قەڵای زێرزەوان

قەڵای زێرزەوان (بە کوردیی باکووری: Kela Zêrzewan) قەڵایەکی وێرانبووی ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتییە، کە مەبەستی سەربازی بەکاریان ھێناوە. دەکەوێتە سنووری پارێزگای دیاربەکر، باکووری کوردستان، باشووری ڕۆژھەڵاتی تورکیا. لە ساڵی ٢٠١٤، قەلاکە دۆزرایەوە. لە نیسانی ٢٠٢٠ ھەواڵی ئەوە بڵاوکرایەوە کە قەڵاکە دەچێتە ناو پێرستی شوێنەوارەکانی یوونێسکۆ. قەڵاکە لە ساڵی ٢٠١٩، زیاتر لە ٣٥٠ ھەزار گەشتیاری ھەبووە. ڕەگناسی ھەندێک گەڕیدە لە سەدەی ١٨دا ناوی ئەم شوێنە بە «Kasr Zerzaua» (قەسری زێرزەوا) ناودەبەن، لەکاتێکدا ئەولیا چەلەبی، گەڕیدەیەکی عوسمانی کە لە سەدەی ١٧دا ژیاوە، لە سیاحەتنامەکەیدا (بەرگی چوارەم) لەکاتی گەشتکردنیدا لە ئامەدەوە بۆ مێردین، ئاماژە بەم شوێنە دەکات وەک «دۆڵی زێرزەوان». ناوی زێرزەوان لە وشەی کوردیی «زێڕ»ەوە ھاتووە و «شێوە گۆڕدراوی زێرزەوانە کە لەلایەن گەڕیدەکانەوە ئاماژەی پێکراوە و ئەو ناوەیە کە بە نیشتەجێبوونەکە دراوە کاتێک گوندەکە» لە ھەمان شوێندا بووە. شوێن قەڵای زێرزەوان لە سەدەی ٤دا لەلایەن ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمانی ڕۆژھەڵاتەوە وەک بنکەیەکی سەربازی لەسەر ڕێگا بازرگانییە کۆنەکەی نێوان ئامەد و مێردین دروست کراوە. تا سەدەی ٧ەم بەکارھاتووە. قەڵاکە لەسەر لووتکەی گردێکی بەردینی بە بەرزی ١٠٥–١٢٤ مەتر (٣٤٤–٤٠٧ پێ) لە تەنیشت گوندی دەمیرۆڵچەک ھەڵکەوتووە، کە نزیکەی ١٣ کم لە باشووری ڕۆژھەڵاتی شارۆچکەی چنار لە پارێزگای ئامەد لەسەر ڕێگای سەرەکی D.950 بۆ مێردین دوورە. نزیکەی ٤٥ کم لە ئامەدەوە دوورە. کارە شوێنەوارییەکان یەکەمین ھەڵکەندنی شوێنەواری لە مانگەکانی ھاوینی ٢٠١٤دا ئەنجامدرا. کارەکان لە سەرەتادا لەلایەن تیمێکی ٣٥ کەسییەوە بە سەرۆکایەتی شوێنەوارناسێکی زانکۆی دیجلە و لەژێر سەرپەرشتی مۆزەخانەی شوێنەواری ئامەد بەڕێوەچوو. لە ساڵی ٢٠١٥دا، قەبارەی ئەو تیمەی لە شوێنەکەدا کاریان دەکرد بۆ ٦٠ کەس زیادی کرد. لە ساڵی ٢٠٢٠دا، شوێنەوارناسان دەروازەی قەڵاکەیان دۆزییەوە. لە ساڵی ٢٠٢١دا، شوێنەوارناسان بلوێرێکی شەش کونی و ئەنگوستیلەیەکی بڕۆنزیان دۆزییەوە کە کلیلێکی پێوە بوو و بۆ کردنەوەی سندووق بەکارھاتووە. ھەردوو پارچەکە مێژووەکەیان دەگەڕێتەوە بۆ سەدەکانی ٤ و ٥ی زایینی. مێژوو قەڵاکە بنکەیەکی سەربازیی ڕۆمانی ڕۆژھەڵات و نیشتەجێبوونێکی ستراتیژیی پاسەوانی بووە، کە بەسەر تەواوی دۆڵەکەدا دەڕوانێت و کۆنتڕۆڵی ڕێگای کۆنی نێوان ئامیدا (ئامەدی ئێستا) و دارا (مێردینی ئێستا)ی دەکرد. قەڵاکە بەھۆی شوێنەکەیەوە لەسەر سنووری ھەرە ڕۆژھەڵاتی پاراستنی ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمان، ڕۆڵێکی سەرەکی ھەبوو. ئەم شوێنە خاڵی یەکتربڕین و ئاوێتەبوونی چاندەکانی ڕۆژاوا و ڕۆژھەڵات بوو. ئەم شوێنە لە سەردەمی کلاسیکدا بە «Samachi» (ساماچی) دەناسرا. شوێنی شەڕی قورس بوو لە نێوان ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی و ئیمپراتۆریەتیی ساسانی. ئەو خشڵ و زێڕانەی لە قەڵاکەدا دۆزراونەتەوە، ئاماژە بەوە دەکەن کە دانیشتووانی مەدەنی و کارمەندانی سەربازی پێکەوە ژیاون، و سەربازەکان لەگەڵ ئەندامانی خێزانەکانیاندا نیشتەجێ بوون. قەڵاکە ئەوەندە گەورە بووە کە جێگەی دانیشتووانی نزیکەی ھەزار کەسی تێدا بووەتەوە. کارەکانی نۆژەنکردنەوە و بونیادنانەوە کە لە سەردەمی ئیمپراتۆرەکانی ڕۆمیی ڕۆژھەڵات، ئاناستاسیۆسی یەکەم (٤٩١–٥١٨) و جەستینیانی یەکەم (٥٢٧–٥٦٥) ئەنجامدراون، وایان کرد قەڵاکە پێش وێرانبوونی بگاتە دوایین شێوەی خۆی. قەڵاکە بە ئەگەری زۆرەوە تا ساڵی ٦٣٩ بەکارھاتووە، ھەتا کاتی ھاتنی موسڵمانانی عەرەب لە سەرەتای جەنگەکانی عەرەب و بیزەنتین. سەرچاوەکان دەروازەی کوردستان دەروازەی تورکیا دەروازەی جوگرافیا دەروازەی مێژوو