కారకుం ఎడారి

కరాకుమ్ ఎడారి ( KARR-ə-kum; రష్యన్: Каракумы, IPA: [kərɐˈkumɨ]), దీనిని ఖరాఖుమ్ (Qaraqum), గరాగుమ్ (Garagum) అని కూడా రాస్తారు (Turkmen: [ɢɑɾɑˈʁʊm]; అక్షరాలా నల్ల ఇసుక), ఇది ప్రపంచంలో 12వ అతిపెద్ద ఎడారి. ఇది మధ్య ఆసియాలో ఉంది. ఇసుక అడుగున ఉన్న షేల్ (ఒక రకమైన రాయి) తో కూడిన ఇసుకను ఈ పేరు సూచిస్తుంది. ఇది తుర్క్‌మెనిస్తాన్‌లో దాదాపు 70 శాతం భాగాన్ని, లేదా సుమారు 350,000 km2 (140,000 sq mi) విస్తీర్ణాన్ని ఆక్రమించి ఉంది. ఇక్కడ జనాభా చాలా పలుచగా (చదరపు కిలోమీటరుకు సగటున ఒక వ్యక్తి మాత్రమే) ఉంటుంది. వర్షపాతం కూడా చాలా అరుదు, సంవత్సరానికి 70 to 150 mm (3 to 6 in) వర్షపాతం మాత్రమే ఉంటుంది. భూగోళశాస్త్రం ఈ ఎడారి తుర్క్‌మెనిస్తాన్‌లో సుమారు డెబ్బై శాతం భూభాగాన్ని ఆక్రమించి ఉంది. ఇది తూర్పు నుండి పశ్చిమానికి విస్తరించి ఉంది. ఇది ఏటవాలు తూర్పు ఒడ్డును కలిగి ఉన్న కాస్పియన్ సముద్రానికి తూర్పున ఉంది. దీనికి ఉత్తరాన దక్షిణ ఆరల్ సముద్రానికి (సౌత్ ఆరల్ సీకి) నీరు అందించే పొడవైన డెల్టా ఉంది. ఈ ఆరల్ సముద్రం కాస్పియన్ సముద్రం కంటే దాదాపు 58 m (190 ft) ఎత్తులో ఉండే ఒక క్లోజ్డ్ లేక్ (ఒక సరస్సు, దీనికి ఎలాంటి నీటి నిర్గమన మార్గం ఉండదు). ఈ డెల్టా ఈశాన్యంలో ఉన్న అము దర్యా నదికి చెందినది, ఇది ఉజ్బెకిస్తాన్‌లోని కిజిల్ కుమ్ ఎడారితో ఉన్న సుదీర్ఘ సరిహద్దును గుర్తిస్తుంది. ఈ ఎడారి మూడు ప్రాంతాలుగా విభజించబడింది: ఎత్తైన ఉత్తర ట్రాన్స్-ఉంగుజ్ కరాకుమ్, పల్లపు సెంట్రల్ కరాకుమ్, ఉప్పు చిత్తడి నేలల శ్రేణికి నిలయమైన ఆగ్నేయ కరాకుమ్. 1980ల ప్రారంభం నుండి, గతంలో సముద్రంగా ఉండి ఆ తర్వాత ఎండిపోయిన ఆరల్ సముద్ర ప్రాంతంలో ఒక చిన్న ఎడారి విస్తరణ ఆక్రమించడం మొదలైంది. దీనిని అరల్కమ్ అని పిలుస్తారు, ఇది సుమారు 15,440 sq mi (40,000 km2) విస్తీర్ణంలో ఉంది. ఈ సముద్రం సహస్రాబ్దాలుగా ఎత్తుపల్లాలను చవిచూసింది, కానీ సోవియట్ యూనియన్ ఉనికిలో ఉన్నప్పుడు చేపట్టిన భారీ నీటిపారుదల ప్రాజెక్టుల కారణంగా ఇది ఎక్కువ భాగం నీటిని కోల్పోయింది. ఉత్తర ఆరల్ సముద్రం కొంతమేర పునరుద్ధరించబడినప్పటికీ, దక్షిణ ఆరల్ సముద్రం నది ముఖద్వారం వద్ద చిన్నగా కుంచించుకుపోయి నిలిచిపోయింది. ఇది కూడా 2014 నాటికి ఎండిపోయి, గతంలో సముద్రంగా ఉన్న ప్రాంతంలో కేవలం బార్సాకెల్మ్స్ సరస్సు వంటి చిన్న భాగాలను మాత్రమే