Stomatolog

Stomatolog (shuningdek tish shifokori, tish vrachi yoki tish jarrohi deb ham ataladi) — stomatologiya sohasida faoliyat yurituvchi sogʻliqni saqlash mutaxassisidir. Stomatologiya — tibbiyotning tishlar, milklar va ogʻiz boʻshligʻiga ixtisoslashgan tarmogʻi. Stomatologning yordamchi jamoasi ogʻiz boʻshligʻi salomatligiga oid xizmatlarni koʻrsatishda unga koʻmaklashadi. Stomatologiya jamoasi tarkibiga stomatolog yordamchilari, stomatologiya gigiyenistlari, tish texniklari hamda baʼzan stomatologiya terapevtlari kiradi. Tarix Oʻrta asrlar Xitoyda ham, Fransiyada ham stomatologiya bilan birinchi boʻlib sartaroshlar shugʻullangan. Ular ikki alohida guruhga ajratilgan: sartaroshlar sexi va oddiy sartaroshlar. Birinchi guruh — Sartaroshlar sexi bilimliroq va malakaliroq tish jarrohlarini oddiy sartaroshlardan farqlash maqsadida tashkil etilgan. Sex sartaroshlari murakkab jarrohlik amaliyotlarini bajarishga oʻrgatilgan. Ikkinchi guruh — oddiy sartaroshlar esa soqol olish va tish sugʻurish kabi odatiy gigiyenik xizmatlarni hamda oddiy jarrohlik amallarini bajarishga haqli boʻlgan. Biroq 1400-yilda Fransiya oddiy sartaroshlarga har qanday turdagi jarrohlik bilan shugʻullanishni taqiqlovchi farmonlar chiqargan. 1530-yildan 1575-yilgacha Germaniyada, shuningdek Fransiyada butunlay stomatologiyaga bagʻishlangan asarlar nashr etila boshlagan. Koʻpincha Jarrohlik otasi nomi bilan mashhur boʻlgan Ambroise Paré tishlarni toʻgʻri parvarishlash va davolash haqidagi oʻz asarini eʼlon qilgan. Ambroise Paré bir necha fransuz monarxlariga stomatologik xizmat koʻrsatgan fransuz sartarosh-jarrohi boʻlgan. U koʻpincha sartarosh-jarrohlarning maqomini koʻtargan shaxs sifatida eʼtirof etiladi. Zamonaviy stomatologiya Fransiyalik Pierre Fauchard koʻpincha „zamonaviy stomatologiya otasi" deb ataladi, chunki u 1728-yilda stomatologiya usullari va amaliyoti boʻyicha ilmiy darslikni birinchi boʻlib nashr etgan. Vaqt oʻtishi bilan malakali stomatologlar stomatologiya bilan shugʻullanish uchun Yevropadan Amerika qitʼasiga koʻchib oʻta boshlagan hamda 1760-yilga kelib Amerikada oʻz tugʻilgan stomatologlari paydo boʻlgan. Oʻsha davrda stomatologik xizmatlarni reklama qilish va targʻib etish uchun gazetalardan foydalanilgan. Amerikada 1768-yildan 1770-yilgacha stomatologiyani sud-tibbiy ishlarni aniqlashda birinchi marta qoʻllash boshlangan; bu sud stomatologiyasi deb atalgan. Stomatologlar soni ortishi bilan birga stomatologiya sifatini yaxshilaydigan yangi usullar ham paydo boʻlgan. Bu yangi usullar qatoriga parmani aylantirish uchun moʻljallangan gʻildirak hamda stomatologiya bemorlari uchun maxsus yasalgan kreslolar kirgan. 1840-yillarda dunyodagi ilk stomatologiya maktabi hamda milliy stomatologiya tashkiloti tashkil etilgan. Birinchi stomatologiya maktabi bilan birga koʻpincha DDS darajasi deb ataluvchi Tish jarrohligi doktori ilmiy darajasi ham joriy qilingan. Yangi stomatologlar va stomatologiya usullari sonining ortishiga javoban stomatologiyani tartibga solish maqsadida birinchi stomatologiya amaliyoti toʻgʻrisidagi qonun qabul qilingan. AQShda Stomatologiya amaliyoti toʻgʻrisidagi birinchi qonun stomatologlardan muayyan shtatda faoliyat yuritish uchun oʻsha shtatning tibbiy kengashi imtihonini topshirishni talab qilgan. Biroq ushbu qonunning ijrosi kamdan-kam nazorat qilingani bois, baʼzi stomatologlar unga rioya qilmagan. 