġett tat-Toroq tal-Kultura ta' Chaco" dam sena u ddokumenta t-toroq kollha, li iktar 'il quddiem ġew protetti mill-estrazzjoni. Peress li l-importanza arkeoloġika tmur lil hinn mill-konfini tal-park, id-Dipartiment tal-Intern tal-Istati Uniti beħsiebu jirtira mill-iżvilupp żona ta' lqugħ ta' 10 mili madwar il-park. Siti Il-poplu tal-Kultura ta' Chaco bena l-kumplessi tiegħu tul strixxa ta' 9 mili (14-il kilometru) tal-art tal-kanjon, u bil-ħitan ta' wħud mill-istrutturi allinjati kardinalment u oħrajn allinjati maċ-ċiklu ta' 18.6-il sena tat-tlugħ u tal-inżul minimi u massimi tal-Qamar. Kanjon ċentrali Il-parti ċentrali tal-kanjon fih l-ikbar kumplessi tal-kultura ta' Chaco. L-iżjed kumpless studjat huwa dak ta' Pueblo Bonito. Ikopri kważi 2 akri (0.81 ettari) u jinkorpora mill-inqas 650 kamra, b'hekk huwa l-ikbar dar kbira; f'partijiet mill-kumpless, l-istruttura kienet għolja erba' sulari. L-użu tal-arkitettura tal-kumpless u l-kostruzzjoni fuq diversi sulari kien iwassal biex il-bennejja jeħtieġu ħitan enormi bi ħxuna sa 3 piedi (91 ċentimetru). Il-kumpless ta' Pueblo Bonito huwa maqsum f'żewġ sezzjonijiet permezz ta' ħajt allinjat b'mod preċiż mit-Tramuntana għan-Nofsinhar, li jaqsam il-pjazza ċentrali fi tnejn. Kiva kbira kienet preżenti fuq kull naħa tal-ħajt, li b'hekk kienet toħloq mudell simetriku komuni f'bosta djar kbar tal-kultura ta' Chaco. L-iskala tal-kumpless, mat-tlestija, kienet tħaqqaqha ma' dik tal-Kolossew. Fil-qrib hemm il-kumpless ta' Pueblo del Arroyo, li ġie stabbilit bejn l-1050 u l-1075 W.K. u tlesta fil-bidu tas-seklu 12; dan jinsab f'punt tad-drenaġġ magħruf bħala d-Distakk tan-Nofsinhar. Casa Rinconada, iżolata mis-siti ċentrali l-oħra, tinsab fuq in-naħa tan-Nofsinhar ta' Chaco Wash, biswit triq tal-kultura ta' Chaco li tagħti għal sett taraġ weqfin li jwasslu sal-quċċata tal-Mesa ta' Chacra. L-unika kiva tagħha tinsab waħedha, mingħajr l-ebda struttura residenzjali jew ta' appoġġ; fl-imgħoddi kellha passaġġ ta' 39 pied (12-il metru) li jagħti mill-kiva ta' taħt l-art għad-diversi sulari ta' fuq l-art. Chetro Ketl, li tinsab qrib Pueblo Bonito, għandha l-istess għamla tipika tal-ittra D ta' bosta kumpless ċentrali oħra. Beda jinbena bejn l-1020 u l-1050, u l-450-550 kamra tiegħu kienu jikkondividu kiva kbira waħda. Skont l-istimi tal-esperti kien hemm bżonn ta' 29,135 siegħa xogħol biex tinbena Chetro Ketl biss; l-istimi ta' Hewett kienu jsostnu li kien meħtieġ l-injam ta' 5,000 siġra u 50 miljun blokka tal-ġebel. Kin Kletso ("Dar Safra") kienet kumpless ta' daqs medju li jinsab 0.5 mili (800 metru) fil-Punent ta' Pueblo Bonito. Fiha evidenza soda tal-kostruzzjoni u tal-okkupazzjoni tal-popli Puebloani mit-Tramuntana tal-Baċir ta' San Juan. L-għamla