ოდესის სახვითი ხელოვნების მუზეუმი

ოდესის სახვითი ხელოვნების მუზეუმი ან ოდესის ეროვნული ხელოვნების მუზეუმი ( უკრ. Одеський національний художній музей) — სახელმწიფო ხელოვნების მუზეუმი. მდებარეობს ოდესის ცენტრში პოტოცკის სასახლეში, რომელიც XIX საუკუნის დასაწყისის არქიტექტურულ ძეგლს წარმოადგენს. მუზეუმში ამჟამად 10 ათასზე მეტი ხელოვნების ნიმუშია დაცული. სახვითი ხელოვნების მუზეუმი ოდესაში ერთადერთი მუზეუმია, სადაც შესვლა უფასოა ყოველი თვის ბოლო კვირა დღეს. ისტორია სასახლე, რომელშიც ამჟამად განთავსებულია გალერეა, ოდესის ერთ-ერთი უძველესი სასახლეა. მისი მშენებლობა შეუკვეთა პოლონეთის სეიმის ყოფილმა წევრმა, სევერინ პოტოცკიმ, რომელიც პოლონეთის დაშლის შემდეგ ხარკივის უნივერსიტეტის რექტორი გახდა. პოტოცკი ასევე მდიდარი მიწის მესაკუთრე იყო. მის ერთ-ერთ მამულში მდებარე სოფელ სევერინოვკას სახელი სწორედ მფლობელის საპატივსაცემოდ მიენიჭა. სოფელში მდებარეობდა კირქვის კარიერი. აქ მოპოვებული კირქვა გამოიყენეს როგორც სასახლის, ასევე ოდესის არაერთი საზოგადოებრივი შენობის ასაშენებლად. მშენებლობა დაიწყო 1805 წელს. მას ხელმძღვანელობდა ცნობილი იტალიელი არქიტექტორი, ოდესასა და ყირიმში არაერთი სასახლისა და საზოგადოებრივი ნაგებობის ავტორი ფრანჩესკო ბოფო. მთავარი შენობის კონსტრუქცია 1810 წლისთვის მზად იყო, თუმცა ნაპოლეონის ომების გამო ინტერიერის დეკორაციის სამუშაოების დაწყება მხოლოდ 1824 წელს მოხერხდა და 1828 წლისთვის დასრულდა. სევერინ პოტოცკი 1829 წელს გარდაიცვალა და სასახლის მშენებლობის დასრულებას ვერ მოასწრო. სასახლე მემკვიდრეობით გადაეცა მის შორეულ ნათესავს, ოლგა პოტოცკას. პოტოცკა ლევ ნარიშკინს გაჰყვა ცოლად. მიუხედავად იმისა, რომ სასახლე ოლგას პირად საკუთრებაში რჩებოდა, ზოგჯერ მას შეცდომით ნარიშკინის სასახლედ მოიხსენიებენ. 1888 წელს შენობა ოდესის მერს გრიგორი მარასლისს მიჰყიდეს, ხოლო 1892 წელს მისგან იყიდა ოდესის სახვითი ხელოვნების საზოგადოებამ. პირველი კოლექციის დასრულებას კიდევ 9 წელი დასჭირდა. საბოლოოდ, ოდესის სახვითი ხელოვნების მუზეუმი 1899 წლის 6 ნოემბერს გაიხსნა ოდესის სახვითი ხელოვნების საზოგადოების (დაარსდა 1865 წელს) ძალისხმევით. მუზეუმის კოლექცია შეიქმნა სანკ-პეტერბურგის საიმპერატორო აკადემიის მიერ მუზეუმისთვის შეწირული ნახატებით. 1920-იან წლებში მუზეუმს სახალხო ხელოვნების მუზეუმი ეწოდა. მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ ის ხელახლა გაიხსნა, როგორც ოდესის ხელოვნების გალერეა . უკრაინის პრეზიდენტის 2021 წლის 14 ოქტომბრის ბრძანებულებით, მუზეუმს ეროვნული სტატუსი მიენიჭა. 