1846-yildan 1855-yilgacha jarrohlikda efir anesteziyasidan foydalanish hamda tish kovagiga oltin qoplash imkonini beruvchi yopishqoq oltin folga usuli kabi yangi stomatologik uslublar kashf etilgan. Amerika stomatologiya assotsiatsiyasi 26 nafar stomatolog ishtirokidagi yigʻilishdan soʻng 1859-yilda tashkil etilgan. Taxminan 1867-yilda universitet tarkibidagi birinchi stomatologiya maktabi — Garvard stomatologiya maktabi taʼsis etilgan. Lucy Hobbs Taylor stomatologiya boʻyicha ilmiy daraja olgan birinchi ayol hisoblanadi. 1880-yillarda tubikdagi tish pastasi ixtiro qilinib, u kukun yoki suyuq tish pastasining dastlabki koʻrinishlari oʻrnini egallagan. Stomatologlar oʻrtasida yagona meʼyor va standartlarni belgilash maqsadida Stomatologiya imtihonchilari milliy assotsiatsiyasi kabi yangi stomatologiya kengashlari tuzilgan. 1887-yilda birinchi stomatologiya laboratoriyasi tashkil etilgan; stomatologiya laboratoriyalari har bir bemorga moslashtirilgan tish protezlari va toj qoplamalarini tayyorlash uchun xizmat qiladi. 1895-yilda nemis fizigi Wilhelm Röntgen stomatologik rentgenni kashf etgan. XX asrda chinni toj qoplamalari (1903), Novokain (mahalliy ogʻriqsizlantiruvchi vosita, 1905), aniq quyma plombalar (1907), neylon tish choʻtkalari (1938), suvni ftorlash (1945), ftorli tish pastasi (1950), havo bilan ishlaydigan stomatologik asboblar (1957), lazerlar (1960), elektr tish choʻtkalari (1960) hamda uy sharoitida tish oqartirish toʻplamlari (1989) kabi yangi stomatologik uslublar va texnologiyalar ixtiro qilingan. Havo bilan ishlaydigan stomatologik asboblar kabi ixtirolar yuqori tezlikdagi yangi stomatologiya davrini boshlab bergan. Vazifalari Umumiy tayyorgarligi tufayli litsenziyaga ega stomatolog koʻpchilik stomatologik muolajalarni bajara oladi. Bularga tiklovchi muolajalar (tishlarni tiklash, toj qoplamalari, koʻpriklar), ortodontiya (tish qaytargichlari), ortopedik stomatologiya (tish protezlari, toj qoplamasi/koʻprik), endodontik (ildiz kanali) terapiya, periodontal (milk) terapiyasi hamda ogʻiz boʻshligʻi jarrohligi (tish sugʻurish) kiradi. Shu bilan birga, u koʻriklar oʻtkazish, rentgenogrammalar olish va tashxis qoʻyish bilan ham shugʻullanadi. Bundan tashqari, stomatologlar tish implantini oʻrnatish kabi ogʻiz boʻshligʻi jarrohligi amaliyotlarini ham bajarishlari mumkin. Stomatologlar, shuningdek, antibiotiklar, ftorli vositalar, ogʻriq qoldiruvchi dorilar, mahalliy ogʻriqsizlantiruvchilar, tinchlantiruvchi/uxlatuvchi vositalar hamda bosh va boʻyin sohasida yuzaga keladigan turli holatlarni davolashga xizmat qiluvchi boshqa har qanday dori vositalarini buyurishga haqli. Barcha DDS va DMD darajasiga ega mutaxassislar milk transplantatsiyasi, suyak transplantatsiyasi, gaymorit boʻshligʻini koʻtarish va implantlar oʻrnatish kabi bir qator murakkabroq muolajalarni, shuningdek ogʻiz boʻshligʻi va yuz-jagʻ jarrohligining qator invaziv