Флорыда

Фло́рыда (таксама Флары́да, па-ангельску: Florida, FL) — штат ЗША з сталіцай у Талагасі, разьмешчаны на аднайменным паўвостраве паміж Мэксыканскай затокай і Атлянтычным акіянам. Мяжуе з штатамі Алабамай і Джорджыяй. Флорыда мае найдаўжэйшую берагавую лініі сярод штатаў ЗША, якія роўная 2170 км. Гэта таксама адзіны штат, які мае выхад і да Мэксыканскай затокі, і да Атлянтычнага акіяна. З насельніцтвам большым за 23 мільёны чалавек Флорыда ёсьць трэцім паводле насельніцтва штатам ЗША, займаючы сёмае месца паводле шчыльнасьці насельніцтва. Плошча штату складае 170 310 км², што ставіць яго на 22-е месца ў краіне. Найбуйнейшай ёсьць Маямская аглямэрацыя, якая ўлучае Маямі, Форт-Лодэрдэйл і Ўэст-Палм-Біч, з насельніцтвам у 6,138 млн чалавек, а найбольшым горадам уважаецца Джэксанвіл. Іншыя буйныя месты Тампа і Арланда. Гісторыя Да прыбыцьця ў Амэрыку эўрапейцаў паўвостраў быў цягам тысячагодзьдзяў населены індзейскімі плямёнамі. Флорыда была першым рэгіёнам сучасных ЗША, які быў наведаны і заселены эўрапейцамі. Першымі вядомымі эўрапейскімі дасьледнікамі, што дасягнулі Флорыду, былі гішпанцы на чале з Хуанам Понсэ дэ Леонам, які заўважыў паўвостраў 2 красавіка 1513 году і высадзіўся на бераг на наступны дзень. Ён назваў яго Ля-Флярыда ў гонар велікоднага часу і багатай мясцовай флёры. На наступны дзень гішпанцы высадзіліся тут ізноў, каб атрымаць зьвесткі і абвесьціць уладарыньне на гэтай зямлі. У XVI стагодзьдзі Гішпанія заснавала некалькі паселішчаў у Флорыдзе, гэтак у 1559 годзе дон Трыстан дэ Люна-і-Арэяна заснаваў паселішча на тэрыторыі сучаснай Пэнсаколы, але яно было амаль цалкам закінутае да 1561 году. Рэгіён часта рабіўся аб’ектам нападаў з боку ангельскіх каляністаў. Гэтак неаднаразова быў атакаваны Сэнт-Огастын у XVII і XVIII стагодзьдзях. Каб абараніць сталіцу Флорыды, Гішпанія пабудавала некалькі фортаў, якія таксама мелі стратэгічнае значэньне дзеля абароны Генэральнага капітанства Кубы і Гішпанскай Вэст-Індыі. У 1763 годзе, у адпаведнасьці з Парыскай дамовай, якая завяршыла Сямігадовую вайну, Гішпанія абмяняла Флорыду на Гавану, якую раней захапілі брытанцы. Як кампэнсацыю Гішпанія таксама атрымала Луізыяну ад Францыі. Многія жыхары, разам з большасьцю карэннага насельніцтва, перасяліліся на Кубу. Ані Ўсходняя, ані Заходняя Флорыда не накіравалі дэлегатаў на распрацоўку Дэклярацыі незалежнасьці, і абедзьве тэрыторыі засталіся апірышчам ляялістаў падчас Амэрыканскай рэвалюцыі. У 1783 годзе Гішпанія зноў атрымала пад уладу Ўсходнюю і Заходнюю Флорыду пасьля паразы Вялікабрытаніі ў рэвалюцыйнай вайне і складаньня Вэрсальскай дамовы, і захоўвала гэтыя правінцыі да 1821 году. ЗША набылі Флорыду ў Гішпаніі паводле дамовы Адамза—Аніса (1819) і занялі яе ў 1821 годзе. Новыя ўлады выселілі сэмінолаў зь іхных урадлівых земляў на поўначы Флорыды і перасялілі ў вялікую рэзэрвацыю ў цэнтры паўвострава паводле дамовы Моўлтры-Крык, але крыху пазьней выцісную і адтуль. 