Emirzeli

Emirzeli (İmirzeli) Mersin ilinde bir ören yeridir. Yerleşim Emirzeli Mersin ili Erdemli ilçesi kırsal alanında yer alır. Ziyaretçiler Mersin'i Antalya'ya bağlayan D.400 kara yolundan Kanlıdivane mevkiinde kuzeybatıya dönerek Karahmetli köyüne, oradan da köyün 2 kilometre batısındaki ören yerine ulaşırlar. Ören yerinin Mersin'e uzaklığı 64 kilometre, Erdemli'ye uzaklığı ise 28 kilometredir. Kalıntıların bulunduğu alan 1. ve 3. derece arkeolojik sit alanı olarak ilan edilerek sayısal haritası oluşturulmuştur. Tarih Antik Korykos (Kızkalesi) ve Elaiussa Sebaste (Ayaş) antik kentlerine uzaklığı yaklaşık on kilometredir. Bölge, Çatıören'in üç kilometre kuzeybatısında yer alır ve Elaiussa Sebaste'den Kızılbağ, Hisarın ve Çatıören üzerinden Esenpınar, Öküzlü, Sömek ve Cambazlı'ya, oradan da antik Olba olan Uzuncaburç'a giden yol üzerinde bulunur. Emirzeli Helenistik dönemde Olba krallığının önemli bir kentiydi. Daha sonra bölge Roma İmparatorluğu eline geçti. Yerleşim Roma ve Erken Bizans döneminde de devam etti. Ancak Dağlık Kilikya bölgesinin Arapların eline geçmesi sonunda terk edildi. Osmanlı İmparatorluğu döneminde ören yerinin doğusunda bir Turkmen oymağı tarafından Karaahmetli köyü kuruldu. Emirzeli: Araştırma Tarihi 1970'li yıllarda, Silifke (Kalykadnos üzerindeki Seleukia) bölgesindeki Bizans kalıntılarının envanterini çıkarma programı kapsamında, Türk Bizantolog ve sanat tarihçisi Semavi Eyice Emirzeli'ye daha detaylı bir inceleme adayan ilk araştırmacı olmuştur. Bu çalışma sırasında mimar İ. Birol Alpay bir plan hazırlamıştır. 1983 ve 1985 yıllarında, Avusturyalı bizantolog Friedrich Hild ve Alman bizantolog Hansgerd Hellenkemper bölgeyi ziyaret etmiş ve tanımlamışlardır. Arkeolog Serra Durugönül ise 1998'de, "Dağlık Kilikya'daki Kuleler ve Yerleşimler" üzerine yaptığı araştırma kapsamında, Olba'ya ait savunma kulesini daha detaylı incelemiştir. Ayşe Aydın ise özellikle II. Kilise'yi daha ayrıntılı olarak açıklamıştır. Emirzeli'de henüz herhangi bir kazı çalışması yapılmamıştır. Emirzeli'nin Ana Yerleşimi ve Kule Yapısı Emirzeli'nin ana yerleşimi, yaklaşık 300'e 100 metrelik boyutlara sahip, kuzeydoğudan güneybatıya doğru uzanan bir kalker sırt üzerinde yer alıyordu. Bunun güneyindeki yamaçta üç kilise ve dağınık bir nekropol (mezarlık alanı) bulunmaktadır. En dikkat çekici yapı, kaya sırtının doğusunda, poligonal (çokgen) yapım tekniğiyle inşa edilmiş, çok katlı bir kuledir. Yaklaşık dış ölçüleri 9.0 × 8.6 metre, yüksekliği ise 11.0 ile 13.6 metre arasındaydı. İç alanı 3.64 × 3.71 metre ölçülerindeydi. İkinci katta bir kapı ve bir pencere güneybatı tarafında bulunuyordu; en üst katmanlar, Geç Roma-Bizans döneminde daha küçük izodom (eşit taş bloklu) taşlarla onarılmıştır. İç mekanda ara katlar için kiriş delikleri görülebilir ve her katta dar, dikey pencereler (Schlitzfenster) vardı. Neredeyse tamamen çökmüş olan güneydoğu tarafındaki alt köşe taşlarından birinde bir fallus kabartması yer almaktadır. Bu sembol, bölgede yaygın olarak bulunan bir dizi Olbia işaretinden biridir ve kulenin, belki de yerleşimin Olbia'nın rahip hanedanının etki alanına ait olduğunu göstermektedir. Kule, bölgedeki en eski yapıdır. Duvar tekniklerine dayanarak, MÖ 3. yüzyılın sonu ile 2. yüzyılın başına tarihlendirilebilir. Kulenin kuzeybatısına doğru, yine Helenistik döneme ait bir savunma duvarının kalıntıları uzanır ve bu duvar tepe boyunca güneybatıya doğru devam eder. Kulenin yaklaşık 60 metre güneyinde, Erken Bizans dönemine ait, en az iki katlı, görkemli bir konutun kalıntıları bulunmaktadır. Girişi