کول‌تپه، ترکیه

کول‌تپه (زبان ترکی استانبولی: Kültepe؛ ت.ت. 'تپه خاکستر')، که با نام باستانی خود کانش (Kaneš یا Kanesh) یا نِشا (Neša) نیز شناخته می‌شود، یک محوطه باستانی در قیصریه، ترکیه است. این مکان در آغاز هزاره سوم پیش از میلاد (عصر برنز اولیه) یک سکونتگاه مهم بود، اما شهرت جهانی آن به دلیل اهمیتش در آغاز هزاره دوم پیش از میلاد (عصر برنز میانه) است. محوطه باستانی شامل یک تپه بزرگ (که به عنوان تل نیز شناخته می‌شود) و یک «شهر پایین» است که در آن یک کاروم (واژه آشوری برای منطقه تجاری) در آغاز هزاره دوم پیش از میلاد تأسیس شد. تاکنون ۲۳٬۵۰۰ لوح میخی که از خانه‌های خصوصی بازیابی شده‌اند، بزرگ‌ترین مجموعه متون خصوصی در خاور نزدیک باستان را تشکیل می‌دهند. در سال ۲۰۱۴، این محوطه باستانی در فهرست میراث جهانی در ترکیه (فهرست آزمایشی) ثبت شد. تاریخ کول‌تپه در حدود ۲۰ کیلومتری شمال شرقی شهر امروزی قیصریه واقع شده است. نام باستانی آن در منابع آشوری و هیتی ثبت شده است. در کتیبه‌های آشوری قرن بیستم و نوزدهم پیش از میلاد، از این شهر با نام کانش یاد شده است؛ در کتیبه‌های بعدی هیتی، نام شهر به صورت نِشا (Neša، گاهی نِسا یا نِسام خوانده می‌شود؛ نِشا مشتق از [کا]نِشا است) آمده است. این محوطه به دو بخش اصلی تقسیم می‌شود: تپه مدور (تپه، هویوک) و شهر پایین در شمال شرقی آن. تپه از عصر برنز اولیه تا امپراتوری روم (با وقفه‌هایی) مسکونی بوده است، در حالی که شهر پایین تنها از دهه‌های پایانی هزاره سوم تا اوایل قرن شانزدهم پیش از میلاد اشغال شده بود. شهر پایین چهار لایه سکونت را نشان می‌دهد که تنها لایه‌های II (تقریباً ۱۹۴۵–۱۸۳۵ پ. م) و Ib (تقریباً ۱۸۳۲–۱۷۰۰ پ. م) — که تقریباً با عصر برنز میانه مطابقت دارند — دارای سوابق نوشتاری قابل توجهی هستند (به ترتیب حدود ۲۲٬۲۰۰ و ۵۶۰ لوح). در مقابل، تنها چهل لوح پراکنده در تپه یافت شده است، جایی که کاخ‌ها و معابد کشف شده‌اند، که نشان می‌دهد بایگانی‌های مقامات محلی از بین رفته‌اند یا اصلاً وجود نداشته‌اند. این کاروم ظاهراً به عنوان «مرکز اداری و توزیع کل شبکه مستعمرات آشوری در آناتولی» عمل می‌کرده است. یک سند متأخر، مربوط به حدود ۱۴۰۰ پ. م، داستان پادشاهی از کانش به نام زیپانی (Zipani) را روایت می‌کند که به همراه هفده پادشاه محلی دیگر علیه نارام‌سین (که حدود ۲۲۵۴–۲۲۱۸ پ. م حکومت می‌کرد) قیام کردند. در طول دوره کاروم و پیش از فتح توسط پیتخانا، این پادشاهان محلی در کانش حکومت می‌کردند: هورمیلی (Ḫurmili) (پیش از ۱۷۹۰ پ. م) پاهانو (Paḫanu) (مدت کوتاهی در ۱۷۹۰ پ. م) اینار (Inar) (حدود ۱۷۹۰–۱۷۷۵ پ. م)، سپس وارشاما (Waršama) (حدود ۱۷۷۵–۱۷۵۰ پ. م) پادشاه زالپووا به نام اوهنا (Uḫna) به کانش حمله کرد و پس از آن زالپوواها بت شیوش (Šiuš) شهر را با خود بردند. پیتخانا، پادشاه کوشارا، نشا را «در شب، با زور» فتح کرد، اما «به هیچ‌کس در آن بدی نکرد». نشا علیه حکومت پسر پیتخانا، آنیتا، شورش کرد، اما آنیتا شورش را سرکوب و نشا را پایتخت خود کرد. آنیتا سپس به زالپووا حمله کرد، پادشاه آن هوزیا (Huzziya) را اسیر کرد و بت شیوش را برای نشا بازپس گرفت. در قرن هفدهم پیش از میلاد، نوادگان آنیتا پایتخت خود را به خاتوشا منتقل کردند (شهری که آنیتا آن را نفرین کرده بود) و بدین ترتیب دودمان پادشاهان هیتی را بنیان نهادند. ساکنان بدین‌گونه به زبان هیتی به عنوان نشیلی (Nešili) یا «زبان نشا» اشاره می‌کردند. باستان‌شناسی تا سال ۱۸۸۰، لوح‌های میخی که گفته می‌شد