2022 წელს მუზეუმი შეიყვანეს იმ კულტურული დაწესებულებების სიაში, რომლებიც პროგრამის — Museum for Change (ცვლილებების მუზეუმი) მონაწილეები გახდნენ და ჯამში 98 000 აშშ დოლარის ოდენობის გრანტი მიიღეს. 2022 წლის 30 ნოემბერს ოდესის საქალაქო საბჭომ მხარი დაუჭირა ოდესის დამფუძნებლების ძეგლის დემონტაჟისა და ოდესის ეროვნული სახვითი ხელოვნების მუზეუმში დროებით გადატანის გადაწყვეტილებას. უკრაინაში რუსეთის შეჭრის დროს, პორტთან ახლოს მდებარე მუზეუმი დაბომბვების შედეგად დაზიანდა. 2023 წლის 5 ნოემბერს (მუზეუმის 124-ე წლისთავის წინა დღეს) მუზეუმის შენობა მნიშვნელოვნად დაზიანდა რუსული საჰაერო თავდასხმის შედეგად. შენობის შიგნიდან გადაღებულ სურათებზე ჩანს კედლებიდან ჩამოხეული ხელოვნების ნიმუშები და საჰაერო დაბომბვის შედეგად დაზიანებული ფანჯრები. ომის დაწყებისთანავე, მუზეუმის მთავარი ექსპოზიცია ფონდებში გადაიტანეს. მის ადგილას თანამედროვე მხატვრების ნამუშევრები გამოფინეს. გროტო, რომელიც ექსპოზიციის ნაწილს წარმოადგენდა, ბომბდამშენად გადაკეთდა. მუზეუმის დამთვალიერებელთა რიცხვი სამჯერ შემცირდა. კოლექცია ოდესის ხელოვნების მუზეუმის კოლექციაში წარმოდგენილია სახვითი ხელოვნების ყველა დარგი: ფერწერა, გრაფიკა, ქანდაკება, დეკორატიული და გამოყენებით ხელოვნება, რომელიც 10 000-ზე მეტ ნამუშევარს მოიცავს. გამოფენაზე, რომელიც 26 დარბაზშია განთავსებული, წარმოდგენილია XVI-XX საუკუნეების მხატვრების და ხატმწერთა ნამუშევრები და XVII საუკუნის საერო პორტრეტები. აღსანიშნავია ივანე აივაზოვსკის მრავალი ნამუშევარი და ვასილი კანდინსკის რამდენიმე ადრეული ნახატი, პერედვიჟნიკების მოძრაობის დიდი კოლექცია, ასევე ნახატები და ხელოვნების სხვა ნიმუშები, მათ შორის: ივანე კრამსკოის, ალექსეი სავრასოვის, ისააკ ლევიტანის, ივანე შიშკინის, არქიპ კუინძის, ილია რეპინის, ვასილი სურიკოვის, ალექსანდრე ბენუას, ვალენტინ სეროვის, მიხაილ ვრუბელის, ნიკოლოზ რერიხის, ბორის კუსტოდიევის, კონსტანტინ სომოვის. მუზეუმში გამოფენილია ადგილობრივი ფერწერის სკოლის — TURH ნამუშევრების დიდი კოლექცია, რომლის მთავარი წარმომადგენლები არიან: კირიაკ კოსტანდი, ევგენი ბუკოვეცკი, გერასიმ გოლოვკოვი, ტიტ დვორნიკოვი, პეტრ განსკი, გენადი ლადიჟენსკო, ალექსანდრე სტილიანუდი, ნიკოლაი კუზნეცოვი, პიოტრ ნილუსი. ხელოვნების მუზეუმში წარმოდგენილი ოდესაში საბჭოთა მხატვრობის ე.