Xadiv saroyi

Xadiv saroyi (turkcha: Hıdiv Kasrı)), shuningdek, Çubuklu saroyi (Çubuklu Sarayı) nomi bilan ham tanilgan, Turkiyaning Istanbul shahri Bosfor boʻgʻozining Osiyo qirgʻogʻida joylashgan boʻlib, bir paytlar Misr va Sudan xadivi Abbos II ning qarorgohi boʻlgan. Ingliz tilida Xadiv paviloni yoki Xadiv qasri deb ham ataladi. 1,000 m2 (11,000 kv ft) maydonda joylashgan ushbu saroy Beykoz tumani Çubuklu mahallasidan balandroqda, taxminan 270 akr (110 ga) maydonni egallagan katta daraxtzor ichidagi tepalikda qad rostlagan boʻlib, Bosfor boʻgʻozi tomonga qaragan. 1907-yilda qurilishi yakunlangan uch qavatli saroy art-nuvo uslubida loyihalashtirilgan boʻlib, uning qurilishida Uygʻonish davrining italyan uslubidagi villalaridan ilhomlanilgan. Biroq ushbu saroyda neo-klassik Usmoniylar meʼmorchiligi unsurlari ham mujassam. Sharqiy tomoni toʻrtburchak, janubiy va shimoli-gʻarbiy tomonlarida esa yarim oy shaklidagi portiklar mavjud. Baland, toʻrtburchak minorasi Bosfor boʻgʻozining qarshi qirgʻogʻidan ham koʻrinadigan saroyning noyob belgisi hisoblanadi. Quyi qavatdagi bir nechta xonalar markaziy zalni oʻrab turadi, kattaroq zallardan birida nafis koʻrinishda ishlangan kamin bor. Yuqori qavatda ikkita yotoqxona joylashgan. Devorlar, shiftlar va marmar kapitellarning koʻpi meva, gullar hamda ov hayvonlari tasvirlari bilan oʻyib bezatilgan boʻlib, Yevropa didini oʻzida aks ettiradi. Butun bino boʻylab vitrajlar qoʻllanilgan. Asosiy kirish qismi ichkarisidagi ulkan favvora tomgacha koʻtarilgan. Tomdagi terrassaga tarixiy, bugʻ dvigateli bilan ishlaydigan lift orqali chiqiladi. Darvoza zarhal gullar bilan bezatilgan. Hududda yana boshqa nafis favvoralar va hovuzlar bor. Atirgul bogʻi Istanbuldagi eng yirik bogʻlardan biri hisoblanadi. Saroy nusxasi Misrdagi Nil qirgʻogʻida ham bunyod etilgan. Tarixi Abbos II (h. 1892–1914) Misr va Sudanning soʻnggi xadivi boʻlgan. Oʻzidan avvalgi xadivlardan farqli ravishda Abbos II Usmoniylar imperiyasi bilan hamkorlikka asoslangan munosabatlarni yoʻlga qoʻyishga intilgan. Misr Xadivligi ustidan Usmoniylar suvereniteti (1914-yilgacha Usmoniylar imperiyasining avtonom vassali boʻlib qolgan) amalda 1805-yilda Muhammad Ali hokimiyatni egallaganidan beri deyarli nominal tus olgan edi. Abbos II buni Misr va Sudandagi (1882-yildan beri) britan okkupatsiyasini susaytirishning ehtimoliy yoʻli deb bilgan. Usmoniylar Portasi bilan aloqalarni yaxshilash yoʻlidagi saʼy-harakatlari doirasida Abbos II Usmoniylar poytaxti Istanbulga bir necha bor tashrif buyurgan va Antonio Lasciac (1856–1946) ismli slovyan meʼmorini italiyalik meʼmor Delfo Seminati bilan hamkorlikda Bosfor boʻyida oʻzi uchun yozgi qarorgoh qurishga buyurtma berishga jalb qildi. „Harem“ nomli xotiralarida Abbos II ning norasmiy va yashirin venger millatiga mansub ikkinchi rafiqasi Javidan xonim (tugʻilgan paytidagi ismi Lady Djavidan, May grafinyasi Torok von Sendro) saroy bunyod etilishini, ichki bezak dizaynigacha boʻlgan jarayonning barchasini oʻzi nazorat qilganini tasvirlaydi. Shuningdek, u bogʻlarning joylashuvi rejasini, jumladan, daraxtlarni ekish, atirgul bogʻi va oʻrmon ichidan oʻtadigan egri-bugri soʻqmoqlarni ham loyihalagan. Hozirgi holati Turkiya Respublikasi asoschisi va birinchi prezidenti Mustafo Kamol Otaturk koʻrsatmasiga binoan Istanbul shahri 1937-yilda saroyni sotib oldi. Biroq 1980-yillarga kelib bino qarovsiz holga kelib qoldi. 1979-yilda Turkiya sayohat va avtomobil klubi (TTOK) Istanbul munitsipaliteti bilan shaharning ayrim Usmoniylar bogʻlari va tarixiy maskanlarini turizm maqsadida restavratsiya qilish va boshqarish boʻyicha kelishuv imzoladi. TTOK bosh direktori Çelik Gülersoy rahbarligida saroy keyingi 2 yil ichida qayta taʼmirlandi va 1984-yilda omma uchun ochildi. Bino TTOK tomonidan 10 yil boshqarildi. Ichki zallar restoran, yuqori qavatlar mehmonxona, marmar zal va atrofdagi bogʻlar esa kafe sifatida foydalanildi. Biroq 1994-yilda Istanbul Metropoliten munitsipaliteti muassasa boshqaruvini oʻz qoʻliga oldi. Hozirgi kunda binoning mehmonxona qismi yopiq. Yozda bino 1000 kishigacha boʻlgan yigʻilishlar, 1500 kishigacha boʻlgan furshet tadbirlarini oʻtkazish imkoniyatiga ega. Qishda esa 450 kishigacha boʻlgan tadbirlar va 700 kishigacha boʻlgan furshet tadbirlarini oʻtkazish mumkin. Saroy hududida aprel oyida oʻtkaziladigan har yilgi Istanbul Lola festivali oʻtkaziladi. Yana qarang Küçüksu saroyi Manbalar Adabiyotlar Gülersoy, Çelik. Xedivlar va Çubuklu yozgi saroyi: Çubuklu Kasrı. Istanbul: TTOK Yayınları, 1993 — 236-bet. ISBN 975-7641-19-7.