Сан-Францыска

Сан-Францы́ска (па-ангельску: San Francisco, мянушка: Туманны горад) — горад і акруга ў ЗША, у штаце Каліфорнія. Насельніцтва складае 776,7 тысяч чалавек, гэта чацьверты па колькасьці насельніцтва горад Каліфорніі. Сан-Францыска разьмешчаны на паўночным ускрайку аднайменнага паўвострава і ёсьць цэнтральнай часткай гэтак званага рэгіёну затокі Сан-Францыска (па-ангельску: San Franscisco Bay Area), насельніцтва якой складае каля 7 мільёнаў чалавек. У 1776 годзе першымі эўрапейцамі якія пасяліліся ў Сан-Францыска сталі гішпанцы, якія назвалі горад у гонар Сьвятога Францыска. З пачаткам «залатой ліхаманкі» ў 1848 годзе горад пачаў імкліва расьці. У 1906 годзе моцны землятрус і пажары, якія выбухнулі за ім, разбурылі 80% гораду. Пазьней Сан-Францыска быў перабудаваны. На сёньняшні дзень Сан-Францыска — адзін з самых прыгожых гарадоў Амэрыкі. Сан-Францыска мае шэраг прыродных асаблівасьцей, якія надаюць гораду незабыўны калярыт. Горад разьмешчаны паміж аднайменным затокай і Ціхім акіянам. Смуга, прынесеная акіянам — часты госьць і адметная рыса гораду. Горад разьмешчаны на ўзгорках і славіцца на ўвесь сьвет невымоўным спалучэньнем гістарычнай і сучаснай архітэктуры. Да ліку славутасьцей гораду належаць мост «Залатая брама», абток Алькатрас і сыстэма кабэльных трамваяў. Гісторыя Першымі насельнікамі паўвострава Сан-Францыска былі індзейцы племя Ахлоні (у перакладзе з індзейскага «заходні народ»), якія засялялі гэтую мясцовасьць з 8 тысячагодзьдзя да нашай эры і да пачатку XIX стагодзьдзя. Першыя эўрапейцы прыбылі ў затоку Сан-Францыска 2 лістапада 1769 году ў складзе гішпанскай экспэдыцыі Гаспара дэ Партоля. Дэ Партоля шукаў магчымасьць пашырыць уладаньні гішпанскай кароны ў Амэрыцы і супрацьстаяць пашырэньню расейскіх калёніяў. Праз 6 гадоў гішпанцы заснавалі на паўвостраве місію і пабудавалі вайсковы форт. Расейская калёнія разьмяшчалася непадалёк у Форце Рос. У 1830 Ўільям Рычардсан стварыў першы плян гораду і пабудаваў першы капітальны эўрапейскі дом. У 1804 годзе была створаная правінцыя Альта-Каліфорнія, у склад якой уваходзіла і Сан-Францыска. На піку свайго разьвіцьця ў 1810—1820 гадах сярэдняя колькасьць насельніцтва паселішча складала блізу 1100 чалавек. Пасьля абвяшчэньня Мэксыкай у 1821 годзе незалежнасьці ад Гішпаніі Сан-Францыска, як і ўся Каліфорнія, адыйшоў ва ўладаньні Мэксыкі. Сельскагаспадарчыя землі ў значнай ступені былі прыватызаваныя і ператвораныя ў ранча, як гэта адбывалася і ў іншых частках Каліфорніі. Павялічыўся прыбярэжны гандаль, у тым ліку дзейнічала каля паўдзясятка баркаў з розных атлянтычных партоў, якія рэгулярна заходзілі ў каліфарнійскія воды. З прыняцьцем Мэксыканскага акту аб сэкулярызацыі 1833 году місіі былі абавязаныя пазбавіцца сваіх вялізных зямельных уладаньняў і вызваліць карэнных жыхароў, якія былі пад іхным кантролем. У межах працэсу сэкулярызацыі губэрнатар Хасэ Фігероа адкрыў Сан-Францыска для цывільных пасяленцаў. Да гэтага адзінымі жыхарамі ў Сан-Францыска былі вайскоўцы. ЗША захапілі горад 30 студзеня 1847 падчас Амэрыканска-мэксыканскай вайны. У той час, нягледзячы на сваё стратэгічнае месцазнаходжаньне, Сан-Францыска заставаўся маленькім мястэчкам. У 1847 годзе ягонае насельніцтва, паводле зьвестак, сягала 459 чалавек. Праз два гады з пачаткам залатой ліхаманкі да сьнежня 