بالیکلی گول

بالیکلی گول (یا برکه ابراهیم، دریاچه خلیل‌الرحمن) برکه‌ای تاریخی واقع در جنوب‌غربی مرکز شهر شانلی‌اورفا در کشور ترکیه است که در روایات و افسانه‌های یهودی و اسلامی، به‌عنوان مکانی شناخته می‌شود که نمرود، ابراهیم را در آتش افکند. بالیکلی گول به‌همراه برکه‌های مجاور آن، موسوم به عین‌زلیها، از مهم‌ترین و پربازدیدترین جاذبه‌های گردشگری شهر شانلی‌اورفه به‌شمار می‌روند. تاریخچه به نظر می‌رسد بالیکلی گول مدت‌ها پیش از دوران حضرت ابراهیم مکانی مقدس بوده است؛ چراکه مجسمه‌ای در این محل کشف شده که به دورهٔ نوسنگیِ پیش از سفال (حدود ۸۰۰۰ سال پیش از میلاد) تعلق دارد. همانند خود شهر اورفا، تاریخ این مکان در دوره‌های بعدی تا عصر هلنیستی به‌طور دقیق روشن نیست؛ دوره‌ای که طی آن، شهر به‌دست نیروهای مقدونی تحت فرمان اسکندر کبیر فتح شد و سپس توسط سردار سلوکوس یکم به اِدِسا تغییر نام یافت. در دورهٔ هلنیستی، ادسا یکی از مراکز مقدس الههٔ سوری بالتیس به‌شمار می‌رفت؛ الهه‌ای که پرستشگاه‌های مهمی در سراسر سوریه و شام، از جمله در مکان‌هایی چون هیراپولیس و اشکلون، به او اختصاص داشت. در این مراکز نیز حوضچه‌های ماهی جایگاه‌های مقدسی محسوب می‌شدند و مردم از مصرف ماهیان آن‌ها منع می‌شدند. هرچند لوسیان به‌طور صریح از ادسا به‌عنوان مکانی مقدس برای آتارگاتیس یاد نمی‌کند، اما با توجه به رواج گستردهٔ حوضچه‌های مقدس در سراسر این منطقه، چنین فرضیه‌ای قابل‌قبول به نظر می‌رسد. در دورهٔ باستانِ متأخر، این مکان با زندگی ابراهیم و رویارویی او با نمرود پیوند داده شد. منشأ این ارتباط به یک هگاده یهودی متعلق به قرن نخست میلادی، منسوب به سودو‌ـ‌فیلو، بازمی‌گردد که چارچوب کلی روایتی را ترسیم می‌کند که بعدها اهمیت فراوانی یافت. بر اساس این روایت، نمرود که از سرپیچی ابراهیم از پرستش بت‌ها و نیز از ماجرای ساخت برج بابل خشمگین شده بود، درصدد برآمد تا او را زنده‌زنده در آتش بسوزاند؛ اما ابراهیم به‌گونه‌ای معجزه‌آسا از میان شعله‌های آتش رهایی یافت. این روایت بعدها در متون خاخامی، از جمله پیدایش ربا، بازتاب یافت. به سبب شباهت واژهٔ عبری اور (به معنای «شعله» یا «آتش») با نام شهر اور، مفسران متأخر عبارت «من یهوه هستم که تو را از اورِ کلدانیان بیرون آوردم» (پیدایش ۱۵:۷) را اشاره‌ای به همین رویارویی دانستند. حتی در میان پژوهشگرانی که «اورِ کلدانیان» را به‌عنوان نام یک مکان، نه یک رویداد، تلقی می‌کردند، بسیاری کوشیدند آن را با تقابل میان ابراهیم و نمرود مرتبط سازند. در این میان، دو مکان اصلی پیشنهاد شد: یکی شهر باستانی اور در جنوب بین‌النهرین و دیگری اورفا؛ که دومی در اغلب روایات کهن مورد توجه و تأکید قرار داشت. حتی تا اواخر قرن هجدهم