სამარის სამების საკათედრო ტაძარი

წმინდა სამების საკათედრო ტაძარი (უკრ. Троїцький собор) — მართლმადიდებლური ეკლესია; უნიკალური ხის ნაგებობა, რომელიც ააგო არქიტექტორმა იაკიმ პოგრებნიაკმა 1772-1781 წლებში.მე-18 საუკუნის უკრაინული ბაროკოს ძეგლი. თავისი კონსტრუქციითა და კომპოზიციით, სამების საკათედრო ტაძარი გამოირჩევა უკრაინის ხის ეკლესიებს შორის, რადგან ის ქვეყანაში ერთადერთი შემორჩენილი ხის ცხრაგუმბათოვანი ეკლესიაა. ისტორია სამების ტაძრის დამაარსებლები არიან კიშ ოტამანი I, ჩეპიჰა, პოლკოვნიკი ანტონ ჰოლოვატი, ზაპოროჟიეს სეჩის კაზაკები, უხუცესი მ. პეტრენკო და სხვები. 1773 წელს რადაში სამსაკურთხევლიანი ეკლესიის მშენებლობა გადაწყდა: მთავარი საკურთხეველი წმინდა სამების პატივსაცემად უნდა აგებულიყო; მარჯვენა საკურთხეველი — მოციქულების პეტრესა და პავლეს პატივსაცემად და მარცხენა — სამი წმინდანის: ბასილი დიდის, გრიგოლ ღვთისმეტყველისა და იოანე ოქროპირის პატივსაცემად. ახალი ეკლესიის მშენებლობის ქარტია კიევის მიტროპოლიტმა გასცა. ადგილის შერჩევის შემდეგ, ზაპოროჟიელებმა რამდენიმე სახლი შეიძინეს და დაანგრიეს, ასევე აიღეს არსებული ძველი ეკლესია. 1775 წლის 2 ივნისს, ზაპოროჟიეს სეჩის დაშლამდე რამდენიმე დღით ადრე, წმინდა სამების ეკლესიის ადგილი აკურთხეს და მის მშენებლობას ჩაუყარეს საფუძველი. ეკლესიის ასაშენებლად ზაპოროჟიელებმა მოიწვიეს ოსტატი აკიმ პოგრებნიაკი ხარკოვის გუბერნიის ნოვაია ვოდოლაგიდან. სლობოდას „პატივცემული მამების“ მიერ მოწვეულ საბჭოზე მან წამოაყენა ცხრა გუმბათიანი ეკლესიის აგების წინადადება და ესკიზი დაფაზე დახატა. ზაპოროჟიელებმა პროექტი დაამტკიცეს და ოსტატს მისი აგება დაავალეს. აგებისთვის 2000 რუბლი იყო გამოყოფილი. თავად პოგრებნიაკმა ეკლესიის მშენებლობას 24 რუბლი შესწირა. მშენებლობის საერთო ღირებულება 16763 რუბლსა და 71 კაპიკს შეადგენდა. მშენებლობა 1778 წელს დასრულდა. ტაძარი აკურთხეს 1778 წლის 13 მაისს. ხის არქიტექტურის შედევრისთვის გამორჩეულმა სახალხო ოსტატმა ხარისხის უნიკალური ნიშანი — ატესტატი მიიღო. შენობა მაღალ აგურის საძირკველზე დგას, რომლის გარშემოწერილობა 58 საჟენია, საერთო ფართობი კი 512 კვადრატული მეტრს შეადგენს. შენობა წარმოადგენს 9 გუმბათოვან კომპოზიციას. მათგან ყველაზე მაღალი (65 მეტრი) განთავსებულია ცენტრში, ოთხი ქვედა გუმბათი კარდინალურადაა მიმართული, ხოლო კიდევ ოთხი დაბალი გუმბათი მათ შორისაა განთავსებული, სადაც მდებარეობს სამი საკურთხეველი, რომლებიც ეძღვნება სამებას, მოციქულებს პეტრესა და პავლეს და სამ წმინდა იერარქს. საკათედრო ტაძარი 1830 წელს განახლდა. 1887–1888 წლებში იგი ძველი სტილით გარკვეული ცვლილებებით აღადგინა [ დასაზუსტებელია] რესტავრატორმა ალექსეი პახუჩიმ. რეკონსტრუქციის შემდეგ აშენდა საკათედრო ტაძრის სამრეკლო. საბჭოთა პერიოდში ტაძარი საწყობად გამოიყენებოდა. იმდროინდელი ხელისუფლების დამოკიდებულება ტაძრის მიმართ ასახულია ოლეს ჰონჩარის რომანში „ტაძარი“ 2012 წლის მონაცემებით, ძეგლი რესტავრაციას საჭიროებდა, რადგან ის 130 წელზე მეტი ხნის განმავლობაში არ განახლებულა. რესტავრაცია 2012 წლის აგვისტოში დაიწყო შენობას კიდევ ერთი რესტავრაცია ჩაუტარდა 2021 წელს. გალერეა ლიტერატურა. უკრაინელი კაზაკები. მცირე ენციკლოპედია // სამარის სამების საკათედრო ტაძარი. — კიევი „გენეზა“, გვ. 440. Енциклопедія українознавства : Словникова частина : [в 11 т.] / Наукове товариство імені Шевченка ; гол. ред. проф., д-р Володимир Кубійович. — Париж — Нью-Йорк : Молоде життя, 1955—1995. — ISBN 5-7707-4049-3 (უკრ. ) Нариси історії архітектури Укр. РСР. — К., 1957. (უკრ. ) П. Г. Запорожский храм в Новомосковске // Киевская старина. — 1888. — т. ХХ., январь, февраль, март. — С. 41-48. (უკრ. ) სქოლიო