سلیم یکم

سلیم یکم (به ترکی عثمانی: سلیم أول) (۱۰ اکتبر ۱۴۷۰ – ۲۲ سپتامبر ۱۵۲۰) ملقب به سلیم یاووز یا سلیم سهمناک، نهمین سلطان عثمانی از سال ۱۵۱۲ تا زمان مرگش در ۱۵۲۰ میلادی بود. او سومین پسر سلطان بایزید دوم از همسرش گلبهار خاتون بود. سلیم پس از کشتن ولیعهد و برادر دیگرش، پدرش را به دنبال کودتایی از سلطنت خلع کرد و در سال ۱۵۱۲ به‌جای او سلطان امپراتوری عثمانی شد و تا پایان سلطنت هشت ساله خود، وسعت قلمرو عثمانی را بسیار گسترش داد. سلطنت او علی‌رغم اینکه تنها هشت سال طول کشید، به دلیل گسترش عظیم امپراتوری، به ویژه با فتح قلمرو مملوکان مصر برجسته است. در آستانه مرگ سلطان سلیم در سال ۱۵۲۰، امپراتوری عثمانی حدود ۳٫۴ میلیون کیلومتر مربع (۱٫۳ میلیون مایل مربع) وسعت داشت که در طول سلطنت سلیم هفتاد درصد رشد کرده بود. دوران شاهزادگی شاهزاده سلیم درسن ۱۱ سالگی به فرمان پدرش به ترابزون رفت و تا سال ۱۵۱۰ فرماندار ترابزون بود. او در سال ۱۴۹۳ میلادی با حفصه سلطان، دختر منیلی گیرای خان کریمه ازدواج کرد و در سال ۱۴۹۴ پسرشان شاهزاده سلیمان به دنیا آمد. سلیم در سال ۱۵۱۰ مادرش را از دست داد. سلیم برخلاف برادر بزرگترش که خویی نرم داشت و از جنگ دوری می‌جست؛ جنگ جو و شجاع بود به همین دلیل سپاه ینی‌چری به طرفداری از وی پرداختند و خواستار سلطنت سلیم شدند و او در سال ۱۵۱۱ علیه پدر و برادرش شورش کرد، او سرانجام در سال ۱۵۱۲ برادرش شاهزاده احمد را شکست داد سپس وارد استانبول شد و پدرش را از سلطنت خلع کرد و خود جانشین او شد، سلیم بعد از به حکومت رسیدن به جنگ با شاهزاده کورکود، برادر دیگر خود پرداخت و در سال ۱۵۱۳ او را شکست داد و پسر خود، شاهزاده سلیمان را به حکمرانی مانیسا منسوب کرد. سلطنت سلیم در آغاز حکومت خود قصد گسترش حکومت داشت، اما در ابتدا باید تشکیلات داخلی‌اش را سازماندهی می‌کرد به‌همین دلیل به تقویت ینی‌چری‌ها پرداخت سپس برای اینکه خطری از جانب اروپا او را تهدید نکند با دولت ونیز و مجارستان پیمان تجاری بست سپس به سمت امپراتوری صفوی لشکر کشی کرد و با شکست حکومت صفوی در جنگ چالدران توانست بخشی از سرزمین عراق و بخش کمابیش بزرگی از آذربایجان را به قلمرو خود اضافه کند سپس به سمت شام لشکر کشید و با تصرف شام در سال ۱۵۱۴ به‌سمت مصر روانه شد و در سال ۱۵۱۷ طی جنگ عثمانی و مملوکان (۱۵۱۶–۱۵۱۷)، مصر را نیز تصرف کرد و به حکومت سلطنت ممالیک پایان داد. سلطان سلیم با پایان دادن به تصرفاتش، خود را حاکم مطلق جهان اسلام می‌دانست و اولین سلطان امپراتوری عثمانی بود که خود را «خلیفه مسلمین» خواند. توجه به فرهنگ و ادب عنوان شاه سلیم همانند چند پادشاه دیگر از دودمان عثمانی رسماً‌ با عنوان «شاه» نیز شناخته می‌شد. عنوان شاخص شاه در سجع مسکوکات سلطان سلیم و متن مکاتبات او واضح است. فقیه ایرانی علامه فضل‌الله روزبهان خنجی نیز در دو قصیدۀ جداگانۀ ترکی و فارسی او را «شاه» خطاب کرده است و شاه اسماعیل یکم نیز در نامه‌ای به سلطان سلیم، او را با عنوان «شاه» خطاب کرده است. جنگ با صفویان سلطان سلیم که شیعیان را مشرک می‌دانست و خود را نیز خلیفه همه مسلمانان جهان می‌خواند، به قصد از میان برداشتن حکومت شیعی صفویه با لشکری عظیم به قلمرو صفویان لشکرکشی کرد. شاه اسماعیل یکم به قصد دفع حمله عثمانیان که پس از فتح دیاربکر مستقیم راه تبریز را در پیش گرفته بودند، با گردآوردن نزدیک ۴۰ هزار سرباز در برابر ۱۰۰ هزار سپاه عثمانی به غرب لشکر کشید و به رغم کمبود نیرو و استفاده سپاه مهاجم از توپخانه، در نبرد چالدران (۸۹۳ ه‍.