rettangolari u d-disinn tagħha huma marbuta mal-grupp kulturali ta' Pueblo II, iktar milli l-istil ta' Pueblo III jew il-varjant tiegħu ta' Chaco. Fiha 55 kamra, erba' kivas fil-pjan terran, u torri ċilindriku ta' żewġ sulari li seta' ffunzjona bħala kiva jew bħala ċentru reliġjuż. Evidenza ta' industrija tal-ipproċessar tal-ossidjana ġiet skoperta qrib il-villaġġ, li kien inbena hemmhekk bejn l-1125 u l-1130. Pueblo Alto hija dar kbira magħmula minn 89 kamra, li tinsab fil-quċċata ta' mesa qrib nofs il-Kanjon ta' Chaco, 0.6 mili (kilometru) minn Pueblo Bonito; bdiet tinbena bejn l-1020 u l-1050 W.K. matul żieda f'daqqa ta' kostruzzjoni fi ħdan il-kanjon kollu. Il-pożizzjoni tagħha kienet tagħmilha l-iżjed komunità viżibbli għall-biċċa l-kbira tal-abitanti tal-Baċir ta' San Juan; tabilħaqq, kienet tinsab 2.3 mili (3.7 kilometri) biss fit-Tramuntana ta' Tsin Kletzin, fuq in-naħa opposta tal-kanjon. Il-komunità kienet iċ-ċentru ta' industrija tal-ipproċessar taż-żibeġ u tat-turkważ li influwenzat l-iżvilupp tal-villaġġi kollha fil-kanjon; il-produzzjoni tal-għodod bis-siliċi. Ir-riċerka fis-sit imwettqa mill-arkeologu Tom Windes tissuġġerixxi li ftit familji biss kienu jgħixu fil-kumpless, x'aktarx saħansitra bejn ħames familji sa għoxrin familja; dan jaf jimplika li Pueblo Alto primarjament kellha rwol mhux residenzjali. Dar kbira oħra, Nuevo Alto, inbniet fuq il-mesa tat-Tramuntana qrib Pueblo Alto; ġiet stabbilita fl-aħħar tas-seklu 12 fi żmien meta l-popolazzjoni tal-kultura ta' Chaco kienet qed tonqos. Strutturi sparpaljati Raggruppament ieħor ta' djar kbar jinsab qrib it-Tramuntana ta' Chaco; fost l-ikbar hemm Casa Chiquita ("Dar Żgħira"), villaġġ li nbena fis-snin 80 tas-seklu 11, meta, f'perjodu ta' ħafna xita, il-kultura ta' Chaco kienet qed tespandi. Il-konfigurazzjoni tal-villaġġ kienet tinkludi profil iżgħar u iktar kwadru; ma kellux il-pjazez miftuħa u kivas separati bħall-predeċessuri tiegħu. Sabiex jinbena ntużaw blokok tal-ġebel ikbar u iktar kwadri; il-kivas kienu ddisinjati skont it-tradizzjoni ta' Mesa Verde tat-Tramuntana. Żewġ mili 'l isfel fil-kanjon hemm Peñasco Blanco ("Promontorju Abjad"), kumpless b'għamla ta' ark li nbena fuq ix-xifer tan-Nofsinhar tal-kanjon f'ħames stadji distinti bejn id-900 u l-1125. It-tpittir fuq irdum fil-qrib (il-"Platografija tas-Supernova") jaf irreġistra l-osservazzjoni tas-supernova SN 1054 tal-5 ta' Lulju 1054. Hungo Pavi, li jinsab mil (1.6 kilometru) minn Una Vida, kellu ċirkonferenza ta' 872 pied (266 metru). Skavi inizjali żvelaw 72 kamra fil-pjan terran, bi strutturi li jilħqu għoli ta' erba' sulari; ġiet identifikata kiva ċirkolari kbira. Kin Nahasbas, li nbena fis-seklu 9 jew fis-seklu 10, jinsab kemxejn