Abidos (Misya)

Abydos (Grekçe: Ἄβυδος, Latince: Abydus), Misya'da bulunan eski bir şehirdir. Çanakkale Boğazı'nın Asya kıyısındaki Nara Burnu burnunda, antik Sestos şehrinin karşısında ve Türkiye'deki Çanakkale şehrinin yakınında yer alıyordu. Abidos y. MÖ 670 boğazın en dar noktasında kuruldu ve böylece 13. yüzyılda Lampsakos ve Kallipolis arasındaki geçişle yerinin alınmasına ve 14. yüzyılın başlarında Abidos'un terk edilmesine kadar Avrupa ve Asya arasındaki ana geçiş noktalarından biriydi. Yunan mitolojisinde Abidos, Hero ile Leandros efsanesinde Leander'in evi olarak sunulmaktadır. Şehir ayrıca, 12. yüzyıl yazarı Theodore Prodromos tarafından yazılan ve Dosikles'in Abidos'ta Rodanthe'yi kaçırdığı Rodanthe ve Dosikles romanında da geçmektedir. Arkeoloji 1675'te Abidos'un yeri ilk kez tespit edilmiş ve daha sonra Robert Wood, Richard Chandler ve Lord Byron gibi çok sayıda klasikçi ve gezgin tarafından ziyaret edilmiştir. Şehrin akropolü Türkçede Mal Tepe olarak bilinir. Şehrin terk edilmesinin ardından, Abidos kalıntıları 14. yüzyıldan 19. yüzyıla kadar yapı malzemesi olarak yağmalanmış ve duvar ve bina kalıntıları en az 19. yüzyıla kadar rapor edilmeye devam etmiştir; ancak çok az şey kalmış ve bölge 20. yüzyılın başlarında kısıtlı bir askeri bölge ilan edilmiş, bu nedenle çok az veya hiç kazı yapılmamıştır. Tarih Klasik dönem İlyada'da Abidos, Troya'nın müttefiki olarak anılmaktadır ve Strabon'a göre Truva Savaşı'ndan sonra Bebryces ve daha sonra Traklar tarafından işgal edilmiştir. Abidos'ta Afrodit Porne (Fahişe Afrodit) tapınağı bulunduğu için şehrin başlangıçta bir Fenikeliler kolonisi olduğu öne sürülmüştür. Abidos, yaklaşık MÖ 1000 yılında Priapos ve Prokonnesos şehirlerinin kurulmasıyla eş zamanlı olarak Miletli kolonistler tarafından yerleşime açılmıştır y. MÖ 670. Strabon, Lidya Kralı Gigis'in Miletlilerin Abidos'a yerleşmesine izin verdiğini aktardı; bunun, Trakya'nın Küçük Asya'ya baskınlarını önlemek için garnizon görevi gören Miletli paralı askerler tarafından gerçekleştirildiği ileri sürülmektedir. Şehir, Hellespont'taki yüksek ton balığı verimi nedeniyle gelişen bir ton balığı ihracat merkezi haline gelmiştir. Abidos, MÖ 520'lerde Pers yanlısı bir tiran olan Daphnis tarafından yönetiliyordu, ancak 514'te Pers İmparatorluğu tarafından işgal edildi. I. Darius, 512'deki İskitya seferinin ardından şehri yıktı. Abidos, MÖ 5. yüzyılın başlarında İyonya Ayaklanması'na katıldı, ancak şehir, 480'de, Yunanistan'a ikinci Pers saldırısının başlangıcında, I. Serhas ve Pers ordusunun Yunanistan'a doğru yürüyüşlerinde Abidos'tan geçerek Hellespont'u Xerxes'in Ponton Köprüleri üzerinden geçmesiyle kısa bir süreliğine Pers kontrolüne geri döndü. Başarısız Pers istilasından sonra Abidos, Atina liderliğindeki Delos Birliği'nin bir üyesi oldu ve Hellespont bölgesinin bir parçasıydı. Görünüşte bir müttefik olan Abidos, bu süre