Odessa

Odessa (Ukraynaca: Оде́са; Rusça: Оде́сса), Ukrayna'nın üçüncü en kalabalık şehri ve belediyesi olan Odessa, ülkenin güneybatısında, Karadeniz'in kuzeybatı kıyısında yer alan önemli bir liman ve ulaşım merkezidir. Şehir aynı zamanda Odessa Rayonu ve Odessa Oblastı'nın idari merkezi ve çok etnikli bir kültür merkezidir. Ocak 2021 itibarıyla Odessa'nın nüfusu yaklaşık 1.010.537'dir. 25 Ocak 2023'te, tarihi şehir merkezi, çok kültürlülüğü ve 19. yüzyıl şehir planlaması nedeniyle UNESCO Dünya Mirası Komitesi tarafından Dünya Mirası Alanı ilan edilmiş ve Tehlike Altındaki Dünya Mirası Listesi'ne eklenmiştir. Bu ilan, Rusya'nın Ukrayna'yı işgali sırasında Odessa'nın bombalanması ve şehir genelindeki binaların hasar görmesi veya yıkılması üzerine yapılmıştır. Klasik Antik Çağ'da, MÖ 6. yüzyılın ortalarından itibaren bu konumda büyük bir Yunan yerleşimi bulunmaktaydı. Antik Yunan yerleşimi Histria'nın olası bir yeri olarak araştırılmıştır. Litvanya Büyük Dükalığı'nın bir parçası olan Slav yerleşim yeri Kotsiubijiv'in (Hacibey) ilk kronik kaydı, buradan deniz yoluyla İstanbul'a bir geminin gönderildiği 1415 yılına dayanmaktadır. Büyük Dükalık kontrolü kaybettikten sonra, liman ve çevresi 1529 yılında Hacibey adıyla Osmanlı İmparatorluğu'nun egemenliğine girdi ve Osmanlıların Rus-Türk Savaşı'ndaki (1787-1792) yenilgisine kadar bu egemenliği sürdürdü. 1794 yılında, Rus İmparatoriçesi II. Katerina'in Hacibey'de bir donanma limanı ve ticaret merkezi kurulmasına dair bir kararname yayınlandı ve buraya kısa süre sonra Odessa adı verildi. 1819'dan 1858'e kadar Odessa serbest bir limandı. Sovyet döneminde önemli bir ticaret limanı ve deniz üssüydü. 19. yüzyılda Odessa, Moskova, Saint Petersburg ve Varşova'dan sonra Rus İmparatorluğu'nun dördüncü büyük şehriydi. Tarihi mimarisi, Fransız ve İtalyan tarzlarından büyük ölçüde etkilenmiş olup, Rus'tan ziyade Akdeniz tarzındadır. Bazı binalar, Art Nouveau, Rönesans ve Klasikçi tarzların bir karışımıyla inşa edilmiştir. Odessa, sıcak su limanıdır. Odessa şehri, hem Odessa Limanı'na hem de şehrin banliyölerinde bulunan önemli bir petrol terminali olan Pivdennyi Limanı'na ev sahipliği yapmaktadır. Aynı bölgede, Odessa'nın güneybatısında, bir diğer önemli liman olan Çornomorsk bulunmaktadır. Birlikte, demiryollarıyla entegre olan önemli bir ulaşım merkezini temsil etmektedirler. Odessa'nın petrol ve kimyasal işleme tesisleri, stratejik boru hatlarıyla Rus ve diğer Avrupa ağlarına bağlıdır. 2000 yılında, Odessa Ticari Deniz Limanı'ndaki Karantina İskelesi, 25 yıllık bir süre için serbest liman ve serbest ekonomik bölge ilan edilmiştir. Tarih Kent, Yaş Antlaşması'yla (1792) Rusya'ya bağlanan Tatar yerleşimi olan Hacıbey'in bulunduğu yere kuruldu. Ruslar, 1794'te inşa etmeye başladıkları deniz üssü ve limanın çevresinde gelişen bu yeni şehre 1795'te, Milet kolonisi Odessos'un (günümüzde Varna) anısına, Odessa adını verdiler. 1803'ten 1814'e kadar dük Armand de Richelieu'nün yönetimdeki şehir, 1805'te Yeni Rusya'nın yönetim merkezi olarak hızla gelişti. 