fin-Nofsinhar ta' Una Vida, ippożizzjonat taħt il-mesa tat-Tramuntana. L-iskavi f'dan is-sit kienu limitati sa issa. Tsin Kletzin ("Post il-Faħam"), kumpless li jinsab fuq il-Mesa ta' Chacra u li huwa ppożizzjonat fuq Casa Rinconada, jinsab 2.3 mili (3.7 kilometri) fin-Nofsinhar ta' Pueblo Alto, fuq in-naħa opposta tal-kanjon. Fil-qrib hemm id-Diga ta' Weritos, struttura enormi tal-ħamrija li x-xjenzati jemmnu li kienet tipprovdi l-ilma domestiku meħtieġ għal Tsin Kletzin. Id-diga kienet taħdem billi kienet taħżen l-ilma li kien jiskula wara l-maltempati f'ġibjun. Ammonti kbar ta' depożiti kienu jakkumulaw meta kienet tinżel xita qliel f'daqqa u x'aktarx minħabba f'hekk ir-residenti kien ikollhom jerġgħu jibnu d-diga mill-ġdid regolarment u jneħħu d-depożiti akkumulati. Iktar fond fil-kanjon, Una Vida ("Ħajja Waħda") hija waħda mill-eqdem tlett idjar kbar; il-kostruzzjoni bdiet għall-ħabta tad-900. Kellha mill-inqas żewġ sulari u 124 kamra, u kellha għamla ta' ark jew disinn tal-ittra D bħad-djar kbar kontemporanji tagħha, pereżempju Peñasco Blanco u Pueblo Bonito, iżda kellha żieda unika "sporġuta 'l barra" minħabba t-topografija tas-sit. Din tinsab f'wieħed mill-iżjed drenaġġi laterali ewlenin tal-kanjon, qrib Gallo Wash, u tkabbret ferm wara d-930. Wijiji ("grass iswed tal-injam"), li tinkorpora ftit iktar minn mitt kamra, hija l-iżgħar fost id-djar kbar. Inbniet bejn l-1110 u l-1115, u kienet l-aħħar dar kbira tal-kultura ta' Chaco li nbniet. Kemxejn iżolata fi ħdan id-djuqija tal-Gallo Wash, hija ppożizzjonata mil (1.6 kilometru) minn Una Vida. Direttament lejn it-Tramuntana hemm komunitajiet saħansitra iktar remoti: il-Fdalijiet tas-Salamun u l-Fdalijiet tal-Azteki, li jinsab max-xmajjar ta' San Juan u ta' Animas qrib Farmington. Dawn inbnew matul perjodu ta' tletin sena meta kienet tinżel xita sew wara l-1100. Xi 60 mil (97 kilometru) direttament fin-Nofsinhar tal-Kanjon ta' Chaco, tul it-Triq il-Kbira tan-Nofsinhar, hemm raggruppament ieħor ta' komunitajiet periferiċi. L-ikbar waħda, Kin Nizhoni, tinsab fuq mesa għolja 7,000 pied (2,100 metru) imdawra b'imraġ tal-qiegħ. Is-sit ta' Casamero Pueblo jinsab tul it-Triq tal-Kontea ta' McKinley Nru 19, qrib il-Mesa ta' Tecolote, mesa tal-ġebel ramli aħmar. Kien ikkollegat ma' sit ieħor remot fil-qrib, Andrews Ranch, permezz ta' triq tal-kultura ta' Chaco. Il-Kanjon ta' Chaco, il-Fdalijiet tal-Azteki, il-Fdalijiet tas-Salamun u Casamero Pueblo jagħmlu parti mill-Mogħdija Xenika tal-Qedem. Fdalijiet Djar kbar Kumplessi enormi magħrufa bħala "djar kbar" kienu jinkarnaw il-qima f'Chaco. Il-kultura ta' Chaco kienet tuża tekniki tal-kostruzzjoni li kienu uniċi għal dak iż-żmien, u l-binjiet tagħhom damu għal deċennji sħaħ u