از قره‌عیوق (روستای سیاه) یا گل‌تپه (تپه خاکستر) در نزدیکی قیصریه آمده‌اند، در بازار ظاهر شدند و برخی از آن‌ها توسط موزه بریتانیا خریداری شدند. در پاسخ، ارنست شانتر (Ernest Chantre) به مدت دو فصل، از سال ۱۸۹۳، در این سایت کار کرد. هوگو گروته (Hugo Grothe) در سال ۱۹۰۶ یک گمانه‌زنی کوچک انجام داد. در سال ۱۹۲۵، بدریخ هروزنی کول‌تپه را کاوش کرد و بیش از ۱۰۰۰ لوح میخی یافت که برخی از آن‌ها به پراگ و استانبول منتقل شدند. در سال ۱۹۲۹، جیمز هنری بریستد از مؤسسه شرق‌شناسی شیکاگو از این مکان بازدید و عکاسی کرد. حفاری‌های زیادی برای کود انجام شده بود که یک‌چهارم تپه را از بین برده بود. کار باستان‌شناسی مدرن در سال ۱۹۴۸ آغاز شد، زمانی که کول‌تپه توسط تیمی از انجمن تاریخ ترک و اداره کل آثار باستانی و موزه‌ها کاوش شد. این تیم تا زمان مرگ تحسین اوزگوچ در سال ۲۰۰۵، تحت سرپرستی او بود. پس از سال ۲۰۰۵، کاوش‌ها به سرپرستی فکری کولاک‌اوغلو ادامه یافت. لایه ۴–۳ (Level IV–III): کاوش‌های اندکی برای این لایه‌ها که نمایانگر نخستین سکونت در کاروم هستند، انجام شده است. هیچ‌گونه نوشتاری از این دوره تصدیق نشده است و باستان‌شناسان فرض را بر این می‌گذارند که ساکنان هر دو لایه بی‌سواد بوده‌اند. لایه ۲ (Level II): ۱۹۷۴–۱۸۳۶ پ. م (گاه‌شماری میانه بین‌النهرین طبق نظر ونهوف). صنعتگران این زمان و مکان در ساخت ظروف نوشیدنی سفالی به شکل حیوان (ریتون) تخصص داشتند که اغلب برای آیین‌های مذهبی استفاده می‌شد. بازرگانان آشوری در این دوره کاروم شهر را تأسیس کردند: «کانش». بولاهای (مهر و موم‌های) نارام‌سین پادشاه اشنونا در اواخر این لایه پیدا شده است؛ لایه‌ای که نهایتاً در آتش سوخت و با خاک یکسان شد. لایه ۱-ب (Level Ib): ۱۷۹۸–۱۷۴۰ پ.م. پس از یک دوره متروک شدن، شهر بر روی ویرانه‌های قدیمی بازسازی شد و دوباره به یک مرکز تجاری پررونق تبدیل گشت. تجارت تحت کنترل ایشمه-داگان یکم بود که پس از فتح اکالاتوم و آشور توسط پدرش، شمشی-ادد یکم، کنترل شهر آشور را در دست گرفته بود. با این حال، این مستعمره دوباره توسط آتش ویران شد. در طی کاوش‌های سال ۲۰۰۱، ۱۴۰ لوح میخی در این لایه از کاروم پیدا شد که شامل نسخه جدیدی از فهرست اپونیم‌های (لیمو) کول‌تپه بود. لایه ۱-الف (Level Ia): شهر دوباره مسکونی شد، اما مستعمره آشوری دیگر مسکونی نبود. فرهنگ این دوره متعلق به هیتی‌های اولیه بود. نام شهر در زبان هیتی یک صدای اضافه پیدا کرد و به صورت «کانشا» (Kaneša) درآمد که معمولاً به صورت «نشا» (Neša) مخفف می‌شد. برخی سوختن لایه ۲ را به فتح شهر آشور توسط پادشاهان اشنونا نسبت می‌دهند، اما برایس (Bryce) آن را به یورش اوهنا (Uhna) نسبت می‌دهد. برخی دیگر سوختن لایه ۱-ب را ناشی از سقوط آشور، پادشاهان همسایه و در نهایت حمورابی بابل می‌دانند. تا به امروز، بیش از ۲۲٬۰۰۰ لوح میخی از این سایت بازیابی شده است که عمدتاً از کاروم به دست آمده‌اند و تنها ۴۰ عدد در «شهر بالا» پیدا شده است. کاوش‌های بعدی لایه‌نگاری (استراتیگرافی) زیر را برای کول‌تپه تأیید کردند: اخیراً، در «یک سازه با نقشه سلولی کوچک که دیوارهای ساختمان تاریخی کول‌تپه [لایه ۱۳] را قطع می‌کند و به نیمه دوم هزاره سوم پیش از میلاد تاریخ‌گذاری شده است، مجسمه‌هایی از جنس رخام گچی (آلاباستر) با ویژگی‌های مختلف و ظروف آیینی به شکل‌های بی‌سابقه در محل (in situ) یافت شد.» همچنین در داخل یک «ساختمان عظیم کشف شده در سال ۲۰۱۸ [که] شامل اتاقی به نام 'اتاق بت‌ها' است، مجموعه‌ای