Liburutegi

Liburutegia edo biblioteka informazioa komunitate batera zabaltzeko helburuarekin liburuak eta bestelako agiriak jaso, antolatu, sailkatu eta publikoaren eskura jartzen duen erakundea da. Liburutegi bat liburuen bilduma bat da, eta, agian, beste material eta baliabide batzuena ere, bere kideek eta erakunde aliatuetako kideek erabiltzeko modukoa. Liburutegiek material fisikoak (inprimatutako kopiak) edo digitalak (kopia elektronikoak) eskaintzen dituzte, eta izan daiteke kokapen fisiko bat, espazio birtual bat edo biak batera. Liburutegiaren bilduman, normalean, maileguan har daitezkeen material inprimatuak daude, baita, askotan, lokalaren barruan bakarrik erabil daitezkeen argitalpenen erreferentziazko atal bat ere. Hainbat baliabide, hala nola filmen merkaturatze komertzialak, telebista-programak, bestelako bideo-grabazioak, irratia, musika eta audio-grabazioak eskuragarri egon daitezke hainbat formatutan. Horien artean daude DVDak, Blu-rayak, CDak, kaseteak edo mikrofilm moduko beste formatu aplikagarri batzuk. Halaber, datu-base bibliografikoetan gordetako informazioa, musika edo beste eduki batzuetako sarbidea ere eman dezakete. Liburutegietan lan egiten duten pertsonak liburuzainak edo bibliotekariak dira. Hala ere, pertsona baten liburu bilduma pribatuari ere liburutegi deritzo. Izan ere, mende luzeetan zehar, liburutegiaren zeregin soila liburu eta beste agirien bilduma egin eta, kasurik hoberenean, modu egokian antolatzea izan zen, baina, XIX. mendetik aurrera, Argien Garaiko joerari jarraiki, liburutegiaren helburua jakintza gizartera zabaltzera aldatu zen. Horretarako, liburutegi publikoaren ideia zabaldu eta gauzatzen da, aldi berean. XIX. mendeko positibismoak, zientziaren garapena eta zabalkuntza ekartzearekin batera, liburutegietako jarduera modu zientifiko eta sistematiko batez aztertzeari ekin zitzaion, bibliotekonomia diziplina berriaren baitan. Liburutegiaren espezializazioa ere gertatu da, eta, liburutegi publikoaz gainera, egun, informazio berezitua eskaintzen duten dokumentazio-zentroak, unibertsitateko liburutegiak, eskolako liburutegiak, mediatekak eta artxibategiak ere badaude informazio-gune moduan. Beste alde batetik, historiako euskarri nagusia liburua izan da, baina, egun, liburutegiek informazioa eskuratzeko beste euskarri eta teknologietarako sarbidea ere eskaintzen dute; hain zuzen, informazio-iturri moduan Internetek duen nagusitasunak liburutegietako zereginaren eta liburuzainen lanaren birplanteamenduaren beharra ekarri du kasu askotan. Liburutegiaren Nazioarteko Eguna urriaren 24an ospatzen da 1997. urtez geroztik. Gaur egun, izugarrizko garrantzia hartu dute bibliotekek, eta esan dezakegu herrialde garatuetan oinarrizko azpiegitura ere bilakatu direla. Helburua da jakintza jaso, antolatu, gorde eta transmititzea. Bibliotekak hainbat motatakoak izan daitezke: nazionalak, publikoak, unibertsitatekoak, espezializatuak, digitalak, hibridoak… Dokumentazio-sistemen egituraren parte dira artxibo eta dokumentazio-zerbitzuekin batera. Historia Lehen liburutegiak tenpluetako erlijioari buruzko testu-bildumak eta gobernuetako artxiboak izan ziren. Liburutegien historia dokumentu-bildumak antolatzeko lehen ahaleginekin hasi zen. Lehen liburutegiak idazteko modu goiztiarreneko artxiboak izan ziren: Sumer-en aurkitutako idazkera kuneiformeko buztinezko taulatxoak, batzuk K.a. 2600. urtekoak. Liburu idatziez osatutako liburutegi pribatu edo pertsonalak Grezia klasikoan agertu ziren K.a. V. mendean. VI. mendean, garai klasikoaren bukaeran, mundu mediterraneoko liburutegi handiek Konstantinoplakoak eta Alexandriakoak izaten jarraitzen zuten. Fatimatarrek (909-1171) ere liburutegi handi asko zituzten beren domeinuen barruan. Ibn Abi Tayyi’ historialariak bere jauregiko liburutegia munduko mirari gisa deskribatzen du, segur aski garai hartako Lurreko literatura bildumarik handiena biltzen zuena. Historian, sarraski odoltsuekin batera, liburutegien suntsipena oinarrizkoa izan zen komunitate garaituaren oroimen grabatuaren arrasto guztiak suntsitu nahi zituzten konkistatzaileentzat. Honen adibide nabarmen bat aurki daiteke mongolen 1256ko Alamuteko nizarien kontrako sarraskian eta bere liburutegiaren erreketan, «zeinaren ospea mundu osora zabaldu baitzen», Juwayni konkistatzaileak harrotasunez dioenez . Timbuktuko liburutegiak XIV. mendean ezarri ziren, eta mundu osoko jakintsuak erakarri zituzten. Eginkizunak Liburutegiek materiala fisikoki edo digitalean eskuratzeko aukera eman ahal izango dute, eta kokapen fisikoa, espazio birtuala edo biak (hibridoa) izan daitezke. Liburutegi baten bildumak liburuak, aldizkako argitalpenak, egunkariak, eskuizkribuak, filmak, mapak, inprimakiak, dokumentuak, mikrofilmak, CDak, kaseteak, bideo-jokoak, DVDak, Blu-ray diskoak, liburu elektronikoak, audio-liburuak, datu-baseak, mahai-jokoak, bideo-jokoak eta beste formatu batzuk izan ditzake. Liburutegiak tamaina desberdinekoak dira, eta batzuek milioika artikulu arte eduki ditzakete. Liburutegiek, askotan, espazio lasaiak eskaintzen dituzte ikasketa pribatuak egiteko, talde azterketa eta elkarlana errazteko eremu komunak eta baliabide elektronikoak eta Internet eskuratzeko erraztasun publikoak. Bilduma eta zerbitzu publiko eta instituzionalak izan daitezke bilduma zabal bat ez erostea erabakitzen duten —edo ezin duten— pertsonen erabilerarako, ezin espero baitaiteke material hori guztia behar duten gizabanakoek edukitzea ez eta beren ikerketekin laguntza profesionala behar dutenek ere. Liburutegi batek eskaintzen dituen zerbitzuak hainbat modutan deskribatzen dira: liburutegi-zerbitzuak, informazio-zerbitzuak, edo liburutegia eta informazio-zerbitzuen konbinazioa, nahiz eta erakunde eta iturri desberdinek terminologia hori beste era batera definitzen duten. Erakunde edo departamentuek izen horietakoren bat jarri jasotzen dute. Barne antolaketa Liburutegi gehienek materialak ordena zehatz batean antolatuta dituzte liburutegiak sailkatzeko sistema baten arabera; beraz, elementuak azkar aurkitu ahal izango dira, eta bildumak modu eraginkorrean arakatu. Liburutegi batzuek publikoetatik haragoko gela gehigarriak dituzte, non erreferentziazko materialak gordetzen diren. Erreferentzia apalategi horiek publikoaren hautatutako kideentzat irekita egon daitezke; eta beste liburutegi batzuek, berriz, eska dezakete «apalategi-eskaera» bat aurkeztea, hau da, itxitako apalategietako materialaren bat eskuratu ahal izateko laguntzailearen bati eskatu behar izatea. Liburutegi handienak, askotan, paraprofesionalek zein liburuzain profesionalek lan egiten duten sailetan banatzen dira. Sailen izenak eta izendapen okupazionalak aldatu egin daitezke kokapenaren eta liburutegiaren beharren arabera. Zirkulazioa (edo Zirkulazio zerbitzua/Apalategi mantenua): Erabiltzaile-kontuak eta materialen mailegu/itzulera eta apalategiak mantentzen ditu. Bilduma garapena: Materialak ordenatu eta materialen aurrekontuak mantentzen ditu. Erreferentzia: Erreferentzia-idazmahai batean dago erabiltzaileen galderei erantzuteko (erreferentziazko elkarrizketa egituratuen bidez), erabiltzaileei argibideak emateko eta liburutegiko programazioa garatzeko. Erreferentzia gehiago zatitu daiteke erabiltzaile-taldeen edo materialen arabera; bilduma arruntena dira: haur literatura, gazte