Tekfur Sarayı

Tekfur Sarayı veya Porfirogenitus Sarayı İstanbul'da Fatih ilçesi sınırları içerisindeki Edirnekapı semtinde bulunan, Bizans devrinde saray, Osmanlı döneminde çini atölyesi ve cam fabrikası olarak kullanılmış, günümüzde Çini Müzesi olan tarihî yapı. 11.-15. yüzyıllar arasında Bizans İmparatorluğu Sarayı olarak kullanılan Blaherne Sarayı kompleksinden günümüze sağlam olarak ulaşmış tek bölümdür ve bütün dünyada geç Bizans mimarisinin nispeten bozulmamış örneklerindendir. İstanbul'un fethi sırasında büyük hasar gören yapıdan geriye kalan bölüm, Osmanlı döneminde Tekfur Sarayı ya da Tekir Sarayı adıyla anılırdı. 18. yüzyılda çini sanatını canlandırma amacıyla içinde çini atölyesi kuruldu; 19. yüzyılda ise yapının kuzey bölümü cam fabrikası olarak kullanıldı. Türk kültür tarihinde "imparatorluk evi" ismiyle de bilinen Tekfur Sarayı 2014'te İBB'ye bağlı Osmanlı Çini Müzesi olarak ziyarete açıldı. Tarihi Bizans dönemi Yapı, Bizans imparatorlarının 12. yüzyıldan itibaren kullandıkları imparatorluk sarayı Blaherne saray kompleksinin bir parçası idi. Kesin yapım tarihi bilinmez. Çevresine hâkim bir mevkide bulunmakta ve eski kaynaklarda "yüksek bir saray" olarak bahsedilmekte idi. İstanbul'a 1204'te başlayan Latin istilası sırasında Blaherne saray yapılarının hemen hemen tamamı yakılıp yıkılmış; İstiladan sonra tahta çıkan I. Baudouin Çatladıkapı mevkiindeki daha iyi durumda olan Boukoleon Sarayı'nı tercih etmiştir. 1261'de şehri yeniden alıp Latin istilasını sonlandıran VIII. Mihail Paleologos döneminde Blakhernai Sarayı da onarılmış ve imparator Blaherna Sarayı'na taşınmıştır. Tekfur Sarayı'nda zemin kat ile birinci katta kullanılan duvar tekniği arasındaki farklılık, ayrıca mekânın üç, güney duvarının dört bölüme ayrılmış olması, yapının farklı bölümlerinin farklı dönemlerde inşa edildiğine işarettir. Bu dönemlerden ikincisinin Paleologos Hanedanı dönemi olduğu kesindir. VIII. Mihail'in oğlu Konstantinos Paleologos günümüzde Tekfur Sarayı denilen yapıda doğmuş ve saray, bu doğumdan ötürü "Porfirogenitus" adını almıştır. 'Mor doğmuş' anlamına gelen “Porphyrogenitus” ülkede hüküm süren bir imparatorun burada doğduğu anlamına gelmektedir. 14. yüzyıl ortalarında şehri ziyaret eden seyyahların anlattığına göre imparatorluğun son yıllarına doğru yaşanan taht mücadeleleri esnasında Blaharne Sarayı harabeye dönmüştü ve ve imparatorlar artık Tekfur Sarayı'nda ikamet etmekteydi. 15. yüzyıl başlarına ait Buondelmonti haritalarında, imparator sarayı olarak yalnızca Tekfur Sarayı öne çıkmıştır. Osmanlı dönemi Tekfur Sarayı, 1453'te Osmanlı İmparatorluğu'nun İstanbul'u fethi sırasında dış duvarlara yakınlığından dolayı büyük zarar gördü. Kısmen yıkılan yapı, Osmanlı döneminde saray olarak kullanılmadı ancak Bizans İmparatorluğu'nun son yıllarında imparatorluk konutu olarak hizmet vermiş olduğundan "Tekfur Sarayı" olarak anıldı. Ermenice kral demek olan Tekabur kelimesinden gelen Tekfur, Bizanslı yerel yöneticiler için kullanılan bir sözdür. Yapı, 16. yüzyılda Avrupalılarca Konstantin Sarayı (Palatium Constantini), daha sonra Porfirogenetos Sarayı olarak adlandırılmıştır. İstanbul'un fethinden sonra saray bölgesine Selanik civarından Yahudi aileler yerleştirilmişti. Piri Reis'in çiziminde üstünde çatısıyla birlikte resmedilen saray 17. yüzyılda yeniden harabeye döndü. Saray ve civarındaki eski bir sarnıç bir dönem sultanın hayvanlarını barındırmak için kullanıldı. 