Шурӑ Чиркӳ

Шурӑ Чиркӳ (укр. Біла Церква) — Украина варринчи хула, Кейӳ облаҫӗн паллӑ экономикӑллӑ, вӗрентӳллӗ тата культурӑллӑ центрӗ. Хула Кейӳрен 80 километр кӑнтӑралла Рось юханшывӗ хӗрринче вырнаҫнӑ. Шурӑ Чиркӳ хули облаҫри чи пысӑк хула. 1115 ҫулта Ипатий ҫул ҫырӑвӗнче пӗрремӗш хут Юрьев ятлӑ пек палӑртнӑ. Шурӑ Чиркӳ районӗн администрациллӗ центрӗ. Ят Хула никӗслени ҫинчен нумай тӗрлӗрен верси пур. 1032 ҫулта кермен пек Шурӑ Чиркӗве Аслӑ Кейӳ кнеҫӗ Ӑслӑ Ярослав туса хунӑ. Ку кермене кнеҫӗн христиан ячӗ — Юрьев панӑ. 1050 ҫулта Кермен тӑвӗ ҫинчи Ярослав епископ чиркӗвӗ тунӑ. Ту тӳпинче тӑрса чиркӳ хулан паллӑ вырӑн пулса тӑнӑ. Кейӳ Руҫӗнчи хула куҫан халӑхран (кумантан, печенегрен т.ы. те) хӳтӗленес тесе тунӑ пулнӑ. Вырӑнти пурӑнакансем ку чиркӗве шурӑ тенӗ. Монгол ҫарӗсем ӑна аркатнӑ чух вырӑнтисем хулана ҫӗнӗрен туса Шурӑ Чиркӳ ят панӑ. Географи Вырнаҫни Хула Кейӳ облаҫӗн кӑнтӑр-анӑҫӗнче вырнаҫнӑ. Унпа юнашар E95 (Санкт-Петербург – Кейӳ – Мерзифон). Украинӑн тӗп хуличчен — Кейӳччен вӑрӑмӑш 84 км, «Борисполь» тӗнчери аэропортчен — 120 км. Тӗп хулапа юнашар вырнаҫни, канлӗ транспорт инфраструктури, социаллӑ-экономикӑллӑ инфраструктура, таса ҫутҫанталӑк хулана инвестиципе туристсемшӗн уҫаҫҫӗ. Геологиллӗ енчен пӑхсан, хула ҫӗрӗ Украина кристаллӑ хӳтлӗхӗнче вырнаҫнӑ. Зонӑллӑ енчен пӑхсан, вӑл вӑрмантан ҫеҫенхире таран хутӑш зона — вӑрман-ҫеҫенхир. Шурӑ Чиркӳре радон шывӗсен ҫӑлкуҫӗсем пур. Тӗп юханшыв — Рось, вӑл хула урлӑ 16 км юхать. Протока хула урлӑ 9,6 км юхать тата Росе кӗрет. 9,6 километрлӗ Сухой Яр ҫырми юхать. Рось юханшывӗ урлӑ хула чиккинчи тӑватӑ кӗпер пур. Хулара нумай пӗчӗк парксемпе скверсем пур. Чи паллӑ: Тарас Шевченко ячӗллӗ Культурӑпа кану хулари паркӗ. Хула варринче Мухтав паркӗ лартнӑ. Хулан ҫурҫӗр-анӑҫ хӗрринче «Александрия» патшалӑх дендрологиллӗ паркӗ пур. Украинӑри ку чи архитектурӑллӑ ландшафтлӑ парк. Вӑл Рось хӗрринчи 297 га лаптӑкра вырнаҫнӑ. Клиническая урамӗ тӑрӑх «Строителей» парк (укр. Парк Будівельників) лартнӑ. 2000 ҫулхи утӑ уйӑхӗн 12-мӗшӗнче Сӑваплӑ Пётрпа Павел чиркӗвӗ тума пуҫланӑ. Климат Климат вӑтам-континенталлӑ, ӑшӑ, лайӑх нӳрлӗх. Хӗл ҫемҫе; кӑрлачӑн вӑтам температури –6 °C. Ҫу ӑшӑ; утӑн вӑтам температури 18-тан 20-ччен °C. Нӳрӗк ҫулталӑкри 600 мм яхӑн. Ҫулталӑкри вӑтам нӳрӗк йышӗ – 500-600 мм, нӳрлӗх коэффициенчӗ 1,3. Ҫулталӑкри вӑтам температури 6,9 °C. Сивӗсӗр (вегетаци) тапхӑрӑн вӑтам вӑрӑмӑшӗ 160-170 кун. Анӑҫпа кӑнтӑр-анӑҫ енлӗ ҫилсем нумайрахӑш. Истори Хулана 1032 ҫула Кейӳ кнеҫӗ Ӑслӑ Ярослав никӗсленӗ. Никӗсленӗренпе хулан урӑхлӑ ячӗ пулнӑ: Юрьев (Гюргев), мӗншӗн тесен кнеҫӗн христиан ячӗ Юрий (Георгий) пулнӑ. 1240 ҫулта Юрьев хулине монгол-тутарсем пӗтернӗ. Унӑн ишӗлчӗкӗсем ҫинче вӑхӑтран ҫӗнӗ хула йӗркеленнӗ, ӑна Белая Церковь (украинлерен — Шурӑ Чиркӳ) тенӗ. Ҫак ят Кермен тӑвӗ ҫинчи сыхланса юлнӑ е ҫӗнӗрен тунӑ чиркӗвӗн шурӑ стенисемпе ҫыхӑннӑ. 