میلادی نیز جامعهٔ یهودیان محلی بر این باور بودند که اورفا محل وقوع رویارویی ابراهیم و نمرود بوده است. با آنکه بیشتر مفسران یهودی و پس از آنان اندیشمندان مسیحی و مسلمان، اورفا را زادگاه حضرت ابراهیم می‌دانستند، این امر لزوماً به معنای پیوند صریح این شهر با شخصیت نمرود نبود. برای نمونه، زمانی که زائر مسیحی، اِگریا، در اواخر قرن چهارم میلادی از این شهر بازدید کرد، به‌طور خاص به وجود «چشمه‌هایی سرشار از ماهی اشاره می‌کند که پیش‌تر هرگز نمونه‌ای همانند آن‌ها ندیده بود؛ ماهیانی با این اندازه، این میزان شفافیت و این درجه از خوش‌طعمی». با این حال، وی در توصیف تفصیلی خود از این استخر، به جای پیوند دادن آن با ابراهیم و نمرود، این مکان را با تاریخ متأخرتر پادشاه آبگار پنجم از سرزمین اسروئن مرتبط می‌سازد؛ پادشاهی که بنا بر روایات، از نخستین فرمانروایانی بود که به مسیحیت گروید. به روایت اِگریا، اسقف محلی اظهار داشت که این استخر در زمانی پدید آمد که شهر به محاصرهٔ ایرانیان درآمده بود و آنان منبع آب شهر را به سوی اردوگاه خود منحرف کرده بودند. اما به محض وقوع این امر، «چشمه‌هایی که اکنون در این مکان مشاهده می‌کنید، به فرمان خداوند، بی‌درنگ جوشیدن گرفتند و به فضل الهی از آن روز تا امروز در اینجا پایدار مانده‌اند». از این‌رو، برای شماری از مسیحیان نخستین، این برکه منشأیی معجزه‌آسا داشت، اما این منشأ الزاماً با روایت مربوط به حضرت ابراهیم ارتباطی نداشت. اساطیر اسلامی در قرآن کریم به نجات حضرت ابراهیم از آتش، پس از به چالش کشیدن بت‌پرستی پدرش، اشاره شده است. هرچند در این روایت نام نمرود به‌صراحت ذکر نمی‌شود، مفسران متأخر اغلب او را با دشمن بی‌نام ابراهیم در این ماجرا یکسان دانسته‌اند. صرف‌نظر از این موضوع، تقابل میان ابراهیم و نمرود به‌تدریج به یکی از سنت‌های برجسته در دوره‌های آغازین اسلام بدل شد، هرچند همین رواج گسترده موجب بروز اختلاف نظرهایی درباره محل وقوع این رویارویی گردید. به گفتهٔ کارولین جانسن، دست‌کم چهار شخصیت متفاوت با نام نمرود در متون جغرافیایی عربیِ قرون وسطی شناسایی می‌شوند و افزون بر اورفا، مکان‌های متعددی از سوی دانشمندان مسلمان به‌عنوان محل این رویداد پیشنهاد شده‌اند؛ از جمله کوثا در عراق و ابرکوه در ایران که بنا بر برخی روایت‌ها، هنوز تپه‌هایی از خاکستر آتش در آن دیده می‌شود. با این حال، اورفا نیز به‌عنوان یکی از مدعیان جدی محل این رویارویی مطرح شد و برکهٔ ماهی نقشی محوری در روایت مربوط به آن یافت. بر اساس این روایت، ابراهیم در اورفا زاده شد و سرانجام دلباختهٔ دختر نمرود، زلیخا، گردید. نمرود که از این امر به خشم آمده بود، ابراهیم را در آتشی عظیم افکند، اما به ارادهٔ الهی، شعله‌های آتش به