Kaliforniya

Kaliforniya — AQSH janubigʻarbidagi shtat, Tinch okean sohilida. Mayd. 411 ming km2. Aholisi 39,5 mln. kishi (2017). Maʼmuriy markazi — Sakramento sh. Shtat markazini keng Qirgʻoq boʻyi tizmalari bilan oʻralgan Kaliforniya vodiysi egallagan. Yirik daryolari — Sakramento va San-Xoakin. Sharqda Syerra-Nevada togʻlari, jan.da Moxave qumli choʻli va chuqur tektonik botiqlar (Ajal vodiysi, Solton-Si koʻli) bilan chegaradosh. Iklimi yozi issiq va kishi sernam oʻrta dengiz iqlimi. Shtatning togʻ yon bagʻirlarida issiq va quruq iqlim. Togʻ qaragʻay oʻrmonlari va qattiq bargi doim yashil butalar oʻsadi. Kaliforniyada Yosemit, Lassen-Volkanik, Sekvayya va Kings-Kanon milliy parklari tashkil etilgan. Neft, tabiiy gaz, oltin, simob, temir rudasi va boshqa foydali qazilmalar olinadi. Kaliforniya AQShning iqtisodiy jihatdan yuksak rivojlangan shtati, muhim harbiy ishlab chiqarish markazi. Aviatsiya, raketa-kosmik, radioelektronika, kimyo sanoati, neftni qayta ishlash, mashinasozlik (jumladan, kemasozlik), qora metallurgiya rivojlangan. Koʻplab oziq-ovqat (ayniqsa, konserva sanoati) korxonalari bor. Muhim sanoat markazlari — Los-Anjeles, San-Fransisko, San-Diyego, Oklend. Gollivudda kino sanoati rivoj topgan. Qishloq xoʻjaligi intensiv dehqonchilik bilan birga (asosan, meva va sabzavotlar, sitrus mevalar, paxta), ekstensiv chorvachilikka ixtisoslashgan. Shim.da oʻrmonchilik, dengiz boʻylarida baliq ovlash, turizm rivojlangan. Muhim portlari: San-Fransisko, Los-Anjeles. Harbiy bazalar, Kaliforniya universiteti bor. Kaliforniyaga yevropaliklar XVI asrda kela boshlagan. XVIII asrdan ispanlar uni mustamlakaga aylantirganlar. Meksika mustaqillikka erishgach (1821), Kaliforniya hududi uning tarkibiga kirgan. AQTT1 — Meksika urushi (1846—48) natijasida Kaliforniya Meksikadan tortib olinib, AQShga qoʻshib olingan; 1850-yildan AQSH shtati. Tarixi Mahalliy aholi Kaliforniya Kolumbdan oldingi Shimoliy Amerikaning madaniy va lingvistik jihatdan eng turfaxil hududlaridan biri hisoblangan. Tarixchilar fikricha Kaliforniyada yevropaliklar kelguniga qadar kamida 300,000 kishi istiqomat qilgan. Kaliforniyadagi mahalliy aholi vakillari 70 dan ortiq etnik guruhlardan iborat boʻlib, ular Kaliforniyaning togʻlik hududlarida, orollar va choʻllarida hamda redvud oʻrmonlarida istiqomat qilgan. Bunday turfaxil geografik hududlarda istiqomat qilgan mahalliy aholi vakillari oʻz ekotizimlariga murakkab yoʻllar bilan moslashgan boʻlib, misol uchun, ozuqa moddalari va dorivor vositalar uchun oʻrmon bogʻdorchiligi kabi sohalar rivojlantirilgan. Buni barqaror dehqon xoʻjaligining bir shakli deb atash mumkin. Tabiiy muhitni vayronkor oʻrmon yongʻinlaridan saqlash uchun mahalliy aholi vakillari nazorat ostidagi oʻrmon yoqish amaliyotidan xabardor boʻlishgan. Kaliforniya hukumati ushbu amaliyotning foydasini 2022-yilga kelib tan oldi. Kaliforniyada yashovchi mahalliy aholi vakillarining siyosiy birlashmalari ham turli-tuman boʻlib, ular toʻda, qabila, qishloq hamda resurslarga boy qirgʻoq boʻyi hududlarida Chumash, Pomo va Salinan kabi yirik qabilalar ittifoqlariga birlashgan. Savdo, nikoh rishtalari, hunarmandlar almashinuvi va harbiy ittifoqlar ushbu guruhlar orasida ijtimoiy va iqtisodiy aloqalarning rivojlanishiga sabab boʻldi. Garchi baʼzan turli guruhlar urushga chiqsada, asosiy qurolli toʻqnashuvlar bir-biridan xun olishni niyat qilgan qurolli kishilar orasida sodir boʻlgan. Odatda ushbu kichik miqyosli toʻqnashuvlardan maqsad hududga ega boʻlish emas edi. Odatda ayollar va erkaklar jamiyatda turlicha vazifalarni bajargan. Odatda ayollar toʻqish, hosilni yigʻish, qayta ishlash va taom tayyorlash bilan mashgʻul boʻlsa, erkaklar ov qilish va shunga oʻxshash boshqa jismoniy faoliyat shakllari bilan shugʻullanishgan. Manbalar