مانگا

ڕەشەوڵاخ (Bos taurus) سمدارێکی گاویی گەورەی ماڵیکراوە کە بە شێوەیەکی بەرفراوان وەک ئاژەڵی کێڵگە ڕادەگیرێت. ئەوان ئەندامە نوێیە دیارەکانی ژێرخێزانی گاوییەکانن و بڵاوترین جۆری ڕەگەزی بۆسن. بە مێینە پێگەیشتووەکانی ڕەشەوڵاخ دەوترێت مانگا و بە نێرینە پێگەیشتووەکانیش دەوترێت گا. ڕەشەوڵاخی تاورین بە شێوەیەکی بەرفراوان لە سەرتاسەری ئەورووپا و ناوچە مامناوەندەکانی ئاسیا، ئەمریکاکان، و ئوسترالیا بڵاوبوونەتەوە. زێبۆکان بە سەرەکی لە هیندستان و ناوچە خولگەییەکانی ئاسیا، ئەمریکا، و ئوسترالیا دەدۆزرێنەوە. ڕەشەوڵاخی سانگا بە شێوەیەکی سەرەکی لە ئەفریقای ژێر سەحرا دەدۆزرێنەوە. ئەم جۆرانە، کە هەندێک جار وەک جۆری جیاواز یان ژێرجۆر پۆلێن دەکرێن، زیاتر دابەش دەبن بۆ زیاتر لە ١٬٠٠٠ نەژادی ناسراو. زۆربەی کات ڕەشەوڵاخ بۆ گۆشتەکەیان، بۆ بەرهەمە سپیاییەکان، و بۆ پێستەکەیان بەخێو دەکرێن. وەک ئاژەڵی کار، عەرەبانە و ئامێرە کشتوکاڵییەکان ڕادەکێشن. ڕەشەوڵاخ لە ئایینی هیندووییدا بە ئاژەڵی پیرۆز دادەنرێن، و کوشتنیان لە هەندێک لە ویلایەتەکانی هیندستان نایاساییە. نەژادە بچووکەکانی وەک زێبۆی بچووک وەک ئاژەڵی دەستەمۆ ڕادەگیرێن. نزیکەی ١٠٬٥٠٠ ساڵ لەمەوبەر، ڕەشەوڵاخی تاورین لە باوباپیرە کێوییەکانی ئۆرۆکسەوە لە ناوەڕاستی ئەنادۆڵ، شام و کوردستان (ڕۆژاوای ئێران) ماڵیکران. ڕووداوێکی جیاوازی ماڵیکردنیش لە نیمچەکیشوەری هیندی ڕوویدا، کە بووە هۆی سەرهەڵدانی زێبۆ. تا ساڵی ٢٠٢٢ زیاتر لە ٩٤٠ ملیۆن ڕەشەوڵاخ لە جیهاندا هەبوون. بەخێوکردنی ڕەشەوڵاخ بەرپرسیارە لە نزیکەی ٧٪ی دەردانی گازە گەرمخانەیییەکان لە جیهاندا. ئەوان یەکێک بوون لە یەکەمین ئاژەڵە ماڵیکراوەکان کە خاوەنی جینۆمێکی بەتەواوی نەخشەکێشراو بن. ناوەکان لە کوردیدا ڕەشەوڵاخ ئاژەڵێکی گوانداری ماڵیی کاوێژکەرە. لە کوردیدا کۆمەڵێک ناوی جیاواز بۆ قۆناغەکانی تەمەن و ڕەگەزەکانی ئەم ئاژەڵە بەکاردەھێنرێت: بە مێینەی پێگەیشتوو دەوترێت مانگا یان چێڵ و بە نێرینەکەشی دەوترێت گا. بە بەچکەی تازەلەدایکبوو دەوترێت گوێلک یان گوێرەکە، و کاتێک لە شیر دەبڕدرێتەوە پێی دەوترێت گوێر. کاتێک ئاژەڵەکە دوو بەھار تێپەڕ دەکات بە گوێلپار یان پارگوێر ناو دەبرێت. کاتێک دەگاتە تەمەنی سێ ساڵان، بە نێرینەکەی دەوترێت جوانەگا یان بەرجووت، و بە مێینەکەشی دەوترێت نوێنگوون یان بەرکەڵ. سەرچاوەکان ھێمای دەروازەدەروازەی گیانلەبەران دەروازەی ژینناسی دەروازەی قورئان