Girê Mirazan

Girê Mirazan, Girê Miraza, an Xirabreşk, Xerabreşkê (bi tirkî: Göbeklitepe "Girê navikê / Girê navokê") cihekî arkeolojîk ê neolîtîkê ye ku li nêzîkî gundê Xirabreşkê yê Rihayê ye û dibe ku cihê bermahiyên mabeda herî kevn a cîhanê be. Dirêjiya vî girê destçêkirî 15 metre ye, tîreya wî nêzîkê 300 metre ye, û nêzîkî 760 metre ji sewiyeya behrê li jor e. Ev du qonaxên bikaranînê vedihewîne. Li gorî kaşif û vekolerê vî girî arkeologê alman Klaus Schmidt armanca bikaranînê civakî yan dînî bû û ji hezarsala 10ê-8ê b.z. maye. Qonaxa yekê di dema Neolîtîka A ya berî Cervaniyê (bi inglîzî: Pre-Pottery Neolithic A) de pêk hatiye. Di vê qonaxê de stûnên kevirî yên bi şiklê T-yê hatine çikandin. Ev stûn megalîtên herî kevn ên dinyayê ne. Bi qasî ku hatiye diyarkirin tarîxa van megalîtan digihîje sala 9.500 b.z.. Ev megalît 5.500 sal ji bajarên pêşîn ên Mezopotamyayê û 7.000 sal ji Stonehengeê mezintir in. Qonaxa diduyan di dema Neolîtîka B ya berî Cervaniyê (bi inglîzî: Pre-Pottery Neolithic B) de pêk hatiye. Di vê qonaxê de stûnên çikandî biçûktir in û li odeyên çargoşeyî yên bi zemînekî kirêc de radiwestin. Bi riya lêkolînên jeofîzîkî nêzîkî di 20 çemberan de ji 200î zêdetir stûn hatine kişfkirin (heta gulana 2020an). Dirêjiya her stûnan nêzîkî 6 metre ye û giraniya wan digihîje 10 tonan. Li erdî, qulên xisûsî hatine kolandin û her stûn li wan qulan hatine rûniştandin. Girê Mirazan piştî dema Neolîtîka B ya berî Cervaniyê hatiye terikandin. Detayên armanca avahiyê ne eşkere ne. Ji sala 1996an ve kolandin ji aliyê Enstîtuya Arkeolojiyê ya Almanî ve berdewam dike, lê beşên mezin hîn jî nehatine kolandin. Girê Mirazan di 2018an de ji aliyê UNESCOyê ve wekî Kelepora Cîhanê hatiye destnîşankirin. Konteksta kronolojîk Girê Mirazan di dema Neolîtîka berî Cervaniyê de (qonaxa herî pêşîn a serdema neolîtîkê) hatiye avakirin û mirov lê dijîn, ku tarîxa wê di navbera 9600 b.z. û 7000 b.z. de ye. Neolîtîka berî Cervaniyê di dawiya Pleîstosenê (Serdema Qeşayê ya dawîn) de dest pê kiriye. Di dema Neolîtîka berî Cervaniyê de "destpêka jiyana gundan li Asyaya Başûr-Rojavayê" û li cîhanê jîngehên mirovan ên mayinde yên ewil hatine pê. Gundên Neolîtîka berî Cervaniyê ji komên xaniyên kevir an kerpîçan û carinan jî avahiyên abîdeyî yan "civakî" ên muhîm pêk dihatin. Tê texmînkirin ku şêweya jiyanê ya şêniyên Girê Mirazan nêçîrvanî û komkerî bû lê belê şênî herî kêm demekê li gundan dijiyan. Dîsa jî heta niha delîla jiyana li gundan nehatiye dîtin. Bi rêbaza radyokarbonê, dawiya Qonaxa III dikare li tarîxa 9000 b.z. were diyarkirin, lê belê hin arkeolog hîpotez dikin dibe ku devera bilindkirî di 10.000 b.z. an pêştir de, yanî di dawiya Pleîstosenê de wekî merkezeke dînî