boyunca Atina'ya düşmanca davrandı ve 4-6 talentlik bir phoros katkısında bulundu. Ksenofon, Abidos'un kendi yazıları sırasında Astyra veya Kremaste'de altın madenlerine sahip olduğunu belgeledi. İkinci Peloponez Savaşı sırasında, Dercylidas önderliğindeki bir Sparta seferi MÖ 411 yılının Mayıs başlarında Abidos'a ulaştı ve şehri Delos Birliği'nden ayrılıp Atina'ya karşı savaşmaya ikna etti. Bu sırada Abidos'un harmost'u (komutanı/valisi) oldu. Bir Sparta filosu, MÖ 411 sonbaharında Abidos'ta Atina tarafından yenilgiye uğratıldı. Abidos, MÖ 409/408 kışında Atinalılar tarafından saldırıya uğradı, ancak Hellespont Frigyası'nın satrap'ı (valisi) Farnabazos önderliğindeki bir Pers kuvveti tarafından püskürtüldü. Dercylidas, en az y. MÖ 407 yılına kadar Abydos'un harmost'u görevini yürütmüştür. Aristoteles'e göre, Abidos bu dönemde oligarşik bir yapıya sahipti. MÖ 394'te Korint Savaşı'nın başlangıcında, Sparta Kralı II. Agesilaus, Trakya'ya Abidos'tan geçti. Abidos, savaş boyunca Sparta'nın müttefiki olarak kaldı ve Dercylidas, 394'ten MÖ 407 civarında Anaksibios tarafından yerini alana kadar şehrin harmost'u olarak görev yaptı y. MÖ 390; ikincisi, MÖ 390 civarında Atinalı general İfikratis tarafından Abidos yakınlarında bir pusuya düşürülerek öldürüldü y. 389/388. Korint Savaşı'nın sonunda, MÖ 387'de Antalkidas Barışı'nın şartları uyarınca Abidos, Pers İmparatorluğu'na ilhak edildi. Pers İmparatorluğu içinde Abidos, Hellespont Frigyası satraplığının bir parçası olarak ve 368'de tiran Philiscus tarafından yönetildi. y. MÖ 360 olarak şehir, tiran İfiadis'in kontrolüne girdi. Helenistik dönem Abidos, MÖ 336 baharında II. Filip'in generali Parmenion liderliğindeki bir Makedon ordusu tarafından ele geçirilene kadar Perslerin kontrolü altında kaldı. MÖ 335 yılında, Parmenion Pitane şehrini kuşatırken, Abidos da Rodoslu Memnon liderliğindeki bir Pers ordusu tarafından kuşatıldı ve bu durum Parmenion'u Pitane kuşatmasını bırakıp Abidos'u kurtarmak için kuzeye yürümeye zorladı. İskender, 334 yılında Sestos'tan Abidos'a feribotla geçti ve güneye, Truva şehrine gitti, ardından Abidos'a geri döndü. Ertesi gün İskender Abidos'tan ayrıldı ve ordusunu kuzeye, Percote'ye götürdü. İskender daha sonra Abidos'ta ve Küçük Asya'daki diğer şehirlerde bir kraliyet darphanesi kurdu. İskender'in MÖ 323'te ölümünden sonra, Hellespont Frigyası satraplığının bir parçası olan Abidos, Babil Bölünmesi sonucunda Leonnatos'un kontrolüne geçti. MÖ 321'deki Triparadisos Bölünmesi'nde Arrhidaeus, Hellespont Frigyası satrapı olarak Leonnatus'un yerini aldı. 302 yılında, Dördüncü Diadochi Savaşı sırasında, Trakya Kralı Lisimahos, Küçük Asya'ya geçerek I. Antigonos'un krallığını işgal etti. Teslim olan komşu şehirler Parion ve Lampsacus'un aksine, Abidos Lisimahos'a direndi ve kuşatıldı. Ancak, Kral I. Antigonos'un oğlu Dimitrios tarafından gönderilen bir takviye