kuzeybatı tarafındadır ve kapı lentosu (üst kirişi) üzerinde, iki tavus kuşuyla çevrelenmiş, içine işlenmiş bir madalyon ve haç bulunmaktadır. İç kısımda, zemin kat bir kemerle ikiye ayrılmıştır. Bunun altında, yamacın aşağısında bir peristil (revaklı avlu) görülebilir. Bu peristilin dar kenarında üç, uzun kenarında dört adet yivsiz Dor sütunu ve arşitravı (baştaban) korunmuştur. Muhtemelen bir Roma evine ait olduğu düşünülmektedir. Tepenin güneybatı ucunda ve kuzeybatı tarafında, çoğu artık tanımlanamayan çok sayıda binanın kalıntıları yer almaktadır. Bunların bazıları poligonal duvar işçiliğiyle inşa edilmiş olup, bu da onların kuleyle aynı döneme ait olduğunu göstermektedir. Ayrıca, belki de mezar olabilecek kaya nişleri de mevcuttur. Kulenin doğusundaki alanda bulunan bina kalıntıları, bir sarnıç ve kapı lentolarının zamanı belirlenememiştir. Kiliseler Güneydeki karşı yamaçta, karayolun ve aynı adlı yerleşimin altında, üç kilise yapısının kalıntıları bulunmaktadır. Semavi Eyice tarafından güneybatıdan kuzeydoğuya doğru Kilise I'den Kilise III'e kadar adlandırılmışlardır. Kilise I, üç kilisenin en büyüğü olup, muhtemelen üç nefe sahipti. Bunun nedeni, kısmen korunmuş olan güneybatıdaki narteksinden (ön avlu/giriş bölümü) naosa (ana ibadet alanı) üç girişin bulunmasıdır. Narteks iki katlıydı, bu da yan nefler üzerinde galeriler (emporeler) olabileceğine işaret etmektedir. İç mekanlardan hiçbir şey günümüze ulaşamamıştır; kuzeydoğuda ise ana apsis hala ayaktadır. Bu apsisin iyi korunmuş bir ikiz penceresi vardır ve pencerenin orta sütununu akantus yapraklarıyla süslenmiş bir başlık (kapitel) taçlandırmaktadır. Ana apsisin her iki yanında da apsislerle donatılmış yan odalar ve apsisin arkasında başka bir oda bulunuyordu. Kilise II, en eksiksiz korunmuş olanıdır. Bu da, narteksi olan üç nefli bir bazilikadır. Duvarlar, harç dolgulu iki kabuklu küçük kesme taş tekniğiyle inşa edilmiş olup 55-60 santimetre kalınlığındadır. Binanın ölçüleri 14.3 × 29.3 metredir. Yapı, kuzeybatıya eğimli bir plato üzerine inşa edilmiştir; güneydoğu duvarının en az kısmı korunmuştur. Kuzeybatı duvarı dışında büyük ölçüde tahrip olmuş iki katlı narteksten, üç nefe üç giriş bulunuyordu. Üst katta, orta nefe açılan üç kemerli bir açıklık görülebilir. Naos'un (ana ibadet alanı) ölçüleri 13 × 15 metredir. Yan nefler, kemerli sütun sıralarıyla orta neften ayrılmıştır. Yan neflerin genişliği 3.0 metre, orta nefin genişliği ise 6.1 metredir. Sütunlar, sekiz büyük, bölümlere ayrılmamış yapraklı başlıklar (kapiteller) taşımaktadır. Orta nefin apsis önündeki bölümünde, ilk sütunda bir oyuk fark edilmektedir; bu da orada bir templon (ikonostasis) parçasının bulunduğuna işaret etmektedir. Yerde bulunan iki düşmüş taş blokta, bir yazıt ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΠΑΥΛΟΣ (Georgios Paulos)'u bağışçı olarak belirtir. Ancak bu kişinin kilisenin tamamını mı yoksa sadece templon gibi bir kısmını mı bağışladığı yazıttan anlaşılamamaktadır. Narteksten gelen girişlerin yanı sıra, ana mekana sadece kuzeybatı duvarında bir kapı bulunmaktadır; tahrip olmuş güneydoğu duvarı yamaç tarafında yer alıyordu ve muhtemelen sadece pencereleri vardı. Apsisin etrafında dolaşan bir oturma bankı bulunuyordu; apsis cephesi pilaster (duvara gömülü sütun) başlıklarına dayanıyordu. Naos'un aydınlatılması, kuzeybatı duvarındaki üç pencereden, güneydoğu duvarındaki bilinmeyen sayıdaki pencereden ve muhtemelen bu yapıdaki kiliselerde yaygın olduğu üzere bir üst kat (clerestory) vasıtasıyla sağlanıyordu. Duvarlardaki kiriş deliklerinden, yan