Туркойчоь

Ту́ркойчоь йа Хункар-Мохк (турк. Türkiye [ˈtyr̝cije]), официалан — Туркойн Респу́блика (турк. Türkiye Cumhuriyeti [ˈtyr̝cije d͡ʒumhuːɾije'ti]), — Малзбузен Азера (97 %) а, Къилба Европера (3 %) пачхьалкх. Бахархой — 85 372 377 стаг. (2024, дуьненахь 19-гӀа меттиг), майда — 783 562 км² (36-гӀа меттиг). Туркойчоьнан доза ду 14 пачхьалкхаца. Анкара коьрта шахьар йолу унитаран пачхьалкх. Пачхьалкхан мотт — туркойн мотт. Кхузаманан Туркойчоь кхоллайелла 1923 шарахь Хьалхара дуьненан тӀамехь эшар бахьнехь, цул тӀаьхьа туркойн къоман хиллачу къоман-маршадаккхаран тӀом бахьнехь, монархи дӀайаккхар бахьнехь, Ӏусманан импери йекъайалар бахьнехь, малхбален Фракехь, Жима Азехь, Эрмалойн акъари тӀаьхь туркойн къоман пачхьалкх йиллар бахьнехь. Ӏусманан империн йукъ хилале хьалха, и регион историн йохаллехь йара ладаме дакъа шира пачхьалкхийн: Хеттийн пачхьалкхан, Ассирин, Урартун, Сийлахь-йоккха Эрмалойчоьнан, Византин, Гуьржийчоьнан (Колхидин а, Иберин а), ГӀажарийчоьнан, Руман, кхин а. Индустриалан мохк цхьаьнаэшшара кхуьучу экономикица. Бахархойн синна ЧВС чухоамца а, эцаран хьуьнараллин паритетца а — 41 887 доллар шарахь (2023). 2023 шарахь Туркойчоьнан ЧВС номиналца хилира 1,154 трлн долл.; ЧВС эцаран хьуьнараллин паритетца — 3,613 трлн долл.; ЧВС чухоам номиналца хӀора синная — 13 383 доллар шарахь. 2026 шеран 1 январехь Туркойчохь белхан алапан минимум ― 33 эзар лира (654 евро йа 751$). НАТО-н декъахо 1952 шарахь дуьйна, Европин кхеташонан декъахо 1949 шарахь дуьйна, Экономикин цхьаьнагӀуллакхдаран а, кхиоран а кхоллам декъахо 1961 шарахь дуьйна, кхин а Евробертан официалан кандидате декъахо 1999 шарахь дуьйна. Этимологи Дош схьадолу шина дашах Туркой + чоь, оцу дашо гойту туркой беха меттиг. 1299—1922 шерашкахь хилла Ӏусманан имперех, цуьнан заманхоша «Туркойчоь» йа «Туркойн импери» олура. 2022 шарахь ВкъКх-но Туркойчоьнан республикин официалан кехаташ тӀехь цӀе хийца аларан дехарна жоп делира. «Туркойн Республикин» (инг. Republic of Turkey, фр. République de Turquie) цӀе хийцира «Республика Туьркие» (инг. Republic of Türkiye, фр. République de Türkiye). Йацйина вариант хӀинца хир йу Туьркие (инг. Türkiye), ткъа Turkey, Turkei йа Turquie дӀайоху. Географи Туркойчоь лаьтта малхбален эхигехь. Цуьнан майда (чоьхьара хишца) 779 452 км² йу. Туркойчоьнан коьрта дакъа — 97 % — лаьтта Азехь, кхин а 3 % — Европехь. Туркойчоьнан мехкан коьрта агӀо йу Жима Ази ахгӀайре, иза йерриг а цо дӀалаьцна йу. Туркойчоьнан Европера меттигех Румели олу. Пачхьалкхан географин башхалла йу иза лаьттар мехала некъаш вовшахкхеттачу меттехь, цара ширачу заманахь дуьйна Европа Азица, Ӏаьржа хӀордан пачхьалкхаш а, халкъаш а Лаьттайуккъера хӀордаца уьйр йолуш хилла. Тахана Туркойчоьнахула лела автомагистралаш а, аьчканекъаш а, Европа Азин дуккха а пачхьалкхашца зӀене йоккхуш. Мехкан коьрта дакъа Жима Азина, йа Анатолина а, Эрмалойн акъарина а догӀу, жимхадерг — Ӏаьржа а, Лаьттайуккъера а хӀордашна йукъахь Балканан ахгӀайре