ნაციონალისტური მოძრაობის პარტია (თურქეთი)

ნაციონალისტური მოძრაობის პარტია (ნმპ) (თურქ. Milliyetçi Hareket Partisi; MHP) — ულტრამემარჯვენე პოლიტიკური პარტია თურქეთში, რომელიც ერთგულია თურქული ნაციონალიზმისა და ევროსკეპტიციზმისა. პარტია პირველად 1969 წელს, ყოფილი პოლკოვნიკ ალფარსლან თურქეშის მიერ ჩამოყალიბდა, რომელიც ადრე 1965 წელს, ულტრამემარჯვენე გლეხთა ეროვნული რესპუბლიკური პარტიის ლიდერი იყო. მე-20 საუკუნის მეორე ნახევარში, პარტია ძირითადად მიჰყვებოდა ნეოფაშისტურ და ულტრანაციონალისტურ პოლიტიკურ იდეოლოგიას, მაგრამ მოგვიანებით, როდესაც 1997 წელს თურქეშის სიკვდილის შემდეგ, პარტიის სათავეში დევლეთ ბაჰჩელი მოვიდა, პარტიამ შეცვალა თავისი მიდგომა და დღის წესრიგი. პარტიის ახალგაზრდული ფრთაა რუხი მგლები (Bozkurtlar), რომელიც ასევე ცნობილია, როგორც „ნაციონალისტების კერა“ (Ülkü Ocakları). თურქეში, რომელსაც განსაკუთრებულ პატივსცემენ თურქი ნაციონალისტები, როგორც იდეალისტური მოძრაობის დამფუძნებელს, მისი მხარდამჭერების მიერ ხშირად მოიხსენიება, როგორც „ატამანი“ (Başbuğ, ქართ.: ბაშბუღი). ალფარსლან თურქეშმა პარტია მას შემდეგ დააარსა, რაც გააკრიტიკა ათათურქის სახალხო რესპუბლიკური პარტია (CHP) ნაციონალისტური პრინციპების დაუცველობის გამო. ცნობილია იმის თაობაზე, რომ იგი არ დაარსებდა „MHP“-ს, რომ „CHP“-ს არ გადაეხვია ათათურქის იდეოლოგიიდან. მიუხედავად იმისა, რომ თვითონ თურქეშმა ვერ მოიპოვა გამარჯვება ვერცერთ არჩევნებში, მისმა პარტიამ, 1973 და 1977 წლის საპარლამენტო არჩევნებში მიიღო საკმარისი ადგილი და მონაწილეობა მიიღო ორი მემარჯვენე კოალიციური მთავრობის ფორმირებაში, რომელსაც სამართლიანობის პარტიის (AP) ლიდერი სულეიმან დემირელი ხელმძღვანელობდა. 1975-1977 წლებში, თურქეში იკავებდა თურქეთის ვიცე პრემიერ-მინისტრის თანამდებობას. თურქეშის გარდაცვალების შემდეგ, პარტიამ ახალ ლიდერად დევლეთ ბაჰჩელი აირჩია, რომელმაც პარტიის მოდერნიზაცია განახორციელა და მიიღო უფრო ზომიერი ნაციონალისტური მიდგომა. პარტიამ ბეჰჩელის ხელმძღვანელობით, 1999 წლის საპარლამენტო არჩევნებში, ამომრჩეველთა ხმების 18 %, ანუ 129 ადგილი მიიღო. ეს შედეგი პარტიის ისტორიაში საუკეთესოა, რომელიც ხმების რაოდენობით მეორეა და მხოლოდ დემოკრატიულ მარცხენე პარტიას (DSP) ჩამორჩა. ბაჰჩელი შემდგომში ვიცე პრემიერ-მინისტრი გახდა, როდესაც „DSP“-თან და „სამშობლოს პარტია“-სთან (ANAP) ერთად კოალიციური მთავრობა შექმნა, თუმცა მისი მოწოდებები ვადამდელი არჩევნებისკენ, 2002 წელს მთავრობის დაშლით დამთავრდა. 