17. yüzyıldan itibaren seyahatnamelerde bu yapıya ayrıntılarıyla değinilmiştir. 1719 yılında, sarayın avlusunda Sadrazam Damat İbrahim Paşa'nın kararıyla, İznikli ustalar tarafından işletilen bir çini atölyesi kuruldu. 1721 yılında ise Başmimar Mehmed Ağa tarafından atölyeler, bir fırın ve değirmen yaptırıldı. Bu atölyelerde üretilen çiniler III. Ahmet Çeşmesi'nde, Kasım Paşa Camii'nde ve Hekimoğlu Ali Paşa Camii'nde kullanılmıştır. İznik ve Kütahya'daki çini üretiminin neredeyse durma noktasına geldiği dönemde geleneksel İznik çinilerinin üretimini sürdürme amacıyla kurulan bu atölyeler yaklaşık 15 yıl faaliyet gösterdi ve 1735 yılında üretimi durdurdu. 19. yüzyılda sarayın kuzeyi cam fabrikası olarak işlev görmüştür. 1805 yılında Adilşah Kadın tarafından civarda vakfedilen Şişehane Mescidi'nin adını, bu fabrikada aldığı düşünülmektedir. Hatta sarayı doğu ve güney taraftan çevreleyen yolun ismi "şişehane sokağı" olarak adlandırılmıştır. 1864 yılında buradaki Yahudi evlerinde çıkan yangında sarayın önemli bölümleri, mermer yapı taşlarıyla iç donanımı ve güneydoğu köşesindeki balkon büyük zarar görmüştür. Bu sırada Saray avlusunun kuzey bölümünde ise cam fabrikası hâlâ işlemekte idi. Fabrikanın artıkları nedeniyle saray avlusunun seviyesi oldukça yükselmiştir. Osmanlı Çini Müzesi Türk kültür tarihinde “imparatorluk evi” ismiyle de bilinen Tekfur Sarayı;, 20. yüzyılın başlarında dört duvardan ibaret bir harabe halinde idi. 1955 yılında Tekfur Sarayı Ayasofya Müzesi Müdürlüğü'ne bağlandı ve içindeki cam fabrikasının yeri değişti. Ayasofya Müzesi yönetimi tarafından avlu molozlardan temizlenip saray avlusunun eski seviyesi ortaya çıkarıldı. Yapı, 1955-1970 arasında geçirdiği tamiratlarla ayakta kaldı. Tekfur Sarayı'nda çini imalatı yapılan döneme ait çini fırınlarını bulmak üzere 1993 yılında Filiz Yenişehirlioğlu başkanlığında yüzey araştırma çalışmaları başladı. 1995 yılında TC. Kültür Bakanlığı, Türk ve İslam Eserleri Müzesi denetiminde katılımlı kazı çalışmalarına dönüşen araştırmalar, 2001 yılında sona erdi. Tekfur Sarayı, 2005-2014 tarihleri arasında geçirdiği restorasyon çalışmalarından sonra İBB'ye bağlı Osmanlı Çini Müzesi olarak ziyarete açıldı. Müzede Tekfur Sarayı arkeolojik kazılarında açığa çıkartılan yeni kalıntılar, çini, cam, çömlek gibi buluntular sergilenmekte ayrıca hologram teknolojisiyle çömlek yapımının anlatıldığı animasyonlar da yer almaktadır. Mimarisi Tekfur sarayı Eski Theodosius Suru'nun kuzey ucunda, keskin bir sur burcu ile Orta Bizans döneminde (muhtemelen 10. yüzyıl) yapılan dikdörtgen kalın kule arasında, iç duvar ile dış duvar üzeninde inşa edilmiştir. Dikdörtgen bir plan şemasına ve avlulu bir yapıya sahiptir. Yapı malzemesi olarak, sarayın duvar örgüsünde beyaz küfeki taşı ve tuğla kullanılmıştır. Sütunlu kemerlerle avluya açılan zemin katın üzerinde iki kat daha bulunur. Katların birbirinden ahşap döşemeler ile ayrıldığı tahmin edilmektedir. Sarayın 2. katı surlarının üzerinden görülebilmektedir. Zemin ve 2. katları servis elemanlarının kullandığı; imparator bu sarayı kullandı ise, orta katta bulunduğu düşünülmüştür. Sarayın şehre bakan, doğu cephesinde bir balkon olduğu düşünülür. Piri Reis'in İstanbul Şehri haritasında bu saray, üstünü örten çifte meyilli çatısı ve bitişiğindeki burç üzerinde bulunan