Turquía

A Republica de Turquía (Türkiye Cumhuriyeti), u simplament Turquía (Türkiye) ye un estau situau entre Asia (97% d'o suyo territorio) y Europa (3% d'o suyo territorio). A peninsula asiatica d'Anatolia entre la mar Negra y la mar Mediterrania forma lo «corazón» d'o país, y la resta d'o país lo forma la rechión europea de Tracia. Muga a lo nord-este con Cheorchia, a l'este con Armenia y la Republica Autonoma de Nahicheván (Azerbaichán), a lo sud-este con Irán, a lo norte con a mar Negra, a l'ueste con Grecia, a mar Echea y Bulgaria, y a lo sud con Iraq, Siria y la mar Mediterrania. A deseparación entre Anatolia y Tracia ye formada por a mar de Marmara y os estreitos de Turquía (o Bosforo y los Dardanelos), fan de muga entre Asia y Europa, por lo que Turquía ye considerada como un estau transcontinental. A causa d'a suya localización estratechica entre dos continents, a cultura de Turquia ye una mezcla unica d'as tradicions orientals y occidentals. I existioron diferents entidaz politicas dende l'Antigüedat. As tribus turquicas invadioron o territorio en o sieglo XI. L'Imperio Otomán principió a estendillar-se a partir d'o sieglo XIV. En l'actualidat, Turquía ye una republica constitucional, unitaria, democratica y secular, formada dimpués d'a cayida de l'Imperio Otomán en a Primera Guerra Mundial. Dende allora, Turquía s'ha integrau cada d mas en Occident y ye miembro de bellas organizacions como lo Consello d'Europa (1949), l'OTAN, (1952), l'OCDE (1961), l'OSCE (1973) y lo G20 (1999). Turquía principió as negociacions ta convertir-se en miembro pleno d'a Unión Europea en 2005, encara que en ha estau miembro asociau dende 1995. Turquía ye clasificada, seguntes bellas organizacions, como país desarrollau, y como potencia rechional. Toponimia Dende la conquiesta de l'Imperio Bizantín por os turcos, a rechión fue conoixida como Imperio Otomán. A partir d'a proclamación d'a republica, o país se conoixe como Turquía. O nombre de Turquía, Türkiye, en turco, se divide en dos parolas: türk, que significa "fuerte" en l'antigo turco, y que feba referencia a los habitants de Turquía u a los miembros de belún d'os pueblos turquicos, una forma tardana de Tu-kin, nombre dau por os chineses a los pueblos que viviban a lo sud d'o macizo de l'Altai d'Asia Central, posiblement dende 177 aC, y lo sufixo abstracto –iye (derivauo d'o sufixo arabe –iyya, y allora asociau a lo sufixo latín medieval, –ia en o nombre Turchía, y d'o sufixo d'o griego bizantín, –ία en Τουρκία), que significa "propietario" u "relacionuo con". A primera vegada que s'emplega lo termin Türk u Türük como autonimo estió en as inscripcions d'Orkhon d'os göktürks de l'Asia Central, arredol d'o sieglo VIII dC. A parola aragonesa Turquía se deriba dreitament d'o latín medieval, Turquia. Cheografía fisica Turquía ye un estau transcontinental d'Eurasia. A Turquía asiatica, que correspon a la peninsula d'Anatolia, que incluye un 97% d'a superficie d'o país, ye deseparada d'a Turquía europea por o Bosforo, o mar de Marmara y os Dardanelos, os cuals, de forma conchunta, son l'enlace maritimo entre la mar Negra y la mar Mediterrania. A Turquía europea, que correspon a la Tracia y a Rumelia orientals en a peninsula balcanica, nomás representa que un 3% d'a superficie total d'o país. O territorio de Turquía tien mas de 1.600 km de longaria d'este enta ueste, y 800 km de norte enta sud. A superficie de Turquía, incluyindo-ie os lacos, ye de 783.562 km², d'os cuals nomás que 23.764 km² son en Europa. Turquía ye o 37eno país mas gran d'o mundo, con una superficie parellana a la suma d'as superficies d'o Reino Uniu y de Francia. A Turquía europea, a lo nord-ueste, forma la Tracia Oriental, y muga con Grecia y Bulgaria. A Turquía asiatica, Anatolia —tamien conoixita com l'Asia la Chica— ye formada por un altiplano central con planas costeras estreitas, entre o Köroğlu y a sierra de l'orient d'a mar Negra a lo norte, dica los monts Tauro, a