Сан-Хасэ (Каліфорнія)

Сан-Хасэ́ (па-гішпанску: San José, мянушка: cталіца Крамянёвай даліны) — горад у ЗША, на захадзе Каліфорніі. Адміністрацыйны цэнтар акругі Санта-Клара. Насельніцтва 1 000 536 чалавек (1 студзеня 2014). Назва 3 красавіка 1979 году ўлады гораду прынялі назву San José як слушнае напісаньне назвы ў пячатках, розных службах і г. д. Таксама назва San José афіцыйна выкарыстоўваецца, калі назву пішуць як маленькімі, гэтак і вялікімі літарамі; падчас напісаньня толькі вялікімі дыякрытычны знак адсутнічае. Але болей распаўсюджаным напісаньнем застаецца San Jose. Згодна з гарадзкой хартыяй, афіцыйная назва гораду — City of San Jose (па-беларуску: Горад Сан-Хасэ). Гісторыя Сан-Хасэ, як і большая частка даліны Санта-Клара, з 4000 году да н. э. быў тэрыторыяй племені там’ен. У час гішпанскай калянізацыі і наступнага будаўніцтва місіяў у Каліфорніі жыцьцё індзейцаў радыкальна зьмянілася. Пачынаючы з 1777 году, большасьць зь іх былі прымусова паняволеныя. Таксама там’ен былі прымусова хрысьціянізаваныя, а практыка навяртаньня ў рэлігію працягвалася да сэкулярызацыі місіяў мэксыканскім урадам у 1833 годзе. Каліфорнія была абвешчаная часткай Гішпанскай імпэрыі ў 1542 годзе, калі дасьледнік Хуан Радрыгес Кабрыльлё склаў мапу ўзьбярэжжа. У той час Альта-Каліфорнія і паўвостраў Баха-Каліфорнія кіраваліся разам як адзіная правінцыя. Цягам амаль 200 гадоў Каліфорнія заставалася аддаленым памежным рэгіёнам, які ў значнай ступені кантраляваўся шматлікімі карэннымі народамі і амаль не цікавіў урад Віцэ-каралеўства Новай Гішпаніі, які засядаў у Мэхіка. У 1776 годзе гішпанскі кароль Карляс III ухваліў экспэдыцыю Хуана Баўтысты дэ Ансы дзеля дасьледаваньня Сан-Францыскай затокі і выбару месцаў для двух будучых паселішчаў і місіяў. Сан-Хасэ афіцыйна быў заснаваны як першае цывільнае паселішча Каліфорніі 29 лістапада 1777 году пад назвай Пуэблё-дэ-Сан-Хасэ-дэ-Гуадэлюпэ. Сан-Хасэ стаў часткай Першай Мэксыканскай імпэрыі ў 1821 годзе, пасьля таго як Мэксыка набыла незалежнасьць у выніку вайны супраць гішпанскай кароны. У 1824 годзе, каб стымуляваць засяленьне і эканамічную актыўнасьць у мала заселенай Каліфорніі, мэксыканскі ўрад распачаў ініцыятыву, якая дазваляла як мэксыканцам, гэтак і замежнікам атрымліваць ва ўласнасьць незанятыя надзелы зямлі ў Каліфорніі. Паміж 1833 і 1845 гадамі у даліне Санта-Клара было выдадзена 38 грантаў на ранча, зь якіх 15 знаходзіліся ў межах сучаснага Сан-Хасэ. У 1835 годзе насельніцтва Сан-Хасэ складала блізу 700 чалавек, зь якіх 40 былі замежнікамі, пры гэтым пераважна амэрыканцамі і ангельцамі. Да 1845 году насельніцтва паселішча вырасла да 900, галоўным чынам праз амэрыканскую іміграцыю. У час паўстаньня Мядзьведжага сьцяга ў 1846 годзе капітан Томас Фэлан разам зь дзевятнаццацю добраахвотнікамі з Санта-Круса лёгка захапілі места. Узьняцьцё сьцягу Каліфарнійскай Рэспублікі 14 ліпеня 1846 году паклала канец мэксыканскаму кіраваньню ў Альта-Каліфорніі. Да канца 1847 году амаль скончылася заваёва сіламі ЗША тэрыторыі Каліфорніі, а праз год згодна зь мірнай дамовай землі афіцыйна замацаваліся за ЗША. 15 сьнежня 1849 году Сан-Хасэ стаў сталіцай неарганізаванай тэрыторыі, а пасьля таго як Каліфорнія ў якасьці штату далучылася да Зьвязу 9 верасьня 1850 году, Сан-Хасэ быў аб’яўлены афіцыйнай сталіцай штату. 