amaliyotlarini bajarish uchun qonuniy malakaga ega hisoblanadi. Biroq ularning koʻpchiligi oʻz imkoniyatlarini kengaytirish maqsadida rezidentura yoki boshqa doktoranturadan keyingi taʼlimni davom ettirishni tanlaydi. AQShda umumiy anesteziyani qoʻllash kabi ayrim tanlangan muolajalar qonun boʻyicha doktoranturadan keyingi tayyorgarlikni talab qiladi. Koʻpgina ogʻiz boʻshligʻi kasalliklari oʻziga xos va oʻz-oʻzidan cheklanuvchi boʻlsa-da, ogʻiz boʻshligʻidagi nosogʻlom holat umumiy salomatlikning yomonlashuviga olib kelishi mumkin va aksincha; xususan, periodontal, yurak-qon tomir hamda endokrin kasalliklar oʻrtasida sezilarli bogʻliqlik mavjud. Ogʻiz boʻshligʻidagi holatlar, shuningdek, osteoporoz, qandli diabet, OITS hamda xavfli oʻsmalar va limfomani oʻz ichiga oluvchi turli qon kasalliklari kabi boshqa tizimli kasalliklardan darak berishi ham mumkin. Stomatologlar dori vositalarini buyurishlari ham mumkin. Bir qancha tadqiqotlar stomatologlar va stomatologiya talabalari kasbiy zoʻriqish (burnout) xavfi yuqori guruhga kirishini koʻrsatgan. Kasbiy zoʻriqish davrida stomatologlar charchoqni his qiladilar, ishdan begonalashadilar hamda kamroq samarali faoliyat yuritadilar. Tizimli tadqiqot ushbu holat bilan bogʻliq xavf omillarini — amaliyotchining yosh boʻlishi, shaxs tipi, jinsi, taʼlim darajasi, ishdagi yuqori zoʻriqish, ish soatlari hamda klinik ilmiy darajalar talablarining ogʻirligini aniqlagan. Ushbu tadqiqot mualliflari bakalavriat bosqichidayoq erta amalga oshiriladigan aralashuv dasturlari amaliyotchilarga ushbu holatga tayyorgarlik koʻrish va uni yengish uchun yaxshi strategiya bera olishi mumkin, degan xulosaga kelgan. Tartibga solinishi Mamlakatga qarab, barcha stomatologlar stomatologiya bilan shugʻullanish uchun oʻzlarining milliy yoki mahalliy sogʻliqni saqlash kengashi, tartibga soluvchi organlarida roʻyxatdan oʻtishlari hamda kasbiy javobgarlik sugʻurtasiga ega boʻlishlari talab etiladi. Buyuk Britaniyada stomatologlar Umumiy stomatologiya kengashida roʻyxatdan oʻtishlari shart. Avstraliyada bu vazifani Avstraliya stomatologiya kengashi bajaradi, AQShda esa stomatologlar har bir shtatning alohida kengashiga muvofiq roʻyxatga olinadi. Stomatologiya sohasidagi tartibga soluvchi organning asosiy vazifasi faqat malakali stomatologiya amaliyotchilari roʻyxatdan oʻtganini taʼminlash, har qanday shikoyat yoki qoidabuzarliklarni koʻrib chiqish hamda stomatologiya amaliyotchilari amal qilishi lozim boʻlgan milliy yoʻriqnoma va standartlarni ishlab chiqish orqali jamoatchilikni himoya qilishdan iborat. Mutaxassisliklar roʻyxati Koʻpgina mamlakatlarda oliy oʻquv yurtidan keyingi tayyorgarlikni muvaffaqiyatli tugatgach, stomatolog mutaxassislardan „mutaxassis" unvonidan foydalanish uchun mutaxassislar kengashi yoki roʻyxatiga aʼzo boʻlish talab etiladi. Amerika Qoʻshma Shtatlari AQShda stomatologiya mutaxassisliklari Amerika stomatologiya assotsiatsiyasi (ADA) yoki Amerika stomatologiya mutaxassisliklari kengashi (ABDS) tomonidan tan olinadi. Hozirgi kunda ADA Stomatologiya mutaxassisliklari va sertifikatlash kengashlarini tan olish boʻyicha milliy komissiya tomonidan