మిగిల్చింది. ఒకప్పుడు ఈ ఎడారి వాయవ్య అంచున ఒక నది ప్రవహించేది. లేట్ ప్లీస్టోసీన్ (ప్లీస్టోసీన్ శకపు చివరి దశ) లో, అము దర్యా నది ఆరల్ బేసిన్ దాటి సర్యకమిష్ సరస్సుకు, ఆ తర్వాత కాస్పియన్ సముద్రానికి ప్రవహించేది. ప్లూవియల్ పీరియడ్‌లో (అధిక వర్షపాతం ఉండే కాలంలో) వచ్చిన వరదలు, మేటలు (సెడిమెంటేషన్) వల్ల తూర్పున ఉన్న జెరవ్‌షాన్ నదీ లోయకు నీరు పొంగి పొర్లింది. ఈ రెండు ప్రవాహాలు కలిసి ఖోరెజ్మ్ (Horezm) సరస్సును ఏర్పరిచాయి లేదా విస్తరించాయి (ఈ సరస్సు మునుపటి ఖ్వాలినియన్ (Khvalinian) కాలంలో ఏర్పడింది). ఆ సరస్సు ఉత్తరం వైపు పొంగిపొర్లడంతో ఆ లోతైన, సున్నితమైన లోయలోని (పశ్చిమ ఉజ్బెకిస్తాన్, ఈశాన్య తుర్క్‌మెనిస్తాన్ లోని మారుమూల ప్రాంతం) అక్చా దర్యా (Akcha Dar'ya) జనాభా కారిడార్ వెంబడి ఆరల్ సముద్రంతో సంబంధాన్ని ఏర్పరుచుకుంది. పర్యావరణం ఆరల్ కరాకుమ్ ఇసుక నీటిపారుదల పొలాల నుండి బేసిన్‌లోకి కొట్టుకువచ్చిన సూక్ష్మంగా చెల్లాచెదురైన బాష్పీభవన శిలలు (ఎవాపోరైట్స్), ఆల్కలీన్ ఖనిజ నిక్షేపాల అవశేషాలతో తయారైంది. వన్యప్రాణులు ఈ ప్రాంతంలో వన్యప్రాణుల వైవిధ్యం అంతగా లేదు. ఇందులో చీమలు, చెదపురుగులు, పేలు, సాలెపురుగులు, పేడ పురుగులు, డార్క్లింగ్ బీటిల్స్ వంటి కీటకాలు, సాలీడు లాంటి జీవులు (అరాక్నిడ్స్) ఉంటాయి. కరాకుమ్‌లో బల్లులు, తాబేళ్లు, పాములు కూడా నివసిస్తాయి. పక్షి జాతులలో అలౌడా, ఎడారి పిచ్చుకలు, ఇతర జాతులు ఉన్నాయి. ఎలుక జాతులలో జర్బోవాలు, గోఫర్‌లు ఉన్నాయి. తోలై కుందేలు, గోయిటర్డ్ గజెల్, కార్సాక్ ఫాక్స్ కరాకుమ్ ఎడారిలోని క్షీరద జాతులకు ఉదాహరణలు. భూగర్భ శాస్త్రం (జియాలజీ) కరాకుమ్ ఎడారి దర్వాజా గ్యాస్ క్రేటర్‌కు నిలయం. స్థానికులు దీనిని "డోర్ టు హెల్ (నరకానికి తలుపు)" లేదా "గేట్స్ ఆఫ్ హెల్ (నరక ద్వారాలు)" అని కూడా పిలుస్తారు. ఇది సహజ వాయవుతో నిండిన ఒక భారీ బిలం (క్రేటర్), ఇది 1971 నుండి మండుతూనే ఉంది. ఈ బిలం ఒక ప్రధాన పర్యాటక ఆకర్షణ, ప్రతి సంవత్సరం వందలాది మంది సందర్శకులు వస్తుంటారు. ఈ ప్రాంతంలో గణనీయమైన చమురు (పెట్రోలియం), సహజ వాయవు నిక్షేపాలు ఉన్నాయి. హైడ్రోగ్రఫీ (జల వర్ణన) దక్షిణాన ముర్ఘాబ్ (ముర్ఘాబ్ నది), తేజెన్ (హరి నది) నదులు హిందూ కుష్ పర్వతాల నుండి పుట్టి, పడమర వైపు ప్రవహించి ఈ ఎడారిలో కలుస్తాయి. ఇవి వ్యవసాయానికి అవసరమైన నీటిని అందిస్తాయి. ఈ ఎడారి