27 сакавіка 1850 году Сан-Хасэ быў інкарпараваны поруч з Сан-Дыега і Бэнішам. З гарадоў Каліфорніі толькі Сакрамэнта былі інкарпараваны раней. Места аднак нядоўга ўважалася за сталіцу. Заканадаўцы зьбіраліся тут толькі ў 1849—1851 гадах, а будынак Капітоліюму не захаваўся. У час 1900—1910 гадоў Сан-Хасэ стаў цэнтрам вынаходніцтваў, інавацыяў і дасьледаваньняў у авіяцыі, якія прасоўваліся ў тым ліку Джонам Монтгомэры. У гэты ж час места стала цэнтрам інавацыяў у мэханізацыі і індустрыялізацыі сельскагаспадарчай і харчовай вытворчасьці. Не зважаючы, што Сан-Хасэ пацярпеў ня гэтак моцна, як Сан-Францыска, горад таксама зазнаў руйнаваньні падчас землятрусу 1906 году. Геаграфія Сан-Хасэ разьмешчаны ў даліне Санта-Клара, у паўднёвай частцы зоны аглямэрацыі затокі Сан-Францыска ў Паўночнай Каліфорніі. Скрайняя паўночная частка гораду выходзіць на Сан-Францыскую затоку ля Алвіса, аднак большая частка места аддаленая ад берага затокі. Паводле зьвестак Бюро перапісу насельніцтва ЗША, агульная плошча гораду складае 466 км², што робіць яго чацьвертым паводле плошчы горадам Каліфорніі пасьля Лос-Анджэлесу, Сан-Дыега і Каліфорнія-Сіці. Сан-Хасэ месьціцца паміж разломам Сан-Андрэас, які стаў крыніцай землятрусу Лома-Прыета 1989 году, і разломам Калавэрас. У горадзе адбываецца ў сярэднім ад аднаго да двух мерных землятрусаў на год. Яны ўзьнікаюць беспасярэдне на ўсход ад гораду — на рухомым вучастку разлому Калавэрас, які ёсьць адной з галоўных крыніцаў сэйсьмічнай актыўнасьці ў Паўночнай Каліфорніі. 14 красавіка 1984 году, а 13 гадзіне паводле мясцовага часу, землятрус магнітудай 6,2 пунктраў ударыў па разломе Калавэрас ля гары Гамільтан у Сан-Хасэ. Найбольш сур’ёзны землятрус 1906 году пашкодзіў шматлікія будынкі ў Сан-Хасэ. Яшчэ раней значныя землятрусы скалынулі горад у 1839, 1851, 1858, 1864, 1865, 1868 і 1891 гадах. Землятрус у Дэйлі-Сіці 1957 году таксама ўчыніў пэўную шкоду. Землятрус Лома-Прыета 1989 году пашкодзіў асобныя раёны места. Клімат Сан-Хасэ, як і большая частка затокі, мае міжземнаморскі клімат паводле клясыфікацыі Кёпэна. Тут назіраецца цёплае, гарачае і сухое лета ды прахалодная вільготная зіма. У Сан-Хасэ ў сярэднім налічваецца 298 сонечных дзён на год, а сярэднегадавая тэмпэратура складае 16,3 °C. Горад аточаны гарамі з трох бакоў і, у адрозьненьне ад Сан-Францыска, ня мае выхаду да Ціхага акіяну. Дзякуючы гэтаму, места больш абароненае ад дажджоў. Як і ўвесь рэгіён затокі, Сан-Хасэ падзяляецца на зоны зь дзясяткам мікракліматаў. Дзякуючы больш выяўленаму дажджавому ценю ад гораў Санта-Круз, цэнтар места атрымлівае найменшую колькасьць ападкаў, тады як на поўдні Сан-Хасэ, які месьціцца ўсяго за 16 км ад цэнтру, мае больш ападкаў і таму вылучаецца некалькі больш рэзкімі тэмпэратурнымі перападамі. Сярэднямесячная содневая тэмпэратура вагаецца ад каля 10 °C у сьнежні і студзені да каля 21 °C у ліпені і жніўні. Найвышэйшая тэмпэратура, калі-небудзь зафіксаваная ў Сан-Хасэ, складала 43 °C, што назіралася 6 верасьня 2022 году. Найніжэйшай тэмпэратурай лічыцца −7,8 °C, што было зафіксавана 6 студзеня 1894 году. У сярэднім толькі 2,7 раніцы на год тэмпэратура апускаецца да нулявой адзнакі або ніжэй за яе, у той час 16 дзён дзённы максымум дасягае або перавышае 32 °C. Содневы перапад тэмпэратураў значна шырэйшы, чым на ўзьбярэжжы або ў Сан-Францыска, аднак усё адно значна меншы за той, які назіраецца ў Каліфарнійскай даліне. Колькасьць ападкаў вагаецца вельмі моцна. Паміж ліпенем 1876 і чэрвенем 1877 году назіраная іхняя колькасьць складала 122,7 мм, у той час як у пэрыяд зь ліпеня 1889 па чэрвень 1890 году колькасьць ападкаў дасягала 769,6 мм. Час 2020—2021 гадоў стаў найбольш засушлівым за 127 гадоў назіраньняў за ападкамі ў Сан-Хасэ. Найбольшая колькасьць