balkonu ve bunu koruyan sundurması ile resmedilmiştir. Rivayetler Dünyada en çok bilinen elmaslar arasında olan ve Topkapı Sarayı'nda sergilenen Kaşıkçı Elması'nın Tekfur Sarayı etrafında bir çöplükte bulunduğu ve elmas olduğu anlaşılınca Sultan tarafından el konulup saray getirildiği söylencesi yaygındır. II. Mehmet'in İstanbul'un fethi esnasında kimi kaynaklarda Ayasofya'da, kiminde Büyük Saray'da söylediği kaydedilen ve "inkıraz beyiti" şeklinden betimlenen meşhur Farsça beyit, bir rivayete göre Tekfur Sarayı'nda söylenmiştir. "Perdedârî mî-koned ber tâk-ı Kisrâ ‘ankebût / Bûm nevbet mîzened der kal‘a-i Efrâsiyâb" ("Kayser'in kasrında örümcek perdedarlık yapıyor. Efrasiyab'ın sarayında baykuş növbet vuruyor.") şeklindeki beyit mekânın harap halinden üzüntüsünü ifade eder. Galeri Kaynakça Özel Genel Dirimtekin, Feridun (1956). Fetihten önce Haliç Surları. İstanbul Enstitüsü. Erişim tarihi: 17 Haziran 2020. Freely, John (Aralık 2005). Selahattin Özpalabıyıklar (Ed.). İstanbul'un Bizans Anıtları. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları. s. 208. 975-08-1030-9. Cruikshank, Dan (1996). Sir Banister Fletcher's A History of Architecture. Architectural Press. ISBN 0-7506-2267-9. Blair, Shelia (1996). The Art and Architecture of Islam, 1250-1800. Yale University Press. ISBN 0-300-06465-9. Treadgold, Warren (1997). A History of the Byzantine State and Society (İngilizce). Stanford, Kaliforniya: Stanford University Press. ISBN 0-8047-2630-2. Van Millingen, Alexander (1899). Byzantine Constantinople: The Walls of the City and Adjoining Historical Sites (İngilizce). Londra: John Murray Ed. Müller-Wiener, Wolfgang (1977). İstanbul'un tarihsel topografyası: 17. yüzyıl başlarına kadar Byzantion-Konstantinopolis-İstanbul. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları. Çalışlar Yenişehirlioğlu, Filiz (2012). İstanbul Arkeolojisi ve Çini/Seramik Üretim Merkezleri (PDF). İstanbul Araştırmaları Yıllığı,1. 3 Temmuz 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Yenişehirlioğlu, Filiz (2003). "Tekfur Sarayı Çini Fırınları Kazısı 1995-2001". 24. Kazı Sonuçları Toplantısı. 1.cilt. Ankara: TC.Kültür Bakanlığı Yayınları. ss. 329-344. ISBN 975-17-3086-4. 2 Temmuz 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Çiğdem Gençler Güray, Ömür Bakırer (2017). "Tekfur Sarayı Kazılarında Ortaya Çıkarılan Cam Buluntular Üzerine Yapılan Son Çalışmalar". Osmanlı Dünyasında Kültürel Karşılaşmalar ve Sanatsal Yansımaları (PDF). Beytepe, Ankara: Hacettepe Üniversitesi Yayınları. ss. 111-117. 2 Temmuz 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Tanrıverdi, Ünal (2019). Bizans ve Osmanlı'nın Buluştuğu Yer: Tekfur Sarayı. Üsküdar Kültür, Sanat ve Medeniyet Dergisi. 2 Temmuz 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Dış bağlantılar OpenStreetMap'te Tekfur Sarayı ile ilgili coğrafi veriler 3D reconstruction of the palace from the Byzantium 1200 website18 Mayıs 2019 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. Tekfur Saray Byzantine Palace of the Porphyrogenitus30 Nisan 2019 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. Pictures of the situation in 201530 Nisan 2019 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. İstanbul Valiliği*21 Aralık 2012 tarihinde Archive.is sitesinde arşivlendi Tekfur Sarayı18 Kasım 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.