Ազատության արձան (Կապիտոլիում)

Ազատության արձան (անգլ.՝ Statue of Freedom), բրոնզե արձան, որը հայտնի է նաև որպես «Զինված ազատություն» կամ պարզապես «Ազատություն» անուններով, որը նախագծել է Թոմաս Քրոուֆորդը։ Այն 1863 թվականից ի վեր վեր է խոյանում Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների Կապիտոլիումի գմբեթի վերևում։ Սկզբնապես այն կոչվում էր «Հաղթանակած ազատությունը՝ պատերազմ և խաղաղություն», սակայն ԱՄՆ կառավարության հրատարակչությունը ներկայումս արձանը ներկայացնում է որպես «Ազատության արձան», ինչը համարվում է դրա պաշտոնական անվանումը։ Արձանը պատկերում է կանացի կերպար, որը զինվորական սաղավարտով է, աջ ձեռքում պահում է պատյանով սուր, իսկ ձախ ձեռքում՝ դափնեպսակ և վահան։ Նկարագրություն Ազատության արձանը հսկայական բրոնզե քանդակ է, որի բարձրությունը կազմում է 19 ½ ոտնաչափ (մոտ 5.9 մետր), իսկ քաշը՝ շուրջ 15,000 ֆունտ (մոտ 6,800 կիլոգրամ)։ Արձանն այդ բարձրությունից վեր է խոյանում ԱՄՆ Կապիտոլիումի արևելյան ճակատային հրապարակից 288 ոտնաչափ (մոտ 88 մետր)։ Նա այլաբանական կերպար է․ աջ ձեռքում բռնել է պատյանի մեջ դրված սրի բռնակը, իսկ ձախ ձեռքում՝ հաղթանակի դափնեպսակ և Միացյալ Նահանգների վահան։ Նրա հագին քիտոն է, որի վրա ամրացված է «ԱՄՆ» գրությամբ կրծքազարդ, իսկ ձախ ուսին գցված է ծանր, ծոպավոր վերարկու՝ բնիկ ամերիկացիների ոճով։ Նրա հայացքն ուղղված է արևելք՝ Կապիտոլիումի շենքի գլխավոր մուտքի և ծագող արևի կողմը։ Նա կրում է աստղերով զարդարված զինվորական սաղավարտ, որի վրա պատկերված է արծվի գլուխ՝ պսակված փետուրներով պատրաստված հովանոցանման խորհրդանիշով։ Թեև արձանը պաշտոնապես չի կոչվում «Կոլումբիա», այն ունի վերջինիս խորհրդանշական մի շարք հատկանիշներ։ Արձանը կանգնած է թուջե (չուգունե) գլոբուսի վրա, որի շուրջը փորագրված է ազգային կարգախոսներից մեկը՝ «Բազմից մեկ» (լատիներեն՝ E pluribus unum): Հիմքի ստորին մասը զարդարված է ֆասկերով (հռոմեական իշխանության խորհրդանիշներ) և դափնեպսակներով։ Նրա գլխազարդին, ուսերին և վահանին ամրացված են տասը փուշ, որոնք նախատեսված են թռչուններին վախեցնելու և բույն չդնելու համար։ Քանդակը նաև միացված է կայծակազերծման համակարգին։ Կայծակի հարվածները տեղափոխվում են դեպի արձանի հիմքում գտնվող հաստ պղնձե մետաղալար, որը միացված է գետնի մեջ գտնվող փշին՝ որպես անվտանգ հոսքատար ուղի։ Պատմություն Արձանի նախագծում Ազգային Կապիտոլիումի գմբեթի համար նախատեսված հուշարձանային արձանի գաղափարը առաջին անգամ առաջարկեց ճարտարապետ Թոմաս Ու. Ուոլթերը նախագծված նոր թուջե գմբեթի նախնական գծագրում, որը հաստատվել էր 1855 թվականին։ Ուոլթերի գծագրում պատկերված էր Ազատության աստվածուհուն խորհրդանշող արձանի ուրվագիծ, սակայն Քրոուֆորդը դրա փոխարեն առաջարկեց «Պատերազմ և խաղաղություն» գաղափարն ընդգծող՝ հաղթանակած Ազատության այլաբանական կերպար։ Այդ կերպարով Քրոուֆորդը ոգեշնչվել էր Միներվա, Բելլոնա կամ Աթենաս