بانک

بانک دامەزراوەیەکی دارایییە کە سپاردەکان لە خەڵک وەردەگرێت و سپاردەی دەستبەجێ دروست دەکات لە کاتی پێدانی قەرزەکاندا. چالاکییەکانی قەرزپێدان دەکرێت ڕاستەوخۆ لەلایەن بانکەوە یان ناڕاستەوخۆ لە ڕێگەی بازاڕەکانی سەرمایەوە ئەنجام بدرێن. بانکەکان ڕۆڵێکی گرنگ لە سەقامگیریی دارایی و ئابووریی وڵاتێکدا دەگێڕن، بۆیە زۆربەی وڵاتان ئاستێکی بەرزی ڕێکخستن بەسەر بانکەکاندا پەیڕەو دەکەن. زۆربەی وڵاتان سیستمێکیان دامەزراندووە کە بە بانکیی یەدەگی بەشەکی ناسراوە، کە تێیدا بانکەکان دارایییە شلەکان تەنھا بە بڕی بەشێکی پابەندییە کاتییەکانیان ڕادەگرن. جگە لە ڕێکخستنەکانی تر کە مەبەست لێیان دەستەبەرکردنی نەختینەیییە، بانکەکان بەگشتی پابەندی کەمترین پێداویستیی سەرمایەن لەسەر بنەمای کۆمەڵێک پێوەری سەرمایەی نێونەتەوەیی، کە پەیماننامەکانی بازڵن. بانک بە وتای ھاوچەرخی لە سەدەی چواردەیەمدا لە شارە گەشەسەندووەکانی ئیتاڵیای ڕێنێسانس پەرەی سەند، بەڵام بە زۆر شێوە وەک بەردەوامیی بیرۆکە و چەمکەکانی ئیعتیبار و قەرزپێدان کاری دەکرد کە ڕەگ و ڕیشەیان لە جیھانی کۆندا ھەیە. لە مێژووی بانکیدا، چەندین بنەماڵەی بانکی — بەتایبەتی مێدیچییەکان، پازی، فوگەرەکان، وێڵسەرەکان، بێرێنبێرگەکان، و ڕۆتشایڵدەکان — لە ماوەی چەندین سەدەدا ڕۆڵێکی سەرەکییان گێڕاوە. کۆنترین بانکی تاکەکەسی کە مابێتەوە بانکا مۆنتی دەی پاسکی دی سیێنایە (لە ١٤٧٢ دامەزراوە)، لەکاتێکدا کۆنترین بانکی بازرگانی کە مابێتەوە بانکی بێرێنبێرگە (لە ١٥٩٠ دامەزراوە). چالاکییەکان کاری ستاندارد بانکەکان وەک بریکاری پارەدان کاردەکەن بە بەڕێوەبردنی ھەژماری ڕەوان یان جاری بۆ کڕیاران، پارەدانی ئەو چەکانەی لەلایەن کڕیارانەوە لە بانکەکەدا دەگێڕدرێنەوە، و کۆکردنەوەی ئەو چەکانەی کە دەخرێنە ناو ھەژمارە جارییەکانی کڕیارانەوە. ھەروەھا بانکەکان پارەدانی کڕیاران لە ڕێگەی شێوازەکانی تری پارەدانەوە دەستەبەر دەکەن وەک ژووری پاڵاوتنی ئۆتۆماتیکی (ئەی سی ئێچ)، حەواڵەی تەلگرافی یان حەواڵەی کارەبایی، ئەی تی ئێم (ATM) و خاڵی فرۆشتنی کارەبایی (EFTPOS). بانکەکان پارە بە قەرز وەردەگرن بە قبووڵکردنی ئەو پارانەی لە ھەژمارە جارییەکاندا دادەنرێن، بە وەرگرتنی سپاردەی ماوەدار، و بە دەرکردنی بەڵگەنامەکانی قەرز وەک بانکنۆت و بۆندەکان. بانکەکان پارە بە قەرز دەدەن بە پێدانی پێشەکی بۆ کڕیاران لەسەر ھەژمارە جارییەکان، بە پێدانی قەرزی قیست، و بە وەبەرھێنان لە بەڵگەنامە قەرزییەکانی بازاڕ و شێوازەکانی تری قەرزپێدانی پارە. بانکەکان خزمەتگوزاریی پارەدانی جیاواز دابین دەکەن، و ھەژماری بانکی لەلایەن زۆربەی کۆمپانیاکان و تاکەکانەوە بە پێویستێکی مسۆگەر دادەنرێت. ئەو دامەزراوە نابانکییانەی خزمەتگوزاریی پارەدان دابین دەکەن وەک کۆمپانیاکانی حەواڵە، بەزۆری وەک جێگرەوەیەکی گونجاو بۆ ھەژماری بانکی