Ayşe Hafsa Sultan

Ayşe Hafsa Sultan edo Hafsa Sultan (otomandar turkieraz: سلطان, euskaraz: «lehoi gaztea»; Krimeako Khanerria, c. 1471 — Istanbul, 1534ko martxoaren 19a) Otomandar Inperioko lehen Valide Sultan izan zen. Selim I.aren ezkontideetako bat eta Suleiman I.a Handiaren ama izan zen. 1520an bere semea tronuan jarri zenetik 1534an hil zen arte, Inperioko pertsonarik garrantzitsuenetarikoa izan zen. Bizitza Jatorria Historialari trebeenek uste dute Krimeako esklabo bat baino ez zela, Khanek opari berezi gisa bidalia. Beste historialari batzuek uste dute Hafsa Khanen ahaide urrun bat zela eta horregatik bidali zutela opari gisa. Oraindik ez da ziurra, baina argi dago Hafsa Krimean jaio zela. Beste teoria batek dio Ayşe Hafsa Giray dinastiako gonji (printzesa) jaio zela, eta Meñli I Girayren alaba izan zela. Hala ere, teoria horrek ez du inolako oinarri historikorik eta, beraz, jada gezurtatua izan da; Selim I.aren beste ezkontidea, Ayşe Hatun, ziur aski Khanen alaba zenarekin nahastua. Ezkontide Selim-en legezko emazte bihurtu ez bazen ere, onar daiteke bere ohaide kuttuna izan zitekeela. Hafsa 1487 edo 1488 artean heldu zen Trebisondako haremera, Krimeako penintsulako Khanen opari gisa. 1490ean, bere lehen alaba, Hatice Sultan, erditu zuen. Geroago, Damat Iskender Paşa Otomandar flotako Kapudanarekin ezkondu zen, eta gutxienez bost seme-alaba izan bazituen ere, bi baino ez dira ezagutzen. 1492 inguruan bere bigarren alaba jaio zen, Fatma Sultan, gutxienez hiru aldiz ezkondu zena eta ezaguna zena bere jauregiko azpijoko etengabeengatik, ez dakigu seme-alabarik izan zuen ala ez. 1493an beste alaba bat izan zuen, Beyhan Sultan, Damat Ferhad Paşarekin ezkondu zena eta hainbat seme-alaba izan zituena, nahiz eta bakarra den ezaguna. Azkenik, 1494ko azaroaren 6an, bere seme bakarraz, gizonezkoa eta otomandar sultana izan zenaz, Suleiman I.a Handiaz, erditu zen, inperio osoko sultan famatuena kontsideratua (izan ere, Europa osoa konkistatu zuen eta inperioa bere gorenean mantendu zuen 30 urte baino gehiagoz). 1512az geroztik Manisa hirian bizi izan zen, Turkiaren mendebaldean. Hiri hori printze oinordeko otomandarren (Şehzade) ohiko egoitzetako bat zen, eta bertan gobernu-lan nagusiak ikasten zituzten, ondoren sultan gisa jarduteko. Bere semearekin inguruko hiria administratu zuen 1512 eta 1520 artean. 1520an, Selim I.a sultanaren heriotzaren berri eman zioten, eta Konstantinoplara joan zen bere semearekin Sultanen tronua hartzera eta bera Valide Sultanen tronua hartzera. 1520ko irailaren 18tik 1534ko martxoaren 19ra arte, "Sultana" (turkierazko izenburu osoa: "Valide sultan", hitzen hitz: "Erregina Ama") izenburu orokorraz deitua izan zen lehen ohaidea izan zen. Hafsa Sultan Ospitale Mentala eta Ostatua Ayşe Hafsa Sultanek Manisan (Turkia) eraiki zuen Hospizio eta ospitale mental famatu bat. Manisa hirian bizi izan zen, Turkiako mendebaldean, bere semearekin, zeinak 1513 eta 1520 artean inguruko eskualdea administratzen