پارێزگای ڕحا

پارێزگای ڕحا یەکێک لە پارێزگاکانی باکووری کوردستان لە ناوچەی ئاناتۆلیای باشووری ڕۆژھەڵات. ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری ڕحایە. ڕووبەرەکەی ١٩،٢٤٢ کیلۆمەتر دووجایە، و ژمارەی دانیشتووانی ٢,١٧٠,١١٠ کەسە (٢٠٢٢). دیمۆگرافیا تا ساڵی ٢٠٠٠، پارێزگاکە ڕێژەی گەشەی دانیشتووانی ٣٠٫٩٪ بووە، کە زۆر لەسەرووی ڕێژەی نیشتمانییەوەیە کە ١٤٫٩٪یە. تێکڕای قەبارەی خێزان لە پارێزگاکەدا ٦٫٨٧ کەسە، کە لەسەرووی تێکڕای نیشتمانییەوەیە کە ٤٫٥ کەسە. نزیکەی ٤٢٪ی دانیشتووانی پارێزگاکە لە ناوچە گوندنشینەکان و ٥٨٪یان لە ناوچە شارنشینەکان دەژین - کە ڕێژەیەکی تاڕادەیەک کەمترە لە بەشارنشینبوون بە بەراورد بە تەواوی وڵات، کە ٦٥٪ی شارنشینە. تێکڕای داھاتی ساڵانەی ھەر کەسێک ١٬٣٠٠ دۆلاری ئەمریکییە. پارێزگاکە ڕێژەیەکی نزمی خوێندەواریی ھەیە - بەتایبەت لەنێوان ژناندا، کە تەنھا ٥٢٪یان خوێندەوارن لە پارێزگاکەدا لە چاو ٨٠٪ لەسەر ئاستی نیشتمانی. ھەروەھا پارێزگاکە ڕێژەیەکی بەرزی کۆچکردنی بۆ دەرەوە ھەیە. پارێزگای ڕحا زۆرترین ژمارەی پەنابەرانی سووریی لە تورکیادا ھەیە. مەزەندە دەکرێت ٣٥٠٬٠٠٠ بۆ ٤٠٠٬٠٠٠ پەنابەری سووری لە پارێزگاکەدا بن، لەوانە نزیکەی ٨٠٬٠٠٠ کەس کە لە ٤ کەمپی پەنابەراندا دەژین. ھەبوونی دانیشتووانێکی زۆری کورد و عەرەب لە پارێزگاکەدا بەو واتایەیە کە بەربەستێکی زمانی کەمتر بۆ سوورییەکان لە پارێزگای ڕحا ھەیە بە بەراورد بە ناوچەکانی تری تورکیا، و بەھا کولتووری و ئایینییە ھاوشێوەکان پارێزگاکە دەکەنە ژینگەیەکی لەبارتر بۆ زۆرێک لە کۆچبەرانیش. لە ئەنجامدا، گرژییەکانی نێوان خەڵکی ڕەسەن و پەنابەران لە پارێزگای ڕحا تاڕادەیەک کەمترە لە شوێنەکانی تر. دامەزراندن بۆ سوورییەکان زیاتر لە کەرتەکانی بیناسازی، تاکفرۆشی و کۆفرۆشی، و کشتوکاڵدا چڕبووەتەوە. ھێزی کاری سووری بۆ زۆرێک لە خاوەنکارەکان خوازراوە چونکە ئەوان ئامادەن بە دەستمایەیەکی کەمتر لە خەڵکی خۆجێی کار بکەن. بۆ نموونە، لەکاتێکدا دروێنەکردنی لۆکە بە ئامێر بژاردەیەکە بۆ جووتیاران، بۆ ئەوان ھەرزانترە کە کرێکاری سووری بگرن بۆ چنینەوەی لۆکە بە دەست. پێشبڕکێی نێوان کرێکارانی وەرزیی سووری و خۆجێی بەشداربووە لە دروستبوونی گرژی لەنێوان ھەردوو گرووپەکەدا، چونکە ڕژانی ھێزی کاری سووری وای کردووە کرێکارانی وەرزیی کشتوکاڵیی خۆجێی بۆ کارکردنی وەرزیی کشتوکاڵی کۆچ بکەن بۆ پارێزگاکانی تر. پارێزگای ڕحا یەکێکە لەو پارێزگایانەی کە بەرزترین ڕێژەی ھاوسەرگیریی منداڵانی لە تورکیادا ھەیە. بەگوێرەی «TÜİK» (دەزگای ئاماری تورکیا)، لە ساڵی ٢٠٢١دا ٩٥٥ ھاوسەرگیریی کچانی خوار تەمەن ١٨ ساڵ لە پارێزگای ڕحا تۆمارکراوە، کە دووەم بەرزترین ڕێژە بووە لە وڵاتدا لە دوای دیلۆک. ئابووری کشتوکاڵ گەورەترین کەرتی ئابوورییە لە پارێزگای ڕحا. تا ساڵی ٢٠٠٠، ٤٣٪ی کۆی گشتیی بەرھەمی ناوخۆیی پارێزگاکە لە کەرتی کشتوکاڵدایە، ٤٠٪ی خزمەتگوزاری، ١١٪ی پیشەسازی و ٦٪ی لە بیناسازیدایە. کۆی گشتیی بەرھەمی ناوخۆیی ١٫٨٥ ملیار دۆلاری ئەمریکییە. کشتوکاڵ پارێزگای ڕحا بەرھەمھێنەرێکی سەرەکیی لۆکە، گەنم و جۆیە. بەرھەمھێنانی لۆکە بەتایبەتی دوای دەستپێکردنی پڕۆژەی گاپ (GAP) لە ساڵی ١٩٩٥دا بە شێوەیەکی بەرچاو زیادی کرد. ڕژانی بەردەستبوونی ئاودێری بەو مانایە بوو کە زۆرێک لە جووتیاران دەیانتوانی لە کشتوکاڵی دێمەوە بگۆڕدرێن بۆ کشتوکاڵی بەراو، و بەرزیی نرخی لۆکە لە بازاڕدا زۆربەی جووتیارانی ھان دا بۆ دەستکردن بە چاندنی. بەرھەمی ساڵانەی لۆکەی پارێزگاکە لە ٢٧٧٬٠٠٠ تۆن لە ساڵی ١٩٩٥ەوە بۆ ٧٠٨٬٦٠٢ تۆن لە ساڵی ٢٠٠٤ بەرزبووەوە. تا ساڵی ٢٠٢١، پارێزگاکە ٤٢٪ی تەواوی لۆکەی تورکیا بەرھەم دەھێنێت. تا ساڵی ٢٠٠٨، پارێزگاکە ١١٪ی تەواوی پاقلەمەنییە وشکەکان، ٦٫٤٪ی جۆ، و ٤٪ی گەنمی وڵاتەکەی بەرھەم ھێناوە. بەرھەمەکانی تر بریتین لە نیسکی سوور، فستق، ترێ، کونجی و سەوزەواتە جۆراوجۆرەکان. لە ڕووی ئاژەڵدارییەوە، مەڕ و بزن گرنگترینن. تا ساڵی ٢٠١٥، نزیکەی ٣٢٪ی ھێزی کاری پارێزگاکە لە کەرتی کشتوکاڵدا کار دەکەن. بەڵام پشکی دامەزراندن لە کەرتی کشتوکاڵدا ڕووی لە دابەزینە. کێشەیەکی تر ئەوەیە کە ئاودێرییەکی زۆر بووەتە ھۆی زیادبوونی سوێربوونی خاک. پارێزگای ڕحا لە ڕیزبەندی پێشەوەی بەرھەمھێنەرانی فستقە لە تورکیا. تا ساڵی ٢٠٢١، پارێزگاکە ٢٩٫٧ ملیۆن دار فستقی ھەیە و ٣٨٬٥٧٦ تۆن فستقی بەرھەم ھێناوە کە نزیکەی سێیەکی کۆی گشتیی نیشتمانییە کە ١١٩٬٠٠٠ تۆنە. بەڵام زۆربەی پرۆسێسکردنی فستقەکە لەبری ئەوە لە دیلۆک ئەنجام دەدرێت. ھەروەھا پارێزگاکە بەرھەمھێنەرێکی سەرەکیی چەندین جۆری بیبەرە. تا ساڵی ٢٠٢١، پارێزگای ڕحا ٧٧٬٦٦٣ تۆن بیبەری کاپیا؛ ٦٫١٨٠ تۆن بیبەری سیڤری؛ و ١٬٢٩٦ تۆن بیبەری دەڵەی بەرھەم ھێناوە. کشتوکاڵ لە پارێزگای ڕحا لەژێر دەسەڵاتی خاوەن زەوییە گەورەکاندایە. لە دوای ھەڵگیرسانی شەڕی ناوخۆیی سووریا، ڕژانی پەنابەرانی سووری کە ئامادەن بە ھەرزان کار بکەن، بازاڕی کاری کشتوکاڵیی لێرە گۆڕیوە. کرێکارانی وەرزیی کشتوکاڵیی خۆجێی، کە داوای دەستماەیەی بەرزتر دەکەن، ناتوانن کار لە پارێزگاکەدا بدۆزنەوە و بە شێوەیەکی کاتی بۆ کارکردنی وەرزیی کشتوکاڵی کۆچ دەکەن بۆ پارێزگاکانی تر. بەرھەمە شیرەمەنییەکان «پەنیری ئورفە» (Urfa peyniri) لێکچوونی لەگەڵ پەنیرەکانی تری ناوچەکەدا ھەیە، وەک «ئۆرگوو»ی ئامەد، «ماراش-سکما»ی مەرعەش، یان «ئانتەپ-سکما»ی گازی عەنتاب. زۆربەی لە شیری مەڕ و بزن دروست دەکرێت. زۆربەی بەرھەمھێنان لە گوندەکاندا بە بەکارھێنانی تەکنیکە نەریتییەکان و ئامێرە سادەکان ئەنجام دەدرێت و پێوەرە تەندروستییەکان یان شیری پاستۆریزەکراویان نییە؛ بەڵام بەرھەمھێنان لەسەر ئاستی پیشەسازی لە دەیەکانی ڕابردوودا دەستی پێکردووە. ھیچ ڕێگەیەکی ستانداردی یەکگرتوو بۆ بەرھەمھێنانی پەنیری ئورفە نییە، بۆیە کوالێتییەکەی دەکرێت جیاواز بێت. بۆ ماوەی ٣ بۆ ٧ مانگ دەھێڵرێتەوە تا پێدەگات. تایبەتمەندییەکی تری ناوچەکە «کەرەی ئورفە»یە (Urfa yaği)، کە جۆرێکە لە ڕۆنی کەرەی ڕوون کراوە کە لە شیری مەڕ دروست دەکرێت. لە خودی ئورفە و ھەروەھا لە شارۆچکەکانی تری پارێزگاکە وەک سێوەرەک، وێرانشار، جەیلانپینار و حەڕان دروست دەکرێت. سەرچاوەکان دەروازەی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی دەروازەی تورکیا دەروازەی جوگرافیا دەروازەی کوردستان