աստվածուհիներից։ Քրոուֆորդին հանձնարարեցին նախագծել Ազատության արձանը 1854 թվականին, և նա իր ստուդիայում՝ Իտալիայի Հռոմ քաղաքում, պատրաստեց արձանի պլաստմասսե մոդելը։ ԱՄՆ սենատոր և պատերազմի նախարար Ջեֆերսոն Դևիսը (որը հետագայում դարձել է Կոնֆեդերացիայի նախագահ) վերահսկում էր Կապիտոլիումի կառուցումը և նրա զարդարանքները։ Դավիթ Հաքեթ Ֆիշերի «Ազատություն և ազատություն» գրքի համաձայն՝ Քրոուֆորդի արձանը. Դեյվիսը իր օգնականին՝ կապիտան Մոնտգոմերի Մեյգսին, ուղարկեց գլխարկը հանելու հրամանով՝ նշելով, որ «դրա պատմությունը այն անպատշաճ է դարձնում այն ժողովրդի համար, որը ծնվել է ազատ և չի ենթարկվի ստրկության»: Քանդակի վերջնական տարբերակում գլխարկի փոխարեն տեղադրվել է ռազմական սաղավարտ՝ ամերիկյան արծվի գլխով և փետուրներից պատրաստված գերբով։ (Այսօր շատ պատահական դիտորդներ արձանը՝ իր արծվով և փետուրներով, համարում են բնիկ ամերիկացիների խորհրդանիշ։ Նախագծի իրականացում Քրոուֆորդը մահացել է 1857 թվականին, նախքան մշակված չափի գիպսե մոդելի արվեստանոց տեղափոխվելը։ 1858 թվականի գարնանը մակետը, որը փաթեթավորված էր վեց արկղերի մեջ, Իտալիայից տեղափոխվեց փոքրիկ առագաստանավով։ Ճանապարհորդության ընթացքում նավը սկսեց արտահոսել և կանգ առավ Ջիբրալթարում՝ վերանորոգման համար։ Ջիբրալթարից դուրս գալուց հետո նավը կրկին սկսեց արտահոսել այնքանով, որ այն չկարողացավ Բերմուդյան կղզիներից այն կողմ գնալ, որտեղ մոդելը պահվեց մինչև այլ տեղափոխման կազմակերպումը։ Արկղերի կեսը վերջապես Նյու Յորք հասավ դեկտեմբերին, բայց բոլոր մասերը Վաշինգտոնում չէին մինչև 1859 թվականի մարտի վերջը։ Սկսած 1860 թվականից, արձանը ձուլվել է հինգ հիմնական մասերով՝ Քլարկ Միլսի բրոնզե ձուլարանում, որը գտնվում էր Վաշինգտոնի ծայրամասում։ Աշխատանքները դադարեցվել են 1861 թվականին՝ քաղաքացիական պատերազմի պատճառով, սակայն 1862 թվականի վերջին արձանի ձուլման գործընթացն ավարտվել է, և այն ժամանակավորապես տեղադրվել է Կապիտոլիումի տարածքում։ Արձանի արժեքը առանց տեղադրման կազմել է 23,796.82 դոլար։ Մինչ Ֆրիդոմ արձանի ձուլման ընթացքում էր Միլսի ձուլարանում, ձուլման պատասխանատու վարպետը գործադուլ հայտարարեց։ Նրա պահանջած բարձր աշխատավարձը չվճարելու պատճառով Միլսը նախագիծը հանձնեց գործարանում աշխատող ստրուկներից մեկին՝ Ֆիլիպ Ռեյդին։ Ռեյդը ղեկավարեց արձանի ձուլման և հավաքման մնացած աշխատանքները։ 1863 թվականի վերջին, երբ գմբեթի կառուցումն արդեն բավական առաջ էր գնացել, արձանը տեղադրվեց։ Արձանի մասերը նախկին ստրուկներ (ազատված 1862 թվականի փոխհատուցված ազատագրման մասին օրենքով) բարձրացրին բաժիններով և տեղադրեցին թուջե պատվանդանի վրա։ Վերջին հատվածը՝ գլուխն ու ուսերը, բարձրացվեցին 1863 թվականի դեկտեմբերի 2-ին՝ 35 թնդանոթների հրավառության ուղեկցությամբ, որոնց պատասխանեցին Վաշինգտոնի շրջակայքի 12 ամրոցների թնդանոթները: Վերականգնում 1993 թվականի մայիսի 9-ին, գրեթե 130 տարի նույն վայրում