2002 წლის საპარლამენტო არჩევნებზე, პარტიამ ვერ გადალახა 10 %-იანი საარჩევნო ბარიერი და დაკარგა ყველა თავისი საპარლამენტო მანდატი, ხოლო არჩევნებზე დამაჯერებელი გამარჯვება მოიპოვა, ახლად ჩამოყალიბებულმა სამართლიანობის და განვითარების პარტიამ (AKP). 2007 წლის საპარლამენტო აჩევნებზე პარტიამ მიიღ ამომრჩეველთა ხმების 14,27 %, რაც 71 მანდატს უტოლდება. ამ პერიოდში, პარტია კატეგორიულად ეწინააღმდეგებოდა სამშვიდობო მოლაპარაკებებს ხელისუფლებასა და ქურთ სეპარატისტ მებრძოლებს შორის, ასევე აკრიტიკებდა მმართველ სგპ-ს სამთავრობო კორუფციასა და ავტორიტარიზმის გამო. მიუხედავად ამისა, კრიტიკოსები პარტიას ხშირად მოიხსენიებენ, როგორც „სგპ-ს გადარჩენის იმედს“, რომელიც ღიად თუ ფარულად ეხმარება სგპ-ს ისეთ სიტუაციებში, როგორიცაა 2007 წლის საპრეზიდენტო არჩევნები, თავსაბურავის აკრძალვის გაუქმება და 2015 წლის პარლამენტის თავმჯდომარის არჩევნები. 2011 წლის საპარლამენტო არჩევნებზე, პარტიის ხმები დაეცა 13%-მდე და 53 დეპუტატით შევიდა პარლამენტში, თუმცა, 2015 წლის ივნისის საპარლამენტო არჩევნებზე, ეს რიცხვი 16,3% და 80 ადგილამდე გაიზარდა. 2007 წლიდან პარლამენტში მესამე ძალას წარმოადგენდა, მაგრამ 2015 წლის ნოემბრის საპარლამენტო არჩევნებზე, ამომრჩეველთა ხმების 11,9% მოიპოვა, რაც 40 მანდატის ტოლია, და გახდა მეოთხე ძალა პარლამენტში, ქურთული პარტიის (HDP) შემდეგ. ისტორია 1980 წლამდე 1965 წელს, ნაციონალისტი პოლიტიკოსი და ყოფილი პოლკოვნიკი ალფარსლან თურქეში, რომელმაც გაიარა სამხედრო მომზადება აშშ-ში ნატოსთვის, დააარსა თურქული გლადიო ომის სპეციალურ დეპარტამენტში, ასევე მოიპოვა კონტროლი კონსერვატიულ გლეხთა ეროვნულ რესპუბლიკურ პარტიაზე (თურქ. Cumhuriyetçi Köylü Millet Partisi). პარტიის რიგგარეშე დიდ კონგრესზე, რომელიც გაიმართა ქალაქ ადანაში, 1969 წლის 8-9 თებერვალს, თურქეშმა პარტიის სახელწოდება შეცვალა და უწოდა ნაციონალისტური მოძრაობა (MHP). თურქეშის ხელმძღვანელობით, პარტიამ აღიარა თურქული ნაციონალიზმი, ხოლო 1970-იან წლებში, პარტიასთან დაკავშირებული მილიტარისტები პასუხისმგებელნი იყვნენ მრავალი მემარცხენე ინტელექტუალის და მეცნიერის მკვლელობაში, მათ შორის, ქურთებისაც. პარტიის ახალგაზრდული ფრთის (რომელიც ცნობილია, როგორც რუხი მგლები (სახელი გამომდინარეობს თურქული მითოლოგიიდან) ლიდერმა განაცხადა, რომ მათი სადაზვერვო ორგანიზაცია, თავისი შესაძლებლობით აღემატება