3 сакавіка 1845 году, за дзень да заканчэньня паўнамоцтваў прэзыдэнта Джона Тайлера, Флорыда стала 27-м штатам, прынятым у склад зьвязу як рабскі штат, таму паўвостраў больш ня быў прыстанішчам для рабоў-уцекачоў. Амэрыканскія пасяленцы пачалі ствараць бавоўнавыя плянтацыі ў паўночнай Флорыдзе, якія патрабавалі вялікай колькасьці працоўнай сілы, што забясьпечвалася праз куплю рабоў на ўнутраным рынку. Да 1860 году насельніцтва Флорыды складала толькі 140 424 чалавекі, зь якіх 44% былі рабамі. Вольных афраамэрыканцаў перад грамадзянскай вайной у ЗША было менш за тысячу. Канфэдэрацыя атрымала мала вайсковай дапамогі ад Флорыды, а залучаныя да войска 15 тысяч жаўнераў звычайна накіроўваліся ў іншыя месцы апроч фронту. Замест войска і прамысловых тавараў Флорыда пастаўляла соль і, што яшчэ важней, ялавічыну, якой кармілася канфэдэрацкая армія. Гэта стала асабліва важным пасьля 1864 году, калі Канфэдэрацыя страціла кантроль над Місысыпі і дасяг да ялавічыны з Тэхасу. Эканоміка Флорыды традыцыйна грунтавалася на сельскай гаспадарцы, а галоўнай прадукцыяй з флорыдзкіх угодзьдзяў былі цытрусавыя, клубніцы, гарэхі, цукровы трысьнёг, а таксама была разьвітаая жывёлагадоўля. У пачатку XX стагодзьдзя бавоўнавыя пасевы былі спустошаныя вусякамі, што зрабіла цяжкі ўдар па сельскай гаспадарцы. Эканамічны ўздым 1920-х гадоў стымуляваў турызм і разьвіцьцё гатэляў і курортных супольнасьцяў. Адначасна назіраўся зямельны бум 1920-х гадоў, які прывёў да кароткага, але інтэнсіўнага пэрыяду забудовы. Да сярэдзіны XX стагодзьдзя Флорыда была найменш населеным штатам Поўдня. Пазбаўленьне выбарчых правоў для большасьці афраамэрыканцаў захоўвалася да руху за грамадзянскія правы ў 1960-я гады, калі ў 1965 годзе былі ўхваленыя законы, якія гарантавалі абарону канстытуцыйнага права голасу мурынаў. У 1960-я гады ў штаце, а асабліва ў Маямі, зьявілася шмат уцекачоў з Кубы, якія ратаваліся ад камуністычнага рэжыму Фідэля Кастра. Геаграфія Вялікая частка Флорыды разьмешчаная на паўвостраве паміж Мэксыканскай затокай, Атлянтычным акіянам і Флорыдзкай пратокай. Штат ахоплівае два часавыя пасы. На поўначы Флорыда мяжуе з Джорджыяй і Алабамай, а з апошняй зь іх яшчэ часткова на захадзе. Флорыда ёсьць самым паўднёвым штатам ЗША з улікам толькі кантынэнтальнай часткі краіны, але далей на поўдзень ляжаць толькі Гаваі. Флорыда знаходзіцца на захад ад Багамаў і за 140 км на поўнач ад Кубы. Гэта адзін з найбуйнейшых штатаў усходу ЗША. Вялікая частка штату знаходзіцца на адным узроўні з морам або блізкім да яго. У некаторых месцах, напрыклад у Клірўотэры, узвышшы сягаюць да 15—30 мэтраў над узроўнем вады. У цэнтральнай і паўночнай Флорыдзе, звычайна крыху далей ад узьбярэжжа сустракаюцца хвалістыя ўзвышшы вышынёю 30 да 76 мэтраў. Клімат Клімат Флорыды часткова зьмякчаецца блізкасьцю да акіяна. На большай частцы тэрыторыі клімат вільготны субтрапічны, на поўдні — трапічны. Улетку і ўвосень існуе сталая рызыка ўраганаў. Сярэднія максымальныя тэмпэратуры ў канцы ліпеня звычайна сягаюць 32—34 °C. Сярэднія мінімальныя тэмпэратуры ў пачатку і сярэдзіне студзеня вагаюцца ад 4—7 °C у паўночнай Флорыдзе да 16 °C і вышэй у Маямі і на поўдзень ад яго. Зь сярэдняй штодзённай тэмпэратурай 21,5 °C Флорыда ёсьць найцяплейшым штатам ЗША. Улетку тэмпэратуры ў штаце рэдка перавышаюць 37,8 °C. Адміністрацыйнае ўладкаваньне У заканадаўчым сходзе штату маюцца дзьве палаты — сэнат з 40 сябраў і палата прадстаўнікоў, якая налічвае 120 сябраў. Традыцыйна ў штаце былі моцныя пазыцыі дэмакратаў, але ў апошні час у сувязі з наплывам прыезджых вырас уплыў рэспубліканцаў. Гарады Крыніцы Вонкавыя спасылкі Старонка штату