kuvvetinin gelmesinden sonra Lisimahos kuşatmayı bırakmak zorunda kaldı. Polibios'a göre, MÖ üçüncü yüzyılda, komşu Arisbe şehri Abidos'a bağlı hale gelmişti. Dardanos şehri de Helenistik dönemde bir noktada Abidos'un kontrolüne girdi. Abidos, MÖ 281'den sonra Seleukos İmparatorluğu'nun bir parçası oldu. Şehir, MÖ 245'te Mısır Kralı III. Ptolemaios tarafından fethedildi ve en az MÖ 241'e kadar Ptolemaiklerin kontrolü altında kaldı, zira Abidos MÖ 200 civarında Pergamon Krallığı'nın bir parçası olmuştu. İkinci Makedonya Savaşı sırasında, MÖ 200 yılında Makedonya Kralı V. Filippos tarafından Abidos kuşatılmış ve bu sırada birçok vatandaşı teslim olmaktansa intihar etmeyi tercih etmiştir. Marcus Aemilius Lepidus, kuşatma sırasında Roma senatosu adına bir ültimatom vermek üzere V. Filippos ile görüşmüştür. Sonuç olarak, takviye kuvvetlerinin olmaması nedeniyle şehir V. Filippos'a teslim olmak zorunda kalmıştır. Makedonya işgali, MÖ 196'da savaşın sonunda Flamininus Barışı'ndan sonra sona ermiştir. Bu sırada Abidos, Makedonya işgali sonucunda büyük ölçüde nüfusunu kaybetmiş ve kısmen harap olmuştu. MÖ 196 baharında Abidos, Seleukos İmparatorluğu'nun Megas Basileus'u III. Antiohos tarafından ele geçirildi ve şehir MÖ 192/191'de yeniden tahkim edildi. III. Antiohos daha sonra Roma-Seleukos Savaşı sırasında Abidos'tan çekildi ve böylece Roma ordusunun MÖ 190 Ekim'inde Küçük Asya'ya taşınmasına olanak sağladı. Dardanos daha sonra Abidos kontrolünden kurtarıldı ve MÖ 188 tarihli Apamea Antlaşması Abidos'u Pergamon Krallığı'na geri verdi. MÖ 2. yüzyılda Abidos'ta bir Gimnasion faaliyet gösteriyordu. Roma dönemi Pergamon Kralı III. Attalos, MÖ 133'te ölümünde krallığını Roma'ya miras bıraktı böylece Abidos, Asya eyaletinin bir parçası olmuştur. Strabon'un yazdığı dönemde Abidos'un Astyra veya Kremaste'deki altın madenleri neredeyse tükenmişti. Şehir, MS 62 tarihli lex portorii Asiae'de Asya eyaletinin telonia'ları (gümrük evleri) arasında sayıldı ve conventus juridici Adramitteion'un bir parçasıydı. Abidos, Tabula Peutingeriana ve Antoninus Yol Rehberi'nde anılmaktadır. Abidos darphanesi MS 3. yüzyılın ortalarında faaliyetini durdurdu. Abidos'un, Sestos ve Lampsacus ile birlikte, MS 3. yüzyıla ait bir Çin metni olan Weilüe'de Roma İmparatorluğu'nun "üç büyük başkentinden" biri olarak anıldığına inanılmaktadır. Şehir, Marmara Denizi'nin güney girişinde gümrük toplama merkezi ve MS 3. yüzyıldan 5. yüzyıla kadar bir komes ton Stenon (Boğaz Kontu) veya bir arhon tarafından yönetiliyordu. Orta Çağ Papa I. Martinus, 653 yazında Konstantinopolis'e giderken Abidos'ta dinlendi. 