lo sud. L'este d'o país ye mas montanyoso, y ye l'orichen de diferents ríos que s'estendillan por l'Orient Meyo, como l'Eufrates y lo Tigris. Se i troban o laco Van y o mont Ararat, a maxima altaria d'o país con 5.165 m. Cheograficament, Turquía se divide en siet rechions: A rechión de Marmara. A rechión Echea. A rechión d'a mar Negra. A rechión de l'Anatolia central. A rechión de l'Anatolia oriental. A rechión de l'Anatolia sud-oriental. A rechión mediterrania. O relieu variau de Turquía ye lo producto de diversos movimientos terrestres complexos que han formau a rechión a lo largo de muitos milenios y que encara producen tierratremos y erupcions volcanicas. O Bosforo y los Dardanelos se formoron gracias a las fallas cheolochicas que trescruzan Turquia y que permitioron a creyación d'a mar Negra. Bi ha una falla cheolochica que trescruza lo norte d'o país, d'ueste enta l'este (a falla nord-anatolica), que causó lo tierratremo de 1999. Clima As arias costeras mediterranias de Turquía tienen un clima mediterranio, con veranos ixutos y hibiernos humidos moderaus. As condicions son mas extremas en l'interior arido. As montanyas amán d'a costa impiden que las influyencias mediterranias s'estendillen enta lo centro y por tanto l'altiplano de l'Anatolia central tien un clima continental, con hibiernos mas duros. A precipitación meyana ye de 400 milimetros; con diferencias rechionals que penden de l'altaria. As rechions mas ixutas son a plana de Konya y a plana de Malatya. Historia A naixencia d'a Turquía moderna En o sieglo XIX l'Imperio Otomán se iba restrinchindo u centrando politicament cada vegada mes a lo territorio habitau por turcos. Un nacionalismo expansionista calcau de modelos europeus como lo paneslavismo u lo panchermanismo influyenció bels turcos anatolicos y turquicos de l'Imperio Ruso, o panturquismo, pero los pueblos turquicos yeran tan ixemenaus y las diferencias entre éls tan grans que lo panturquismo no podeba levar-se a la practica. D'esta traza cuan o gubierno d'os chóvens turcos levó a l'Imperio Otomán a la derrota en a Primera Guerra Mundial, amaneixió en a persona de Mustafa Kemal un nacionalismo mes pragmatico centrau en os turcos que habitaban en Anatolia y los territorios que podesen controlar, (turcos y turquicos d'a Turquía Europea, de Trascaucasia, d'o Kurdistán, etcetera...). A guerra de 1922-1923 tenió como resultau l'establimiento d'una republica laica y una millor definición d'o pueblo turco, encara que o kemalismo occidentalizó as costumbres d'os turcos y d'atros musulmans de Turquía, en una prebatina de modernización. Abolió lo soldanato (desaparición oficial de l'Imperio Otomán) y lo califato, secularizó la vida social, atorgó igualdat de dreitos a las mullers, introdució l'alfabeto latín y os apellius, limpió d'arabismos y persismos a luenga estándard (turco otomán), prohibió l'uso d'o velo en as mullers y imposó la vestimenta occidental en os hombres. Turquía dimpués de Kemal En a primera metat d'o sieglo XX a presión demografica fació que muitos asentamientos de pastors d'Anatolia central se convertisen en asentamientos fixos. Feban servir muhachirs y rumelís pa colonizar o medio rural. A mecanización de l'agricultura provocó una emigración masiva a los barrios baixos d'as grans ciudaz y enta Europa occidental, en especial Alemanya. Organización politico-administrativa Turquía ye un estau unitario que se divide administrativament en 81 provincias (iller, singular il), a lo frent de cadaguna d'as cuals se troba un gubernador (vali) designau por o Gubierno central. As provincias son divididas en districtos (demarcacions provincials u ilçeler, singular ilçe) y comunas que pueden establir os suyos propios impuestos y exercer atras iniciativas. A capital provincial (por un regular dita ilçe central) leva a ormino lo nombre d'a provincia, con as siguients excepcions: Hatay (capital: Antakya), Kocaeli (capital: İzmit), y Sakarya (capital: Adapazarı). D'atra