1865'te bir Odessa Üniversitesi'nin kurulmasından sonra nüfusu artmaya devam eden şehir, 19. yüzyıl sonunda, Rus İmparatorluğu'nun ikinci büyük liman kenti haline geldi. Şehir tarihindeki en önemli olaylardan biri ise, günümüzde en çok Sergei Eisenstein'ın Potemkin Zırhlısı (1925) filmi sayesinde hatırlanan 1905 yılında şehir limanında demirlenen Potemkin zırhlısında meydana gelen ayaklanmadır. Potemkin Zırhlısı Ayaklanması olarak bilinen bu olayda, Rusya'nın Karadeniz filosuna bağlı savaş gemisi Potemkin'de dayanılmaz yaşama şartlarından bezmiş mürettebatın Çar rejimine bağlı subaylara karşı başlattıkları ayaklanmanın sonunda gemiyi ele geçirmişlerdir. Dünya Savaşları Birinci Dünya Savaşı başlangıcında 400.000'e ulaşan nüfusun içinde, kalabalık bir Yahudi topluluğuna ev sahipliği yapmaktaydı. 1914'te şehir nüfusunun %34'ü veya 165.000 kişi, Yahudi'ydi. Yahudi nüfusu, Odessa pogramlarıyla hızlı bir şekilde azaldı. 1918-1919'da büyük bir Bolşevik ayaklanmasının patlak verdiği Odessa, sırasıyla Avusturyalılar ve sonra da Komünizm tehditine karşı birleşen Yunan ve Polonya ordularının askerlerle güçlendirilmiş Fransız Ordusu tarafından işgal edildi (18 Aralık 1918-22 Nisan 1919). İkinci Dünya Savaşı'na gelindiğinde ise, Rundstedt tarafından yönetilen Alman-Rumen güçleri tarafından 16 Ekim 1941'de ele geçirilen şehir, 10 Nisan 1944'te Sovyet komutanı Malinovskiy tarafından geri alındı. Kızıl Ordu'nun Odessa'yı "kurtarması" şerefine kent Kahraman Şehir ilan edilmiş, kent savunmasında savaşan askerlere Odessa Savunması Madalyası taltif edilmiştir. Şehirdeki Türk etkisi Şehirde hâlen az miktarda da olsa Yerli Türkler ve Tatar Türkleri yaşarlar. Şehrin önemli banliyösünün ismi Tahirova da Türkler tarafından kurulmuştur. Eski gümrük binası gibi Türklerden kalan çok az da olsa bazı binalar bulunmaktadır. Osmanlı Devleti'nin kuzey Müslümanlarını, Hac için Mekke'ye götürdüğü en önemli uğrak merkezidir. Osmanlı döneminden sonra 19. yüzyıl sonları ve 20. yüzyıl başlarında da Rusya topraklarında yaşayan Müslümanların Hac'ca gitmek için toplanma noktası olmuştur. Coğrafya Odessa, güneybatı Ukrayna'da Dinyester'in ağzının yaklaşık 31 km. kuzeyinde ve Kiev'in yaklaşık 443 km. güneyindedir. Şehir, Karadeniz kıyısının sığ bir girintisi olan Odessa Körfezi'nde yer alır. İklim Nüfus Karadeniz havzasının, Samsun'dan sonra en büyük şehridir. Odessa'nın 2021 yılı itibarıyla nüfusu 1.015.826'dır. Konsolosluk 1923 yılında kurulan Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk açtığı baş konsolosluklardan biri Odessa olmuştur ve bu şehirde 1936 tarihine kadar hizmet vermiştir. Yaklaşan 2. Dünya Savaşı nedeniyle konsolosluk boşaltılmıştır. Mülkü, Türkiye Cumhuriyeti'ne ait olan bina hâlen Fransuzki Bulvarı'ndadır. Kardeş şehirler Odessa'nın kardeş şehirleri, 2020 yılı itibarıyla aşağıda listelenmiştir. "İşbirliği" şehirleri Odessa, aynı zamanda aşağıda şehirlerle işbirliği antlaşması vardır. Kaynakça