Αρζέν (Αρμενία)

Το Αρζέν (στα συριακά Arzŏn ή Arzŭn, αρμενικά Arzn, Ałzn, αραβικά Arzan) ήταν μια αρχαία και μεσαιωνική πόλη, που βρισκόταν στη συνοριακή ζώνη μεταξύ της Άνω Μεσοποταμίας και των Αρμενικών Υψιπέδων. Η τοποθεσία της αρχαίας αρμενικής πρωτεύουσας Τιγρανόκερτα, σύμφωνα με σύγχρονους μελετητές, στην ύστερη αρχαιότητα ήταν η πρωτεύουσα της Αρζανηνής, μιας συριακής επισκοπής και ενός συνοριακού φρουρίου των Σασσανιδών Περσών στους Ρωμαιοπερσικούς Πολέμους της περιόδου. Μετά τις μουσουλμανικές κατακτήσεις, έγινε για λίγο η έδρα μιας αυτόνομης δυναστείας εμίρηδων τον 9ο αιώνα, πριν καταστραφεί στους πολέμους μεταξύ της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας και των Χαμδανιδών τον 10ο αιώνα. Μέχρι τον 12ο αιώνα, είχε εγκαταλειφθεί και ερειπωθεί. Σήμερα, λίγα ίχνη της πόλης σώζονται. Αρχαιότητα Η προέλευση του ονόματος Arzĕn (που αντικατοπτρίζει την αρμενική προφορά) είναι άγνωστη, αλλά δεν είναι αρμενική. Η τοποθεσία του, στις όχθες του ποταμού Γκαρζάν Σου (αρχαίος Νικηφόριος) στη νοτιοανατολική Τουρκία, ταυτοποιήθηκε στις αρχές της δεκαετίας του 1860 από τον Τζον Τζορτζ Τέιλορ, τότε Βρετανό πρόξενο στο Ντιγιαρμπακίρ, ο οποίος σκιαγράφησε το περίγραμμά του στο βιβλίο του «Ταξίδια στο Κουρδιστάν». Το 1995–96, το Αρζέν ταυτίστηκε με την τοποθεσία της πόλης Τιγρανόκερτα, πρωτεύουσας του αρχαίου Βασιλείου της Αρμενίας, που ιδρύθηκε από τον Τιγράνη τον Μέγα, αντί για τις προηγούμενες τρέχουσες ταυτίσεις με τη Μαρτυρόπολη ή το Κιζιλτεπέ. Στην Κλασική Αρχαιότητα, το Αρζέν ήταν η κύρια πόλη και πρωτεύουσα της περιοχής της Αρζανηνής. Υπό το Βασίλειο της Αρμενίας, η Αρζανηνή κυβερνιόταν από έναν μπιντάχς. Με την ειρήνη του 297, η πόλη, μαζί με την υπόλοιπη περιοχή της Αρζανηνής και τις γειτονικές περιοχές της Σοφηνής, της Ιγγηληνής, της Ζαβδικηνής και της Κορδυηνής, παραχωρήθηκαν στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία από τον Σασσανίδη αυτοκράτορα Ναρσή, αλλά επέστρεψαν στον έλεγχο των Σασσανιδών το 363. Το αξίωμα του μπιντάχς προφανώς συνέχισε να είναι κατειλημμένο, καθώς ένας κάτοχος ονόματι Ορμίζντ αναφέρεται από τον Προκόπιο το 528 να ηγείται ενός Σασσανιδικού στρατού. Η πόλη αναφέρεται ως επισκοπή της Συριακής Εκκλησίας για πρώτη φορά περίπου το 410, ως υποτελής της Νίσιβης. Τον 5ο και 6ο αιώνα, ήταν προπύργιο των Σασσανίδων στους επαναλαμβανόμενους πολέμους τους με τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία. Η στρατηγική της σημασία προερχόταν από τη θέση της στη διαδρομή από την Άμιδα στην Άνω Μεσοποταμία