hatibe bikaranîn. Li gorî texmînên arkeologan ji bo derxistana stûnên giran ji kanên keviran û barkirina 100-500 metre heta gir nêzîkî 500 kes hewce bûn. Giraniya stûnan 10-20 ton bû. Tarîxa vedîtin û lêkolînê Berî kişfkirinê, girê ku Girê Mirazan li ser e, ji aliyê xelkê ve wekî cihekî pîroz dihate dîtin. Girê Mirazan cara ewil ji hêla Unîversîteya Stembolê û Unîversîteya Chicagoyê ve bi rêya lêgerînên arkeolojîk di sala 1963an de hatiye dîtin. Arkeologê amerîkî Peter Benedict tarîxa amûrên kevirî yên ku ji gir hatine berhevkirin wekî Neolîtîka A ya berî Cervaniyê diyar kiriye lê perçeyên jorîn ên stûnên bi şiklê T-yê wek kêlikên gorê xelet nîşan daye û bawer kiriye ku goristaneke Bîzansê li serî qonaxa pêştarîxî heye. Li ser gir ji zû ve çandinî dihate kirin, û çend nifşên şêniyan bi giştî ji bo paqijkirina zêviyê kevir bar kiribûn û li cihekî kom kiribûn. Dibe ku loma tebeqeyên jorîn ên gir xirab bûn. Herwiha dibe ku carinan cotkar hewl dabin ku hin stûnan bişkînin, ji ber ku bi xeletî bawer kiribûn ku ew kevirên normal in. Di çiriya pêşîn a 1994an de arkeologê alman Klaus Schmidt, ê ku berê li Newala Çorî dixebitî, li cihekî din digeriya ku bikolîne. Wî lîteratura arkeolojiyê ya li ser wê deverê nirxandiye, rastî vegotina kurt a lêkolînerên Chicagoyê ya ji sala 1963an li ser Girê Mirazan hatiye û qerar daye ku vî cihî ji nû ve vekolîne. Ji ber ku berê avahiyên bi heman rengî li Newala Çorî dîtibû, wî nas kiriye ku ihtimal heye ew kevir û stûnan berî tarîxê mane. Wî di sala 1995an de dest bi kolandinê kiriye û di demeke kurt de stûnên mezin ên bi şiklê T-yê yên ewil derxistine. Schmidt li ser navê Muzeya Rihayê û Enstîtuya Arkeolojiyê ya Almanî heta mirina xwe (2014) kolandinan bi rê ve birine. Ji hingê ve, lêkolîna Enstîtuyê li ser girî ji hêla Lee Clare ve tê birêvebirin. Kolandinên vê dawiyê bi qasî yên Schmidt ne mezin in, bi giştî li ser belgekirin û parastina cihên ku berê hatine kolandin disekinin. Mîmarî Girê Mirazan şiklekî geometrîk dişopîne. Ev şikil sêgoşeyek e ku her goşeya wê wekhev in û dorpêçên A, B û D bi hev ve girê dide. Ev tê vê maneyê ku kesên ku Girê Mirazan ava kiriye, herî kêm xwedî zanîna geometriyê ya destpêkî bûn. Lêkolîneke ji sala 2020an bi navê "Geometry and Architectural Planning at Göbekli Tepe" (bi kurdî: Geometrî û Plankirina Mîmariyê li Girê Mirazan) dide pêş ku dorpêçên A, B û D hemû ji kompleksekê pêk tên û tê de hiyerarşiyek heye ku dorpêça D li herî jor e. Ev lêkolîn red dike ku her dorpêç yek bi yek hatine avakirin û bikaranîn. Kanên keviran Platoya herêmê ji ber erozyon û kanên keviran guheriye, ku ev guherîn hem di dewra neolîtîkê hem jî dewrên klasîk de pêk hatiye. Çar coyên ku dirêjiyên wan 10 metre û