Osman I

Osman I (tirkî: Osman Gazî, jdb. sala 1259an; m. sala 1323/4), carinan bi arkaîkî wekî Osman tê wergerandin, damezrînerê Împeratoriya Osmanî (pêşîn bi navê „Beylik“ an Mîrnişîna Osmanî tê zanîn). Di dema jiyana Osman de di destpêkê de mîrekiyeke biçûk a Tirkmen bû, neviyên wî di sedsalên piştî mirina wî de veguherî împaratoriyeke cîhanê. Ew heya demek kurt piştî dawiya Şerê Cîhanê yê Yekem hebû. Ji ber kêmbûna çavkaniyên dîrokî yên ji dema jiyana wî de, agahiyên rastîn ên derbarê Osman de pir hindik mane. Ji serdema Osmanî de yek jêdereke nivîskî nemaye û osmaniyan dîroka jiyana Osman heta sedsala panzdehan tomar nekirine, ango sed sal piştî mirina wî. Ji ber vê yekê, dîroknas di gelek çîrokên ku li ser wî hatine vegotin de ferqkirina rastî û Çîrok pir dijwar dibînin. Dîroknasek heta wê derê çûye ku ev yek ne mumkun e û dema jiyana Osman wek "çalek reş" bi nav dike. Li gorî kevneşopiya Osmanî ya paşerojê, bav û kalên Osman ji eşîra Kayî yên Tirkên oxizî bûn. Lêbelê, gelek zanyarên destpêka Osmaniyan wê wekî çêkirinek paşerojê ya ku tê wateya bihêzkirina meşrûiyeta xanedaniyê dihesibînin. Mîrektiya Osmaniyan yek ji gelek beylikên Anatoliyê bû ku di nîvê duyemîn ê sedsala sêzdehan de derketi bû holê. Mîrektiya Osman ku li herêma Bursa li bakurê Asya biçûk bû, xwe bi taybetî di cih de dît ku êrişan li ser Împaratoriya Bîzansê ya bêhêz bike, ku neviyên wî dê di dawiyê de bi ser bikevin. Nav Hin lêkolîner angaşt kirine ku navê Osmanê orîjînal Tirkî bû, dibe ku Atman an Ataman bû, û tenê paşê hate guherandin û bû O-s-mān, bi eslê xwe Erebî. Çavkaniyên Bîzanzî yên herî kevn, di nav de dîroknasê hemdem û Yewnanî yê Osman George Pachymeres, navê wî wekî „Ἀτουμάν“ (Atouman) an Ἀτμάν (Atman) dinivîsin, lê çavkaniyên Yewnanî bi rêkûpêk hem forma erebî ʿU-th-mān û hem jî guhertoya tirkî ʿO-s-mān bi θ dinivîsin. Çavkaniyek erebî ya pêşîn ku behsa wî dike jî di yek nimûne de ط dinivîse ne ث. Osman dibe ku bi vî awayî di jiyana xwe de navê misilman bi prestîj kiribe. Lêbelê dîroknasê tirk Halil İnalcık angaşt kir ku hîpoteza Osman bi navê Ataman (li gorî George Pachymeres ) bûye û ji Deşt-i Qipçaqê, bakurê Deryaya Reş hatiye, îhtîmaleke dûr e. Zanayên Ereb ên mîna Şihab el-Umerî û Îbn Xeldûn navê Osman bikar anîne, lê Ibn Xeldûn û Ibn betûte ku di dema Orhanê Yekem de çûbû herêmê, jê re digotin Osmancık (herwiha Othmanjiq an jî Osmanjiq dinivîsin). Paşgira-cık (yan -cuk) di tirkî de kêmjimarê nîşan dide, ji ber vê yekê ew bi navê Osmancik, ku tê wateya "Osmanê Biçûk" dihat nasîn, ji bo ku wî û Xelîfeyê Rêşîdun ê sêyem "Usmanê Mezin" cuda bike. Mijarên têkildar Împeratoriya Osmanî Çavkanî