Duşaq-Erekdağ Rəsədxanası

Duşaq-Erekdağ Rəsədxanası — 1991-ci ildə Türkmənistanın cənubunda, Aşqabaddan 45 km qərbdə, Kopetdağ dağları ilə Qaraqum səhrası arasında, Duşaq-Erekdağ dağının cənub-qərb yamacında fəaliyyətə başlamış astronomik rəsədxana. Türkmənistan Milli Elmlər Akademiyası ləğv edilənədək rəsədxana Türkmənistan Elmlər Akademiyasının Fizika və Texnologiya İnstitutuna tabe olmuşdur. Rəsədxana kompleksinə ən azı 3 günbəz və hərəkət edən dam örtüyünə malik bir pavilyon daxil idi. Tikilinin məkanı işıq çirklənməsinin aşağı səviyyəsi və əlverişli iqlim şəraiti ilə seçilmişdir. Bu, rəsədxananın ildə 200 gecə istifadəsinə imkan vermişdir.. 1992-ci ildən etibarən rəsədxananın ərazisində Odessa Rəsədxanasının müşahidə məntəqəsi yerləşmişdir. 2005-ci ildə Ukrayna astronomlarının rəsədxanaya girişində problemlər yaranmışdır. Hazırda rəsədxana dağılmış vəziyyətdədir. Tarixi 1980-ci illərin sonunda hazırkı rəsədxananın yaxınlığında süni peyklərin və kometlərin müşahidəsi üçün Ukrayna istehsalı olan, 1 metr diametrli və genişbucaqlı optikaya malik teleskop quraşdırılmışdır. Sonradan keçmiş SSRİ hərbi kompleksinin yerində üç yeni teleskopun yerləşdirilməsi üçün üç günbəz, habelə bir neçə ofis və xidməti bina ilə personal üçün yataqxana inşa edilmişdir. Bu müəssisə SSRİ ərazisindəki ən cənub astronomik rəsədxana hesab olunurdu. O, Yer kürəsində fəaliyyət göstərən rəsədxanaların sayının ən az olduğu uzunluq qurşağında — "boşluq" (prival) adlandırılan zonada yerləşirdi. Rəsədxanadan 4 km cənubda inşası tamamlanmamış "Orion" hərbi kompleksi mövcuddur. SSRİ-nin süqutundan sonra Türkmənistan hökuməti rəsədxananı milliləşdirmiş və onu Türkmənistan Elmlər Akademiyasının tabeliyinə vermişdir. Planlaşdırılan üç yeni teleskopdan yalnız biri — 50 sm-lik güzgüləri olan binokulyar reflektor quraşdırılmış, digər iki günbəz isə boş qalmışdır. 1991–1992-ci illərdə Ukrayna ilə elmi əməkdaşlıq çərçivəsində rəsədxananın ərazisində Odessa Rəsədxanasının müşahidə məntəqəsi inşa edilmiş və burada 80 sm aperturaya malik reflektor yerləşdirilmişdir. 2000-ci illərin əvvəllərindən rəsədxana, idarəetməni Türkmənistan Elmlər Akademiyasından təhvil almış Türkmənistan hökumətinin Hidrometeorologiya Komitəsi və Odessa Universiteti tərəfindən birgə idarə olunmuşdur. Odessa Universiteti və Türkmənistan hökuməti tərəfindən maliyyələşmənin azaldılması səbəbindən rəsədxana çətinliklərlə üzləşmiş, lakin beynəlxalq elmi proqramlarda iştirak edərək müşahidə sifariş edən elmi müəssisələrdən əlavə vəsait əldə etməklə bu problemləri aradan qaldırmışdır. 2005-ci ildən sonra ukraynalı astronomların rəsədxanaya girişində maneələr yaranmışdır. 2015-ci ildə rəsədxananın beynəlxalq ISON müşahidə layihəsində iştirakı məqsədilə Rusiya Elmlər Akademiyasının M. V. Keldış adına Tətbiqi Riyaziyyat İnstitutu ilə əlaqələr qurulmuşdur. Layihədə iştirak çərçivəsində mövcud teleskopların modernləşdirilməsi və asteroidlərin, habelə kosmik tullantıların müşahidəsi üçün lazımi proqram təminatı və avadanlıqlarla təchiz edilmiş yeni avtomatlaşdırılmış teleskopun yerləşdirilməsində Rusiyanın köməkliyi nəzərdə tutulmuşdur. Hazırda rəsədxana dağılmış vəziyyətdədir. Təsviri Rəsədxananın rəhbərliyində Bayramov Suxanberdı dayanır. O, Hidrometeorologiya Komitəsinin rəhbəridir. Suxanberdı 2001-ci ildə rəsədxana Türkmənistan Nazirlər Kabineti yanında Hidrometeorologiya Komitəsinin tabeliyində olmuşdur. Rəsədxananın cihazları arasında 1 metrlik genişbucaqlı teleskop (D=1 m, f/1.8, sürətli Şvarşild sistemi, Odessa Rəsədxanasının istehsalı), 65 sm-lik teleskop (Odessa Rəsədxanasının istehsalı), ikitubuslu AZT-28 teleskopu (2 \times 0.5 m) (ehtimal ki, AZT-30), Kasseqren sistemi, "RK-800" (D=80 sm, f/14.3, görmə sahəsi 20', 1991-ci il) — iki kanallı fotometrə malik Riçi-Kretyen sistemli teleskop (Odessa Rəsədxanasına məxsusdur) var. Quraşdırılması planlaşdırılan teleskoplar arasında 1.25, 1.5 və 2 metrlik cihazlar olmuşdur. Tədqiqat istiqamətləri yüksək dəqiqlikli fotometriya, astroseysmologiya, kometlər, asteroidlər və Yerin süni peykləri (YSP) olmuşdur. Əsas nailiyyətləri Rəsədxana WET (Whole Earth Telescope) və DSN (Delta Scuti Network) kimi beynəlxalq layihələrdə iştirak etmişdir. Burada aparılan kəsilməz fotometriya ölçmələrinin dəqiqliyi ulduz kəmiyyətinin 1–2 mində bir hissəsini təşkil etmişdir. Duşaq-Erekdağ keçmiş SSRİ ərazisindəki ən cənub astronomik rəsədxana hesab olunurdu. Müəssisə Yer kürəsində işlək rəsədxanaların sayının ən az olduğu uzunluq qurşağında — "boşluq" (prival) adlandırılan zonada yerləşirdi. Rəsədxanadan 4 km cənubda inşası tamamlanmamış "Orion" hərbi kompleksi yerləşir. İstinadlar Xarici keçidlər Карта на wikimapia.org с указанием объектов на территории обсерватории Обсерватория на г. Душак — Эрекдаг Частичное описание обсерватории (Одесская часть) Одесские астрономы в Туркменистане. плакат «Mt. Dushak-Erekdag Observatory as a potential site for the Future International Observatory»Şablon:Недоступная ссылка, T.N.Dorokhova, N.I.Dorokhov, S.Mukhamednazarov, G.Tadjibayeva Автореферат диссертации Астросейсмологія зірок нижньої частини смуги нестабільності: спостережувальний аспект 2003 год — на основе наблюдений в обсерватории Душак-Эрекдаг Сборник информации об обсерватории Краткое описание обсерватории История Одесской станции Душак-Эрекдаг Кооперация ученых Украины и Туркменистана в международных программах — подробно предыстория обсерватории Welcome to the Mount Dushak-Erekdag Observatory! Mt. Dushak-Erekdag Observatory: A Chance to Close the Asian Gaps in WET Coverage Поиск по слову «Dushak»