μέσω της λίμνης Βαν προς τα Αρμενικά Υψίπεδα και τις αρμενικές πρωτεύουσες Αρτάξατα και Ντβιν. Το 578, σύμφωνα με τον Θεοφύλακτο Σιμοκάττη, 10.000 άνθρωποι από την περιοχή επανεγκαταστάθηκαν βίαια από τους Βυζαντινούς στην Κύπρο. Μεσαίωνας Η πόλη παραδόθηκε στον Ιγιάντ ιμπν Γκανμ το 640, κατά τη διάρκεια του πρώτου κύματος των μουσουλμανικών κατακτήσεων. Οι Άραβες γεωγράφοι συμπεριέλαβαν την πόλη στην Τζαζίρα (Άνω Μεσοποταμία), συγκεκριμένα στην περιοχή Ντιγιάρ Μπακρ, και συχνά την αναφέρουν μαζί με την κοντινή Μαρτυρόπολη. Η περιοχή ήταν εύφορη και πλούσια: σύμφωνα με τον Κουντάμα ιμπν Τζαφάρ, τα συνολικά έσοδα Μαρτυρόπολης και Αρζέν κατά την εποχή των Αββασιδών ανήλθαν σε 4,1 εκατομμύρια ντιρχάμ. Σε αντίθεση με τις αρμενικές περιοχές βορειότερα, οι οποίες τελικά αποτέλεσαν μέρος ενός αναστηλωμένου αρμενικού βασιλείου τον 9ο αιώνα, η Αρζέν και άλλες πόλεις στη νότια περιφέρεια αραβοποιήθηκαν γρήγορα και ο πληθυσμός τους έγινε δυσδιάκριτος από τους κατοίκους της Άνω Μεσοποταμίας ή Συρίας. Η φυλή Μπανού Σαϊμπάν, ένας κλάδος των Μπανού Μπακρ, εγκαταστάθηκε στην ευρύτερη περιοχή και κυριάρχησε πολιτικά στο Ντιγιάρ Μπακρ μέχρι τα τέλη του 9ου αιώνα. Εμιράτο Ζουραριδών του Αρζέν Η ίδια η Αρζέν κυβερνήθηκε από μια τοπική μουσουλμανική δυναστεία, τους Ζουράριδες, οι οποίοι πιθανότατα κατάγονταν επίσης από τους Μπανού Μπακρ, αλλά των οποίων η ακριβής προέλευση, η σχέση με τους Σαϊβανίδες και η πρώιμη ιστορία είναι άγνωστες. Το πρώτο βεβαιωμένο μέλος της δυναστείας είναι ο Μούσα ιμπν Ζουράρα στα μέσα του 9ου αιώνα. Οι Ζουράριδες αναμείχθηκαν με τους Αρμένιους Χριστιανούς γείτονές τους: ο Μούσα παντρεύτηκε την αδελφή του Βαγράτιου Β΄ Βαγρατίδη, ενώ ο γιος του, Αμπούλ-Μάγκρα, παντρεύτηκε μια πριγκίπισσα Αρτσρούνι. Ως αποτέλεσμα, οι Ζουράριδες έτειναν να τάσσονται με τους Χριστιανούς γείτονές τους κατά τον 9ο αιώνα. Πράγματι, κατά τη διάρκεια της αρμενικής εξέγερσης στις αρχές της δεκαετίας του 850, ο εμίρης Μούσα προσχώρησε στην εξέγερση λόγω της αντίθεσής του στον Αββασίδη κυβερνήτη Γιουσούφ ιμπν Μουχάμαντ ιμπν Γιουσούφ αλ-Μαρουάζι και ήταν ένας από τους Αρμένιους πρίγκιπες, που μεταφέρθηκαν αιχμάλωτοι στην πρωτεύουσα των Αββασίδων Σαμάρα από τον Αββασίδη στρατηγό Μπούγκα αλ-Καμπίρ. Απειλούμενος από τους Σαϊβανίδες γείτονές του, ο Αμπούλ-Μάγκρα, μισός Αρμένιος παντρεμένος με μια Αρμένισσα, έφτασε στο σημείο να ασπαστεί κρυφά τον Χριστιανισμό και να ενώσει τις δυνάμεις του με εκείνες των συγγενών του, Αρτσρούνι, αλλά περίπου το 890 συνελήφθη αιχμάλωτος από τον φιλόδοξο