1849 насельніцтва гораду вырасла з 1 тысячы чалавек да 25 тысячаў. Уяўнасьць багацьця было настолькі моцным, што каманды прыбылых караблёў пакідалі свае судны і беглі на залатыя радовішчы, пакідаючы ў гавані Сан-Францыска «лес мачтаў». Некаторыя з прыкладна 500 пакінутых караблёў часам выкарыстоўваліся як складскія судны, салуны і гатэлі, а шмат якія зь іх пачалі гніць, а некаторыя нават затапляліся. Да 1851 году гавані пашырыліся за кошт прыстаняў. Каліфорнія хутка набыла статус штату ў 1850 годзе, і армія ЗША пабудавала тут некалькі фортаў, каб абараніць бухту. Акрамя таго, што залатая ліхаманка ў Каліфорніі выклікала рэзкі рост насельніцтва, яна таксама спарадзіла хвалю прадпрымальніцкай актыўнасьці, бо людзі імкнуліся скарыстаць новыя магчымасьці ўзбагачэньня. Вялікая колькасьць працаўнікоў з Кітаю прывяла да стварэньня вялікага Кітайскага квартала. Да сёньняшняга дня кітайцы застаюцца адной з самых вялікіх этнічных груп гораду. Беспрацоўе і беднасьць, выкліканыя Доўгай дэпрэсіяй, прывялі да росту антыкітайскіх настрояў, кульмінацыяй якіх стаў бунт у Сан-Францыска 1877 году, калі натоўп, пераважна з ірляндзкай супольнасьці гораду, накінуўся на Чайнатаўн, забіўшы чатырох чалавек і нарабіўшы шкоду маёмасьці на 100 тысяч даляраў. Да 1880 году кітайцы складалі 9,3% насельніцтва. Першыя кабэльныя трамваі павезьлі жыхароў Сан-Францыска па вуліцы Клэй у 1873 годзе. У 1890 годзе насельніцтва Сан-Францыска наблізілася да 300 тысячаў чалавек, што зрабіла яго восьмым паводле велічыні горадам ЗША на той час. Каля 1901 году места ўжо было буйным горадам, вядомым сваім стылем, велічнымі гатэлямі, шыкоўнымі маёнткамі на Ноб-Гіл і пышнай мастацкай сцэнай. А 5:12 раніцы 18 красавіка 1906 году пачаўся моцны землятрус. Пакуль будынкі абвальваліся ад штуршкоў, пашкоджаныя газавыя трубы ўшчалі пажары, якія распаўсюджваліся ва ўсім горадзе і некалькі дзён гарэлі без кантролю. Паколькі водаправодныя магістралі выйшлі з ладу, мясцовы артылерыйскі корпус спрабаваў стрымаць полымя, падрываючы цэлыя гарадзкія кварталы, каб стварыць супрацьпажарныя перашкоды. Калі агонь урэшце згас, было ацэнена, што больш як за тры чвэрці гораду ляжалі ў руінах, улучна з усім цэнтральным раёнам. Тагачасныя зьвесткі казалі аб 498 загінулых, але сучасныя ацэнкі павялічваюць колькасьць ахвяраў да некалькіх тысячаў. Больш за палову насельніцтва гораду, які налічваў 400 тысяч чалавек, засталіся без прытулку. У 1936 годзе адчыніўся мост паміж Сан-Францыска і Оўклэндам, а ў 1937 — мост «Залатая брама», які перакінуўся праз аднайменную пратоку. З адчыненьнем двух новых камунікацыйных шляхоў стала магчымым трапіць у горад з поўначы і ўсходу, і насельніцтва вырасла яшчэ больш, асабліва падчас Другой сусьветнай вайны — унікальнае месцазнаходжаньне гораду зрабіла яго важнай вайскова-марской базай. У гэты ж пэрыяд абток Алькатрас, былы вайсковы астрог, пачаў функцыянаваць як фэдэральная турма максымальнай бясьпекі, дзе ўтрымліваліся вядомыя злачынцы, такія як Аль Капонэ. У красавіку 1945 году ў Сан-Францыска быў падпісаны Статут Арганізацыі Аб’яднаных Нацыяў. Значныя праекты гарадзкога плянаваньня ў 1950–я і 1960-я гады прадугледжвалі шырокае зьнішчэньне і рэканструкцыю раёнаў на захадзе гораду і будаўніцтва новых аўтамагістраляў, зь якіх былі ўзьведзеныя толькі некаторыя часткі, бо