literatura eta genealogia-materialak. Liburutegi elektronikoa: Erabiltzaileei bitarteko elektronikoen bidez informazioa emateko arduraduna. Zerbitzu teknikoak: Atzean lan egiten du,material berriak katalogatzen eta prozesatzen eta atzera botatako materialak kentzen. Liburutegien kudeaketako oinarrizko eginkizunen artean dago: erosketak planifikatzea (zein material eskuratu behar duen liburutegiak, erosketa bidez edo bestela), elementuak sailkatzea eta gordetzea (bereziki bakanak eta hauskorrak artxiboko materialak, hala nola eskuizkribuak), material desakzesioak, erabiltzaile mailegua, eta liburutegiko sistema informatiko eta teknologia garatzea eta administratzea. Epe luzerako beste arazo batzuk dira: liburutegi berrien eraikuntza planifikatzea edo lehendik daudenak handitzea eta irakurketa sustatzeko eta hedatzeko zerbitzuak garatzea eta ezartzea (hala nola, helduen alfabetatzea eta haurren programazioa). Liburutegiko materialak, hala nola liburuak, aldizkariak, aldizkako argitalpenak, CDak, etab. liburutegiak sailkatzeko sistema bat erabiliz kudeatzen dira, esate baterako, Dewey Decimal Classification Theory, nahiz eta liburutegiek, normalean, beren sailkapen sistema beren beharretara egokitzen duten. Estandarizaziorako Nazioarteko Erakundeak (ISO) liburutegien kudeaketari buruzko hainbat arau argitaratu ditu bere 46 Batzorde Teknikoaren bidez (TC 46), liburutegiak, dokumentazio- eta informazio-zentroak, argitalpenak, artxiboak, erregistroen kudeaketa, museoetako dokumentazioa, indexazio- eta abstrakzio-zerbitzuak, eta informazioaren zientzia ardatz dituena. Hona hemen horietako batzuen zerrenda partziala: ISO 2789:2006 Informazioa eta dokumentazioa: Liburutegien nazioarteko estatistika. ISO 11620:1998 Informazioa eta dokumentazioa: Liburutegiaren errendimenduaren adierazleak. ISO 11799:2003 Informazioa eta dokumentazioa: Artxibo- eta liburutegi-materialetarako dokumentuak biltegiratzeko baldintzak. ISO 14416:2003 Informazioa eta dokumentazioa: Liburuak, aldizkako argitalpenak, serieak eta bestelako paperezko dokumentuak koadernatzeko betekizunak artxiboan eta liburutegian erabiltzeko. Metodoak eta materialak. ISO/TR 20983:2003 Informazioa eta dokumentazioa: Liburutegi elektronikoen zerbitzuen errendimenduaren adierazleak. Erabiltzea Erabiltzaile batzuek, agian, ez dakite liburutegiko baliabideak guztiz erabiltzen, edo langile batengana hurbiltzeko ezinegona suma dezakete. Liburutegi bateko edukira iristeko edo sartzeko moduek erabileran eragina izan dezakete. Bilaketa-sistema zaharkitu edo trakets batek, edo erabiltzaileekin konprometitzeko prest ez dauden edo behar bezala trebatuta ez dauden langileek, liburutegi baten erabilgarritasuna muga lezakete. XIX. mendearen hasieran, Estatu Batuetako liburutegi publikoetan, arazo horiek liburutegiko jarraibideen mugimenduaren sorrera bultzatu zuten, zeinak liburutegietako erabiltzaileen hezkuntzaren alde egin baitzuen. Lehenengo liderretako bat John Cotton Dana izan zen. Liburutegien oinarrizko irakaskuntzari, batzuetan, informazio-alfabetatze deritzo. Liburutegiek erabiltzaileei jakinarazi behar diete beren bildumetan zer material dauden eta informazio hori nola eskuratu behar duten. Ordenagailu aroa baino lehen, hori txartelen katalogoaren bidez egiten zen, liburuak eta bestelako materialak identifikatzen zituzten aurkibide-txartelez betetako tiradera asko zituen armairu bat (edo armairu ugari). Liburutegi handi batean, txartelen katalogoak sarri gela handi bat betetzen zuen[erreferentzia behar]. Mahai gaineko ordenagailuen eta Interneten agerpenak, ordea, katalogo elektronikoen datu baseak erabiltzea ekarri du (askotan webcats