тӀехь. Уггаре деха туркойн мехкан доза малхбузера малхбалехьа ду — 1600 км, Къилбаседера къилбехьа — 600 км. Кхаа агӀор хӀордаш ду: къилбаседехьа — Ӏаьржа хӀорд, малхбузехьа — Эгейн хӀорд, къилбехьа — Лаьттайуккъера хӀорд. Туркойчоьнан Европин а, Азин а дакъош декъна ду хин системо, цуо хӀорда чухула Ӏаьржа хӀорд чуьра Эгейн хӀорд чу вуьгу Мармаран хӀорд чухула, Босфор а, Дарданелла а хидоькъе чухула. Босфоран къилбехьа декъехь Дешин маӀа бухтех (Мармаран хӀорд) лаьтта уггаре хазачех дуьненан гӀала а, уггар луьста бахархой болу а Туркойчоьнан гӀала — Истмала (хьалха Константинополь). Дозанаш Туркойчоьнан 8 пачхьалкхаца латта тӀехула а, 6 пачхьалкхаца хӀорда тӀехула а доза ду. Латта тӀехулара дозанаш: Болгари, Желтойчоь, Гуьржийчоь, Эрмалойчоь, Азербайджан, Иран, Ӏиракъ ( Регион Кхурдистан), Шема. ХӀордан дозанаш: Росси, Румыни, Украина, Кипр, Къилбаседа Кипран Туркойн Республика, Абхази. Пайден маьӀданаш Туркойчохь 100 сов тайпана пайден маьӀданаш ду. Махкахь ду дуккху а кепара маьӀданаш, ламанан-химин, дагорган-энергетикин аьргаллин. Уггаре хьалха, хьахо деза хроман, вольфраман, цӀестан маьӀданаш, бораташ, мармар, тӀулган кӀора, кхин а. Туркойчохь ду 25 % дуьненайукъара гинсу запасаш. 2022 шеран декабрехь Туркойчоьнан къилба-малхбалехь карийна Ширнак илехь Габар лам болчохь карийна мехкдаьтта доллу меттиг. Церан запасашна маххадабо 150 млн баррель. Климат Туркойчоьнан климат ― лаьттайуккъера, барамера-хӀордан, континенталан, ломан йу. Туркойчоь доккхачу декъанна лаьмнин пачхьалкх йу, цундела цуьнан климат дукха хьолахь хийцало локхалле хьаьжжина. Пачхьалкхан йуккъерачу декъехь барамера Континентан климатӀконтинентан йовха, йекъа аьхка а, дикка шийла Ӏа а долуш йу. Эгейн хӀорданӀЭгейн а, Лаьттайуккъера хӀордан хӀордан климат йу, Ӏа чӀогӀа кӀеда хуьлу. Ӏаьржа хӀордан бердашца хӀордан климат йу, догӀанаш алссам догӀу, Ӏа шийло хуьлу, наггахь бен ца хуьлу нулел лахара температураш. Къилба-малхбалехь субтропикан йу, тропикан а, гӀум-аренан а температурин герга йу, чӀогӀа йовха аьхке йолуш. Истори Ӏусманал хьалхара мур 1071 шеран 25—26 август — Манцикертера тӀом (Маназкерт, Манзикерт, историн Эрмалойчуьра гӀала, хӀинца Туркойчоьнан малхбалехь, Муш провинцехь). Туркоша-сельджукаша Алп-Арслан коьртехь волуш иэшийна византихой, йийсар вина церан императора Роман IV Диоген. 1077 шо — кхоллайелла Конин (Руман) султанат, туркойн-сельджукийн пачхьалкх коьрта шахьар Конья йолуш, цуо тӀаьхь-тӀаьхьа шордина шен дозанаш берриг аьлча санна Жима Азин махкахула. 1243 шо — Конин султанатах хилла Иранан ильханийн (ХулагугӀеран) монголийн вассал. 1307 шарахь Руман султанат йекъайелла кегийра олаллашка. Царех цхьаъ — Ӏусманан бейлик, XIV бӀешо долалуш Ӏусманан империн буьйр хилла. 1284 шо — хьалхарчу испанин «Estoria de Espanna» хроникехь Альфонсо X паччахьо хаам бо коьрта шахьар Экбатана йолчу Туркия (Turquia) паччахьаллех. 