Балта (қала)

Балта (укр. Ба́лта) — Украинаның Одесса облысының Подольск ауданындағы қала, Балта қалалық қауымдастығының әкімшілік орталығы. 2020 жылға дейін таратылған Балта ауданының әкімшілік орталығы болды. 2025 жылы Балта қаласының тұрғындарының саны 19 400 адамды құрады. Географиялық орналасуы Балта Одесса облысының солтүстігінде, Одессадан солтүстік-батысқа қарай 218 км жерде, Кодыма өзенінің бойында орналасқан. Солтүстік Қара теңіз аймағының аймақтарына тән орманды далалық ландшафт басым. Климаты қоңыржай континенттік, қысы біршама жұмсақ, қарлы. Қаладан оңтүстікке қарай 4 шақырым жерде Белино ауылында Борщы – Бірінші Май желісінде Балта темір жол вокзалы бар. Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық Балта – шағын қала. Ол өз елінде халық саны бойынша 145-ші орында (Украина), облыста 9-шы орында (Одесса облысы). Әлемдегі барлық қалалар арасындағы орны: шамамен 17987 орын. Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық: Подольск (20 км), Ананьев (35 км), Кодыма (41 км), Гайворон (48 км), Бершадь (48 км), Рыбница (49 км, Молдавия), Резина (53 км, Молдавия), Шолданешты (63 км, Молдавия), Благовещенское (63 км), Каменка (69 км, Молдавия), Маяк (79 км, Молдавия), Дубоссары (82 км, Молдавия), Орхей (85 км, Молдавия), Криулень (87 км, Молдавия), Ладыжин (88 км), Григориополь (90 км, Молдавия), Гайсин (98 км), Тульчин (99 км), Вадул-луй-Водэ (102 км, Молдавия), Умань (102 км). Тарихы 1690-1695 жылдары Кодыма өзенінің сол жақ жоғары жағалауында поляк магнаты княз Юзеф Любомирский өз иелігін татар және түрік ордаларының шабуылдарынан қорғауға тиіс бекіністерді тұрғызды. Оның айналасында елді мекен өсіп, бекініспен бірге Юзефград деп аталды. Балта мен Йозефградқа украин, орыс, белорус және поляк крепостнойлары, Булавин көтерілісіне қатысушылар қоныстанды. Мұнда оңтүстік пен батыстан молдовандар мен еврейлер келді. Балта мен Юзефград халқы саудамен, егіншілікпен, бау-бақшамен, жүзім шаруашылығымен айналысты, көптеген тұрғындар қой терісін тігіп, маусымдық кәсіппен айналысты. Түрік және поляк феодалдарының қысымының күшеюіне байланысты екі елді мекеннің шаруалары бірнеше рет езушілерге қарсы көтерілді. XVII ғасырдың аяғында бұқараның әлеуметтік және ұлттық езгіге қарсы күресі, Украинаның оң жағалауын Ресеймен біріктіру үшін фастовский полковнигі Семен Палиус басқарды. 1711 жылғы Прут жорығы мен XVIII ғасырдың 2-жартысындағы орыс-түрік соғыстары кезінде А.В.Суворовтың әскерлері Балта арқылы өтті. Яссы келісімі бойынша (1791) Оңтүстік Буг пен Днестр арасындағы аумақ Ресейге берілді. 1793 жылы Украинаның оң жағалауы сол жағалаудағы Украинамен біріккенде, Ресей үкіметі Любомирский княздарынан Йозефградты сатып алды. Балта Еленск болып өзгертіліп, Вознесенск корольдігіне бағынды. 1797 жылы 26 қыркүйекте Кодыма өзенімен ғана бөлінген ауылдар да, елді мекендер де бір қалаға – Балтаға біріктіріліп, Подольск губерниясының уездік орталығы болды. 1852 жылдың ортасында қала мен ауданның елтаңбалары бекітілді. XIX ғасырдың басында Балта Украинаның ірі сауда және қолөнер орталықтарының біріне айналды. Бұған оның тиімді орналасуы – Подоль, Волынь, Киев және Қара теңіз порттары арасындағы маңызды сауда жолында орналасуы ықпал етті. Балта қаласында жыл сайын екі жәрмеңке өткізілетін. Мұнда бидай, ірі қара, шошқа майы, жүн, тері және қолөнер бұйымдары саудаланды. Экономиканың дамуы қаланың қарқынды өсуіне әкелді. 1848 жылы мұнда сауда орындары, дәріхана, аурухана салынды. 50-жылдардың басында қалада екі сыныптық мектеп жұмыс істей бастады. Келуші әртістер үшін театр ашылады. Пошта жолы Балтаны Одесса, Киев және Санкт-Петербургпен байланыстырады. Қаланың даму тарихындағы маңызды кезең 1865 жылы Одесса-Балта темір жолының салынуы болды. Ол оңтүстік-батыс ауыл шаруашылығы аудандарын Одесса портымен байланыстырды. 1868 жылы Елизаветградқа (қазіргі Кировоград) дейін жалғасты. 1903 жылы Балта қаласында прогимназия (1910 жылы гимназия болып өзгертілді) және жоғары бастауыш мектеп ашылды, бірақ оларда негізінен ауқатты отбасының балалары оқыды. Сонымен қатар, бір сыныпты еврей мектебі болды. 1924 жылы Балта ауданы құрылып, қаланың өзі 1924 жылдан 1928 жылға дейін Кеңестік Украина құрамындағы Молдавия АССР-інің астанасы болды. 1940 жылдан бастап Балта Одесса облысының құрамына кірді. Өнеркәсібі Негізгі кәсіпорындар: «Агрофирма Хлебная Нива» ЖШС наубайханасы, «Балт тігін фабрикасы» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі, «Балт орман шаруашылығы». Көрікті жерлері Қалада «уездік» кезеңнен қалған көптеген тарихи және мәдени ескерткіштер сақталған. Оларға Әулие Феодосиев монастырының кешені (1907), Успен соборы (1911), Ескі сенушілер шіркеуі, спирт зауытының ғимараттары, сауда үйлері, аурухана мен перзентхана, мектеп бар. Поляк дәуіріндегі ең көне ғимараттар: Әулие Станислав шіркеуі (1765), Балтық-Подольск полкінің казармалары (1780). Қалада соғысқа дейінгі кеңестік кезеңнен қалған орындар бар: Александр Суворовтың түріктерді жеңу құрметіне арналған саябақ (1920 жылы құрылған), халық театры (1925), өрт бақылайтын мұнара (1929). Галерея Дереккөздер