edo online sarbide publikoko katalogo (OPAC) gisa izendatzen dira), erabiltzaileei liburutegiko funtsak Interneteko sarbidea duen edozein lekutatik bilatzeko aukera ematen dietenak. Katalogoa mantentzeko estilo hori liburutegi mota berriekin bateragarria da, hala nola liburutegi digitalak eta liburutegi banatuak, baita egokitu diren liburutegi zaharragoak ere. Liburutegi handiak, herri batean, eraikin ugaritan sakabanatuta egon daitezke, bakoitzak solairu anitz dituelarik eta gela anitzek beren baliabideak badia izeneko apal batzuen bidez hartzen dituztenak. Erabiltzaile batek katalogoaren barruan baliabide bat aurkitutakoan ondoren, nabigazio-gida erabili behar du baliabidea fisikoki eskuratzeko, hau da, seinaleztapenaren, mapen, GPS sistemen edo RFID etiketatzearen bidez lagun daitekeen prozesua[erreferentzia behar]. Finlandiak munduko liburu-mailegatzaile erregistratu gehien ditu biztanleko. Finlandiako biztanleriaren erdia baino gehiago, mailegu-emaile erregistratuak dira. AEBn, 1856tik 1978ra, liburutegi publikoen erabiltzaileek batez beste 15 liburu inguru mailegatu dituzte erabiltzaile bakoitzeko urtean. 1978tik 2004ra, erabiltzaile bakoitzeko liburu-zirkulazioa % 50 inguru murriztu zen. Ikus-entzunezkoen zirkulazioaren hazkundea, 2004an zirkulazioaren % 25 inguru izan zela kalkulatzen da. Horrek esplikatzen du beherakada horren erdia, gutxi gorabehera. Internetekin harremana Liburutegiak hainbat modutan erabil dezake Internet, bere webgunea sortzetik katalogoetako edukiak online kontsultagarri bihurtzeraino. Bilatzaile espezializatu batzuek, hala nola Google Scholar, baliabide akademikoen bilaketa errazteko modua eskaintzen dute, esate baterako, aldizkarietako artikuluak eta ikerketa-lanak. Online Computer Library Center-ek munduko liburutegi-erregistro biltegi handiena bilatzeko aukera ematen dio edonori «WorldCat on line» datu-basearen bidez. LibraryThing, Amazon eta antzeko webguneek, hala, liburuen laburpenak, kritikak eta gomendioak ematen dituzte. Liburutegiek ordenagailuak eta Interneterako sarbidea eskaintzen dituzte jendeak informazioa online bilatu ahal izateko. Online informazio sarbidea bereziki erakargarria da liburutegiko erabiltzaile gazteenentzat. Google Books gisako proiektuetan liburuak digitalizatzeak, batez ere katalogotik kanpo daudenak, liburutegiko eta sareko beste erabiltzaileentzako baliabideak eskaintzen ditu. Bere material baliotsuen funtsak direla eta, liburutegi batzuk bazkide garrantzitsuak dira Google gisako bilatzaileentzat halako proiektuen potentzialaz ohartzeko, eta elkarrekiko onurak jaso dituzte modu eraginkorrean negoziatu duten kasuetan. Interneten protagonismoa eta menpekotasuna handitu ahala, liburutegi-zerbitzuek batez ere inprimatutako baliabideak eskaintzetik ordenagailu gehiago eta Interneterako sarbide gehiago eskaintzan jarri dute enfasia. Liburutegiek hainbat erronka dituzte informazioa bilatzeko modu berrietara egokitzeko, kalitatearen gaineko erosotasuna areagotu dezaketenak eta informazioa alfabetatzeko gaitasunen lehentasuna murriztea. Liburutegien erabilerak izan dezakeen beherakadak (batez ere erreferentziazko zerbitzuek) The potential decline in library usage, particularly reference services, zalantzan jartzen du zerbitzu horien beharra. Liburutegietako adituek aitortu dute liburutegiek zerbitzuak merkaturatzeko moduak jorratu behar dituztela Internetekin lehiatuko badira eta erabiltzaileak galtzeko arriskua arinduko badute. Horrek barne hartzen du liburutegiko lanbidean ezinbestekotzat jotzen diren informazio-alfabetizazioko gaitasunen prestakuntza sustatzea. AEBn bizi diren ikerketa-liburuzain askok ACRL Informazioaren