Ahmad I

Ahmed I (18 Aprel 1590 – 22 Noyabr 1617) – Usmonlilar imperiyasining 1603-1617-yillardagi hukmdori. Uning sharafiga Istanbulda Sulton Ahmad masjidi qurilgan. Hayoti Ahmad I 1590-yil 18-aprelda Manisada tugʻilgan. Sulton Mehmed III va uning kanizagi Handan Sultonning oʻgʻli. Otasi oʻsha yillarda Manisaning sanjakbeyi edi. 1595-yil yanvarda uning bobosi Murod III vafot etdi va Mehmed III taxtga oʻtirdi, shundan soʻng uning bolalari va harami Istanbulga koʻchib oʻtdi. Uning katta akasi Shahzoda Mahmud 1603-yil iyun oyida otasining buyrugʻi bilan qatl etilgan va Shehzoda Ahmad otasining oʻlimidan olti oy oldin taxtga birinchi daʼvogar boʻlib qolgan. Sulton Mehmed III 1603 yil 21-dekabrdan 22-dekabrga oʻtar kechasi vafot etdi va Ahmad 13 yoshida Usmonli imperiyasining yangi sultoni boʻldi. Taxtga oʻtirganidan keyin onasi Volida Sulton unvonini oldi va qaynonasi Safiya Sulton bilan hokimiyat uchun kurashga kirishdi. Hokimiyat uchun kurash 1604-yilning yanvarida Safiye Sultonning Edirnadagi Eski Saroyga surgun qilinishi bilan tugadi. Yangi Valide Sulton oʻz oʻgʻlining qarorlariga taʼsir oʻtkazmoqchi boʻldi, lekin Sulton Ahmad onasiga boʻysunmay, uning siyosatdagi taʼsirini cheklamoqchi boʻldi. Xondan Sulton va Shayx ul-islom Ebülmeyamin Mustafa Efendi yosh sultonning ustozi boʻlib, vazirlarni tayinlagan va lavozimidan chetlatgan. Ahmadning farzandi boʻlmagani uchun uning ukasi Shahzoda Mustafo oʻsha paytda taxtning yagona vorisi boʻlgan va oʻsha paytdagi qonunga qaramay, uning hayoti saqlab qolingan. Handan Sulton 1605-yil 12-noyabrda 30 yoshdan oshganida vafot etdi. Onasining vafotidan keyin uning eng yaqin maslahatchisi yosh Sulton hukmronligining boshida hokimiyat tepasiga koʻtarilgan Darvesh Mehmed Posho edi. 1606-yil iyun oyida Darvesh Mehmed Posho vazir etib tayinlandi va shayxul-islom Cafer Mustafa Sunullah Efendi lavozimidan ozod qilindi. Uning xatti-harakatlari va davlat masalalari boʻyicha qarorlari aholining noroziligiga sabab boʻldi. 1606-yil dekabrda Sultonga suiqasd uyushtirish aybi bilan qatl etildi. Ahmad I hukmronligining boshida Anadoluda Jalalilar qoʻzgʻoloni va Kalenderoğlu boshchiligidagi dehqonlar qoʻzgʻoloni davom etdi. Qoʻzgʻolonchilar Anadoluning katta qismini nazorat qilib, Halab hokimi Gumuljineli Nasuh Posho va Anadolu beylerbeyi Kechdehan Ali Poshoni magʻlub etishdi. Qoʻzgʻolon boshliqlaridan biri Tavilu Ahmad bilan muzokaralar olib borildi. Unga Sharazor beylerbeyi lavozimini taklif qilishdi, biroq u Harputni qoʻlga kiritdi. Uning oʻgʻli Mehmed soxta farmon yordamida Bagʻdod beylerbeyi mavqeini egalladi va Nasuh posho qoʻshinini magʻlub etdi. Yana bir qoʻzgʻolon yetakchisi Ali Janbulad Manoʻgʻli Faxr ad-din bilan ittifoq tuzib, Tarobulus ash-Shom hokimi Yusuf Sayfani magʻlub etdi. Ali posho Adana shahri yaqinidagi hududni oʻz nazoratiga olib, oʻz nomidan tangalar chiqara boshladi. Shunda Ali Posho qoʻshini Halabning yangi beylerbeyi Husayn Poshoni magʻlub etdi. Yangi vazir Kuyucu Murod Posho qoʻshin boshchiligida Halab tomon yurish qildi va 1607-yil 24-oktyabrda 30 ming kishilik qoʻzgʻolonchilar qoʻshinini magʻlub etdi. Qoʻzgʻolon boshliqlaridan biri Canbolatogʻlu Ali Posho Istanbulga qochib, sultondan qilmishlari uchun kechirim soʻradi. Ahmad I uni Timisoare shahriga, keyin esa Belgradga noib etib tayinladi, lekin oʻziga ishonib topshirilgan yerlarni notoʻgʻri boshqargani uchun tez orada qatl etildi. Kuyucu Murod Posho qoʻzgʻolonni bostirishni davom ettirdi, kichik qoʻzgʻolonlarning markazlarini vayron qildi, ularning baʼzi rahbarlarini qatl qildi. Kalenderoğlu Eronga qochib ketdi va Shoh Abbosdan boshpana oldi. Qoʻzgʻolon Anadoʻludagi qishloq askarlar tomonidan vayron qilinishiga olib kelgan. 