7. yüzyıldaki idari reformların sonucu olarak Abidos, Opsikion themasının] bir parçası olarak yönetilmeye başlandı. Abidos'un kommerkiarios makamı ilk olarak 7. yüzyılın ortalarında belgelenmiştir ve daha sonra bazen 8. yüzyılda ortaya çıkan ve kalenin askeri valisi olan parafilaks makamı ile birleştirilmiştir; bu dönemde komes ton stenon makamından son kez bahsedilmiştir. MS 7. yüzyıldan sonra Abidos önemli bir liman kenti haline geldi. Mesleme bin Abdülmelik, Konstantinopolis'e karşı yürüttüğü sefer sırasında Temmuz 717'de Abidos'ta Trakya'ya geçti. Abidos'taki arkonluk makamı 8. yüzyılın sonlarında yeniden kuruldu ve 9. yüzyılın başlarına kadar sürdü. 801 yılında İmparatoriçe İrini, Abidos'ta toplanan ticari vergileri azalttı. Irini'nin halefi İmparator I. Nikiforos, şehir dışından satın alınan kölelere vergi getirdi. Şehir daha sonra Ege Denizi themasının bir parçası oldu ve bir tourmarchēs (τουρμάρχης) merkeziydi. Abidos, MS 904 yılında Konstantinopolis'e giderken Trabluslu Leon liderliğindeki bir Arap filosu tarafından yağmalandı. Bardas Fokas'ın isyanı MS 989 yılında İmparator II. Basileios tarafından Abidos'ta bastırıldı. 992 yılında Venediklilere özel bir ayrıcalık olarak Abidos'ta indirimli ticari tarifeler verildi. 11. yüzyılın başlarında Abidos ayrı bir komutanlığın merkezi haline geldi ve Abidos stratigos (vali) makamı ilk kez 1004 yılında Hellespont'un kuzey kıyısı ve Marmara Denizi adaları üzerinde yetkiyle anıldı. 1024 yılında, Chrysocheir adlı birinin önderliğindeki bir Rus baskını, Abidos'taki yerel komutanı yenerek Hellespont üzerinden güneye doğru ilerledi. Malazgirt Meydan Muharebesi'nin ardından Abidos, Selçuklu Türkleri tarafından ele geçirildi, ancak 1086 yılında geri alındı. Aynı yıl Leon Kefalas, Abidos'un katepanosu olarak atandı. Abidos'un nüfusu, Türklerin ilerleyişinden kaçan kuzeybatı Anadolu'dan gelen mültecilerin gelişiyle bu dönemde muhtemelen arttı. 1092/1093 yıllarında şehir, Türk korsan Çaka Bey tarafından saldırıya uğradı. İmparator I. Manuil, 12. yüzyılın sonlarında Abidos'un surlarını onardı. MS 13. yüzyıla gelindiğinde, Lampsacus'tan Kallipolis'e geçiş daha yaygın hale gelmiş ve büyük ölçüde Abidos'tan Sestos'a geçişin yerini almıştı. Dördüncü Haçlı Seferi sırasında, 1204'te Venedikliler Abidos'u ele geçirdi ve aynı yılın sonlarında Konstantinopolis'in Yağmalanması ve Latin İmparatorluğu'nun kurulmasının ardından İmparator Baudouin, Abidos ve Adramyttium arasındaki toprakları kardeşi Flandreli Henri'ye verdi. Flandreli Henri, 11 Kasım 1204'te Abidos'tan geçti ve Adramyttium'a doğru yürüyüşüne devam etti. Abidos, 1206-1207 yıllarındaki saldırısı sırasında Bizans İmparatorluğu'nun halefi devlet olan İznik İmparatorluğu tarafından ele geçirildi, ancak 1212-1213 yıllarında Latin İmparatorluğu tarafından yeniden fethedildi. Şehir daha sonra İmparator III. İoannis tarafından geri alındı. Abidos, 13. yüzyılda gerilemeye başladı; Türk boylarının tehdidi ve Bizans'ın bölge üzerindeki kontrolünün dağılması nedeniyle 1304 ile 1310/1318 yılları arasında tamamen terk edildi. Notlar Kaynakça Özel Genel Wikimedia Commons'ta Abidos ile ilgili çoklu ortam belgeleri bulunur