ئوروگوای

ئوروگوای، بە فەرمی کۆماری ڕۆژھەڵاتی ئوروگوای، وڵاتێکە لە ئەمریکای باشوور. لەگەڵ ئەرژەنتین لە ڕۆژاوا و باشووری ڕۆژاوا و بەڕازیل لە باکوور و باکووری ڕۆژھەڵات ھاوسنوورە، لەکاتێکدا لە باشوورەوە ھاوسنووری ڕیۆ دی لا پلاتا و لە باشووری ڕۆژھەڵاتەوە ھاوسنووری ئۆقیانووسی ئەتڵەسییە. بەشێکە لە ناوچەی کۆنوسوور لە ئەمریکای باشوور. ئوروگوای ڕووبەرێکی نزیکەی ١٧٦،٢١٥ کیلۆمەتری چوارگۆشە دادەپۆشێت. دانیشتووانەکەی نزیکەی ٣.٥ ملیۆن کەسە، کە نزیکەی ٢ ملیۆنیان لە ناوچەی مێترۆپۆلیتانی پایتەختەکەی و گەورەترین شاری، مۆنتیڤیدیۆ، دەژین. ئەو ناوچەیەی کە بوو بە ئوروگوای بۆ یەکەمجار ١٣،٠٠٠ ساڵ لەمەوبەر لەلایەن گرووپە ڕاوچی-کۆکەرەوەکانەوە ئاوەدان کراوە. یەکەم گەڕیدەی ئەورووپی کە گەیشتە ناوچەکە خوان دیاز دی سۆلیس بوو لە ساڵی ١٥١٦، بەڵام ناوچەکە درەنگتر لە دراوسێیەکانی داگیر کرا. لە کاتی گەیشتنی ئەورووپایییەکاندا، چارووا ھۆزە باڵاکە بوو، لەگەڵ گرووپەکانی دیکەی وەک گەلی گوارانی و گەلی چانا. ھەرچۆنێک بێت، ھیچ کام لەم گەلانە لە ڕووی کۆمەڵایەتی یان ڕامیارییەوە لە گرووپە گەورەکاندا ڕێکنەخرابوون، ئەمەش بووە ھۆی کەمبوونەوەیان. لە ناوەڕاستی ناکۆکییە خاکییکاندا، پورتووگالییەکان کۆلۆنیا دێل ساکرامێنتۆیان لە ساڵی ١٦٨٠ دامەزراند، و ئیسپانییەکانیش مۆنتیڤیدیۆیان وەک قەڵایەکی سەربازی دامەزراند. ئوروگوای سەربەخۆییی خۆی لە نێوان ١٨١١–١٨٢٨ بەدەست ھێنا، دوای ململانێیەکی چوار لایەنە کە پورتووگال، ئیسپانیا و دواتریش پارێزگا یەکگرتووەکانی ڕیۆ دی لا پلاتا و ئیمپراتۆریەتی بەڕازیلی تێدابوو. لە ساڵی ١٨٣٠دا، وڵاتەکە دەستووری خۆی دەرکرد و بە فەرمی وەک دەوڵەتێکی سەربەخۆ دامەزرا. لە ماوەی ساڵانی سەرەتای دوای سەربەخۆیییەکەیدا، ئوروگوای لەژێر کاریگەری و دەستێوەردانی بیانی و کۆمەڵێک ململانێی ناوخۆیی و پشێویی ڕامیاریدا مایەوە. لە نیوەی دووەمی سەدەی ١٩یەمەوە، وڵاتەکە گەواھیدەری شەپۆلە گرینگەکانی کۆچی ئەورووپی بوو—بە شێوەیەکی سەرەکی لە ئیسپانیا، ئیتاڵیا، و فەڕەنسا—کە کاریگەرییەکی زۆریان لەسەر دانیشتووانناسییەکەی ھەبوو و بناغەی فەرھەنگ و کۆمەڵگەی ئوروگواییی ئێستایان دانا. ڕامیاریی نیشتمانی لەژێر دەسەڵاتی دوو پارتی ڕامیاریدا بوو: پارتی کۆلۆرادۆ و پارتی نیشتمانی، کە لە چەندین جەنگی ناوخۆییدا لە ماوەی سەدەی ١٩یەمدا ڕووبەڕووی یەکتر بوونەوە و بە کۆمەڵ بە «پارتە سوننەتییەکان» ناسراون. لە سەرەتای سەدەی ٢٠ەمدا، زنجیرەیەک چاکسازیی پێشەنگ لە بوارەکانی ئابووری، کار و کۆمەڵایەتیدا بناغەکانی