berfirehiyên wan 20 santîmetre ne li başûrê platoyê hene. Ew co wek bermahiyên kanên kevnare tên şirovekirin ku qalibên çargoşeyî jê hatine birin. Ihtimal e ku eleqeya wan bi avahiyeke çargoşeyî ya ku tenê bingeha wê hatiye heta îro heye. Tê gotin ev avahî bermahiyên birceke nobedariyê ya romayî ye, lê ew tenê texmînekê ye. Avahiyên li platoyê bi giştî encama derxistina keviran ji kanan e. Ew kan wek cihên derxistina kevirên gewre yên mîmariyê hatine bikaranîn. Gir Li rojavaya gir, şiklekî mîna şêran hatiye dîtin. Li vî cihî parçeyên kevirê hestê û kevirê kilsî zêdetir hene. Ji ber vê yekê tê gotin ku ew der wek cureyekî kargeheke heykelan dihate şixulandin. Herwiha platformeke ku hatiye qutkirin û bi du qulan ku van stûnan hildida û sehneyeke pehn heye. Ev platform kompleksên ji Qonaxa III teqabil dike. Navê "kompleksa E" lê hatiye kirin. Ji ber ku dişibin avahiyên li Newala Çorî, ev kompleks carinan wek "Mabeda Kevirî" jî hatiye binavkirin. Zemîna wê bi dîqetî hatiye tiraşîn û pehnkirin. Li bakura rojavayê ya vî cihî qulên wek sarincan hene ku tên bawerkirin parçeyeke kompleksa E ne. Qonaxa III Di vê qonaxa ewil a tarîxa girî de cara pêşîn dorpêçên girover tên dîtin. Tîreyên wan ji 10 metreyê heta 30 metreyan diguhere. Taybetmendiyên wan yên herî muhîm ev e ku li vir kevirên kils yên bi şiklê T-yê di nava dîwarên stûr yên hindûrîn de hatine danîn. Heta niha çar avahiyên girover mîna wan ji binê axê hatine derxistin. Lêgerînên jeofizîkî diyar dikin ku 16 dorpêçên din, di her yekê de heşt stûn hene, bi temamî 200 stûn di bin axê de ne. Ev stûn ji nêzîkî 100 metre dûr hatine anîn. Di merkeza her çemberê de du stûnên ku ji yên din dirêj in rû bi rû radiwestin. Li serê çemberan banek hebû yan tinebû ne diyar e. Kursiyên kevirî yên ji bo rûniştinê hatine çêkirin di hundirê de hatine dîtin. Gelek ji van stûnan bi pîktogramên neberbiçav û rolyefên heywanan ve hatine xemilandin. Dibe ku ev pîktogram sembolên pîroz ên ji herkesî ve dihate zanîn temsîl bikin, ku pîktogramên mîna van li neqşên şikeftên Neolîtîkê yên din de jî tên dîtin. Rolyef guhandarên mîna şêr, ga, beraz, rovî, xezal û ker; mar û xişokên din; xêzikên mîna tevnpîrk û çûk nîşan didin. Di wexta çêkirina vê avahiyê de xwezaya wê ihtimalên cuda bû, ku tê de daristanên ku van heywanan dijîn jî hebûn. Ji ber rûniştina însanan û çandiniyê ev der êdî bûye çol. Çend şiklên wekî mirovan jî di hunerê Girê Mirazan de heye. Li ser hin stûnên bi şiklê T-yê destên însanan hatine neqişandin, lê belê li gorî vekoler Schmidt ew mirovan (an jî belkî xwedawendan) temsîl dikin. Kevirên asoyî yên li jorê stûnan li gorî Schmidt milên mirovan temsîl dikin, ku tê maneya serên stûnan tinebûn. Bi çi taswîrê (xwedawend, mirov, bav