eʼtirof etilgan oʻn ikkita stomatologiya mutaxassisligini sanab oʻtadi, ABDS esa toʻrtta stomatologiya mutaxassislik kengashini tan oladi. ADA tarkibidagi stomatologiya mutaxassisliklari roʻyxati: Stomatologik anesteziologiya — umumiy anesteziya, sedatsiya, mahalliy anesteziya hamda ogʻriqni nazorat qilishning ilgʻor usullarini oʻrganish va qoʻllash. ADA va ABDS tomonidan tan olingan. Ijtimoiy stomatologiya — stomatologik epidemiologiya va ijtimoiy sogʻliqni saqlash siyosatini oʻrganish. Endodontiya — ildiz kanali terapiyasi va tish pulpasi kasalliklarini oʻrganish. Ogʻiz boʻshligʻi va yuz-jagʻ patologiyasi — ogʻiz boʻshligʻi hamda yuz-jagʻ sohasiga oid kasalliklarni oʻrganish, ularga tashxis qoʻyish va baʼzan davolash. Ogʻiz boʻshligʻi va yuz-jagʻ radiologiyasi — ogʻiz boʻshligʻi va yuz-jagʻ kasalliklarini oʻrganish hamda ularning radiologik talqini. Ogʻiz boʻshligʻi va yuz-jagʻ jarrohligi — tish sugʻurish, implantlar oʻrnatish va yuz-jagʻ jarrohligi, bunga tugʻma yuz nuqsonlarini tuzatish ham kiradi. Ogʻiz boʻshligʻi tibbiyoti — stomatologiyaning tibbiy jihatdan murakkab bemorlarning ogʻiz boʻshligʻi salomatligi bilan shugʻullanuvchi tarmogʻi; unga ogʻiz boʻshligʻi va yuz-jagʻ sohasiga taʼsir qiluvchi tibbiy holatlarga tashxis qoʻyish hamda ularni boshqarish kiradi. ADA va ABDS tomonidan tan olingan. Ogʻiz-yuz ogʻrigʻi — stomatologiyaning jagʻ, ogʻiz, yuz va ular bilan bogʻliq sohalardagi ogʻriq buzilishlariga tashxis qoʻyish, ularni boshqarish va davolashni qamrab oluvchi mutaxassisligi. ADA va ABDS tomonidan tan olingan. Ortodontiya va dentofasial ortopediya — tishlarni toʻgʻrilash hamda yuzning oʻrta qismi va pastki jagʻ oʻsishini oʻzgartirish. Periodontiya — milk kasalliklarini oʻrganish va davolash (jarrohliksiz hamda jarrohlik yoʻli bilan), shuningdek tish implantlarini oʻrnatish va parvarishlash. Bolalar stomatologiyasi (ilgari pedodontiya deb atalgan) — bolalar uchun stomatologiya. Bolalarda tishlar, suyaklar va jagʻ doimiy ravishda oʻsib boradi hamda bolalardagi ayrim stomatologik muammolar alohida eʼtiborni talab qiladi. Ortopedik stomatologiya — tish protezlari, koʻpriklar va tish implantlari (tiklash/oʻrnatish). Baʼzi ortoped-stomatologlar „ogʻiz boʻshligʻi va yuz-jagʻ ortopedik stomatologiyasi" boʻyicha tayyorgarligini davom ettiradi; bu quloq, koʻz, burun kabi yetishmayotgan yuz tuzilmalarini almashtirish bilan shugʻullanuvchi soha hisoblanadi. ABDS tarkibidagi stomatologiya mutaxassisliklari roʻyxati: Ogʻiz boʻshligʻi implantologiyasi/implant stomatologiyasi Ogʻiz boʻshligʻi tibbiyoti Ogʻiz-yuz ogʻrigʻi Stomatologik anesteziologiya Ushbu sohalardagi mutaxassislar „roʻyxatga olinishi mumkin" (AQShda „kengash imtihoniga yaroqli") deb belgilanadi hamda muayyan mahalliy akkreditatsiya talablarini bajargach, stomatolog, anesteziolog, ortodont, ogʻiz boʻshligʻi va yuz-jagʻ jarrohi, endodont, bolalar stomatologi, periodontolog yoki ortoped-stomatolog kabi maxsus unvonlarga ega boʻladi (AQShda „kengash tomonidan sertifikatlangan"). Buyuk Britaniya Buyuk Britaniyada mutaxassisliklar Umumiy stomatologiya kengashi (GDC) tomonidan tan olinadi. Hozirgi kunda GDC 13 