دانانرێن. بانکەکان پارەی نوێ دەردەکەن کاتێک قەرز دەدەن. لە سیستمە بانکییە ھاوچەرخەکاندا، ڕێکخەران کەمترین ئاستی پارەی یەدەگ دیاری دەکەن کە دەبێت بانکەکان لە بەرامبەر ئەو سپاردە و پابەندییانەی کە لە ڕێگەی دابینکردنی ئەم قەرزانەوە دروست بوون ڕای بگرن، ئەمەش بۆ دڵنیابوون لەوەی بانکەکان دەتوانن داواکارییەکانی پارەدانی ئەو جۆرە سپاردانە جێبەجێ بکەن. ئەم یەدەگانە دەتوانرێت لە ڕێگەی وەرگرتنی سپاردەی نوێ، فرۆشتنی سەرمایەکانی تر، یان قەرزکردن لە بانکەکانی ترەوە لەوانەش بانکی ناوەندی بەدەست بھێنرێن. مەودای چالاکییەکان ئەو چالاکییانەی کە بانکەکان ئەنجامی دەدەن بریتین لە بانکیی تاکەکەسی، بانکیی کۆمپانیاکان، بانکیی وەبەرھێنان، بانکیی تایبەت، بانکیی مامەڵە، بیمە، داراییی بەکاربەر، داراییی بازرگانی و بوارە پەیوەندیدارەکانی تر. مێژوو بانک وەک چالاکییەکی کۆن (یان نیمچەبانکی) وا بیر دەکرێتەوە کە ھەر لە کۆتاییی ھەزارەی چوارەمی پێش زایینەوە دەستی پێ کردبێت، تا ھەزارەی سێیەمی پێش زایین. سەدەکانی ناوین لە ئەورووپا، یەکەم نموونە تۆمارکراوەکانی بانکە تایبەتەکان لەلایەن سوارچاکانی پەرستگاوە بەڕێوە دەبران. سوارچاکەکان ڕێگەی سەلامەتیان بۆ ئەو زیارەتکارانە دابین دەکرد کە گەشتیان بۆ قودس دەکرد. بۆ دوورکەوتنەوە لەوەی ببنە ئامانجی ڕێگران بەھۆی ئەو بڕە زۆرە پارەیەی کە بۆ زیارەتەکە پێویست بوو، زیارەتکاران لە قەڵاکانی سوارچاکانی پەرستگا پارەیان بە «پسووڵە» دەگۆڕییەوە. پاشان دەیانتوانی پارەکە لە درێژەی ڕێگەکەدا لە قەڵاکانی تری سوارچاکانی پەرستگا وەربگرنەوە بۆ کڕینی پێداویستییەکان. ڕێکخراوەکە ئەم خزمەتگوزارییانەی لە سەدەی ١٢یەمی زایینییەوە تا ھەڵوەشاندنەوەیان لە سەرەتای سەدەی ١٤یەمی زایینیدا دابین دەکرد. سەردەمی ئێستای بانکی دەتوانرێت بگەرێندرێتەوە بۆ شارە-دەوڵەتە دەوڵەمەندەکانی ئیتاڵیای سەردەمی ڕێنێسانس لە سەدەکانی ناویندا، کە بنەماڵە دەستەبژێرەکانیان وەک باردی و پێرووزی لە سەدەی ١٤ی فلۆرێنسدا باڵادەست بوون بەسەر بانکیدا پێش ئەوەی لقەکانیان لە زۆر شوێنی تری ئەورووپا بکەنەوە. جیۆڤانی دی بیچی دێ مێدیچی یەکێک لە بەناوبانگترین بانکە ئیتاڵییەکانی بە ناوی بانکی مێدیچی لە ساڵی ١٣٩٧دا دامەزراند. کونسێل دی سێنت کۆنترین بانکی سپاردەی دەوڵەتیی ناسراوی بە ناوی تاولا دی کانڤی دی بارسێلۆنا (مێزی گۆڕینەوە) لە ساڵی ١٤٠١ لە بارسێلۆنا دامەزراند. دوای ئەمەش بانکی سانت جۆرج ھات، کە لە ساڵی ١٤٠٧ لە جێنەوا، ئیتاڵیا دروست کرا. زاراوەناسی وشەی بانک لە ئینگلیزیی ناویندا لە وشەی فەڕەنسیی ناوینی (banque)، و ئەویش لە وشەی ئیتاڵی کۆنی banca، و ئەویش لە وشەی ئەڵمانی زۆر کۆنی banc,bank,"bench.counter" وەرگیراوە. پێرستی بانکەکانی باشووری کوردستان بانکی جیھان بانکی کوردستان سەرچاوەکان دەروازەی کۆمەڵگا دەروازەی ئابووری