saħansitra għal sekli sħaħ. Filwaqt li l-forom arkitettoniċi evolvew u s-sekli gerrbu, id-djar baqgħu jżommu diversi karatteristiċi ewlenin. L-iżjed karatteristika apparenti hi l-kobor enormi tagħhom; bħala medja l-kumplessi kien ikollhom iktar minn 200 kamra kull wieħed, u wħud kellhom saħansitra sa 700 kamra. Il-kmamar individwali kellhom daqs sostanzjali, b'soqfa ogħla mill-istrutturi tal-Puebloani Anċestrali ta' perjodi preċedenti. Kienu ppjanati sew: sezzjonijiet sħaħ kienu jitlestew fi stadju wieħed, minflok bl-iskossi. Ġeneralment, id-djar kienu jħarsu lejn in-Nofsinhar, u l-ispazji tal-pjazez kważi dejjem kienu mdawra b'binjiet bi kmamar issiġillati jew b'ħitan għoljin. Id-djar spiss kienu jkunu għoljin erba' jew ħames sulari, bi kmamar ta' sular wieħed iħarsu lejn il-pjazza; il-blokok bil-kmamar kienu jkunu mtarrġin biex l-ogħla sezzjonijiet kienu jokkupaw il-binjiet ta' wara tal-pueblo. Spiss il-kmamar kienu organizzati f'sett ta' kmamar, bil-kmamar ta' quddiem ikbar minn dawk interni ta' wara li kienu jintużaw għall-ħżin. Strutturi ċerimonjali magħrufa bħala kivas kienu jinbnew b'mod proporzjonali mal-għadd ta' kmamar f'pueblo. Kiva żgħira waħda kienet tinbena għal bejn wieħed u ieħor kull 29 kamra. Disa' kumplessi kienu jospitaw kiva kbira mdaqqsa kull wieħed, b'dijametru sa 63 pied (19-il metru). Il-kivas kollha tal-kultura ta' Chaco kellhom daħliet b'għamla tal-ittra T u blajjet tal-ġebel. Għalkemm spiss kienu jintużaw ħitan sempliċi madwar il-kumpless, id-djar kbar inbnew primarjament b'ħitan ħoxnin: żewġ ħitan riffieda paralleli kienu jkunu magħmula minn blokok ċatti tal-ġebel ramli mkaħħlin bit-tafal. Id-distakki bejn il-ħitan kienu jiġu ppakkjati bir-radam fil-qalba tal-ħitan. Imbagħad, il-ħitan kienu jingħataw kisja b'biċċiet żgħar tal-ġebel ramli, li kienu jingħafsu f'saff tat-tajn. Dawn il-ġebliet tal-wiċċ spiss kienu jitpoġġew skont mudelli distintivi. L-istrutturi kollha tal-kultura ta' Chaco kienu jeħtieġu l-injam ta' 200,000 siġra konifera, il-biċċa l-kbira ttrasportati bil-mixi mill-ktajjen muntanjużi sa 70 mil (110 kilometru) 'il bogħod. Użi Il-binjiet iddisinjati bir-reqqa fi ħdan l-ikbar kumplessi tal-kultura ta' Chaco ma tfaċċawx qabel bejn wieħed u ieħor l-1030 W.K. Il-kultura ta' Chaco ħolqu fużjoni ta' disinni arkitettoniċi ppjanati minn qabel, allinjamenti astronomiċi, ġeometrija, xogħol pajsaġġistiku u inġinerija f'ċentri urbani tal-qedem b'arkitettura pubblika unika. Ir-riċerkaturi kkonkludew li l-kumplessi jaf kien ikollhom popolazzjoni residenzjali relattivament żgħira, u l-gruppi kbar ta' nies kienu jinġabru temporanjament biss għal xi ċerimonji annwali. Siti iżgħar, apparentament ta' natura iktar residenzjali, jinsabu sparpaljati qrib