თვით სახელმწიფოს დაზვერვასაც. მეორე მხრივ, პარტიას ჰქონდა კავშირი Aydınlar Ocağı (AO; „ინტელექტუალთა კერა“), მემარჯვენე კვლევით ინსტიტუტთან, რომელიც დაფუძნდა 1970 წელს, უნივერსიტეტის პროფესორების მიერ. იგი ფუნქციონირებდა, როგორც რგოლი სეკულარულ-კონსერვატიული, ნაციონალისტური და მემარჯვენე-ისლამურ წრეებს შორის და ხელს უწყობდა თურქულ-ისლამური სინთეზის იდეოლოგიას. 1980 წლის 27 მაისს, პარტიის ლიდერის მოადგილე და ყოფილი მინისტრი გიუნ საზაქი, მარქსისტულ-ლენინურმა ტერორისტულმა ჯგუფმა მემერცხენე რევოლუციონერებმა (თურქ. devrimci Sol ან Dev Sol) თავისი სახლის წინ მოკლეს. 1980 წლის 12 სექტემბრის სახელმწიფო გადატრიალების შემდეგ, რომელსაც გენერალი ქენან ევრენი ხელმძღვანელობდა, ყველა სხვა აქტიური პოლიტიკურ პარტიებთან ერთად, ნაციონალისტური პარტიაც აიკრძალა, ხოლო პარტიის ბევრი წამყვანი წევრი დააპატიმრეს. პარტიის წევრთა უმეტესობა შეუერთდა ნეოლიბერალურ სამშობლოს პარტიას ან სხვადასხვა ისლამისტურ პარტიებს. პარტიის წევრმა (აგაი ოქტაი გიუნერი) აღნიშნა, რომ პარტიის იდეოლოგია ხელისუფლებაში იყო, ხოლო მისი წევრები ციხეში. გადატრიალების შემდეგ 1983 წელს, პარტიამ სახელწოდებით „კონსერვატიული პარტია“ (თურქ. Muhafazakar Parti) დაიწყო თავისი არსებობა. 1985 წელს, პარტიამ სახელი შეიცვალა და გახდა „ეროვნული ლეიბორისტული პარტია“ (თურქ. Milliyetçi Çalışma Partisi), ხოლო 1992 წელს, დაიბრუნა თავისი თავდაპირველი სახელი. 1993 წელს, მუჰსინ იაზიჩიოღლუ და პარტიის სხვა ხუთი წევრი გამოეყო პარტიას და დააარსეს „დიდი ერთობის კავშირი“, რომელიც ისლამისტური პარტია გახდა. იდეოლოგია პარტია ფასდება, როგორც ნეოფაშისტური პარტია, რომელიც დაკავშირებულია ექსტრემისტულ და ძალადობრივ ძალებთან. 1990-იანი წლებიდან, დევლეთ ბაჰჩელის ხელმძღვანელობით, პარტიამ თანდათან შეცვალა თავისი იდეოლოგია და პროგრამა, როდესაც ეთნიკური ნაციონალიზმიდან, კულტურულინაციონალიზმზე და კონსერვატიზმზე გადავიდა და აქცენტი გააკეთა თურქეთის სახელმწიფოს ერთიანობაზე. აღსანიშნავია, რომ პარტია გადავიდა მკაცრი, ქემალისტური სტილის სეკულარიზმიდან, უფრო პრო-ისლამურ პოზიციაზე, და ყოველ შემთხვევაში საჯარო განცხადებებში, ემხრობა საპარლამენტო დემოკრატიას. ზოგიერთი მეცნიერი დაეჭვებულია პარტიის გულწრფელობასა და სანდოობაში, და ფიქრობენ, რომ პარტია კვლავ აგრძელებს ფაშისტურ იდეოლოგიას, უფრო ზომიერი და პრო-დემოკრატიული ფასადით. მიუხედავად ამისა, ნმპ-ს ზომიერმა პოზიციამ, გაზარდა