წ. სოციალური ხელოვნების ანუ სოცრეალიზმის ერთადერთი კოლექცია მოიცავს ადრეულ და გვიანდელ საბჭოთა პერიოდის აკრძალული და ოფიციალური მხატვრების ნამუშევრებს. მათ შორის: თეოფილ ფრაერმანის, იური ეგოროვის, ვალერი გეგამიანის, მარტიროს სარიანის, ლეონიდ მუჩნიკის, ალექსანდრე აცმანჩუკის, ანატოლ პეტრიცკის, ვალენტინ ხრუშჩის და ამშეი ნიურნბერგის. XX-XXI საუკუნეების ხელოვნების განყოფილება წარმოადგენს ოდესის მხატვრულ ცხოვრებას 1920-იანი წლებიდან დღემდე. ოდესის ხელოვნების მუზეუმის გროტო ხელოვნების მუზეუმის ქვეშ მდებარეობს რამდენიმე ცარიელი სარდაფი და გალერეა, რომელთაგან ერთ-ერთში შენობის ცენტრალური ნაწილის ქვეშ მიწისქვეშა გროტო აშენდა. გასული საუკუნის 1960-იან წლებში ოდესის სარესტავრაციო სახელოსნოების სპეციალისტებმა ისტორიულ დოკუმენტებზე დაყრდნობით გროტოს ფუნდამენტური რესტავრაცია ჩაატარეს. დღეს გროტო დასათვალიერებლად ხელმისაწვდომია და სასახლის ისტორიისადმი მიძღვნილი ექსკურსიის ნაწილია. მუზეუმში ამჟამად განთავსებულია უკრაინული დეკორატიული და გამოყენებითი ხელოვნების დარბაზი და გალერეა სახელწოდებით „ყვითელი გიგანტები“. ექსპოზიციის ნაწილი სახელების ისტორია დაარსების დღიდან მუზეუმმა რამდენჯერმე შეიცვალა სახელი: 1899 — სახვითი ხელოვნების ქალაქის მუზეუმი 1919 — პირველი სახელმწიფო სამხატვრო გალერეა 1923 — მესამე ხალხური ხელოვნების მუზეუმი 1925 — ხალხური ხელოვნების მუზეუმი 1928 — ოდესის ხალხური ხელოვნების მუზეუმი 1929 — ხალხური ხელოვნების მუზეუმი 1938 — ი. ი. ბროდსკის სახელობის რუსული და უკრაინული ხელოვნების მუზეუმი 1944 — ხელოვნების გალერეა 1947 — ხელოვნების გალერეა 1950 — ოდესის სახელმწიფო სამხატვრო გალერეა 1966 — ოდესის ხელოვნების მუზეუმი 2021 — ოდესის ეროვნული ხელოვნების მუზეუმი ხელმძღვანელები ოდესის მუზეუმის დირექტორი 1898-1915 — ვლადიმერ კუროვსკი (1869-1915) 1915 — ტიტ დვორნიკოვი (1862-1922) მოვალეობის შემსრულებელი 1916-1917 — ვლადიმერ კუროჩკინი (1883-1943) 1917-1921 — კირიაკ კოსტანდი (1852-1921) 1921-1926 — მიხაილ კოსტანდი (1901-1988) 1926-1937 — ცვილ ემსკი-მოგილევსკი (1887-1937) 1937 — იასინეცკი (?-?) მოვალეობის შემსრულებელი 1938-1941 ემსკი-მოგილევსკი ვლადიმერ მაიდანიკი (1911-1943) 1941 — მარია გლადსკიხი (1892-?) 1941-1944 — კონსტანტინ კლიუკი (1884-1964) 1944 — ვლადიმერ იაკოვლევი (1877-?) 1944-1953 — ვასილი ნესტეროვი (1888-1962) 1953-1957 — ვლადიმერ ანდრუშჩენკო (1904-1977) 1957-1972 — ოლგა კარპენკო (1915-2002) 1972-1979 — ივან სემენიუკი, (1933-?) 1980-1995 — ნატალია კასკო (1930-1995) 1996-2012 — ნატალია პოლიშჩუკი (1956-2022) 2012-2017 — ვიტალი აბრამოვი (დ. 1946 წელს) 2018-2021 — ალექსანდრე როიტბურდი, (1961-2021) სქოლიო