آب بدل شدند و هیزم‌ها به ماهی‌های کپور مقدس تبدیل گشتند. این برکه که به دریاچهٔ خلیل‌الرحمن شهرت یافت، در کنار آبگیر مجاور آن، دریاچهٔ عین‌زلیخا، قرار دارد که بنا بر باورها، پس از این واقعه از اشک‌های زلیخا پدید آمده و گفته می‌شود نوشیدن از آب آن موجب نابینایی می‌گردد. سایر مکان‌های پیرامون شهر نیز با این داستان پیوند یافته‌اند؛ از جمله غاری در نزدیکی شهر که به‌عنوان زادگاه ابراهیم شناخته می‌شود و ویرانه‌های دو ستون رومی در آکروپولیس قدیمی شهر که جهانگرد عثمانی قرن هفدهم، اولیا چلبی، آن‌ها را بقایای یک ماشین جنگی باستانی دانسته است که نمرود برای نبرد با ابراهیم ساخته بود. در نهایت، مساجد خلیل‌الرحمن و رضوانیه نیز در این مکان بنا شدند تا یاد رستگاری این پیامبر را گرامی بدارند و جایگزین کنیسه و کلیسای پیشین شوند. منابع اسلامی چندین تن از پژوهشگران اسلامی دربارهٔ این دریاچه دیدگاه‌هایی ابراز کرده‌اند. در قرآن و منابع معتبر حدیثی، هیچ‌گونه اشاره‌ای به بالیکلی‌گول وجود ندارد و از این‌رو، برخی از آنان این روایت را در زمرهٔ باورهای عامیانه و خرافات مردمی دانسته‌اند. به باور این پژوهشگران، این استخرها در اصل به آیین‌های بت‌پرستانه تعلق داشته‌اند. همچنین گفته می‌شود که روایت رایج دربارهٔ این مکان، در میان عموم مردم و با الهام از اساطیر یهودی، در فاصلهٔ سال‌های ۱۹۰۰ تا ۱۹۶۰ میلادی شکل گرفته و رواج یافته است. جایگاه کنونی مسجد و غارِ مقام ابراهیم در جنوب‌شرقی برکه‌ها واقع شده‌اند و هر دو با زندگی ابراهیم ارتباط داده می‌شوند؛ چراکه بنا بر باورهای رایج، این غار محل تولد او دانسته می‌شود. بالیکلی گول در روزگار معاصر نیز همچنان مکانی محبوب برای زائران و گردشگران به‌شمار می‌رود و هر ساله ده‌ها هزار نفر از این استخرها بازدید می‌کنند. همانند پیروان اولیهٔ الههٔ آتارگاتیس، ماهی‌های کپور در این مکان همچنان مقدس شمرده می‌شوند و صید یا مصرف آن‌ها برای مردم ممنوع است. با این حال، الیف باتومان در روایتی متفاوت از گزارش اِگریا دربارهٔ خوش‌طعمی ماهی‌ها، به افسانه‌ای محلی اشاره می‌کند که بر اساس آن، هر کس یکی از این ماهی‌ها را بخورد، دچار نابینایی خواهد شد؛ سرنوشتی که شباهت زیادی با باورهای مرتبط با دریاچهٔ عین‌زلیخا و اشک‌های زلیخا دارد. در مقابل، بازدیدکنندگان تشویق می‌شوند که به ماهی‌ها غذا بدهند، زیرا با توجه به کمبود منابع طبیعی تغذیه در خود استخر، این کار منبع اصلی تأمین غذای آن‌ها محسوب می‌شود. حتی امروزه نیز محبوبیت بالیکلی گول تا حد زیادی بر پیوند آن با گذشته‌ای کتاب‌مقدسی استوار است؛ پیوندی که در عین حال، برخی از سنت‌ها و روایت‌های جایگزین شکل‌گرفته در طول تاریخ پیرامون این مکان را نیز حفظ کرده است. منابع