პარტიის ამომრჩევლები და იგი გახდა ქვეყნის მესამე ძლიერი პარტია, რომელიც 2007 წლიდან მუდმივად წარმოდგენილია ეროვნულ ასამბლეაში. ქურთული პარტიის ოპონირება იდეოლოგიური განსხვავებების გამო, ნმპ კატეგორიულად ეწინააღმდეგება ნებისმიერი ფორმით დიალოგს მემარცხენე ქურთული ეროვნული „ხალხების დემოკრატიულ პარტიასთან“ (HDP). ამის მაგალითია ის ფაქტი, რომ 2015 წლის ივნისს-ივლისში პარლამენტის თავმჯდომარის არჩევნების დროს, მას შემდეგ, რაც HDP გამოაცხადა, რომ ისინი მხარს დაუჭერენ რესპუბლიკური პარტიის (CHP) კანდიდატ დენიზ ბაიქალს, ნმპ-მ გამოაცხადა, რომ არცერთ კანდიდატს მხარს არ დაუჭერს და ცარიელი ბიულეტენები ჩაყარეს ურნაში. ნმპ-მ ასევე გამორიცხა რაიმე პერსპექტივა კოალიციური მთავრობისა, სადაც შესული იქნება HDP-ს წევრებიც, ბაჰჩელიმ ასევე უარი განაცხადა რესპუბლიკური პარტიის ლიდერის ქემალ ქილიჩდაროღლუს შემოთავაზებაზე, რომელიც მას ასეთ კოალიციაში პრემიერ-მინისტრის თანამდებობას სთავაზობდა. ნმპ-ს ლიდერის მოადგილემ, ჯელალ ადანმა განაცხადა, რომ თუნდაც მათი პარტიის სახელის ხსენება იგივე ტექსტში HDP-სთან ერთად, ჩაითვლება ნმპ-სთვის შეურაცყოფად. 2015 წლის სექტემბრის დასაწყისში, ნმპ-მ და HDP-მ, ორივე პარტიამ დროებითი მთავრობის წინააღმდეგ ხმა მისცა, რამაც ვარაუდი გააჩინა, რომ ნმპ-მ HDP-ს მიმართ თავისი ხისტი პოლიტიკა შეასუსტა. თუმცა, სემიჰ იალჩინმა უარყო რაიმე ცნებები ალიანსის შესახებ, ორ პარტიას შორის და დასძინა, თანამედროვე პოლიტიკური კურსი დევლეთ ბაჰჩელის ხელმძღვანელობით პარტიამ განიცადა მნიშვნელოვანი ცვლილება. ახალმა ლიდერმა, ეთნონაციონალისტური მიზნები შეცვალა გეოპოლიტიკურ და სოციალურ მოტივებზე. კომუნიზმის კრახთან ერთად, ობიექტურად შემცირდა ანტიკომუნიზმთან ბრძოლის მნიშვნელობა. პირველ რიგში, მთავარი აქცენტი ეთმობა ეროვნულ ერთობასა და ერთიანობას, ასევე თურქული კულტურის შენარჩუნებას. აღსანიშნავია, რომ ბაჰჩელი სკეპტიკურად უყურებს თურქეთის გაწევრიანებას ევროკავშირში, ასევე მტკიცედ ეწინააღმდეგება პირველ რიგში თურქული სეპარატიზმის გამოვლინებას. 1999 წელს თებერვალში, თურქეთის სპეცსამსახურების მიერ აბდულა ოჯალანის დაკავების შემდეგ, ბაჰჩელიმ პარტიის სახელით, მოითხოვა ოჯალანის სიკვდილით დასჯა. ნმპ მხარს უჭერს აზერბაიჯანს სომხეთთან დაპირისპირებაში და გმობს ანკარის ყველა კონტაქტს ერევანთან. რიგი წყაროების თანახმად, ნმპ და რუხი მგლები მხარს უჭერდნენ ჯოხარ დუდაევს და ჩეჩნეთის დამოუკიდებლობისთვის მებრძოლეებს. იჩქერიის