1360-мӗш ҫулсенчен пуҫласа хула Аслӑ Литва кнеҫлӗхӗ, каярахпа Польша аллинче пулнӑ. Кунта 1651 ҫулта Богдан Хмельницкийпе Польша тӳре-шари хушшинче Шурӑ Чиркӳ килӗшӗвне алӑ пуснӑ. 1774 ҫулта хула Польша магначӗсен Браницкисен харпӑрлӑхне куҫать, вӗсем ӑна хӑйсен резиденцийӗ туса хураҫҫӗ те паллӑ Александрия дендропаркне йӗркелеҫҫӗ. Польшӑна пайланӑ хыҫҫӑн (XVIII ӗмӗр вӗҫӗнче) хула Раҫҫей империне кӗнӗ. 1918 ҫулта Шурӑ Чиркӳ Симон Петлюра тата Владимир Винниченко ертсе пынӑ антигетман пӑлхавӗн центрӗ пулса тӑрать. Иккӗмӗш Тӗнче вӑрҫи вӑхӑтӗнче хулана 950 кун тытса тӑнӑ, пысӑк сиен кӳрнӗ. Паянхи вӑхӑтра вӑл Украинӑн Кейӳ облаҫӗнчи чи пысӑк промышленноҫпа культура центрӗ шутланать, унта 200 пин ытла ҫын пурӑнать. Шалти пайлану Шурӑ Чиркӳ хулин тӗп районӗсем: Леваневский, Песчаный, Таращанский массивӗсем, Пионерская микрорайон, ДНС массивӗ, Заречье, чукунҫул посёлокӗн районӗ, Роток, Вокзальная, Центр, Павличенко массивӗ (Штабная), Гаёк ӗлӗкхи ҫар посёлокӗ. Пурӑнан халӑх Шурӑ Чиркӗвӗн пурӑнан халӑхӗ 196 пин ҫын. Экономика Пӗтӗмӗшле регион продукчӗпе хула экономики облаҫри администраци субъекчӗсем хушшинче чи пысӑкки шутланать. Ӑна хӑватлӑ промышленноҫ комплексӗ кӑтартать, унта тӗрлӗ отрасльпе секторти 57 предприяти кӗрет. Хулан экономикӑн малта пыракан секторӗсем шутне хими тата нефтехими промышленноҫӗ, машиностроени, тупӑш кӑларни, ҫӑмӑл промышленноҫ, апат-ҫимӗҫ тирпейлени, фармацевтика, сӗтел-пукан туса кӑларни тата ыттисем кӗреҫҫӗ. Тӑванлӑ хуласем Шурӑ Чиркӳ 16 хуласемпе тӑванлӑ: Ҫакӑн пек пӑхӑр Кейӳ Кейӳ облаҫӗ Асӑрхавсем Вуламалли Олексій Стародуб [та ін.] // Будівельна історія Білої Церкви XI—XXI століть. — Біла Церква: Пшонківський О. В. [вид.], 2017. — ISBN 978-617-604-119-1 (повне зібрання). Т. 1 : Від середньовічного граду до сучасного міста. — 2017. — 345, [1] с. : іл., фот. — ISBN 978-617-604-120-7 (т. 1): Т. 2 : Сучасне місто: розбудова. — 2017. — [351]-727 с. : іл., фот. — ISBN 978-617-604-121-4 (т. 2): Т. 3 : Сучасне місто: будівельні організації. — 2017. — [733]-1029, [1] с. : іл., фот. — ISBN 978-617-604-122-1 (т. 3): Т. 4 : Науково-довідковий апарат. — 2017. — [1033]-1363, [2] с. — Бібліогр.: с. 1045—1270. — ISBN 978-617-604-123-8 (т. 4) Белая Церковь // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907. Никонов В.А. Краткий топонимический словарь. — М.: Мысль, 1966. — 509 с. — 32000 экз. Поспелов Е. М. Географические названия мира. Топонимический словарь / отв. ред. Р. А. Агеева. — 2-е изд., стереотип. — М.: Русские словари, Астрель, АСТ, 2002. — 512 с. — 3000 экз. — ISBN 5-17-001389-2 Каҫӑсем Біла Церква - довідник міста Офіційний сайт Білоцерківської міської ради та її виконавчих комітетів 9 квітня 2015 архивланӑ. (укр.) Офіційний сайт Дендрологічного парку «Олександрія» 21 березня 2017 архивланӑ. (укр.) Всеукраїнський проект міських інформаційних ресурсів. Біла Церква online (укр.) Сайт міста: історія, сьогодення, майбутнє 20 січня 2021 архивланӑ. (укр.)