zuen. Hiri hori, Otomandar printze oinordekoen egoitza tradizionaletako bat da, non etorkizuneko Sultanak izan ahal izateko irakasten zieten. Ayşe Hafsa Sultan izan zen Manisako "Mesir Festibalaren" abiarazlea, gaur arte iraun duen tokiko tradizioa. Meskita bat, lehen hezkuntzako eskola bat, ikastetxe bat eta lorategiz hornitutako ostatu bat dituen gune handiak ere eraiki zituen hirian. Ondorengotza Hatice Sultan (1490 — 1543), bere lehen alaba, 1509an Damat Iskender Paşa almirantearekin ezkondu zena. Ez zen berriro ezkondu senarra hil ondoren, nahiz eta iturri batzuen arabera Damat Çoban Mustafa Paşarekin ezkondu zen, baina ezinezkoa zatekeen Şehzade Sultan bere ahizpa erdiarekin ezkonduta jarraitzea, harik eta 1529an Paşa hil zen arte. Seme-alabak izan zituen; Fatma Sultan (1492 — 1573), bere bigarren alaba, gutxienez hiru aldiz ezkondu zen. Bere lehen ezkontza 1516an izan zen, eskandalu handia izan zen bere senarrak, Damat Mustafa Paşak, homosexuala zela esan zuenean, eta dibortzioa lortu zuen 1520an. 1522an, Gran Visir Damat Kara Ahmed Paşarekin ezkondu zen, eta 1555ean exekutatu zuten. Azkenean, 1562an ezkondu zen azken aldiz Damat Hadínm Ibrahim Paularekin. Ezaguna izan zen bere azpijoko etengabeengatik, eta sultanak jauregitik bota zuen. Ez du ondorengo ezagunik; Beyhan Sultan (1493 — 1557), bere hirugarren alaba, 1513an Damat Ferhad Paularekin ezkondua. Senarra hil ostean, hiriburutik urrun erbesteratu zen, eta ez zen berriro ezkondu, ezta bere familia ikusi ere. Seme-alabak izan zituen; Suleiman I.a Handia (1494ko azaroaren 6a - 1566ko irailaren 6a), bere seme bakarra, 1520 eta 1566 urteen artean Otomandar Inperioko sultana izan zena. Inperioaren hedapen handiena lortu zuen eta ia Europa osoa konkistatzea lortu zuen, ziur aski otomandar historiako sultanik onena kontsideratua, Mehmed II.a gainditzera ere heldu zena. Seme-alabak izan zituen. Heriotza Ayşe Hafsa Sultan 1534ko martxoaren 19an hil zen arrazoi naturalengatik. Senarrarengandik hurbil lurperatu zuten, Yavuz Selim meskitaren hormaren atzean dagoen mausoleo batean, Fatih-en, Istanbulen. Mausoleoa 1884ko lurrikara batek suntsitu zuen ia, berreraikitze saiakera bat 1900eko hamarkadan hasi zen, baina bertan behera geratu zen eta bere hilobia gaur egun 1534an eraiki zena baino askoz sinpleagoa da. Bere hiletan, Celâlzâde Mustafa Çelebi errege-kantziler eta historialariak omenaldia egin zion laudorio sorta zabalarekin, emakume musulman beneratuekin konparatuz. Mahomaren emazte ziren Khadija eta Aisharekin alderatu zuen, baita gizon horren alaba zen Fatima az-Zahrarekin ere. Berak aszetismoa, pentsamendu zuzenak eta Hafsak fundazio karitatezkoetan eta ekintza bertutetsuetan izandako parte-hartze aktiboa azpimarratu zituen. Herri kulturan 2011-2014ko Muhteşem Yüzyínl (Latinoamerikan El Sultán izenez ezaguna) telesailean, Ayşe Hafsa Sultan, "Madre Sultana" izenez ezagunagoa, Nebahat Çehre aktore turkiarrak interpretatu zuen. Erreferentziak Kanpo estekak