1299 шарахь Ӏусман, Эртогрулан кӀанта а, когаметтаволчо а, «султанан» титул тӀе а эцна Конин султанийн Ӏедал къобал ца дина. Цуьнан цӀарах туркойх ала долийна Ӏусманан туркой, йа Ӏусманаш. Жима Азехь церан Ӏедал даьржаш а, чӀагӀлуш а дара, Конин султанашка царна дуьхьало ца йан лора. 1318 шарахь ХулагугӀара, вожийра тӀаьххьара сельджукгӀеран султан, йохийра и пачхьалкх. Византин империно Ӏусманан туркойх пайдаоьцура шен тӀемашкахь Болгарица а, Сербица а. Жимачу Азехь хьалха Византин долахь хиллачу латтанаш тӀехь Ӏусманан султанаша шайн куьйга кӀел кхин туркойн пачхьалкхаш вовшахтоха йолийра, 1326 шарахь византийшкара схьадаьхначу латтанаш тӀехь туркойн султанат кхоьллира, цуьнан коьрта шахьар Бурсехь а йолуш. Административан йекъайалар Транспорт Туркойчоьнан космосан агенталла (ТКА) 2018 шеран 13 декабрехь Туркойчоьнан Президенто Тайип Эрдогана официалан кхоьллина Туркойчоьнан космосан агенталла (ТКА), цунна финансаш латтор йу пачхьалкхан бюджетера. Туризм Туркойчохь дика кхиъна йу туристийн сервис а, инфраструктура а. Иза доьзна ду хӀордан курорташ хиларца а, кхин тайп-тайпана сийлаллаш хиларца а. Арахьара йохк-иэцар 2017 шарахь Туркойчоь 27-гӀае меттигехь йара арахьара йохк-иэцаран чухоамца, экспортан маххадабоа $166 млрд, импорт — $214 млрд, арахьара йохк-иэцаран харц сальдо йара — $48,6 млрд. Экспортан структурехь а алсама ду кийча сурсат, цврна йукъахь машенаш а, транспорт а, гӀирс а (33 % кхаччалц), йайн промышленностан сурсат, царна йукъахь духар а, мачаш а (18,2 %), металлаш а, лаламаш а, царна йукъахь болат а, прокат а (11,6 %), химин сурсаташ, царна йукъахь машена чкъургаш а, маьӀа Ӏумнаш а (8,8 %). Экспорте доьду иштта деши, ювелиран хӀуманаш, тайп-тайпана йуьртабахаман сурсаташ (стоьмаш, бӀараш, йалта, тонка). Коьрта оьцу пачхьалкхаш: Германи — 10 %, Йоккха Британи — 6,1 %, Итали — 5,6 %, ӀЦЭ — 5,5 %, Ӏиракъ — 5,4 %, АЦШ — 5,3 %; Россин дакъа — 1,9 %. Махка йахьа коьртаниг машенаш, электроника, запасан дакъош (22,6 %), металлаш, лаламаш (13,5 %), транспортан гӀирсаш (11 %), деши (8 %), кхин а йуьртабахаман а, химин а аьргалла. Коьрта сурсаташ латториг: Цийчоь — 11 %, Германи — 10 %, Росси — 6,2 %, Итали — 5,3 %, АЦШ — 5,3 %. 2017 шеран хьолехь мехко 29-гӀа меттиг йоккху арахьарчу декхаран барамца - $429,6 млрд. Оьздангалла Кухни Музыка Къоман гӀирсаш: танбур, кеманча, уд, сантур, канун, рубаб, дарбука. Спорт Футбол Уггаре гӀарайаьлла спортан тайпа ду футбол. ТӀеман ницкъаш Туркойн герзан ницкъаш (Türk Silahlı Kuvvetleri) — Туркойн Республикин герзан ницкъаш, пачхьалкхан паргӀато а, йозуш ца хилар а, мехкан цхьаалла а ларйарехь гӀуллакх деш бу. 2025-чу шарахь туркойн эскарехь 481 эзар стаг вара. Галерей Панорамаш Хьажа иштта Туркойчоьнан ЮНЕСКО-н дерригдуьненан тӀаьхьенан объектийн могӀам Авторан бакъо Туркойчохь Билгалдахарш Комментареш Хьосташ Литература Хьажоргаш Викиларма: Атлас: Туркойчоь Официальный сайт Турции (инг.). ТӀекхочу терахь: 2024 шеран 11 февраль. Архивйина 2015 шеран 22 майхь Что такое Турция? Лидия Сычёва. Путь к Босфору. Профиль на BBC News Профиль на UNESCO