Ọdọ Mmiri Bisina

Ọdọ Mmiri Bisina, nke a makwaara dịka Ọdọ Mmiri Salisbury na Ọdọ Mmiri Bisinia, bụ ọdọ mmiri dị ọhụrụ n'akụkụ ọwụwa anyanwụ Uganda. Ọ bụ ọdọ mmiri satịlaịtị nke Ọdọ Mmiri Kyoga, nke ọ na-asọba n'ime ya, ma ruo n'ókè ụfọdụ, ala mmiri papyrus jikọtara ha abụọ kpọmkwem. N'oge mmiri ozuzo na-ezo nke ukwuu, Ọdọ Mmiri Bisina nwere ike ịdị omimi ruo mita isii (ụkwụ iri abụọ) ma na-ejikọkarị ya na obere ọdọ mmiri Opeta, mana n'oge ọkọchị, ha abụọ kewapụrụ onwe ha nke ọma. Nchekwa na gburugburu ebe obibi Ọdọ Mmiri Bisina bụ otu n'ime 33 dị mkpa na Uganda, ebe kemgbe afọ 2006, ọ bụ ebe mmiri Ramsar dị mkpa maka mba ụwa. Ọdọ mmiri ahụ dị mkpa maka azụ, ọkachasị ọtụtụ cichlids dị ka haplochromine Haplochromis orthostoma, H. argenteus (o yiri ka ọ pụwala n'ebe dị iche iche dị na Lake Victoria), H. latifasciatus, H. lividus, H. martini (o yiri ka ọ pụwala n'ebe dị iche iche dị na Lake Victoria), H. maxillaris, H. nubilus, H. parvidens, H. phytophagus na ọtụtụ ụdị anụmanụ ndị a na-akọwaghị. Ọ bụ ezie na e webatara perch Naịl n'Ọdọ Mmiri Bisina na mbido afọ 1970, nnyocha ndị e mere n'oge na-adịbeghị anya achọpụtabeghị ụdị a, nke a metụtara mbibi nke ọtụtụ haplochromine cichlids n'ebe ndị ọzọ. E webatara ụfọdụ ụdị tilapia n'Ọdọ Mmiri Bisina, ha ka dịkwa, tinyere ụdị ndị a na-akpọ Singida na Victoria tilapias. Ụdị azụ ndị ọzọ a ma ama nke dị n'Ọdọ Mmiri Bisina gụnyere azụ̀ azụ̀ e ji nkume rụọ, na ụdị azụ̀ dị iche iche catfish, African tetras na elephantfish. Nnyocha e mere n'ime osisi mmiri dị n'Ọdọ Mmiri Bisina gosiri ụdị osisi mmiri dị n'ime akwara iri na ise tinyere Chara spp. (algae akwụkwọ ndụ akwụkwọ ndụ dị iche iche). Otu nnyocha ahụ sere ụkpụrụ osisi mmiri n'ofe ọdọ mmiri ahụ ma kọọ akụkọ gbasara obodo osisi ndị metụtara omimi na nhazi mmiri. Ala mmiri dị n'Ọdọ Mmiri Bisina na-akwado nnụnụ mmiri pụrụ iche. Nnyocha Nature Uganda na-egosi ọrụ ịzụlite ụmụ anụmanụ na mkpa nchekwa nke papyrus na ebe obibi mmiri mmiri jupụtara n'oge dị na mmiri Bisina. Akụkọ nnyocha ezubere iche na-egosi na Fox's Weaver (Ploceus spekeoides) bụ ụdị anụmanụ a na-anaghị ahụkarị n'ọhịa nke jikọtara ya na ala mmiri mmiri na-ezo n'oge na ugwu ọwụwa anyanwụ Uganda, gụnyere ebe mmiri na nsọtụ ọdọ mmiri Bisina. Akụkọ mmalite nke Nature Uganda na-egosi nrụgide sitere na ịkọ ihe, ịta ahịhịa, mgbanwe ala mmiri na nsị mmiri dị ka ihe egwu dị mkpa nye ọrụ ala mmiri na ụdị dị iche iche nke ihe ndị dị ndụ na sistemụ ala mmiri Bisina-Opeta. Akụkọ ubi ndị lekwasịrị anya n'ụdị anụmanụ na-egosikwa na e nwere mfu na mgbanwe ebe obibi n'ala mmiri mmiri nke mmiri na-ezo n'oge dị ka ihe iyi egwu dị mkpa maka nnụnụ mmiri ndị a na-amaghị ama nke e dekọrọ n'ime nnukwu ọdọ mmiri nke ọdọ mmiri Bisina. Ọdịdị ala na sayensị mmiri Ọdọ mmiri Bisina dị ihe dị ka kilomita iri na ise n'ebe ugwu nke obodo Kumi na ihe dị ka kilomita iri abụọ n'akụkụ ọwụwa anyanwụ nke Soroti. Ọdọ mmiri ahụ dị ihe dị ka kilomita 192 ma dị ihe dị ka mita 1,050 n'elu ọkwa oké osimiri. Apịtị papyrus na nnukwu idei mmiri nke jikọtara ya na Osimiri Apedura gbara ya gburugburu, nke na-asọpụ akụkụ nke Karamoja gaa n'usoro ọdọ mmiri ahụ. Ọdọ mmiri ahụ dị omimi. N'ihe gbasara nnwale ubi n'etiti Febụwarị 2008 na Ọgọst 2009, omimi dị n'ebe a na-enyocha ihe dị iche iche sitere na 0.6 ruo 5.0 m, nkezi nke 2.89 m. Ọnọdụ Ramsar na Mpaghara Nnụnụ Dị Mkpa E hiwere Sistemụ Ala Mmiri nke Ọdọ Mmiri Bisina dị ka Ebe Ramsar na Septemba 15, 2006. Ebe a dị na Ramsar obosara ya ruru hekta 54,229 ma edepụtara ya maka mpaghara Kumi, Katakwi na Soroti. A kọwakwara ọdọ mmiri Bisina na nnukwu ogige mmiri Bisina-Opeta dị ka ebe dị mkpa maka nnụnụ n'ọrụ nchekwa ebe ahụ na Uganda. Ndị mmadụ na ebe obibi Obodo ndị gbara usoro Bisina-Opeta gburugburu na-adabere na akụrụngwa ala mmiri. Ojiji mpaghara e dekọrọ n'ọrụ mmalite gụnyere ịkụ azụ, ịgbara anụ ụlọ mmiri, na iweta ihe ndị e ji ala mmiri mee, tinyere ịgbasa ebe obibi na ịkọ ihe ubi n'ebe dị nso n'ala mmiri. Akụkọ mmalite na-ejikọkwa mmụba nke siltation na mbelata ọrụ nchekwa idei mmiri na nrụgide ala na mmiri ozuzo, gụnyere mmebi n'ime ọdọ mmiri dị n'elu mmiri na-enye usoro ahụ nri. Leekwa Kapir Atiira, obodo dị nso n'Ọdọ Mmiri Bisina Ọdọ Mmiri Kyoga Ọdọ Mmiri Opeta Njikọ mpụga NatureUganda (2009) baseline report (PDF): https://nru.uncst.go.ug/bitstreams/ee4e416b-eb8d-4ae3-bf41-981de1adeae7/download Ramsar Sites List (22 November 2024) (PDF): https://medwet.org/wp-content/uploads/2025/01/RamsarSitesList_22November2024.pdf Edensibia