از بزرگ‌ترین تعداد بت‌ها و مجسمه‌های کوچک که تا کنون در خاور نزدیک باستان کشف شده است، [پیدا شد].» کاروم کانش بخشی از شهر که بیش از همه مورد توجه مورخان است، کاروم نام دارد؛ قسمتی از شهر که توسط مقامات محلی برای بازرگانان آشوری اولیه کنار گذاشته شده بود تا بدون پرداخت مالیات (تا زمانی که کالاها در داخل کاروم باقی می‌ماندند) از آن استفاده کنند. اصطلاح کاروم در زبان اکدی، که زبان میانجی آن زمان بود، به معنای «بندر» است، اما معنای آن بعدها گسترش یافت و به هر نوع مستعمره تجاری، چه در کنار آب و چه دور از آن، اطلاق شد. چندین شهر دیگر در آناتولی نیز دارای کاروم بودند، اما بزرگ‌ترین آن‌ها کانش بود که کاروم مهم آن برای صدها سال محل سکونت سربازان و بازرگانان امپراتوری آشور بود. آن‌ها قلع و پشم محلی را با کالاهای لوکس، مواد غذایی، ادویه‌جات و پارچه‌های بافته شده از سرزمین اصلی آشور و تمدن عیلام مبادله می‌کردند. بقایای کاروم یک تپه مدور بزرگ به قطر ۵۰۰ متر و ارتفاع حدود ۲۰ متر بالاتر از دشت را تشکیل می‌دهد (یک تل). سکونتگاه کاروم نتیجه چندین دوره چینه‌شناسی (لایه) است که روی هم قرار گرفته‌اند. ساختمان‌های جدید بر روی بقایای دوره‌های پیشین ساخته می‌شدند، بنابراین یک چینه‌شناسی عمیق از دوران پیشاتاریخ تا دوره هیتی اولیه وجود دارد. کاروم در پایان لایه‌های ۲ و ۱-ب توسط آتش ویران شد. ساکنان بیشتر دارایی‌های خود را پشت سر گذاشتند که توسط باستان‌شناسان مدرن یافت شد. یافته‌ها شامل تعداد زیادی لوح‌های پخته‌شده گلی است که برخی از آن‌ها در پاکت‌های گلی مهرشده با مهرهای استوانه‌ای محصور شده بودند. این اسناد فعالیت‌های رایج مانند تجارت بین مستعمره آشوری و دولت‌شهر آشور و همچنین بین بازرگانان آشوری و مردم محلی را ثبت می‌کنند. تجارت توسط خانواده‌ها اداره می‌شد و نه توسط دولت. متون کول‌تپه قدیمی‌ترین اسناد به دست آمده از آناتولی هستند. اگرچه این متون به زبان آشوری قدیم نوشته شده‌اند، اما وام‌واژه‌ها و نام‌های هیتی موجود در آن‌ها، قدیمی‌ترین سابقه مکتوب از هر نوع زبان هندواروپایی محسوب می‌شوند. بیشتر شواهد باستان‌شناسی مربوط به آناتولی است تا آشور، اما استفاده همزمان از خط میخی و گویش آشوری، بهترین نشانه حضور آشوری‌هاست. تاریخ‌گذاری کاخ وارشاما در لایه ۲، ویرانی چنان کامل بود که هیچ چوبی برای گاه‌شماری درختی باقی نماند. در سال ۲۰۰۳، پژوهشگران دانشگاه کرنل چوب‌های لایه ۱-ب از سایر نقاط شهر را که قرن‌ها زودتر ساخته شده بودند، تاریخ‌گذاری کردند. متخصصان گاه‌شماری درختی، بخش عمده چوب‌های ساختمان‌های «کاخ وارشاما» (Waršama Sarayi) را به سال ۱۸۳۲ پ. م تاریخ‌گذاری کردند که با بازسازی‌های بعدی تا سال ۱۷۷۹ پ. م ادامه داشته است. در سال ۲۰۱۶، تحقیقات جدید با استفاده از تاریخ‌گذاری رادیوکربن و درخت‌شناسی روی الوارهای استفاده شده در این سایت و کاخ عجم‌هویوک (Acemhöyük) نشان داد که محتمل‌ترین زمان برای اولین استفاده از کاخ، زودتر از ۱۸۴۲–۱۸۵۱ پ. م (با احتمال ۶۸٫۲٪) یا ۱۸۳۹–۱۸۵۵ پ. م (با احتمال ۹۵٫۴٪) نبوده است. در ترکیب با بسیاری از اشیای آشوری یافت شده در اینجا، این تاریخ‌گذاری نشان می‌دهد که تنها گاه‌شماری میانه یا میانه-کوتاه تنها گاه‌شماری‌های ممکنی هستند که با این داده‌های جدید مطابقت دارند. جستارهای وابسته دوره آشوری کهن منابع مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Kültepe». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۱۳ دسامبر ۲۰۲۵. پیوند به بیرون