Fethiye Camii

Fethiye Camii veya Teotokos Pamakaristos Kilisesi (Yunanca: Θεοτόκος ἡ Παμμακάριστος, "Tanrı'nın Kutsal Annesi"), İstanbul'un Fatih ilçesinin Çarşamba semtinde camiye çevrilmiş bir Rum Ortodoks kilisesidir. Aslında kilise olarak, 13. yüzyıl sonlarında Bizans'ın ileri gelenlerinden Mihail Glabas Tarkaniotes tarafından inşa ettirilmiştir. İstanbul'un Fethi'nden sonra 1455'ten itibaren patrikhane olarak kullanılmaya başlanmıştır. Sultan III. Murad'ın saltanatı esnasında yaşanan İran savaşlarında Gürcistan ve Azerbaycan'ın fethedilmesiyle, fethin hatırası olarak camiye dönüştürülmüştür. Pamakaristos Kilisesi camiye dönüştürülürken kilisenin apsis kısmı yıkılarak yerine kıble yönüne uygun bir mihrap yapılmış, bir minare ve medrese inşa ettirilmiştir. Cumhuriyet döneminde müzeye dönüştürülmüş, 1955 yılında Amerikan Bizans Enstitüsü tarafından içindeki mozaik ve freskler açığa çıkarılmış, sonradan yapılan kemer sökülüp yerine eski haline uygun sütunlar yapılmıştır. 1960'lı yıllarda yeniden cami olarak ibadete açılmıştır. Kilisenin duvarları taş ve tuğla karışımıdır. Dış duvarlarında ve içerideki mozaiklerde Grekçe yazılar göze çarpmaktadır. Tarihi Orta Bizans dönemine ait olan yapı, Komnenoslar devrinde inşa edilmiş olup Paleologos döneminde yapılan eklemelerle genişletilmiştir. Özellikle zengin mozaik süslemeleriyle dikkat çeken pareklezyon, geç Bizans sanatının önemli örnekleri arasında kabul edilir. Günümüze ulaşmayan bir kitâbeye göre manastır, İoannes Komnenos ile eşi Anna Dukaina tarafından kurulmuştur. Kilisenin iç deambulatoriumu kurucu ailenin üyeleri için mezar alanı olarak kullanılmıştır. 1261 yılında Konstantinopolis'in Bizanslılar tarafından yeniden ele geçirilmesinin ardından yapı, protostrator Mihail Tarkaneyotes Glabas'ın mülkiyetine geçmiş ve onun tarafından kapsamlı şekilde onarılmıştır. Glabas'ın yaklaşık 1305 yılındaki ölümünden sonra eşi Maria, rahibe olarak Martha adını almış ve kocasının mezar şapeli olarak kullanılmak üzere kilisenin güneyine iki katlı ve narteksli bir pareklezyon inşa ettirmiştir. Yapı dönemin seçkin mozaikleriyle süslenmiştir. Manastırın başrahibi Kosmas da 1294 yılında XII. İoannes adıyla patrik seçilmiştir. Yaklaşık 1455 yılından 1587'ye kadar Konstantinopolis Rum Ortodoks Patrikhanesi'nin merkezi olarak kullanılan Pammakaristos, Patrik II. Gennadios Scholarios döneminde patriklik makamı hâline gelmiştir. 16. yüzyılın ikinci yarısına ait bir belge, yapıda Aleksios'a ait olduğu belirtilen mezarlar ve çeşitli kutsal emanetlerin bulunduğunu kaydetmektedir. Yapı, III. Murad döneminde yaklaşık 1587 yılında camiye dönüştürülmüş ve Osmanlıların Gürcistan fetihlerini anmak amacıyla Fethiye Camii adını almıştır. Dönemin sadrazamı Sinan Paşa tarafından burada bir medrese kurulmuştur. Mimari Pammakaristos'un ana kilisesi (katholikon), merkezî kubbeli haç planlı ve çevresinde deambulatorium bulunan bir yapı tipine sahiptir. Deambulatorium, kilisenin kuzey, batı ve güney cephelerini çevrelemekte olup çeşitli mezarları barındırmıştır. Kuzey kolu 13. yüzyılın sonlarında, batı ve güney kolları ise 14. yüzyılda veya daha sonraki bir tarihte inşa edilmiştir. Bu bölümlerde arcosolium tipi mezarlar ile tonozlu defin mekânları bulunmuştur. Kilisenin apsisi ve naosunun altında yer alan sarnıcın yapıdan daha eski olduğu ve daha erken bir yapıya ait kript olarak kullanılmış olabileceği düşünülmektedir. Yaklaşık 7 × 3 metre ölçülerindeki bu sarnıç, Korint başlıklı on iki sütunla desteklenmektedir. Kilise çevresinde, özellikle güney teras duvarında yer alan daha büyük sarnıçlar da tespit edilmiştir. Yaklaşık 1310 yılında Maria tarafından yaptırılan pareklezyon muhtemelen İsa'ya adandığı düşünülmektedir. Yapı, Mihail Tarkaneyotes'in mezarını barındırmak amacıyla tasarlanmış olup, iç ve dış yüzeylerinde onu öven epigramlar yer almaktadır. Ana kiliseye bitişik olmasına rağmen bağımsız bir ibadet yapısı olarak tasarlanan pareklezyon, kubbeli merkezî mekânı, apsisi, galerili narteksi ve iki kubbeli üst bölümüyle küçük ölçekli bir kilise görünümündedir. Pareklezyon, İsa'nın yaşamından sahneler, aziz tasvirleri ve ana apsisteki Deisis kompozisyonunu içeren mozaikleriyle ünlüdür. Ayrıca deambulatoriumun güney kolunda Meryem'e tipolojik göndermeler içeren duvar resimlerinin kalıntıları korunmuştur. Yapının kornişlerinde kitâbeler ve şahlanan aslan motifleriyle süslü çok renkli bezemeler yer almaktadır. 1587 yılında camiye dönüştürülmesi sırasında Bizans dönemine ait üç bölümlü bema kaldırılmış, yerine kıble yönünde kubbeli üçgen çıkıntılardan oluşan yeni bir bölüm inşa edilmiştir. Sütunların bir kısmı kemerlerle değiştirilmiş, minare eklenmiş ve iç mekânın daha geniş bir ibadet alanı hâline gelmesi için bazı duvarlar kaldırılmıştır. 1640 yılındaki yangının ardından kapsamlı şekilde onarılan yapı, Sultan Abdülmecid döneminde yaklaşık 1845 yılında yeniden restore edilmiştir. 1938-1940 yıllarındaki restorasyon çalışmaları sırasında parekklesion müze yönetimine devredilmiş, 1950 yılında ise İstanbul Bizans Enstitüsü tarafından mozaiklerin ortaya çıkarılmasına başlanmıştır. Günümüzde pareklezyon, müze olarak kullanılmaya devam etmektedir. Galeri Ayrıca bakınız Camiye çevrilen kiliseler Kaynakça Dış bağlantılar OpenStreetMap'te Fethiye Camii ile ilgili coğrafi veriler T.C. İstanbul Valiliği (Harika İstanbul) / Fethiye Camii ve Tanıtımı Tarihi Bir Hazine Fethiye Camii, earsiv.sehir.edu.tr 7 Ağustos 2017 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.