û kalên wan) ev stûn hatine çêkirin nayê zanîn. Qonaxa II Afirandina dorpêçên çember ên di qonaxa III de piştre di qonaxa II de cihê xwe da çêkirina odeyên çargoşeyî yên piçûk. Avahiyên çargoşeyî li hemberî avahiyên çember valahiya heyî baştir bi kar tînin. Ew bi gelemperî bi derketina neolîtîkê re têkildar in, lê stûnên bi şiklê T-yê, taybetmendiya sereke ya dorpêçên kevnare, di vir de jî hene. Ev diyar dike ku avahiyên qonaxa II ji bo kultura wan heman fonksiyonê pêk dianîn, ihtimalên wek mabed. Qonaxa II li Neolîtîka B ya berî Cervaniyê de ye. Bi riya metoda radyokarbonê tarîxên wan di navbera 8800 û 8000 b.z. de hatiyê nîşankirin. Stûnên bi şiklê T-yê bi dirêjiya heta 1,5 metreyê di merkeza odeyan de cih digirin. Stûneke kevirî ya ku dişibe totemekê di 2010an de qonaxa II ya li Girê Mirazan hatiye vedîtin. Ew 1,92 metre bilind e. Di totemê de sê şikl hene, ya herî jorîn lawirek, ihtimalên hirçek, û li binê wê jî şiklekî mîna însanek. Ji ber ku heykel xesar dîtiye, şirovekirina wê bi tevahî ne zelal e. Parçeyên totemeke din a mîna wê jî nêzîkê 20 sal berê li Newala Çorî hatibû dîtin. Di heman demê de, qonaxeke Girê Mirazan a kevntir hin peykerên têkildar ên ku heywanên li ser serê mirovan nîşan didin hene. Qonaxa I Qonaxa I parçeya herî jor ya girî ye. Ev qonaxa herî tenik e, ku ji tortên sist ên ji ber erozyonê çêbûye pêk tê. Li dora destpêka hezarsala 8an b.z. Girê Mirazan muhîmiya xwe winda kiriye. Pêşveçûna çandinî û kedîkirina heywanan li jiyana mirovahiyê ya li herêmê rastiyên nû pêk anîne, û "Bexçeyê heywanan a Serdema kevirî" (gotineke Schmidt a bi taybetî li ser Qonaxa III, Dorpêça Dyê) çi muhîmiya xwe ji bo civaka xwe ya kevn a nêçîrvan û komker hebû winda kiriye. Lê belê, ev cih nehatiye terikandin û jibîrkirin da ku hêdî hêdî ji hêla hêmanên sirûştî ve werin hilweşandin, dewsa wê, her dorpêça gir bi zanebûnî di binê 300-500 metresêcar herî û keviran de hatiye binaxkirin, pê re girekî çêkirî bi piranî ji perçeyên keviran û amûrên kevirî pêk tê çêkirine. Di cihê dagirtî de gelek hestiyên heywanan û hetta yên mirovan jî hatine dîtin. Muhîmî Girê Mirazan ji hêla hinekan ve wekî vedîtineke arkeolojîk a xwedî muhîmiya mezin tê dîtin ji ber ku ew dikare fêmkirina qonaxeke muhîm a di pêşketina civaka mirovan de bi kûrahî biguherîne. Hin lêkolîner bawer dikin ku avakirina Girê Mirazan dibe ku bûbe alîkar di pêşketina şaristaniya bajarî ya paşîn de. Girêdanên derve Girê Mirazan [arşîv] li ser Ansîklopediya Kurdistanê Arkeolog Cemal Özçelik "Kêmasîya ku li Girê Mirazan derketîye holê bêdewletbûna kurdan e" Girêdana arşîvê 2021-06-02 li ser Wayback Machine Çavkanî Ev gotar ji agahiyên naveroka gotara wekhev a Wîkîpediyaya îngilîzî pêk tê. Bîbliyografî