ападкаў за адзін месяц у 314,5 мм выпала ў студзені 1911 году. Максымальная колькасьць ападкаў за 24 гадзіны ў 91,4 мм была зафіксаваная 30 студзеня 1968 году. Эканоміка Сані-Хасэ ўважаецца за сталіцу Крамянёвай даліны. Тут расквартавана ня меней за 25 кампаніяў са штатам больш за 1000 чалавек. Сярод іх — такія высокатэхналягічныя карпарацыі, як Adobe Systems, BEA Systems, Cisco і eBay. Камбінаваная статыстычная зона затокі Сан-Францыска, куды трапляе Сан-Хасэ, уважаецца за трэцюю паводле велічыні рэгіянальную эканоміку ў ЗША паводле зьвестак за 2018 год, маючы ВУП у памеры 1,03 трыльёнаў даляраў. Сан-Хасэ мае статус вольнай гандлёвай зоны ЗША. Горад атрымаў дазвол на стварэньне вольнай гандлёвай зоны ад фэдэральнага ўраду ЗША яшчэ ў 1974 годзе, стаўшы такім чынам 18-й вольнай гандлёвай зонай у ЗША. У адпаведнасьці з гэтым дазволам, мясцовы ўрад мае паўнамоцтвы кантраляваць і адміністраваць замежны гандаль у акругах Санта-Клара, Мантэрэй, Сан-Бэніта, Санта-Круз, а таксама ў паўднёвых частках акругаў Сан-Матэо і Аламіда. Спорт У Сан-Хасэ базуюцца «Сан-Хасэ Шаркс» з НХЛ, «Сан-Хасэ Баракуда» з АХЛ і «Сан-Хасэ Эрткўэйкс» з МЛС. «Шаркс» і «Баракуда» ладзяць свае хатнія маты у SAP-Цэнтры. «Эрткўэйкс» пабудавалі новы стадыён на 18 тысяч месцаў, які адкрыўся ў сакавіку 2015 году. Сан-Хасэ быў горадам-заснавальнікам як Каліфарнійскай лігі, гэтак і Ціхаакіянскай узьбярэжнай лігі ў Малой бэйсбольнай лізе. Цяпер горад мае свайго прадстаўніка клюб «Сан-Хасэ Джаентс», які ёсьць філіяй каманды «Сан-Францыска Джаентс». Сан-Хасэ цягам некалькіх гадоў ладзіў адборачныя спаборніцтвы, дзеля вызначэньня ўдзельнікаў алімпійскай зборнай ЗША. У 2004 годзе тут былі зладжаныя адборачныя турніры па дзюдо, тэквандо, батутнай гімнастыцы і мастацкай гімнастыцы ў Спартовым цэнтры ўнівэрсытэту Сан-Хасэ. SAP-Цэнтар прымаў адборачныя турніры па гімнастыцы ў 2012 годзе і толькі жаночы турнір у 2016 годзе. Таксама тут ладзіўся чэмпіянат ЗША па фігурным катаньні, які ў алімпійскія гады выкарыстоўваецца дзеля адбору спартоўцаў, у 1996, 2012 і 2018 гадах. Горад таксама меўся прыняць чэмпіянат 2021 году, аднак яго перанесьлі ў Лас-Вэгас, і замест гэтага ў Сан-Хасэ ладзіўся чэмпіянат краіны 2023 году. У 2008 годзе блізу 90% сяброў алімпійскай зборнай ЗША прайшлі адпрацоўку ва ўнівэрсытэце Сан-Хасэ перад ад’ездам на Алімпійскія гульні 2008 году у Пэкін. З 2005 па 2007 гады ў цэнтральнай частцы места ладзіўся Гран-пры Сан-Хасэ ў рамках штогадовай вулічнай гонцы ў Сусьветнай сэрыі Champ Car. У 2010-я гады Сан-Хасэ актыўна намагаўся перацягнуць да сябе бэйсбольны клюб «Оўклэнд Атлетыкс» з суседняга Оўклэнду, аднак кіраўніцтва «Сан-Францыска Джаентс» скарысталіся правам вета, каб заблякаваць гэтыя намаганьні. У 2013 годзе горад Сан-Хасэ падаў у суд на Галоўную лігу бэйсболу за тое, што тая не дазволіла «Атлетыкс» перабрацца ў Сан-Хасэ, але 5 кастрычніка 2015 году Вярхоўны суд ЗША адхіліў пазоў з боку ўраду Сан-Хасэ. PayPal-парк у Сан-Хасэ будзе месцам, дзе згуляюць восем футбольных матчаў у час летніх Алімпійскіх гульняў 2028 году. Крыніцы Літаратура Arbuckle, Clyde Clyde Arbuckle's History of San José. — San Jose, California: Memorabilia of San José. Вонкавыя спасылкі Афіцыйны сайт. Photos of San Jose — Terra Galleria San Jose Silicon Valley Chamber of Commerce San Jose — Dublin Sister City Program San Jose and Santa Clara Election Information Pictures of damage from the 1906 earthquake at Silicon Valley History Online(недаступная спасылка) Map of neighborhoods and neighboring cities