Harada Bisina

Harada Bisina, oo sidoo kale loo yaqaano Harada Salisbury iyo Harada Bisinia, waa haro biyo macaan leh oo ku taal bariga Uganda. Waa haro ku xiran Harada Kyoga, oo ay u qulqusho, labadooduna ilaa xaddi go'an waxay si toos ah isugu xiran yihiin batalaqyada bambada. Inta lagu jiro xilliga roobka ee biyuhu sarraysaan, Harada Bisina qotodeedu waxay gaari kartaa ilaa 6 m (20 ft) waxayna badanaa si toos ah ula xirantaa Harada Opeta oo ka yar, laakiin xilliga abaarta labadoodu si cad ayay u kala baxaan. Ilaalinta iyo deegaanka Harada Bisina waa mid ka mid ah 33-da goobood ee Aagga Shimbiraha Muhiimka ah ee Uganda, tan iyo 2006-diina waxay ahayd dhul qoyan oo muhiimad caalami ah leh oo ku qoran heshiiska Ramsar. Haradu waxay muhiim u tahay kalluunka, gaar ahaan dhowr nooc oo khatar ku jira oo ah kuyuunka haplochromine sida Haplochromis orthostoma, H. argenteus (u muuqda inuu ka dabar-go'ay deegaankiisii ugu weynaa ee Harada Fiktooriya), H. latifasciatus, H. lividus, H. martini (u muuqda inuu ka dabar-go'ay deegaankiisii ugu weynaa ee Harada Fiktooriya), H. maxillaris, H. nubilus, H. parvidens, H. phytophagus iyo dhowr nooc oo aan weli la sharxin. Inkastoo Kalluunka Nile perch lagu soo kordhiyey Harada Bisina horaantii 1970-aadkii, cilmi-baaristii ugu dambeysay ma aysan helin noocan, kaas oo lala xiriiriyey dabar-goynta kuyuunno badan oo haplochromine ah meelo kale. Dhowr nooc oo tallabiya (tilapia) ah ayaa sidoo kale la keenay Harada Bisina kuwaas oo weli jooga, oo ay la socdaan noocyada u dhashay deegaanka ee Singida iyo tallabiyada Fiktooriya. Kalluunka kale ee aadka u baahsan ee laga helo Harada Bisina waxaa ka mid ah silkooraha neefsada (marbled lungfish), iyo noocyo kala duwan oo silkoorayaal ah (catfish), tetras-ka Afrika iyo kalluunka maroodiga ah. Cilmi-baarista dhirta biyaha ee Harada Bisina waxay diiwangelisay 15 nooc oo dhirta biyaha ah oo xididdada leh iyo waliba Chara spp. (nooc ka mid ah algae-ga cagaaran ee unugyada badan). Isla daraasaddan waxay khariidataysay hababka dhirta biyaha ee harada oo dhan waxayna sheegtay bulshooyinka dhirta ee la xiriira qoto-dheerida iyo caddaan-ka biyaha. Dhulka qoyan ee Harada Bisina wuxuu masruufaa shimbiraha gaarka u ah dhulka qoyan. Baaritaannada NatureUganda waxay xuseen waxqabadka taranka iyo muhiimadda ilaalinta ee batalaqyada bambada iyo deegaannada dhulka qoyan ee xilliyada qaarkood aadka u daata ee ku yaal biyo-qabatinka Bisina. Warbixin baaris oo u gaar ah waxay diiwangelisay shimbirta Fox's Weaver (Ploceus spekeoides) inay tahay nooc deegaankiisu aad u xaddidan yahay oo ku xiran dhulalka qoyan ee xilliyada qaarkood daata ee waqooyi-bariga Uganda, oo ay ku jiraan biyo-qabatinka iyo hareeraha Harada Bisina. Warbixinta rasmiga ah ee NatureUganda waxay muujineysaa in culaysyada ka dhasha beerashada, daaqsinka, beddelka dhulka qoyan iyo wasakhda carrada ay yihiin khataraha ugu waaweyn ee saameeya shaqada dhulka qoyan iyo kala-duwanaanshaha noolaha ee nidaamka dhulka qoyan ee Bisina–Opeta. Warbixinnada garoonka ee diiradda saaraya noocyada gaarka ah waxay sidoo kale farta ku fiiqayaan lumitaanka deegaanka iyo wax-ka-beddelka dhulalka qoyan ee xilliyada qaarkood daata inay tahay khatarta udub-dhexaadka u ah shimbiraha dhulka qoyan ee deegaankoodu xaddidan yahay ee laga helay biyo-qabatinka weyn ee Harada Bisina. Juqraafiga iyo biyaha Harada Bisina waxay qiyaastii 15 km dhanka waqooyi ka xigta magaalada Kumi qiyaastiina 20 km dhanka bariga ka xigta Soroti. Haradu waxay ku fadhidaa aag dhan qiyaastii 192 km2 waxayna ku taal meel qiyaastii 1,050 m ka sarreysa heerka badda. Waxaa ku hareereysan batalaqa bambada iyo dhul ballaran oo daadadku saameeyaan oo ku xiran Webiga Apedura, kaas oo biyo ka soo qaada qaybo ka mid ah Karamoja kuna shuba nidaamka harada. Haradu waa mid gacmeed ah. Baaritaannadii garoonka ee u dhaxeeyey Febraayo 2008 iyo Ogosto 2009, qotoda meelaha muunadda laga qaaday waxay u dhaxeysay 0.6 ilaa 5.0 m, iyadoo celcelisku ahaa 2.89 m. Heerka Ramsar iyo Aagga Shimbiraha Muhiimka ah Nidaamka Dhulka Qoyan ee Harada Bisina waxaa loo aqoonsaday goob Ramsar ah 15-kii September 2006. Goobtan Ramsar waxay ku fadhidaa 54,229 ha waxaana loo diiwangeliyey degmooyinka Kumi, Katakwi iyo Soroti. Harada Bisina iyo guud ahaan aduunka qoyan ee Bisina–Opeta waxaa sidoo kale lagu sifeeyay Aagagga Shimbiraha Muhiimka ah ee shaqada ilaalinta deegaanka ee Uganda. Dadka iyo hab-nololeedka Bulshooyinka ku xeeran nidaamka Bisina–Opeta waxay ku tiirsan yihiin kheyraadka dhulka qoyan. Isticmaalka dadka deegaanka ee lagu diiwangeliyey shaqada aasaasiga ah waxaa ka mid ah kalluumeysiga, waraabinta xoolaha, iyo goosashada qalabka dhulka qoyan, iyadoo ay weheliso ballaarinta deegaanka iyo beerashada ee aagga hareeraha dhulka qoyan. Warbixinnada aasaasiga ah waxay sidoo kale xiriiriyeen kororka carrada fadhida iyo hoos u dhaca shaqada ka hortagga daadadka culaysyada dhulka iyo biyo-qabatinka, oo ay ku jirto xaalad xumaanta ka jirta biyo-qabatinada sare ee quudiya nidaamka. Eeg sidoo kale Kapir Atiira, tuulo ku dhow Harada Bisina Harada Kyoga Harada Opeta Xiriirinta dibadda NatureUganda (2009) baseline report (PDF): https://nru.uncst.go.ug/bitstreams/ee4e416b-eb8d-4ae3-bf41-981de1adeae7/download Ramsar Sites List (22 November 2024) (PDF): https://medwet.org/wp-content/uploads/2025/01/RamsarSitesList_22November2024.pdf Tixraacyo