id-djar kbar fil-Kanjon ta' Chaco u fil-madwar. Il-kanjon stess huwa ppożizzjonat tul waħda mil-linji tal-allinjament lunari, u dan jissuġġerixxi li l-pożizzjoni oriġinarjament intgħażlet minħabba l-importanza astronomika tagħha. Jekk għal xejn iktar, din id-deċiżjoni ppermettiet l-allinjament ma' diversi strutturi ewlenin oħra fil-kanjon. It-turkważ kien importanti ħafna għall-poplu Chaco. Ġew skavati madwar 200,000 biċċa turkważ mill-fdalijiet fil-Kanjon ta' Chaco, u nstabu postijiet tal-manifattura lokali taż-żibeġ tat-turkważ. It-turkważ kien jintuża lokalment għall-oġġetti funebri, għad-difniet u għall-offerti ċerimonjali. Iktar minn 15,000 żibġa tat-turkważ u pendenti tat-turkważ instabu f'żewġ difniet f'Pueblo Bonito. Xi riċerkaturi sabu data li tappoġġa l-eżistenza ta' kummerċ mifrux tat-turkważ. F'dak il-perjodu, il-komunità Puebloana Anċestrali estiża (Anasazi) esperjenzat żieda fil-popolazzjoni u fil-kostruzzjoni. Matul is-seklu 10 kollu, it-tekniki tal-kostruzzjoni tal-kultura ta' Chaco nfirxu mill-kanjon lejn ir-reġjuni ġirien. Sal-1115 W.K. inbnew mill-inqas 70 pueblo remot tal-kultura ta' Chaco fi ħdan il-25,000 mil kwadru (65,000 km2) tal-Baċir ta' San Juan. L-esperti jispekulaw dwar il-funzjoni ta' dawn il-kumplessi, u wħud minnhom tant huma kbar li jistgħu jitqiesu bħala djar kbar ukoll. Xi wħud jissuġġerixxu li jaf kienu iktar minn sempliċi komunitajiet agrikoli, u li x'aktarx kienu jiffunzjonaw bħala ċentri kummerċjali jew siti ċerimonjali. Tletin minn dawn il-pueblos remoti, mifruxa f'erja ta' 65,000 mil kwadru (170,000 km2), huma kkollegati mal-kanjon ċentrali u ma' xulxin permezz ta' network enigmatiku ta' sitt sistemi ta' toroq tal-kultura ta' Chaco. Estiżi sa 60 mil (97 kilometru) ġeneralment tul rotot dritti, dawn it-toroq milli jidher inbnew bi stħarriġ u b'inġinerija estensivi. Il-qigħan 'l isfel u mibruxa tagħhom jilħqu wisa' sa 30 pied (9.1 metri); blat jew ħamrija kkumpattjata, li xi kultant jiffurmaw ħitan baxxi, jiddelimitaw it-truf tagħhom. Meta kien ikun meħtieġ, it-toroq kien ikollhom mogħdijiet fondi b'taraġ tal-ġebel u rampi tal-blat biex jaqbżu l-irdumijiet u ostakli oħra. Għalkemm l-iskop tagħhom qatt mhu se jkun magħruf fiċ-ċert, l-arkeologu Harold Gladwin innota li l-poplu Navajo fil-qrib jemmen li l-Anasazi bnew it-toroq biex jittrasportaw l-injam, u l-arkeologu Neil Judd offra ipoteżi simili. Astronomija arkeoloġika Sejf tax-Xemx Żewġ inċiżjonijiet ta' spirali jew ċrieki konċentriċi qrib il-quċċata ta' Fajada Butte jiffurmaw l-inċiżjoni petroglifika magħrufa bħala s-"Sejf tax-Xemx" li tinsab wara l-panewijiet tal-blat tas-"Sit tat-Tliet Ħaġriet". Dawn l-inċiżjonijiet huma simbolikament fokali. Jikkonsistu minn żewġ spirali — waħda