ئەسکەندەروون

ئەسکەندەروون (بە عەرەبی: الإسكندرونة، بە تورکی: İskenderun، بە Greek: Αλεξανδρέττα؛ ئەسکەندەریەی بچووک)، لە ڕووی مێژوویییەوە بە «ئەلێکساندرێتا» و «سکاندەروون» ناسراوە، شارێکە لە پارێزگای خەتای لەسەر کەناری دەریای ناوین لە تورکیا. لە سووریا ئەسکەندەروون بە پانزدەھەمین پارێزگای ئەو وڵاتە دادەنرێت. ئەگەرچی لە ١٥ی تەممووزی ١٩٣٨ەوە سوپای تورکیا ھاتووەتە نێو شارەکەوە و ھەتا ئێستاش لەژێر دەسەڵاتی تورکیا دایە. ناو شارەکە وەک ئەلێکساندریا (Ἀλεξάνδρεια) بۆ یادکردنەوەی سەرکەوتنی ئەسکەندەری مەزن بەسەر داریووشی سێیەمی فارسی لە ئیسووس (کیلیکیا) لە (٣٣٣ پ.ز) دامەزرا. لە سەرەتای سەدەکانی ناوەڕاستەوە، زیارەتکارانی ڕۆژاوایی شێوەی بچووککراوەی ڕۆمانسی ئەلێکساندرێتایان بەکار دەھێنا. مێژوو سەردەمی کۆن ئەسکەندەروون ناوەکە دەپارێزێت، بەڵام پێدەچێت نەک شوێنی وردی «ئەلێکساندریا ئەد ئیسوم». بەپێی ئەفسانە، نیشتەجێبوونەکە لەلایەن ئەسکەندەری مەزن لە ساڵی ٣٣٣ پ.ز دامەزرا بۆ ئەوەی جێگەی میریاندوس بگرێتەوە وەک کلیلێک بۆ دەروازە سوورییەکان، نزیکەی ٣٧ کیلۆمەتر (٢٣ میل) لە باشووری شوێنی سەرکەوتنەکەی لە جەنگی ئیسووس دژی پاشای فارسی پاشا داریووشی سێیەم. ئەسکەندەر لە بەرزایییەکانی ئەسکەندەروون، لە دەوروبەری «ئێسێنتێپێ» کەمپی کرد، و پاشان فەرمانی دا شارەکە دابمەزرێنرێت و ناوی بنرێت «ئەلێکساندریا». بەڵام، ئەم چیرۆکە تەنھا لەلایەن سەرچاوە جێی متمانە نەبووەکان وەک پسیودۆ سکیمنوس تۆمار کراوە؛ بە ڕەچاوکردنی جەختکردنەوەی بەڵگەنامەیی لەسەر ئەسکەندەرییە لە میسر وەک یەکەم دامەزراوەی، زۆر بە دوور دەزانرێت کە ئەسکەندەر ئەلێکساندریا ئەد ئیسومی دامەزراندبێت، ھەرچەندە نزیکەی بە دڵنیایییەوە بوونی ھەبووە. گرنگیی شوێنەکە لە پەیوەندییەکەی بە دەروازە سوورییە ناوبراوەکانەوە دێت، کە ئاسانترین ڕێگایە بۆ زەوییە کراوەکانی پارێزگای خەتای و حەلەب. بەھۆی دەوروبەری گرد و ناڕێک، شارەکە بە ناوی «ئەلێکساندریا سکابیۆسا» («ئەلێکساندریا شاخاوی»)یش دەگوترا. کۆماری خەتای بەدوای ڕووخانی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی لە کۆتاییی جەنگی جیھانیی یەکەمدا، زۆربەی خەتای بە ئەسکەندەروونیشەوە لەلایەن سەربازانی فەڕەنسییەوە داگیر کرا. لە تەممووزی ١٩٢٠دا، کۆنفرانسی سان ڕیمۆ سەنجەقی ئەسکەندەرێتای بۆ تورکیا دیاری نەکرد. لە نێوان ١٩٢١–١٩٣٧دا، شارەکە بەشێک بوو لە سەنجەقی ئەسکەندەرێتای خۆبەڕێوەبەر لە چوارچێوەی سووریای ژێر دەسەڵاتی فەڕەنسادا، لەژێر ژێرفەرمانی فەڕەنسی بۆ سووریا و لوبنانی سەر بە کۆمەڵەی گەلان. کۆماری خەتای لە ساڵی ١٩٣٨دا دامەزرا و، لە ١٩٣٩دا، دوای ڕێفراندۆمێک چووە پاڵ کۆماری تورکیا. گشتپرسییەکە وەک ناڕەوا سەیر دەکرا و تا ئێستاش دەکرێت، چونکە حکوومەتی تورکیا لایەنگرانی بۆ ناو شارەکە گواستەوە و سوپای تورکیا «زۆربەی زۆرینەی عەرەبی عەلەوی، یۆنانی و ئەرمەنیی پارێزگاکەی دەرکرد» بۆ ئەوەی بڕیار لەسەر ئەنجامی گشتپرسییەکە بدات. لە ٢٠١٠ەکاندا سووریا ھێشتا دژی تورکیا بانگەشەی سەروەریی خۆی لەسەر ناوچەی ئەسکەندەرێتا دەکرد. سەردەمی نوێ لە ڕێکخستنەوەی ٢٠١٣دا، قەزای ئەسکەندەروون بەشێکی گەورەی خاکی خۆی بۆ قەزای نوێی ئارسووز لەدەست دا. لە شوباتی ٢٠٢٣دا، شارەکە بەھۆی بوومەلەرزە بەھێزەکان و لافاو و ئاگرکەوتنەوەکانی دوای ئەوە زیانێکی زۆری بەرکەوت. لە ٨ی شوباتی ٢٠٢٣دا، ئاگری بەندەری ئەسکەندەروون کوژایەوە بەڵام ڕۆژی دواتر دیسانەوە ھەڵگیرسایەوە. سەرچاوەکان بەستەرە دەرەکییەکان وێبگەی فەرمی دەروازەی جوگرافیا دەروازەی مێژوو دەروازەی تورکیا دەروازەی سووریا