გერბზე, სადაც გამოსახული იყო მგელი, ამ ორგანიზაციის წევრების მიერ იყო შეთავაზებული დუდაევისათის, რომელიც ვიზიტით იყო ჩრდილოეთ კვიპროსში. დაპირისპირება 2015 წლის ივლისში, როდესაც ჩინეთში მიმდინარეობდა უიღურების მიმართ რეპრესიები, ნმპ-ს გასამხედროებულმა ფრთა, კერძოდ რუხი მგლების აქტივისტები სულთანაჰმედის მოედანზე თავს დაესხნენ სამხრეთ კორეელ ტურისტებს. თურქ მიმომხილველთან აჰმეთ ჰაქანთან ინტერვიუში, ნმპ-ს ლიდერმა დევლეთ ბაჰჩელიმ დაიცვა შეტევაში ბრალდებულები და განაცხადა, რომ „ისინი ახალგაზრდა ბავშვები არიან. შესაძლებელია ისინი პროვოკაციას აყვნენ. პლიუს, როგორ აპირებთ განასხვაოთ კორეელები და ჩინელები? ორივეს ერთნაირი წვრილი თვალები აქვთ.“ ბაჰჩელი ეს განცხადება შეფასდა, როგორც რასისტული, ხოლო რუხი მგლების სტამბოლის ოფისში ჩამოკიდებულმა ბანერმა „ჩვენ გვწყურია ჩინელების სისხლი“, გამოიწვია დიდი ხმაური როგორც თურქულ, ისე საერთაშორისო მედიაში. პარტიის ლიდერები პარტია დღეს დევლეთ ბაჰჩელის ხელმძღვანელობით, პარტიას პარლამენტში 40 დეპუტატი ჰყავს, სამი მათგანი ქალია. პარტია თავის ულტრანაციონალისტური ისტორიისგან თავი შორს უჭირავს, ასევე პარტია თავის წევრებისგან მოითხოვს, რომ ისინი შორს იდგნენ „ეთნიკური პოლიტიკისგან“. არსებობს პარტიაში დევლეთ ბაჰჩელის წინააღმდეგ ოპოზიციური ჯგუფიც, რომლის წევრებია: მერალ აქშენერი, ქორაი აიდინი, იუმით იოზდაღი, სინან ოღანი. ოპოზიცია ცდილობს ჩაატაროს ყრილობა და აირჩიოს პარტიის ახალი ლიდერი. თუმცა, რეჯეფ თაიფ ერდოღანი ცდილობს თავიდან აიცილოს ყრილობა, იმის გამო, რომ შესაძლებელია მისი დამარცხება შემდეგ არჩევნებში, თუ ნმპ აირჩევს ახალ ლიდერს. საარჩევნო შედეგები საპარლამენტო სენატის არჩევნები ადგილობრივი თვითმმართველობის არჩევნები ლიტერატურა Arıkan, E. Burak (1999). The Programme of the Nationalist Action Party: An Iron Hand in a Velvet Glove?. Frank Cass, გვ. 120–134. Arıkan, Ekin Burak (2012). Turkish extreme right in office: whither democracy and democratization?. Routledge, გვ. 225–238. Başkan, Filiz (January 2006). „Globalization and Nationalism: The Nationalist Action Party of Turkey“. Nationalism and Ethnic Politics. 12 (1): 83–105. doi:10.1080/13537110500503877. რესურსები ინტერნეტში Official Web site Official Site of Ulku Ocaklari (Turan idealists) Nationalist Movement Party Multimedya დაარქივებული 2020-02-18 საიტზე Wayback Machine. სქოლიო