man, cheograficament o país ye dividiu en 7 rechions: rechión d'a Echea, rechión d'a Mar Negra, rechión d'Anatolia Central, rechión d'Anatolia Oriental, rechión d'a Marmara, rechión d'a Mediterrania y rechión d'o Sud-este d'Anatolia. Cheografía humana y sociedat Población por etnias y nacionalidaz A mayor parte d'a población ye de luenga turca y relichión musulmana y se considera turca. As minorías cristianas son poco importants numericament dimpués d'as limpiezas etnicas de principios de sieglo XX. As minorías musulmanas s'han asimilau muito a los turcos anatolicos, de fuera d'os kurdos, que mantienen bien a ideya d'una identidat diferent d'os turcos. En l'aria mugant con Siria bi ha arabes. Poblacions residuals de sirians cristianos encara subsisten en l'aria de Tur Abdin. Os armenios y griegos no forman comunidaz so que en Estambul. Cultura A cultura de Turquía principió una marcada transición dende la cultura islamica, mientres o periodo otomán, dica la cultura occidental a partir d'as transformacions empentadas por Kemal Atatürk. A occidentalización d'os costumbres d'a población ye evident en as ciudaz como Istambul y Ankara. A mayoría d'a población ye islamica pero moderada y se considera europea. Gastronomía A cocina turca ye en gran parti herencio d'a cocina otomana. En os primers anyos d'a Republica, se publicoron cualques estudios sobre platos rechionals d'Anatolia, pero la cocina no amaneixió en gran medida en os estudios folkloricos turcos que dica los anyos 1980, cuan l'incipient industria d'o turismo animó a l'estau turco a patrocinar dos simposios gastronomicos. Os treballos presentaus en os simposios presentoron a historia d'a cocina turca en un "contino historico" que se remonta a los oríchens turcos en Asia Central y continó mientres os periodos selchuquí y otomán. Muitos d'os articlos presentaus en istos dos primers simposios no teneban referencias. Antis d'os simposios, l'estudio d'a cultura culinaria turca se popularizó per primera vegada con a publicación de "Cincuenta platos en a historia turca" de Süheyl Ünver en 1948. Iste libro se basó en recetas trobadas en un manuscrito otomán d'o sieglo XVIII. O suyo segundo libro tractaba sobre la cocina palatina mientres o reinau de Mehmet II. Dimpués d'a publicación d'o libro d'Ünver, se publicoron estudios posteriors, incluyiu un estudio de 1978 realizau per un historiador clamau Bahaettin Ögel, sobre los oríchens d'a cocina turca en Asia central. A cocina otomana contiene elementos d'as cocinas turca, bizantina, balcanica, armenia, kurda, arabe y persa. A posición d'o país entre Europa, Asia y a mar Mediterrania aduyó a los turcos a obtener o control completo d'as prencipals rotas comercials, y un paisache y un clima ideyals permitioron que as plantas y os animals florisen. A cocina turca yera bien establida a meyaus d'o sieglo XV, l'encomienzo d'o reinau de seicientos anyos de l'Imperio Otomán. As ensaladas de yogur, o peix en aceite d'oliva, o sorbet y as verduras farcidas y embolicadas se convirtioron en birollas basicas de Turquía. L'imperio, que eventualment s'extendió dende Austria y Ucraína dica Arabia y lo norte d'Africa, fació servir as suyas rotas terrestres y acuaticas pa importar ingredients exoticos de tot o mundo. En zaguerías d'o sieglo XVI, a cort otomana ahuespaba a mas de 1.400 guisanders internos y aprebó leis que regulaban a frescura d'as birollas. Dende la cayida de l'imperio en a Primera Guerra Mundial (1914-1918) y l'establimiento d'a Republica turca en 1923, a birolla estranchera como la birolla rapida occidental s'ha introduciu en a dieta turca moderna. Musica A musica turca, procedent d'as estepas asiaticas -orichen cheografico d'o pueblo turco-, contrasta con a refinada musica turca clasica d'a cort de l'Imperio Otomano u con a musica militar d'o suyo exercito, pero as tres poseyen caracteristicas que las unen. Referencias Vinclos externos Se veigan as imáchens de Commons sobre Turquía.