разбудову спыніла грамадзкасьць. Пачатак кантэйнэрызацыі зрабіў малыя прыстані Сан-Францыска састарэлымі, і грузавыя апэрацыі перамясьціліся ў большы порт Оўклэнду. Горад пачаў страчваць прамысловыя працоўныя месцы і зьвярнуўся да турызму як да найважнейшага сэгмэнту сваёй эканомікі. Прыгарады перажывалі выбухны рост, і Сан-Францыска прайшоў праз значныя дэмаграфічныя зьмены. З 1950 да 1980 году горад страціў больш за 10% свайго насельніцтва. З другога боку ў другой палове XX стагодзьдзя ў горад пацягнуліся прадстаўнікі новай амэрыканскай культуры, як то мастакі, пісьменьнікі, рок-музыкі і гіпі. Сан-Францыска стаў таксама цэнтрам руху за вызваленьне геяў, у цяперашні час у горадзе ў адсоткавым дачыненьні пражывае больш геяў і лесьбіянак, чым у любым іншым буйным горадзе ЗША. У 1980-я гады ў горадзе таксама рэзка павялічылася колькасьць бесхацінцаў было адной з самых балючых праблемаў гораду. Колькасьць бесхацінцаў на душу насельніцтва ў Сан-Францыска перавышае аналягічны паказьнік любога іншага гораду ЗША. У 1980-х гадах XX стагодзьдзя ў Сан-Францыска была пабудаваная вялікая колькасьць хмарачосаў і высокіх жылых дамоў. У 1989 годзе буйны землятрус выклікаў значныя разбурэньні і ахвяры ў горадзе. Падчас разьвіцьця Інтэрнэту ў горад пацягнуліся інтэрнэт-бізнэсмэны, праграмісты і іншыя працаўнікі гэтай галіны, што падвысіла кошты на жыльлё. Абвал кампутарнай галіны ў 2001 годзе моцна паўплываў на працазабясьпячэньне і эканамічны стан гораду. Да сёньняшняга дня блізкасьць да Крамянёвай даліны і вялікая колькасьць «кампутарных» кампаніяў робяць высокія тэхналёгіі асноўнай галіной прамысловасьці гораду. Геаграфія Вялікая частка Сан-Францыска разьмяшчаецца на паўночным ускрайку аднайменнага паўвострава. Некалькі астравоў заліва Сан-Францыска (Алькатрас, Востраў Скарбаў і вялікая частка абтока Рэд Рок) таксама належаць гораду. Гораду таксама належаць незаселеныя Фаралонавы астравы, разьмешчаныя ў Ціхім акіяне за 43 кілямэтрыы ад берагу. Агульная плошча гораду — 600,7 км², зь якіх 120,9 км² складае суша і 479,7 км² — вада. Агульная плошча вады складае 79,86% агульнай плошчы гораду. Часта гавораць, што Сан-Францыска — квадрат з бакамі ў 7 міль (~11 кілямэтраў). Сан-Францыска знакаміты сваімі ўзгоракамі. Узгоркам у горадзе завецца ўзвышэньне больш за 30 мэтраў. У рысе гораду знаходзяцца 42 узгоркі. Самы высокі ўзгорак — гара Дэвідсан, яго вышыня — 282 мэтры. На вяршыні ўзгорка ў 1934 годзе пабудаваны крыж вышынёй 31,4 мэтра. Сан-Францыска знаходзіцца паблізу двух тэктанічных разломаў, якія зьяўляюцца чыньнікам частых землятрусаў. Акрамя ўжо згаданага землятрусу 1906 году, моцныя землятрусы здараліся ў Сан-Францыска ў 1851, 1858, 1865, 1868, 1957, 1989 гадох. Пагроза паўтору моцнага землятрусу высоўвае высокія стандарты да трываласьці новых будынкаў і прымушае перабудоўваць ранейшыя будынкі і масты. Клімат Сан-Францыска акружаны вадою з трох бакоў. Халодныя плыні ў Ціхім акіяне аказваюць моцны ўплыў на клімат гораду. Улетку на горад спускаецца смуга, а ўзімку часта ідзе дождж. Сярэдняя тэмпэратура лета — 15—24 °C, сярэдняя тэмпэратура зімы — 10—15 °C, вельмі рэдка яна апускаецца ніжэй за нуль. Дождж улетку — рэдкая зьява, але зімы часта дажджлівыя. Сьнегапады вельмі рэдкія. Ціхі акіян у блізіні горада асабліва халодны — ягоная тэмпэратура ўзімку