Odessa

Odessa (ukraincha: Одеса) — Ukrainaning Odessa viloyati markazi. Ukrainaning yirik sanoat, madaniyat, ilmiy va kurort markazlaridan biri. Qora dengizning shimoli-gʻarbiy sohilidagi port. Shosse va temir yoʻl tuguni. Aholisi 1,000,000 kishi (2024). Shahar 4 tumanga boʻlingan. Tarixi Odessa oʻrnida XV asrda turklarning „Xajibey“ qalʼasi boʻlgan. Uni ruslar egallab, 1793-yil oʻzlarining janubidagi tayanch punktiga aylantirgan. 1794-yildan shahar, 1795-yildan rasmiy ravishda Odessa nomini oldi. 1941—44 yillarda Odessani nemis fashistlari egallab turdi. Shahar 1944-yil 10-aprelda ozod qilindi. 1965-yil Odessaga qahramonshahar faxriy unvoni berildi. Nomlanishi oʻzbekcha: Odesa yoki Odessa inglizcha: Odesa yoki Odessa oh-DESS-ə ukraincha: Одеса uk ruscha: Одесса ru yunoncha: Οδησσός idishcha: אָדעס rumincha: Odesa Meʼmorligi Shaharning markaziy qismida A. E. Rishelye haykali va Potyomkin zinasi joylashgan klassik binolar ansambli bor (1826—41). Klassitsizm uslubida qurilgan Voronsov, Pototskiy, Narishkina saroylari, eski birja, gospital, Odessa atrofi va uning chekkalarida — iqlimiy va bal-neobalchiq kurortlar (Arkadiya, Luzanovka va boshqalar) mavjud. Odessada tarixiy voqealar bilan bogʻliq joy koʻp. Sanoati Odessada mashinasozlik (stanoksozlik, yuk-transport, sovitkich, tibbiy, savdo, poligrafiya va boshqa asbob-uskunalar, agregatlar, hisoblash mashinalari ishlab chiqarish va boshqalar), kimyo, neftni qayta ishlash, kimyofarmatsevtika, oziq-ovqat, yengil (jut, toʻqimachilik va boshqalar) sanoat korxonalari bor. Poʻlat prokat ishlab chiqarish birlashmasi faoliyat koʻrsatadi. Ijtimoiy soha Odessa — yirik dengiz porti. Havo liniyalari orqali yirik shaharlar bilan bogʻlangan. Odessada Antarktika kit ovlash flotiliyasi bazasi, 14 oliy oʻquv yurti (shu jumladan, universitet, konservatoriya), Ukraina Fanlar Akademiyasining Janubiy ilmiy markazi, 7 teatr (shu jumladan, opera va balet teatri), arxeologiya, badiiy, A. S. Pushkin nomidagi, adabiy-memorial muzeylari, sirk, filarmoniya, konservatoriya, kinostudiya bor. Demografiya Tarixiy etnik va milliy tarkibi 2001-yil Ukraina aholi sanogʻida Odessa aholisi 1,029,049 kishini tashkil qildi (shulardan — 480,341 nafari erkaklar yoki 47 % va 548,708 nafari ayollar yoki 53 %), doimiy aholisi — 1 010 298 kishi. Odessa — anʼanaviy koʻp millatli shahar hisoblanadi. Shaharda oʻndan ziyod millat vakillari istiqomat qilishadi.. Til 2001-yilgi Ukraina aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, Odesa shahri aholisining ona tili boʻyicha taqsimoti: Odessadagi tartibsizliklar 2014-yil 2-may kunida Odessa shahrida roʻy bergan qurolli toʻqnashuvlarda 37 odam halok boʻldi, 200 dan ortiq odam yaralandi. Halok boʻlganlarning aksari rossiyaparastlar ekani aytiladi. Rossiya prezidentining matbuot kotibi Dmitriy Peskovga koʻra, Putin qurbonlarni yaqinlariga hamdardlik bildirgan va bu fojeada Kiyev rahbariyatini ayblagan. Ukraina politsiyasiga koʻra, tartibsizliklarga aloqadorlikda gumonlanib, 130 odam hibsga olingan. Jinoyat kodeksining „Qasddan odam oʻldirish“, „jamoatchilik tartibini buzish“, „davlat idoralarini ishgʻol etish“ kabi oʻndan ziyod moddasi boʻyicha jinoyat ishlari qoʻzgʻotilgan. Rossiya rahbariyati Odessadagi oʻnlab odam oʻlimiga sabab boʻlgan hodisalarda Kiyev va gʻarb hukumatlarini aybladi. Qardosh shaharlar Odessa quyidagi shaharlar bilan qardosh shahar aloqalarini oʻrnatgan: Hamkor shaharlar Odessa quyidagi shaharlar bilan hamkorlik qilgan: Manbalar Adabiyotlar Havolalar Richardson, Tanya. Kaleidoscopic Odessa: History and Place in Contemporary Ukraine. University of Toronto Press, 2008. ISBN 978-0-8020-9563-3. Qaraldi: 2009-yil 7-noyabr. Imperial, Odesa Society of History and Artifacts. Notes of the Imperial Odesa Society of History and Artifacts. Vol.2. Odesa: Odesa City Typography, 1848. Qaraldi: 2019-yil 29-aprel. Yefimenko, Aleksandra. History of Ukraine and its people (История Украйны и ее народа). Litres, 2018. ISBN 9785457887299. Qaraldi: 2019-yil 29-aprel.