1609-yil oktyabr oyida Sulton Ahmad I hatto Anadolu aholisining ahvolini yaxshilashga qaratilgan „Adolat farmoni“ („Adalet-name“) chiqardi. Sulton Ahmad I davrida Fors bilan urush davom etdi. Usmonlilar imperiyasi uchun urush omadsiz edi. 1604-yil 8-noyabrda Abbos I qoʻmondonligidagi fors qoʻshini Yerevan, Kars viloyatini egallab, Axalsixe shahri yaqinida toʻxtadi. Qoʻshin qoʻmondoni Yusuf Sinon posho 1604-yil iyun oyida Istanbuldan yurishga otlanib, 8-noyabrda Karsga kirdi, lekin Abbos I qoʻshiniga qarshi yurishga bormay, qishda Vanda qoldi. Armiyani Erzurumga olib bordi, lekin askarlar va ularning qoʻmondonlari uning harakatlaridan norozi boʻlishdi, shuning uchun yurish muvaffaqiyatsiz tugadi. 1605-yilda Sinan posho oʻz qoʻshinini Tabrizga hujum qildi. Koʻse Sefer posho tufayli qoʻshin zaiflashdi va forslar tomonidan asirga tushdi. Sinan Posho boshchiligidagi Usmonli qoʻshini Soʻfiyon jangida magʻlubiyatga uchradi va dastlab Vanga, u yerdan Diyarbakirga chekindi. Koʻp qoʻshin bilan kelgan va jangga kechikib qolgan Halab beylerbeyi Canbolatogʻlu Husayn Poshoning qatl etilishi askarlarning qoʻzgʻoloniga sabab boʻldi. Usmonli qoʻshinidagi notinchlikdan foydalangan forslar Shirvon, Shamaxi va Ganjani egallab oldilar. 1610-yilda avval Jaloliy qoʻzgʻolonini bostirgan vazir Kuyucu Murod Posho Shoh Abbosga qarshi yurish qildi, lekin uni jangga jalb qila olmadi. Keyingi yilning avgust oyida Diyarbakirda toʻsatdan vafot etdi. Yangi bosh vazir Gumuljineli Nasuh Posho Safaviylar bilan tinchlik shartnomasi tuzilishi tarafdori edi va shartnomaga koʻra Usmonli imperiyasi Abbosning zabt etilgan yerlarini tan olishga majbur boʻldi. Bu kelishuvga koʻra, Shoh Abbos har yili 200 ipak soligʻini toʻlashga rozi boʻlgan. 1614-yilda Nasuh posho qatl etildi va Oʻkuz Mehmed posho bosh vazir boʻldi. Keyingi yilda 200 boy ipak joʻnatmagani uchun tinchlik tugatildi. 1616-yil aprel oyida Usmonli qoʻshiniga bosh boʻlgan Oʻkuz Mehmed Posho Halabni tark etib, uni Yerevanga olib boradi. Qamal qurollari yetishmasligi, garnizonning qarshiligi va oʻsha yilning noyabr oyida sovuq havoning boshlanishi tufayli Usmonli qoʻshinining chekinishi bilan qamal tugadi. Mehmed posho vazirlikdan chetlashtirilib, uning oʻrniga Marashli Halil Posho tayinlandi. Marashli Halil Posho qoʻmondonligi ostidagi Usmonli qoʻshini Tabrizni egalladi. Ardabil jangida forslar tomonidan magʻlubiyatga uchradi va 15000 turk askari halok boʻldi. 1606-yil 11-noyabrda Avstriya bilan Zsitvatorok tinchligi imzolandi. Unga koʻra Usmonlilar Avstriyadan yillik oʻlpon talabidan voz kechdilar, Vengriyadagi Gabsburg monarxiyasining mulkiga hujum qilishdan bosh tortdilar va Gabsburglarning imperatorilk unvonini tan oldilar. 1608-yilda Hayduk qoʻzgʻoloni chogʻida Istvan Bocskayning safdoshi Gabriel Batory Transilvaniya hukmdori boʻldi. Oʻsha yili Sulton Ahmad tomonidan tan olindi, Istanbuldan hokimiyat ramzlarini oldi va mamlakatni uch yil davomida soliq toʻlashdan ozod qildi. 1613-yilda turk armiyasi Valaxiya hukmdori Radu Michni va Moldaviya hukmdori Stefan Tomsining koʻmagida Transilvaniya knyazligiga qarshi jazolash kampaniyasini boshladi. Ahmad I zodagon Gabor Betlenni oʻzining yangi hukmdori etib tasdiqladi. Sharqiy Yevropada Usmoniylar taʼsiri kuchaydi. Ahmad I 1617-yil 22-noyabrda 27 yoshida tifdan vafot etdi. Moviy masjid yonida joylashgan maqbaraga dafn etilgan. Yangi sulton uning ukasi Shahzoda Mustafo boʻlib, u Mustafo I sifatida taxtga oʻtirgan. Oilasi Xotinlari Mahfiruz Hatice Sulton Mahpeyker Koʻsem Sulton Fatma Ferahshod Hotun Shoxzamon Hayrunnisa Hotun Farzandlari OʼgʼillariQizlari Manbalar