Bestiam

Ël bestiam (bovin) a l'é n'ansem ëd mamìfer domesticà ch'a aparten-o a la famija dij Bovidae e al géner Bos. A son conossù për esse dovrà ant l'agricoltura për la produssion ëd làit, carn, e për ël travaj ant ij camp. Ant ël Piemont, a l'han sempe avù un ròl sentral ant l'economìa rural, dzortut con le rasse locaj com la Rassa Piemontèisa. Classificassion sientìfica Regn: Animalia Filum: Chordata Class: Mammalia Órdin: Artiodactyla Famija: Bovidae Géner: Bos Spècie prinsipaj: Bos taurus (bovin europengh) Bos indicus (zebù, men comun an Euròpa) Descrission Ij bovin a l'han un còrp robust, con quatr gambe ch'a finisso an ongie s-ciapà, e na coa longa con fiòch. Soe caraterìstiche a comprendo: Còrn: Present an vàire rasse (es. la Piemontèisa a l'é sensa còrn o con còrn cit). Pèil: Variàbil (bianch, nèir, ross o motobi colorà) an base a la rassa. Stòmi ruminant: Quadripartì, ch'a-j përmëtt ëd digerì erba e fen. Ij mas-cc (tòr) a son pì grand che le fumele (vaca), con muscolatura marcà. La grandëssa a peul rivé a 1,5 m d'autëssa e 1.000 kg ëd pèis. Comportament e dieta Ij bovin a son animal sociaj ch'a vivo an ëstrop guidà da na gerarchìa. A mangio dzortut erba, fen, e foragere, ma ant j'alevament modern a peulo integresse con gran e sùcher. A son ativ ëd di e a deurmo pòche ore për neuit. La riprodussion a l'é controlà: la vaca a partoriss un cit (vitel) apress 9 mèis ëd gestassion. Abitat e anlevament Originalman, ij bovin a vivìo ant le savan-e e le praterie, ma al di d'ancheuj a son anlevà an tut ël mond. Ant ël Piemont, a son present ant: Anlevament estensiv: Ant ij pra ëd montagna e colinari (es. Val Susa, Langhe). Anlevament intensiv: Stabi ëd granda dimension për la produssion ëd làit. Ij bovin a l'han damanca d'eva a basta, ëd spassi për giré, e ëd protession dal càud o dal frèid. Amportansa econòmica e cultural Produssion alimentar: Làit (dovrà për formagg com la Toma e ël Bra), carn (es. la carn Fasson dla Rassa Piemontèisa). Travaj ant ij camp: Stòricament, a tiravo la slòira o ij chèr. Cultura: Festa dël Beu Grass a Carrù, sìmbol ëd prosperità. Ant ij proverbi: "A tira coma un beu" (për na përson-a motobin fòrta). Rasse notàbij Rassa Piemontèisa: Autoctona, sensa còrn, carn maira d'àuta qualità. Frisian-a neira e bianca (Holstein): Specialisà ant ël làit. Limosin: Carn rossa gustosa, originaria dla Fransa. Chianin-a: Giganta italian-a, pel bianca. Sfide e salute Ij bovin a peulo patì ëd maladìe com: Lenga bleuva (trasmëttùa da mosca). Mastite (anfiamassion ëd la pupa, ant j'alevament ëd làit). Sòch dij pé. L'alevament intensiv a peul causé stress e problema ëd binesse. An Piemont, ij progèt për conservé le rasse tradissionaj a son ativ. Galerìa 'd figure Arferiment Associazione Nazionale Allevatori Bovini Italiani. (2023). Rapport ëd produssion. FAO. (2022). Livestock's Role in Sustainable Agriculture.