Σαϊβανίδη ηγεμόνα του Ντιγιάρ Μπακρ, Άχμαντ ιμπν Ισά αλ-Σαϊμπανί, ο οποίος προσάρτησε τις περιοχές των Ζουραριδών. Ύστερη ιστορία και εγκατάλειψη Αντιμέτωπο με την επέκταση της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας υπό τον Ιωάννη Κουρκούα τη δεκαετία του 930, το Αρζέν τέθηκε υπό τον έλεγχο των Χαμδανιδών. Ένας υπολοχαγός των Χαμδανιδών, ο Αλί ιμπν Τζαφάρ αλ-Νταϊλάμι, διορίστηκε κυβερνήτης του, αλλά επαναστάτησε εναντίον του Χαμδανίδη εμίρη Νασίρ αλ-Ντάουλα το 936. Ο τελευταίος έστειλε τον αδελφό του, Σαΐφ αλ-Ντάουλα, για να νικήσει τον επαναστάτη και να αναλάβει την κυβερνητεία ολόκληρου του Ντιγιάρ Μπακρ. Κατά τη διάρκεια των επόμενων δεκαετιών, ο Σαΐφ αλ-Ντάουλα χρησιμοποιούσε την πόλη ως βάση για τις επιχειρήσεις του εναντίον των αρμενικών πριγκιπάτων στα βόρεια ή των Βυζαντινών στα δυτικά. Κατά τη διάρκεια αυτών των συγκρούσεων, οι Βυζαντινοί λεηλάτησαν το Αρζέν το 942. Οι Χαμδανίδες σύντομα το ανακατέλαβαν, αλλά η περιοχή παρέμεινε αμφισβητούμενη μετά από αυτό. Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, οι Κούρδοι εμφανίστηκαν για πρώτη φορά και εγκαταστάθηκαν στην περιοχή εκτοπίζοντας γρήγορα το αραβικό στοιχείο. Η πόλη μειώθηκε σε σημασία από τα μέσα του 10ου αιώνα και μετά, έτσι ώστε ο γεωγράφος του 12ου/13ου αιώνα Γιακούτ αλ-Χαμαουί να αναφέρει ότι ήταν έρημη και σε ερείπια. Εκτός από τα σκίτσα του Τέιλορ, ελάχιστα σώζονται από την πόλη σήμερα, καθώς η περιοχή έχει παραχωρηθεί στη γεωργία. Παραπομπές Βιβλιογραφία Comfort, Anthony Martin (14 Μαΐου 2009). Roads on the frontier between Rome and Persia: Euphratesia, Osrhoene and Mesopotamia from AD 363 to 602 (Ph.D.). University of Exeter. hdl:10036/68213. Frye, R. N. (1960). «Arzan». Στο: Gibb, H. A. R., επιμ (στα αγγλικά). The Encyclopaedia of Islam, New Edition, Volume I: A–B. Λάιντεν: E. J. Brill, σσ. 679–680. ISBN 90-04-08114-3. https://doi.org/10.1163/1573-3912_islam_SIM_0749. Hübschmann, H. (1904). «Die altarmenischen Ortsnamen. Mit Beiträgen zur historischen Topographie Armeniens und einer Karte». Indogermanische Forschungen 16: 197–490. doi:10.1515/9783110242584.197. Marquart, Joseph (1901). Ērānšahr nach der Geographie des Ps. Moses Xoranacʽi (στα German). Berlin: Weidmannsche Buchhandlung. Nicholson, Oliver, ed. (2018). The Oxford Dictionary of Late Antiquity. Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-866277-8. Ter-Ghewondyan, Aram (1976) [1965]. The Arab Emirates in Bagratid Armenia. Translated by Garsoïan, Nina. Lisbon: Livraria Bertrand. OCLC 490638192.