دەوڵەتێکی خۆشگوزەرانیی پێشکەوتوویان دانا. ئەم گەشەپێدانانە، لەگەڵ ماوەیەک لە سەقامگیریی ڕامیاریی بەردەوام، ناوبانگی «سویسڕای ئەمریکاکان»یان بۆ وڵاتەکە بەدەست ھێنا. زنجیرەیەک قەیرانی ئابووری و شەڕی دژی چەپی توندڕەوی جەنگی گەریلای شاری لە کۆتاییی ساڵانی ١٩٦٠–١٩٧٠ بووە ھۆی کودەتای ١٩٧٣، کە دکتاتۆرییەکی سەربازی-مەدەنی تا ساڵی ١٩٨٥ دامەزراند. ئوروگوای ئەمڕۆ کۆمارێکی دەستووریی دیموکراتیکە، کە سەرۆکێک ھەم وەک سەرۆکی دەوڵەت و ھەم وەک سەرۆکی حکوومەت کار دەکات. ئوروگوای لە پێوەرە نێونەتەوەیییەکانی دیموکراسی، شەفافییەتی حکوومەت، ئازادیی ئابووری، پێشکەوتنی کۆمەڵایەتی، یەکسانیی داھات، داھاتی ھەر کەسێک، داھێنان و ژێرخاندا پلەیەکی بەرزی ھەیە. وەک ئابوورییەکی داھات-بەرز پۆلێن دەکرێت. ھەروەھا لە ڕووی کۆمەڵایەتییەوە زۆر لیبراڵە، و کانابیسی بە تەواوی یاسایی کردووە—وەک یەکەم وڵات لە جیھاندا کە ئەو کارە بکات—و ھەروەھا ھاوسەرگیریی ھاوڕەگەزان، لەباربردن و مردن بە ویستی خۆت. ئوروگوای ھەروەھا ئەندامێکی دامەزرێنەری نەتەوە یەکگرتووەکان، ڕێکخراوەی دەوڵەتە ئەمریکییەکان، و مێرکۆسۆرە. بنەچەی ناو وڵاتی ئوروگوای ناوەکەی لە ڕیۆ ئوروگوای لە زمانی ڕەسەنی گوارانییەوە وەرگرتووە. چەندین لێکدانەوە ھەن، لەوانە «ڕووباری باڵندە» («ڕووباری ئووروو»، لە ڕێگەی چارووانەوە، کە ئووروو ناوێکی گشتییە بۆ ھەر باڵندەیەکی کێوی). ھەروەھا ناوەکە دەکرێت ئاماژە بێت بۆ شەیتانۆکەیەکی ڕووبار کە پێی دەوترێت «ئوروگوئا» (پۆمێلا مێگاستۆما) کە لە کەناراوەکانیدا زۆر بووە. یەکێک لە بەناوبانگترین لێکدانەوەکان بۆ ناوەکە لەلایەن شاعیری ناسراوی ئوروگوایی خوان زۆریلا دی سان مارتین پێشنیار کراوە، کە «ڕووباری باڵندە ڕەنگاوڕەنگەکان»ە؛ ئەم لێکدانەوەیە، ئەگەرچی جێی گومانە، بەڵام ھێشتا بایەخێکی فەرھەنگی گرینگی لە وڵاتەکەدا ھەیە. لە سەردەمی داگیرکاریی ئیسپانی و بۆ ماوەیەک دوای ئەوە، ئوروگوای و ھەندێک لە خاکە دراوسێیەکانی ناویان «باندا ئۆریێنتال [دێل ئوروگوای]» («کەناری ڕۆژھەڵاتی [ڕووباری ئوروگوای]») بوو، پاشان بۆ چەند ساڵێک «پرۆڤینیسیا ئۆریێنتال» («پارێزگای ڕۆژھەڵات»). لەوەتەی سەربەخۆیییەوە، وڵاتەکە بە «کۆماری ڕۆژھەڵاتی ئوروگوای» ناسراوە، کە بە واتای وشەیی وەردەگێڕدرێت بۆ «کۆماری ڕۆژھەڵاتی [ڕووباری] ئوروگوای». بەڵام بە فەرمی بە ھەردوو شێوەی «کۆماری ڕۆژھەڵاتی ئوروگوای» یان «کۆماری ڕۆژھەڵاتی ئوروگوای» وەردەگێڕدرێت. تێبینییەکان سەرچاوەکان دەروازەی ئەمریکای لاتین دەروازەی وڵاتەکان دەروازەی ئوروگوای