గుండా ప్రపంచంలోనే రెండవ అతిపెద్ద నీటిపారుదల కాలువ (ఇరిగేషన్ కెనాల్) అయిన కరాకుమ్ కాలువ వెళుతుంది. ఇది అము దర్యా నుండి ఎడారి దక్షిణ ప్రాంతాలకు నీటిని తీసుకువస్తుంది. ఈ కాలువ నిర్మాణం 1954లో ప్రారంభమై 1958లో పూర్తయింది. ఇది 1,375 km (900 mi) పొడవును కలిగి ఉంది. ఏటా 13 నుండి 20 క్యూబిక్ కిలోమీటర్ల (km3) నీటిని తీసుకువెళుతుంది. పురావస్తు శాస్త్రం (ఆర్కియాలజీ) కరాకుమ్‌ ఎడారిలో ఉలీ బాల్కన్ అనే పర్వత శ్రేణి ఉంది, ఇక్కడ పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు రాతి యుగానికి చెందిన మానవ అవశేషాలను కనుగొన్నారు. ఆర్థిక వ్యవస్థ, వనరులు మేరీ, తేజెన్ ఎడారి ఒయాసిస్‌లు పత్తి సాగుకు ప్రసిద్ధి చెందాయి. రవాణా ఈ ఎడారి గుండా ట్రాన్స్-కాస్పియన్ రైల్వే మార్గం ఉంది. గోల్డెన్ ఏజ్ సరస్సు గోల్డెన్ ఏజ్ సరస్సు, స్థానికంగా ఆల్టిన్ అసిర్ కొలి లేదా కరాకుమ్ సరస్సు అని పిలుస్తారు. ఇది కరాకుమ్ ఎడారిలోని లోతట్టు ప్రాంతంలో నిర్మాణంలో ఉన్న ఒక మానవ నిర్మిత సరస్సు. ఈ సరస్సు పూర్తయిన తర్వాత గరిష్టంగా 70 metres (230 ft) లోతుతో, సుమారు 2,000 square kilometres (770 sq mi) విస్తీర్ణంలో ఉంటుంది. 130 క్యూబిక్ కిలోమీటర్ల కంటే (4600 బిలియన్ క్యూబిక్ అడుగుల) ఎక్కువ నీటిని కలిగి ఉండేలా దీనిని నిర్మిస్తున్నారు. ఈ సరస్సును నింపడానికి 15 సంవత్సరాల సమయం పట్టవచ్చని, సుమారు $4.5 బిలియన్ల ఖర్చు అవుతుందని అంచనా. ప్రభుత్వ ప్రణాళికల ప్రకారం, 2,650-kilometer (1,650 mi) ల కాలువల నెట్‌వర్క్ ద్వారా దీనికి నీటిని అందిస్తారు. 432 కిలోమీటర్ల పొడవైన దషోగుజ్ కలెక్టర్ దాని సగం మార్గాన్ని చారిత్రక ఉజ్బోయ్ నది వెంబడి కలిగి ఉంది. గ్రేట్ తుర్క్‌మెన్ కలెక్టర్ లెబాప్ ప్రావిన్స్‌లో ప్రారంభమవుతుంది, దీని పొడవు 720 km (450 mi). నీటిపారుదల పత్తి పొలాల నుండి బయటకు వెళ్లే నీటిని పంపింగ్ చేసి సరస్సు వైపు మళ్లించడానికి వీటిని ఉపయోగిస్తారు. మూలాలు బయటి లింకులు కరాకుమ్ ఎడారిలోని గోనూర్ దేపే సైట్ కరాకుమ్ ఎడారి ఫోటోలు, దాని గురించి సమాచారం ట్రావెల్‌బ్లాగ్ దర్వాస క్రేటర్స్: నరకానికి ప్రవేశ ద్వారం (ఎంట్రన్స్ టు హెల్) వరల్డ్ అట్లాస్ లో కరాకుమ్ ఎడారి ఎక్కడ ఉంది? Kropotkin, Peter Alexeivitch; Bealby, John Thomas (1911). "Kara-Kum" . ఎన్‌సైక్లోపీడియా బ్రిటానికా (in ఇంగ్లీష్). Vol. 15 (11th ed.). pp. 675–676.