prinċipali u waħda anċillari. L-ispirali anċillari tan-naħa tax-xellug kienet "taqbad" l-ekwinozji tar-rebbiegħa u tax-xitwa; l-inġenju tagħha kien joħroġ fid-dieher meta raġġ ta' dawl kien jinżel eżatt fuqha, wara li kien jiġi ffiltrat mit-tliet ħaġriet, u kien jaqsamha fi tnejn. L-ispirali prinċipali hija ikbar u tinsab fuq il-lemin tagħha u kienet tixgħel bis-saħħa tas-"sejf tax-xemx", jiġifieri raġġ ta' dawl li kien jaqsamha għal darb'oħra permezz tal-iffiltrar tad-dawl mill-ħaġriet. Id-dawl tax-xemx jiddi fuqha f'nofsinhar tas-solstizju tas-sajf. Skont l-artista Anna Sofaer li skopriet is-"Sejf tax-Xemx", il-kultura ta' Chaco permezz ta' din l-inċiżjoni turi li kienet skopriet "in-nofs taż-żmien". Kull dawra tal-ispirali l-kbira b'9.25 dawriet, instab li timmarka sena skont iċ-"ċiklu tal-eskursjoni lunari" ta' 18.6-il sena tat-tlugħ tal-Qamar kwinta ta' nofs ix-xitwa. Dan ir-rekord jinżamm permezz ta' dell lunari mill-ħaġriet, u t-tarf tiegħu jolqot kull dawra waħda wara l-oħra. Mat-tlugħ tal-"Qamar kwinta minimu" li jkun l-eqreb tas-solstizju tax-xitwa, it-tarf tad-dell jolqot b'mod preċiż iċ-ċentru tal-ispirali l-kbira; imbagħad jimxi 'l barra sena wara sena, dawra wara l-oħra, sa ma jolqot l-iktar tarf ta' barra matul il-"Qamar kwinta massimu", mill-ġdid f'nofs ix-xitwa. F'Fajada Butte hemm ħames petroglifiċi oħra — inkluż tinqixa ta' "serp taċ-ċekċieka", spirali oħra, u rettangolu — li jispikkaw bil-kuntrasti bejn ir-raġġi tax-xemx u d-dellijiet matul l-ekwinozji jew is-solstizji. L-aċċess pubbliku ma baqax permess meta fl-1989 instab li l-erożjoni kkawżata mill-mixi wasslet biex waħda mit-tliet ħaġriet fis-sit tas-"Sejf tax-Xemx" tibdel kemxejn il-pożizzjoni tal-qedem tagħha; b'hekk il-ħaġriet tilfu ftit mill-preċiżjoni spazjali u temporali li kellhom qabel bħala kalendarju solari u lunari. Fl-1990 il-ħaġriet ġew stabbilizzati u tpoġġew taħt osservazzjoni, iżda l-ħaġra li kienet iċċaqilqet kemxejn ma reġgħetx tpoġġiet fl-orjentazzjoni oriġinali tagħha. Allinjamenti Xi wħud ressqu t-teorija li mill-inqas 12 mill-14-il kumpless prinċipali tal-kultura ta' Chaco ġew ippożizzjonati u allinjati b'mod koordinat, u li kull kumpless ġie orjentat tul assi li jirriflettu żminijiet kruċjali meta kienu jgħaddu x-xemx u l-qamar. L-ewwel dar kbira li nstab li kellha pożizzjonament u allinjament preċiżi kienet Casa Rinconada: il-portali tewmin b'għamla tal-ittra T tal-kiva kbira tagħha b'raġġ ta' 10 metri (33 pied) kienu kolineari mit-Tramuntana għan-Nofsinhar, u l-assi li kienu jikkollegaw it-twieqi faċċata ta' xulxin kienu jgħaddu sa 10 ċentimetri (4 pulzieri) miċ-ċentru tagħha. Id-djar kbar ta' Pueblo Bonito u Chetro Ketl instab mill-"Proġett tas-Solstizju" u mill-Istħarriġ Ġeodetiku tal-Istati Uniti li kienu ppożizzjonati b'mod preċiż tul linja mil-Lvant għall-Punent, tul assi li "taqbad" ir-raġġi tax-xemx tal-ekwinozji. Il-linji li jgħaddu b'mod perpendikolari mill-ħitan prinċipali tagħhom huma allinjati mit-Tramuntana għan-Nofsinhar, u jimplikaw ħsieb possibbli biex jirriflettu nofsinhar tal-ekwinozji. Pueblo Alto u Tsin Kletsin huma allinjati wkoll mit-Tramuntana għan-Nofsinhar. Dawn iż-żewġ assi jiffurmaw salib bil-kontra meta wieħed jarahom mill-għoli; it-tarf tat-Tramuntana tagħhom huwa estiż b'35 mil (56 kilometru) oħra minn Pueblo Alto permezz tat-Triq il-Kbira dritta tat-Tramuntana, li kienet rotta tal-pellegrinaġġi li llum il-ġurnata l-Indjani Puebloani moderni jemmnu li kienet allużjoni għall-miti dwar il-wasla tagħhom mit-Tramuntana mbiegħda. Żewġ kumplessi dijametrikament opposti iżda tul latitudni kondiviża, Pueblo Pintado u Kin Bineola, jinsabu xi 15-il mil (24 kilometru) mill-binjiet ewlenin tal-kanjon ċentrali. Kull kumpless jinsab tul mogħdija mill-kanjon ċentrali li hija kolineari mal-passaġġ u mal-inżul tal-"Qamar kwinta minimu" ta' nofs ix-xitwa, li jseħħu kull 18.6-il sena. Żewġ kumplessi oħra li huma inqas 'il bogħod minn Pueblo Bonito, Una Vida u Peñasco Blanco, jikkondividu assi kolineari mal-passaġġ tal-"Qamar kwinta massimu". It-termini "minimu" u "massimu" jirreferu għall-punti estremi ażimutali fiċ-ċiklu tal-eskursjoni lunari, jew il-varjazzjonijiet fid-direzzjoni meta mqabbla mat-Tramuntana reali li joħorġu fid-dieher matul l-inżul tal-Qamar kwinta. Jgħaddu bejn wieħed u ieħor 9.25 snin biex l-eqreb tlugħ jew inżul tal-Qamar kwinta għas-solstizju tax-xitwa jipproċedu mit-Tramuntana ażimutali massima jew l-"estrem massimu" għall-iżjed ażimut fin-Nofsinhar jew l-"estrem minimu". Ingħataw diversi spekulazzjonijiet rigward ir-raġunijiet marbuta mal-allinjamenti:Peress li dawn in-nies kienu jħarsu lejn is-smewwiet... innutaw li kienu hemm ċertu ordni. Dak li kien hemm fil-kumplessi... kien joħloq kuntrast ma' dan. Xi snin kien ikun hemm wisq nixfa u sħana... f'oħrajn kien ikun hemm wisq riħ u kesħa. Jekk kien hemm mod biex l-ordni kożmoloġiku jiġi ttrasferit f'dak li kien jidher bħala kaos fuq l-art, imbagħad wieħed malajr jibda jintegra s-smewwiet u l-art ma' dan il-post. U hawnhekk... kien ikun il-post ċentrali. — Phillip Tuwaletstiwa, l-Istħarriġ Ġeodetiku Nazzjonali tal-Istati Uniti, The Mystery of Chaco Canyon. Gallerija Iktar qari Bower, Bruce (May 17, 2017). "Chaco Canyon's ancient civilization continues to puzzle". Science News. Plog, Stephen (1998), Ancient Peoples of the American Southwest (it-tieni edizzjoni), Thames and London, ISBN 9780500286937, OCLC 912500940, tpinġijiet ta' Amy Elizabeth Grey. Referenzi