ta turli stomatologiya mutaxassisligini sanab oʻtadi: Stomatologik va yuz-jagʻ radiologiyasi — bu mutaxassislik tishlar, jagʻlar va atrofdagi tuzilmalarning anatomiyasi, funksiyasi hamda salomatligi haqidagi tegishli maʼlumotlar bilan tekshiruvlarni toʻldirish uchun qoʻllanadigan har qanday tibbiy tasvirlashni oʻz ichiga oladi. Ijtimoiy stomatologiya — bu klinik boʻlmagan mutaxassislik boʻlib, ogʻiz boʻshligʻi salomatligiga boʻlgan ehtiyojlarni baholaydi hamda ularni qondirish yoʻllarini oʻrganadi. Endodontiya — bu mutaxassislik tish ichida joylashgan nerv toʻqimasi, ildizlar va atrofdagi toʻqimalarga taʼsir qiluvchi kasalliklarning etiologiyasi, tashxisi, davolash usullari hamda oldini olishni qamrab oladi. Ogʻiz boʻshligʻi va yuz-jagʻ patologiyasi — bu laboratoriyada faoliyat yurituvchi xodimlar tomonidan amalga oshiriladigan klinik mutaxassislik. U tashxis qoʻyishga koʻmaklashish maqsadida ogʻiz boʻshligʻi, jagʻlar va soʻlak bezlari toʻqimalaridagi kasallikka xos oʻzgarishlarni baholaydi. Tiklovchi stomatologiya — bu uchta alohida mutaxassislikka asoslanadi. Bular endodontiya, periodontiya va ortopedik stomatologiya. Periodontologlar — milk kasalliklarining oldini olish, tashxis qoʻyish va davolashga ixtisoslashgan stomatologlar. Ortoped-stomatologlar esa yetishmayotgan tishlar bilan shugʻullanadi. Ogʻiz boʻshligʻi tibbiyoti — bu mutaxassislik ogʻiz boʻshligʻi va yuz-jagʻ sohasiga oid buzilishlarga ega bemorlarga tashxis qoʻyish hamda ularni jarrohliksiz boshqarish bilan shugʻullanadi. Ogʻiz boʻshligʻi mikrobiologiyasi — bu klinik mutaxassislik ogʻizdan olingan mikrobiologik namunalarga tashxis qoʻyish, ular boʻyicha hisobot berish va ularni talqin qilishni oʻz ichiga oladi. Ogʻiz boʻshligʻi jarrohligi — bu klinik mutaxassislik jagʻ va ogʻizning jarrohlik aralashuvini talab qiluvchi har qanday nuqsonlarini davolaydi. Ortodontiya — bu klinik mutaxassislik tishlar, jagʻ va tishlashdagi notekisliklarni tuzatish bilan shugʻullanadi. Bolalar stomatologiyasi — bu klinik mutaxassislik chaqaloqlardan tortib oʻsmirlargacha boʻlgan bolalarga, jumladan ruhiy yoki jismoniy nuqsonlarga ega bolalarga ogʻiz boʻshligʻi salomatligi boʻyicha keng qamrovli yordam koʻrsatadi. Periodontiya — bu klinik mutaxassislik milklarga tashxis qoʻyish va ularni davolash bilan shugʻullanadi. Ortopedik stomatologiya — bu klinik mutaxassislik implantlar, koʻpriklar, tish protezlari kabi qoʻzgʻalmas yoki olinadigan protezlar yordamida yetishmayotgan tishlarni almashtirish bilan shugʻullanadi. Alohida ehtiyojli bemorlar stomatologiyasi — bu klinik mutaxassislik jismoniy, ruhiy, tibbiy, ijtimoiy, hissiy va oʻquv nuqsonlariga ega nogiron kattalarning ogʻiz boʻshligʻi salomatligini yaxshilash hamda boshqarishga oʻrgatilgan. Yevropa Ittifoqi Yevropa Ittifoqi qonunchiligi ikkita stomatologiya mutaxassisligini tan oladi: Ogʻiz boʻshligʻi va yuz-jagʻ jarrohligi (stomatologiya hamda tibbiyot boʻyicha ilmiy daraja majburiy hisoblanadi) va Ortodontiya[manba kerak]. Yana qarang Stomatologiya Stomatologiya gigiyenisti Tish texnigi Stomatologiya terapevti Stomatolog yordamchisi Stomatologiyadagi kasbiy xavflar Manbalar