ق) دلیرانه جنگید ولی سپاه صفویان شکست خورد و از بین رفت. کشته‌شدگان سپاه صفویان که ۲۷ هزار تن تخمین زده شده‌اند در شهر اردبیل در کنار آرامگاه شیخ صفی‌الدین به خاک سپرده شدند. ترکان عثمانی در این جنگ بخش نسبتاً بزرگی از آذربایجان را به قلمرو خود افزودند. اضافه شدن بخش‌هایی از آذربایجان توسط عثمانی تا زمان شاه عباس اول ادامه داشت. سلطان سلیم در اشعار خود به شکست صفویان و ممالیک اشاره دارد و می‌گوید: خانواده همسران حفصه خاتون، (زاده بسفر – ۱۹ مارس ۱۵۳۴ استانبول، در مقبره حفصه سلطان در مسجد سلطان سلیم دفن شد) عایشه خاتون، (۱۴۷۶ کریمه – ۱۵۳۹ استانبول، در مسجد سلطان سلیم دفن شد) دختر منگلی اول گیرای، خان کریمه بود. پسران سلیمان یکم (۶ نوامبر ۱۴۹۴ ترابزون – ۶ سپتامبر ۱۵۶۶ سیگت‌وار، در مقبره سلیمان یکم در مسجد سلیمانیه دفن شد) پسر حفصه شاهزاده صالح (زاده ترابزون – ۱۴۹۹ ترابزون، در مسجد گلبهار خاتون دفن شد) دختران خدیجه سلطان، (زاده ترابزون – ۱۵۵۶ استانبول، در مقبره سلیم یکم در مسجد یاوز سلیم دفن شد) ملقب به شاهزاده سلطان؛ در سال ۱۵۱۰ با اسکندر پاشا و در سال ۱۵۱۷ با چوبان مصطفی پاشا ازدواج کرد. فاطمه سلطان، (زاده ترابزون – ۱۵۷۰ استانبول، در مسجد یاووز سلطان سلیم دفن شد) در سال ۱۵۱۷ با مصطفی پاشا و در سال ۱۵۳۰ با احمد پاشا ازدواج کرد. بیخان سلطان، (زاده ترابزون – ۱۵۵۹ استانبول، در مسجد یاوز سلطان سلیم دفن شد) در سال ۱۵۲۱ با فرهاد پاشا و در سال ۱۵۲۶ با محمد پاشا ازدواج کرد. شاه‌خوبان سلطان، (زاده ترابزون – ۱۵۷۲ استانبول، در مسجد یاوز سلطان سلیم دفن شد) در سال ۱۵۲۳ با لطفی پاشا و در سال ۱۵۵۱ با شیخ مرکز افندی ازدواج کرد. قمرشاه سلطان (زاده ترابزون – ۱۵۰۲ ترابزون در مسجد گلبهار خاتون دفن شد) نگارخانه پانویس منابع فارسی ریاحی، محمدامین (۱۳۶۹). زبان و ادب فارسی در قلمرو عثمانی. تهران: پاژنگ.: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) پارسادوست، منوچهر (۱۳۷۵). شاه اسماعیل اول. تهران: شرکت سهامی انتشار.: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) «جنگ‌های ایران و عثمانی». روزنامهٔ شرق. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۳۸۶.: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) اوزون‌چارشی‌لی، اسماعیل حقی (۱۳۷۵). تاریخ عثمانی. ج. ۲. تهران: شرکت سهامی انتشار.: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) نوائی، عبدالحسین (۱۳۶۸). شاه اسماعیل صفوی: اسناد و مکاتبات تاریخی همراه با یادداشت‌های تفصیلی. تهران: ارغوان.: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) سیوری، راجر (۱۳۹۱). ایران عصر صفوی. ترجمهٔ کامبیز عزیزی. تهران: نشر مرکز.: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) انگلیسی پیوند به بیرون