Финикс

Фи́никс (ингл. Phoenix; тәржемәлә — Феникс, оодхам: S-ki: kigk; явапай: Wathinka йәки Wakatehe; көнсығыш апачи: Fiinigis; навахо: Hoozdoh; мохаве: 'Anya Nyava) — Американың Аризона штатының баш ҡалаһы һәм иң ҙур ҡалаһы. 1 624 569 кеше йәшәй (2021 йылғы баһа буйынса). Финикс АҠШ-та — иң ҙур административ үҙәк, шулай уҡ халыҡ һаны буйынса илдә 5-се ҡала (Нью-Йорк, Лос-Анджелес, Чикаго һәм Хьюстондан һуң). Финикс Марикопа округының үҙәге һәм майҙаны буйынса АҠШ-тың иң ҙур ҡалаларының береһе булып тора. Финикс агломерацияһында (шулай уҡ Ҡояшлы үҙән булараҡ билдәле — Солт-Ривер үҙәненең бер өлөшө) 4 946 145 кеше йәшәй (2021 йылғы баһа) һәм АҠШ-та 10-сы урындаы биләй. Финикс халҡының үҫеше кәмеүгә ҡарамаҫтан, 2008 йылдан ул арта башлай, сөнки 2008 йылғы ипотека көрсөгө һәм торлаҡҡа хаҡтарҙың түбәнәйеүе арҡаһында ҡалаға иммигранттар, башлыса Мексиканан, килә башлай. Тарихы Хәҙерге Финикс урынында хохокам ҡәбиләләре биләгән, улар был сүллекте һуғарыу өсөн яҡынса 217 км ирригация каналдары булдырған, уларҙың ҡайһы берҙәре әле лә тәғәйенләнеше буйынса файҙаланыла. XVI—XVII быуаттар араһында хохокам цивилизацияһы климаттың ҡоро булыуы сәбәпле, юҡҡа сыға. Финикс тип аталған испан ултырағы хохокам цивилизацияһы юҡҡа сыҡҡан урындағы тормошто көлдән тергеҙеүҙе аңлата. XVII—XVIII быуаттарҙа испанлы Эусебио Кино был ерҙәрҙе иң тәүгеләрҙән булып тикшерә. 1848 йылда Америка-Мексика һуғышы тамамланғандан һуң, Мексиканың төньяғындағы ерҙәрҙең күп өлөшө АҠШ ҡулына күсә, уларҙың бер өлөшөндә Нью-Мексико территорияһы булдырыла (үҙ эсенә хәҙерге Финикс ерҙәрен ала). Географияһы Географик урыны Финикс АҠШ-тың көньяҡ-көнбайыш штаттарының береһе булған Аризонаның үҙәк өлөшөнөң көньяғында, Тусон һәм Флагстафф араһында, «Ҡояшлы үҙән» булараҡ билдәле Солт йылғаһы үҙәнендә, диңгеҙ кимәленән 340 м бейеклектә, Аризонаның үҙәк өлөшөндә, Сонора сүллегенең үҙәгендә урынлашҡан. Ҡала территорияһы бөтә яҡтан тауҙар менән уратып алынған булыуына ҡарамаҫтан, Финикс тигеҙлектә урынлашҡан, шуның арҡаһында ҡала урамдары һәм автомобиль юлдары селтәре дөрөҫ урынлаштырылған. Ҡала тирәһендәге үҙәндә төрлө тау массивтары: төньяҡ-көнсығышта Мак-Дауэлл, көнбайышта Уайт-Танк, көнсығышта Суперстишн һәм көньяҡ-көнбайышта Сиерра-Эстрелла. Финикс ситендә ҙур һуғарылыулы баҫыуҙар һәм индеецтарҙың бер нисә резервацияһы урынлашҡан. Солт йылғаһы (Тоҙло йылға) ҡаланы көнсығыштан көнбайышҡа киҫеп үтә. Йылғаның үҙәне, ҡаланы сөсө һыу менән өҙлөкһөҙ тәьмин итеү һәм баҫыуҙарҙы һуғарыу өсөн төҙөлгән һыуһаҡлағыстан һыу ағыҙыу осраҡтарынан тыш, һәр саҡ тиерлек ҡоро. АҠШ-тың халыҡ иҫәбен алыу бюроһы мәғлүмәттәре буйынса, ҡала территорияһы 1 343,94 км² тәшкил итә, шуларҙың 1 340,69 км² (99,8 %) — ҡоро ер һәм 3,25 км2 (0,2 %) — һыу өҫтө. Ҡала АҠШ-та халыҡ һаны буйынса 5-се урында торһа ла, территорияһы ҙур булыуы арҡаһында, Финикстың халыҡ тығыҙлығы сағыштырмаса аҙ (1 238,37 кеше/км²), шул уҡ ваҡытта Филадельфияла (халыҡ һаны буйынса 6-сы урында) ул яҡынса 4 555 кеше/км² тәшкил итә. Аризонаның күпселек өлөшөндәге кеүек, 1973 йылдан алып Финикс йәйге ваҡытҡа күсмәй. Туғандаш ҡалалары Финикста ҡала комиссияһы билдәләгән 10 туғандаш ҡалаһы бар: Иҫкәрмәләр Әҙәбиәт Luckingham Bradford. Phoenix: The History of a Southwestern Metropolis. — University of Arizona Press, 1989. — ISBN 978-0-8165-1116-7. VanderMeer, Philip. Desert Visions and the Making of Phoenix, 1860–2009 (инг.). — University of New Mexico Press, 2010. — ISBN 978-0-8263-4891-3. Һылтанмалар Официальный сайт города Ҡалып:Аризона Ҡалып:Округ Марикопа Ҡалып:Города-миллионники США Ҡалып:Окружные центры Аризоны