մնալուց հետո, արձանը ուղղաթիռով իջեցրել են պատվանդանից՝ վերականգնման աշխատանքներ կատարելու համար։ Սա զբոսաշրջիկներին հնարավորություն տվեց տեսնելու արձանը մոտիկից։ Անհրաժեշտ էր վերանորոգում, քանի որ բրոնզե մակերեսի վրա առկա էին փոսիկներ, ինչպես նաև թուջե պատվանդանի վրա առաջացել էին ճաքեր։ Միացյալ Նահանգների Կապիտոլիումի պահպանման հանձնաժողովը վերականգնումը ֆինանսավորեց 780,000 դոլարով, որոնք տրամադրվել են մասնավոր աղբյուրներից։ Աշխատանքները իրականացրել է Մերիլենդ նահանգի Բալթիմոր քաղաքի «Նոր արվեստի ձուլարան» ընկերությունը։ Գմբեթի վերևում գտնվող թուջե պատվանդանը վերականգնվել է։ Մետաղից հեռացրել են ներկը, իսկ պսակներն ու ճակատները հանել են՝ դրանք մանրակրկիտ մաքրելու և ծածկելու համար։ Ճաքը վերջնականապես վերանորոգվեց, և ամբողջ պատվանդանը ներկվել է համապատասխան գույնով։ Արձանի և պատվանդանի վերականգնումն ավարտվել է մոտավորապես չորս ամսվա ընթացքում: Ազատության արձանը ուղղաթիռով վերադարձրել են իր պատվանդանին 1993 թվականի հոկտեմբերի 23-ին՝ ԱՄՆ Կապիտոլիումի երկհարյուրամյակի տոնակատարության ժամանակ: Այդ ժամանակվանից ի վեր, յուրաքանչյուր 2-3 տարին մեկ արձանը մաքրում են և անհրաժեշտության դեպքում ներկում: Արձանի գիպսե մոդելը, որը պահվել էր 25 տարի, վերակազմավորվել և վերականգնվել է Ռասել Սենատի գրասենյակային շենքի նկուղային սրահում, որտեղ այն վերադարձվել է մշտական հանրային ցուցադրության 1993 թվականի հունվարին: Գիպսե մոդելը տեղափոխվել է Կապիտոլիումի այցելուների կենտրոնի Ազատագրման սրահ, որը հնարավորություն է տալիս ավելի շատ այցելուների տեսնել արձանի մանրամասները: Ազատության պատկերի օգտագործումը Ազատության հայտնի արձանը ներկայացվել է մի շարք պաշտոնական նախագծերի վրա՝ ի հիշատակ նրա խորհրդանշական նշանակության։ Արձանի գլուխը պատկերված է 1923 թվականին թողարկված փոստային նամականիշի վրա (ԱՄՆ, Սքոթ թիվ 573), որը վերաթողարկվել է 2006 թվականին։ Ամբողջ արձանը պատկերված է 1950 թվականին Վաշինգտոնի հիմնադրման 150-ամյակի առթիվ թողարկված նամականիշի վրա (ԱՄՆ, Սքոթ թիվ 989)։ 1989 թվականին, ԱՄՆ Կոնգրեսի հիմնադրման 200-ամյակի կապակցությամբ թողարկված երկու հուշադրամների՝ կես դոլարի և արծաթե դոլարի վրա նույնպես պատկերված է այս արձանը։ Արձանի պատկերին կարելի է հանդիպել նաև 1945 թվականին սահմանված Ազատության մեդալի դիմերեսին։ Բացի այդ, այն պատկերված է Իրաքի արշավանքի մեդալի հակառակ կողմին, որը շնորհվում է Իրաքի պատերազմի ընթացքում այդ երկրում ծառայած ԱՄՆ զինված ուժերի անդամներին։ Ահաբեկչության դեմ համաշխարհային պատերազմի պաշտպանության նախարարի մեդալը նույնպես պատկերում է այս արձանը՝ մեդալի դիմերեսին։ Ծանոթագրություններ Այս հոդվածը պարունակում է , աղբյուր՝ Architect of the Capitol website http://www.aoc.gov/capitol-hill/other-statues/statue-freedom. Արտաքին հղումներ Aoc.gov: The Statue of Freedom webpage—by the Architect of the Capitol.