nefler üzerinde galerilerin (emporelerin) bulunduğu sonucuna varılabilir. Kilise II'de, apsisin ötesine taşan ve yine iki katlı olan yan odalar oldukça dikkat çekicidir. Apsisin sağında ve solunda yaklaşık olarak dik açılı iki oda bulunur. Bu odalar, bir kemerle ikiye bölünmüştür. Kuzeydoğuya doğru her iki oda da yarım daire biçimli birer apsisle sonlanır. Ana apsisin arkasında ise her iki oda, dışarıya doğru kemerli bir açıklıkla bağlanan başka bir dik açılı odaya açılan kapılarla birleşir. Güneydoğu odasında, galeri katına çıkan bir geçidin kalıntıları görülebilir. Sağdaki odadan orta odaya açılan kapının üzerinde bir eşik bulunmaktadır; bu da burada da bir üst katın varlığını göstermektedir. Sağdaki odanın zemin katında sadece iki kafesli dar pencere, üst katında ise dikdörtgen bir pencere vardı. Soldaki yan odanın zemin katında bir kapı ve üst katında iki dikdörtgen pencere bulunuyordu. 1990'ların sonunda kiliseyi araştıran Türk Bizans uzmanı Ayşe Aydın, bazilikanın bir hac kilisesi olabileceğini öne sürmektedir. Sağdaki yan odanın bir kutsal emanetin saklandığı yer olması durumunda, hacılar kiliseye ana girişten girerek bu odada saygı gösterilecek nesnenin önünden geçip, ardından ya orta odadan ve onun kemerli çıkışından binayı terk edebileceklerdi ya da soldaki yan odadan ve kuzeybatıdaki yan neften oradaki kapıya ulaşabileceklerdi. Bu tür apsis yan odaları, Kilikya'da sadece birkaç örnekten bilinmekte olup, başka yerlerde sadece Suriye'den tanınmaktadır. Silifke yakınlarındaki Ayatekla (Meriamlik) kutsal alanındaki Thekla Kilisesi, 5. ve 6. yüzyıllarda bilinen bir hac yeri olması nedeniyle model olarak düşünülebilir. Ayşe Aydın, yapım teknikleri ve sütun başlığı formlarına dayanarak Kilise II'yi de bu döneme tarihlendirmektedir. Kuzeydoğuda yer alan Kilise III'ten ise sadece bazı kapı söveleri dışında hiçbir şey kalmamıştır. Semavi Eyice, kendi çiziminde bu kiliseyi de narteksli ve öne çıkan apsis yan odaları olan üç nefli bir bazilika olarak yeniden yapılandırmaktadır. Çevresinde, Roma İmparatorluk dönemine ait lahitler ve khamosoryumlar (oyma mezarlar) içeren bir nekropolün kalıntıları görülmektedir. Kaynakça Literatür Emirzeli ile ilgili yapılmış önemli bilimsel çalışmalar ve yayınlar aşağıda listelenmiştir: Friedrich Hild, Hansgerd Hellenkemper: "Kilikien und Isaurien" (Kilikya ve İsaurya). Tabula Imperii Byzantini Cilt 5. Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, Viyana 1990, ISBN 3-7001-1811-2, s. 249. Semavi Eyice: "Einige byzantinische Kleinstädte im Rauhen Kilikien" (Dağlık Kilikya'da Bazı Bizans Küçük Kentleri), 150 Jahre Deutsches Archäologisches Institut içinde. Philipp von Zabern 1981, s. 208, ISBN 978-3-8053-0477-1. Serra Durugönül: "Türme und Siedlungen im Rauhen Kilikien" (Dağlık Kilikya'daki Kuleler ve Yerleşimler). Asia Minor Studien Cilt 28. Rudolf Habelt, Bonn 1998, s. 35–41, ISBN 3-7749-2840-1. Ayşe Aydın: "Emirzeli – eine hellenistische bis spätantike Siedlung im Rauhen Kilikien" (Emirzeli – Dağlık Kilikya'da Helenistik Dönemden Geç Antik Çağa Bir Yerleşim Yeri), Marburg, Tectum-Verlag 1999, ISBN 3-8288-0541-8. Ina Eichner: "Frühbyzantinische Wohnhäuser in Kilikien. Baugeschichtliche Untersuchung zu den Wohnformen in der Region um Seleukeia am Kalykadnos" (Kilikya'daki Erken Bizans Konutları. Kalykadnos üzerindeki Seleukeia bölgesindeki konut biçimleri üzerine yapısal tarih araştırması) (= Istanbuler Forschungen Cilt 52). Wasmuth, Tübingen 2011, s. 126–161, ISBN 978-3-8030-1773-4. Dış bağlantılar OpenStreetMap'te Emirzeli ile ilgili coğrafi veriler