Diyarbakır Cezaevi

Diyarbakır Cezaevi ya da Diyarbakır Askerî Cezaevi, Diyarbakır'da kurulan bir cezaevidir. 1972'de yapımına başlandı, 4 Temmuz 1980'de açıldı. 12 Eylül Darbesi'den sonra askerî yönetime devredilerek Sıkıyönetim Askerî Cezaevi olarak kullanıldı. İşkence iddiaları ile ön plana çıktı. 1981 ve 1984 yılları arasında cezaevinde 30 kadar kişi öldü. 9 Mayıs 1988 tarihinde Adalet Bakanlığına devredildi. Cezaevi hakkında belgeseller çekildi ve kitaplar yazıldı. Günümüzde ise müze olması planlanmaktadır. E Tipi Cezaevi yaklaşık 600 kapasiteliydi ancak doluluk oranı zaman zaman 900'e kadar da yükselebilmekteydi. Politik tutuklu ve hükümlülerin kaldığı D Tipi Cezaevi'nde ise kapasite 700-750 arasındaydı. Mahkumlar PKK'nın kurucu militanlarından Kemal Pir ve Hayri Durmuş ölüm orucu sonucunda Diyarbakır Cezaevinde öldü. PKK Merkez Komite Üyesi Mazlum Doğan örgüt içi infaz veya intihar yoluyla öldü. PKK'nın kurucularından Sara kod adlı Sakine Cansız da cezaevinde hapis yatmıştır. İşkence iddiaları 1981-1984 yılları arasında işkenceye maruz kaldığı iddiası ile 30 kişi öldü. Soruşturmayı yapan ve adı geçen 32 sanıktan 30'unun ölümünü doğrulayan savcının açıklamasına göre; 4'ü kendini yakarak intihar olmak üzere 8 kişi intihar etti, 6'sı açlık grevi ve 16'sı doğal ölüm (hastalık) sonucu öldü. Bazı kaynaklara göre ise bazı mahkûmlar, işkenceler yüzünden öldü. Hapishanede o yıllarda kalmış olan 32 kadın mahkûm çeşitli cinsel işkencelere uğradıklarını söylemiştir. Esat Oktay Yıldıran'ın, Kıbrıs Harekâtı sonrası Diyarbakır Cezaevi'ne bizzat Kenan Evren tarafından yollandığı ve iç güvenlik komutanı olarak görev süresi boyunca işkence yaptığı iddia edilir. Bunun yanı sıra Esat Oktay Yıldıran'ın işkence yaptığını söyleyen Nagehan Alçı, Rasim Ozan Kütahyalı ve Ümit Zileli, bunu kanıtlayamadıkları için yargısız infaz yapmak ve Esat Oktay Yıldıran'ın hatırasına hakaret etmekten 105 gün hapis cezasına çarptırıldı. Etkileri 12 Eylül sonrası Altan Tan, "Kürt Sorunu" adlı kitabında, PKK’nın kuruluşundan sonra 1980 ve 1983 yılları arasındaki olayların, Güneydoğu bölgesindeki Kürtçülük düşüncesinin yayılmasında rol oynadığını, Diyarbakır Cezaevi'nden çıkanların büyük çoğunluğunun dağa çıktığını, PKK'nın ana gövdesini oluşturduğunu ve örgütün büyümesini sağladığını iddia etmiştir. Popüler kültür Medya Diyarbakır Cezaevi, The Times gazetesine göre "dünyanın en kötü şöhretli 10 cezaevi" arasında yer almaktadır. Sanat 38 belgeseli ile tanınan Çayan Demirel, "tarihle yüzleşmek için" cezaevi hakkında 5 No'lu Cezaevi: 1980-84 adında bir belgesel çekti. Süresi 90 dakika olan belgeselin oluşması için yüze yakın tanıkla görüşüldü ve elliye yakın röportajlardan kesitler kullanıldı. Cezaevi ile ilgili onlarca kitap yazılırken bir de dönemi kara kalemle anlatan Zülfikar Tak'ın resim sergisi açıldı. 33 adet resimden oluşan sergi, 1989 yılında bir ayda çizildi ve resimler Karşı Sanat'ta sergilendi. Tak, ayrıca "Diyarbakır Cezaevi'nde İşkence Çeşitleri" adını verdiği bir karikatür kitabı çıkardı. Tak'ın çıkardığı kitap Avrupa'da Almanca ve İngilizce yayımlandı. Her iki dili konuşan insanların anlayabilmesi için Türkiye'deki baskıda Türkçe ve Kürtçe açıklamalara da yer vererek cezaevinde yapıldığı iddia edilen tüm işkenceleri tasvir etti. Ayrıca bakınız Derinlemesine Araştırma Laboratuvarı Kaynakça