каля 10 °C, улетку — 12 °C. Спалучэньне халоднага акіяна і высокай тэмпэратуры асноўнай часткі Каліфорніі прыводзіць да ўнікальнага фэномену Сан-Францысканскай смугі, якая ўлетку можа ахінаць горад (асабліва яго заходнюю частку) цэлымі днямі. Тэмпэратура ў горадзе ўлетку — 18—20 °C, аднак, варта ад’ехаць у глыб Каліфорніі хоць бы на некалькі дзясяткаў кілямэтраў, тэмпэратура пачынае дасягаць 35—40 °C. Смуга бывае пераважна ўлетку, рэдка зьяўляецца позьняй вясной і раньняй восеньню, што робіць гэтыя сэзоны больш падобнымі на лета. Узімку часам днём паветра награецца да тых жа 18 °C, але звычайная тэмпэратура — 11—14 °C. Для параўнаньня: самы цёплы месяц — верасень (смуга рэдкая) — 17,2 °C, хоць геаграфічная шырыня гораду паўднёвей Баку на ўзроўні Ашгабаду. Аднак сярэднесутачныя тэмпэратуры вышэй 16 °C трымаюцца з пачатку траўня да канца кастрычніка. Клімату Сан-Францыска прысьвечана мноства твораў і дыскусій. Адны завуць клімат «ідэальным», іншыя, насупраць, «найгоршым у сьвеце». Грамадзкі транспарт Сыстэма грамадзкага транспарту Сан-Францыска — самая разьвітая сыстэма на заходнім узьбярэжжы ЗША. Каля 35% насельніцтва гораду штодня карыстаюцца грамадзкім транспартам. Транспартная сыстэма гораду ўключае ў сябе аўтобусы, тралейбусы, наземныя і падземныя хуткасныя трамваі (усё гэта — так званая сыстэма MUNI), а таксама знакамітыя гістарычныя кабэльныя трамваі. У горадзе функцыянуе свайго роду мэтрапалітэн (BART), які злучае горад з блізкімі гарадамі і прыгарадамі. Сыстэма прыгарадных цягнікоў злучае Сан-Францыска з Сан-Хасэ. Некалькі паромаў таксама злучаюць горад з прыгарадамі. Аэрапорт Міжнародны аэрапорт Сан-Францыска разьмешчаны ў 13 кілямэтрах на поўдзень ад гораду. Жыхары і госьці гораду таксама могуць карыстацца Міжнародным аэрапортам Оклэнду (32 кілямэтры ад гораду) і Міжнародным аэрапортам Сан-Хасэ (70 км ад гораду). Порты Порт Сан-Францыска быў раней самым вялікім і загружаным портам на заходнім узьбярэжжы ЗША. Цяпер гэтае званьне належыць портам Лос-Анджэлесу і Лонг-Біч. Вялікая частка камэрцыйнага суднаходства перамясцілася ў порт Оклэнду на ўсходнім беразе заліва. Нявыкарыстаныя для асноўнага суднаходства пірсы ў цяперашні час выкарыстоўваюцца ў асноўным для офісных будынкаў, крам і музэяў. Рэлігія ў акрузе Сан-Францыска Каталікі — 180 798 і 49 рэлігійных суполак Юдэі — 49 500 і 36 рэлігійных суполак Мусульмане — 22 664 і 6 рэлігійных суполак Аб'яднаная мэтадысцкая царква (пратэстанты) — 13 522 і 16 рэлігійных суполак Епіскапальная царква (пратэстанты) — 6295 і 19 рэлігійных суполак Усе рэлігіі — 324 882 і 408 рэлігійных суполак Усё насельніцтва 386 816 Кампутарныя гульні Сан-Францыска выдатна адлюстроўваецца ў гульні Vette. Гульня прызначаная для кампутараў 286/386. Сан-Францыска ўскосна паказаны ў гульні GTA: San Andreas Фільмы У Сан-Францыска і Алькатрасе адбываецца дзеяньне знакамітага фільма «Скала» «Уцёкі з турмы „Алькатрас“» «Асноўны інстынкт» «Канчатковы аналіз» «Споведзь нябачнага чалавека» Глядзіце таксама Залатыя Вароты Міжнародны аэрапорт Сан-Францыска Сан-Францыска (затока) Крамянёвая даліна Сквэр Портсмут Крыніцы Вонкавыя спасылкі Землятрус у аб'ектыве Джэка Лёндана. Фатаграфіі землятрусу 1906 у Сан-Францыска, зробленыя Джэкам Лёнданам. Артыкул пра Сан-Францыска ў «Электроннай габрэйскай энцыкляпэдыі» (рас.)