Alfabetizaziorako Esparruan oinarritzen dira ikasleak eta irakasleak gidatzeko ikerketan. Hala ere, zerbitzuen marketinak laguntza ekonomiko egokia izan behar du arrakasta izateko. Hori problematikoa izan daiteke funts publikoekin finantzatutako liburutegi-zerbitzuetarako, eta zaila da justifikatzea funts estuak eremu, itxuraz, periferikoetara desbideratzea, hala nola marka eta marketina. Liburutegien erabileraren pribatutasunaren alderdiak Interneten garaian, gero eta kezka eta eragin handiagoa du; Library Freedom Project-ek pribatutasun tailerrak antolatzen ditu, eta liburuzainei tresna digitalei buruz irakasten diete (Tor sarea, adibidez), zaintza masiboa zapuzteko. Liburutegi publikoak Liburutegi publikoa herri edo auzo mailako informazio-zentro bat da, erabiltzaile orori irekia. Liburutegi publikoetan, erabiltzaile guztiek eskubide berberak izaten dituzte informazioa eskuratzeko, adina, arraza, sexua, erlijioa, nazionalitatea, hizkuntza edo gizarte-maila edozein izanda ere. Zerbitzu eta material arruntak erabiltzea ezinezkoa zaien erabiltzaileen kasuan, zerbitzu eta material bereziak eskaintzen dira, hala nola hizkuntza gutxituen kasuan, minusbaliotasunak dituzten pertsonen eta ospitaletan eta kartzelan dauden pertsonen kasuan. Liburutegi batek ez luke liburu edo agiririk ideologia, politika edo erlijioz zentsuratu behar; eskaintzen dituen zerbitzuek ere ez lukete ideologia, erlijio edo merkataritza interesen mendean egon behar. Adin guztietarako material egokia izatea ere garrantzitsua da. Informazio eskuratze egoki baterako, agirien euskarri egoki, azkar eta fidagarriak sustatzen dira, horietarako beharrezkoa den teknologiarekin batera, erabiltzailearen ezagupenak kontuan harturik betiere. Biblioteka nazionalak Lege gordailuen bidez, herrialde batek argitaratzen duen guztia jasotzen da biblioteka nazionaletan, esaterako, liburuak, aldizkariak, diskoak eta DVD-ak. Hori dela eta, biblioteka nazionalek bibliografia nazionala osatuko dute. Horrez gain, herrialdeari buruz edota herrialdeko hizkuntzan publikatzen dena ere jasotzen dute. Dohaintzak jaso eta dokumentu historikoak erosten ditu. Horrez gain, edukiak bildu, gorde, kontserbatu eta erabiltzaileen eskura jartzen ditu. Aitzindaria ere bada, aholkuak, arauak eta aginduak plazaratzen baititu. BNE (Biblioteca Nacional de España), Espainiako Erregeak fundatu zuen 1711n, eta, 1836an, gaur egungo izena hartu zuen. Bere helburua Espainiako patrimonio bibliografikoa jaso eta kontserbatzea da. 1907an, Kataluniako liburutegi nazionala sortu zuten, eta, harrezkero, kultura kataluniarraren motorra bilakatu zen gaur egun arte. (www.bnc.cat/) Bi horiez gain, Espainiako estatuan beste biblioteka nazional gehiago ere badaude, esaterako, Andaluzian (1994), Aragon (1990), Errioxan (1988), Extremaduran (1995), Gaztela eta Leonen (1989), Kantabrian (1999), Madrilen (1989)… Biblioteka Nazionala Euskal Herrian 11/2007ko Legea, Euskadiko Liburutegiari buruzkoa, bete gabe dago. Koldo Mitxelena izango zela esan zuten. Nafarroan, 2002an sortu zen Nafarroako Liburutegia. Biblioteken oinarrizko kontzeptutzat kontsidera daitezke: bildumak (dokumentu hautatuek osatzen dituztenak), antolakuntza (ordenamendu eta katalogoetan oinarritzen dena), eta zerbitzuak. Horiek zentro multimedia bilakatu dira. Zerbitzu asko eskaintzen dituzte, esaterako: ekimen kulturalak (irakurketa klubak, hitzaldiak, ipuinak, liburu-trukaketak…), formazioak (ikastaro desberdinak), azpiegiturak (ordenagailuak, liburu elektronikoak) eta baita bilduma fisiko zein birtualak ere. Ikus, gainera Sailkapen Hamartar Unibertsala Erreferentziak Gainerako irakurketak Kanpo estekak