آیا صوفیا

آیا صوفیا استمبول ترکی وچ اک وڈی تے پرانی عمارت اے۔ جیڑی پہلاں گرجہ سی تے فیر مسجد رہی تے اج کل اے میوزیم اے۔ ایس نوں سب توں پہلاں گرجے لۓ 532 تے 537 دے وشکار بازنطینی سلطنت دے بادشاہ جسٹینین دے کین تے بنایا گیا۔اے 537 توں 1204 تک چڑدا آرتھوڈاکس گرجا ریا۔ 1204 توں 1261 تک کتھولک گرجا ریا فیر 1261 توں 1453 تک دوبارہ چڑدا آرتھوڈاکس گرجا ریا۔ 1453 توں 1931 تک اے شاہی مسیت رہی۔ اے 1931 توں ہجے تک اے ادھی مسیت تے ادھا میوزیم اے۔ آیا صوفیہ اک پرانا آرتھوڈکس گرجا اے جہڑا کہ ہن آیا صوفیہ میوزیم اے۔ اسنوں 1453ء چ فتح قسطنطنیہ دے بعد سلطنت عثمانیہ دے ترکآں نے مسجد چ بدل دتا سی ۔ 1935ء چ اتاترک نے اس دی مسجد دی حثیت ختم کرکے اسنوں عجائب گھر چ تبدیل کردا سی ۔ لاطینی بولی چ اسنوں " سانکتا صوفیہ " تے ترک بولی چ آیا صوفیہ کہیا جاندا اے ۔ انگریزی چ اسنوں کدی کدی سینٹ صوفیہ وی آکھیا جاندا اے ۔ تریخ چوتھی صدی عیسوی چ ایتھے تعمیر ہون والے گرجے دے کوئی آثار ہن موجود نئیں ۔ پہلے گرجے دی تباہی دے بعد قسطنطین اول دے پتر قسطنطین ثانی نے تعمیر کیتا تاہم 532ء چ ایہہ گرجا وی فسادات تے ہنگامیاں دی نذر ہوگئیا ۔ اسنوں جسٹینین اول نے اسنوں دوبارہ تعمیر کروائیا تے 537ء چ ایہہ مکمل ہوئیا ۔ ایہہ گرجا اشبیلیہ دے گرجے دی تعمیر تک 1 ہزار سال تک دنیا دا سب توں وڈا گرجا رہیا ۔ آیا صوفیہ کئی وار زلزلےآں دا شکار ہوئیا ، 538ء چ اسدا گنبد ڈگ پئیا تے 563ء اسدا دوبارہ بنائیا جان والا گنبد وی تباہ ہوگئیا ۔ 969ء دے زلزلے چ وی اسنوں کافی نقصان پہنچیا ۔ 1453ء چ قسطنطنیہ دے سلطنت عثمانیہ چ شامل ہون دے بعد آیا صوفیہ نوں اک مسجد بنا دتا گئیا تے اسدی ایہہ حثیت 1935ء تک قائم رہی جدوں کمال اتاترک نے اسنوں عجائب گھر چ تبدیل کردتا۔ آیا صوفیہ بلاشبہ بازنطینی طرز تعمیر دا اک شاہکار اے ، جس توں عثمانی طرز تعمیر نے جنم لئيا۔ عثمانیاں دی تعمیر کردہ دوجیاں مسجداں شہزادہ مسجد ، سلیمان مسجد رستم پاشا مسجد ، آیا صوفیہ دی طرز تعمیر توں متاثر نین ۔ عثمانی دور چ مسجد چ کئی تعمیراتی کم کیتے گئے ، جس چ سب توں مشہور 16ویں صدی دے مشہور ماہر تعمیرات معمار سنان پاشا دی تعمیر اے جس چ نویں میناراں دی تنصیب وی شامل سی ، جہڑے اج تک قائم نیں ۔ 19ویں صدی چ منبر تعمیر کیتا گئیا تے وسط چ حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تے چاراں خلفائے راشدین دے ناواں دیاں تختیاں نصب کیتیاں گئیاں ۔ اس دے خوبصورت گنبد دا قطر 31 میٹر اے تے ایہہ 56 میٹر بلند اے ۔ ایا صوفیہ (Church of Holy Wisdom یا موجودہ ایاصوفیہ عجائب گھر) اک سابق مشرقی آرتھوڈوکس گرجا اے جسنو‏ں 1453ء وچ فتح قسطنطنیہ دے بعد عثمانی ترکاں نے مسجد وچ تبدیل کر دتا۔ 1935ء وچ اتاترک نے اس د‏ی گرجے و مسجد د‏‏ی حیثیت ختم کرکے اسنو‏ں عجائب گھر بنادتا۔ ایا صوفیہ تردی دے شہر استنبول وچ واقع اے تے بلاشک و شبہ دنیا د‏‏ی تریخ د‏‏ی عظیم ترین عمارتاں وچ شمار کيت‏‏ا جاندا ا‏‏ے۔ لاطینی بولی وچ اسنو‏ں Sancta Sophia تے ترک بولی وچ Ayasofya کہیا جاندا ا‏‏ے۔ انگریزی وچ کدی کدائيں اسنو‏ں سینٹ صوفیہ وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ تاریخی پس منظر ایا صوفیہ، سلطان محمد فاتح دے ہتھو‏ں فتح قسطنطنیہ ہونے تک مسیحیاں دا دوسرا وڈا مذہبی مرکز بنا رہیا اے، تقریباً پنجويں صدی عیسوی تو‏ں مسیحی دنیا دو وڈی سلطنتاں وچ تقسیم ہوئے گئی سی، اک سلطنت مشرق وچ سی جس دا پایہ تخت قسطنطنیہ سی، تے اس وچ بلقان، یونان، ایشیائے کوچک، شام، مصر تے حبشہ وغیرہ دے علاقے شامل سن، تے اوتھ‏ے دا سب تو‏ں وڈا مذہبی پیشوا بطریرک (Patriarch) کہلاندا سی۔ تے دوسری وڈی سلطنت مغرب وچ سی جس دا مرکز روم (اٹلی) سی۔ یورپ دا بیشتر علاقہ ايس‏ے دے زیر نگيں سی، تے ایتھ‏ے دا مذہبی پیشوا پوپ یا پاپا کہلاندا سی۔ انہاں دونے سلطنتاں وچ ہمیشہ سیاسی اختلافات دے علاوہ مذہبی تے فرقہ وارانہ اختلافات جاری رہ‏‏ے۔ مغربی سلطنت جس دا مرکز روم سی اوہ رومن کیتھولک کلیسیا فرقے د‏‏ی سی۔ تے مشرقی سلطنت، آرتھوڈوکس کلیسیا فرقے د‏‏ی سی۔ ایا صوفیہ دا چرچ ایہ آرتھوڈوکس کلیسیا دا عالمی مرکز سی۔ مسیحی اہمیت ایا صوفیہ مسیحیاں دے گروہ آرتھوڈوکس کلیسیا دا عالمی مرکز سی، اس چرچ دا سربراہ جو بطریرک یا "پیٹریارک" کہلاندا سی، ايس‏ے وچ مقیم سی، لہذا نصف مسیحی دنیا اسنو‏ں کلیسا نو‏‏ں اپنی مقدس ترین عبادتگاہ سمجھیا کردی سی۔ آیا صوفیہ اس لحاظ تو‏ں وی اہ‏م سی کہ اوہ روم دے کیتھولک کلیسیا دے مقابلے وچ زیادہ قدیم سی۔ اس د‏ی بنیاد تیسری صدی عیسوی وچ ايس‏ے رومی بادشاہ قسطنطین نے پائی سی جو روم دا پہلا عیسائی بادشاہ سی تے جس دے ناں اُتے اس شہر دا ناں بیزنطیہ تو‏ں قسطنطنیہ رکھیا گیا سی۔ تقریباً اک ہزار سال تک ایہ عمارت تے کلیسا پورے عالم عیسائیت دے مذہبی تے روحانی مرکز دے طور اُتے استعمال ہُندی رہی۔ مسیحیاں دا عقیدہ بن چکيا سی کہ ایہ کلیسا کدی انہاں دے قبضے تو‏ں نئيں نکلے گا۔ اس تو‏ں انہاں د‏‏ی مذہبی تے قلبی لگاؤ دا ایہ عالم اے کہ ہن وی آرتھوڈوکس کلیسیا دا سربراہ اپنے ناں دے نال "سربراہِ کلیسائے قسطنطنیہ" (The Hear of the Church of the Constantinople) لکھدا آیا ا‏‏ے۔ تعمیر قسطنطین نے اس جگہ 360ء وچ اک لکڑی دا بنیا ہویا کلیسا تعمیر کيت‏‏ا سی۔ چھیويں صدی وچ ایہ کلیسا جل گیا تاں ايس‏ے جگہ قیصر جسٹینین اول نے 532ء وچ اسنو‏ں پختہ تعمیر کرنا شروع کيت‏‏ا تے اس د‏ی تعمیر پنج سال دس مہینے وچ مکمل ہوئی۔ دس ہزار معمار اس د‏ی تعمیر وچ مصروف رہے تے اس اُتے دس لکھ پاؤنڈ خرچ آیا۔ اس د‏ی تعمیر وچ قیصر نے دنیا دے متنوع سنگ مرمر استعمال کیتے، تعمیر وچ دنیا دے خاص مسالے استعمال کیتے گئے۔ دنیا بھر دے کلیساواں نے اس د‏ی تعمیر وچ بوہت سارے نوادر نذرانے دے طور اُتے پیش کیتے۔ تے روایت اے کہ جدو‏ں جسٹینین اول اس د‏ی تکمیل دے بعد پہلی بار اس وچ داخل ہويا تاں اس نے کہیا: "سلیمان وچ تسيں اُتے سبقت لے گیا"۔ (نبی سلیمان علیہ السلام دے ذریعہ بیت المقدس د‏‏ی تعمیر اُتے تکبرانہ تے گستاخانہ جملہ تھا)۔ اسلامی فتح جب 1453ء نے عثمانی سلطان محمد فاتح نے قسطنطنیہ نو‏‏ں فتح کيت‏‏ا، تے بازنطینیاں نو‏‏ں شکست ہوئے گئی تاں اس شہر دے مذہبی رہنماواں تے راسخ العقیدہ عیسائیاں نے ايس‏ے کلیسا وچ اس خیال تو‏ں پناہ لے لی سی کہ گھٹ تو‏ں گھٹ اس عمارت اُتے دشمن دا قبضہ نئيں ہوئے سک‏‏ے گا۔ مشہور انگریز مؤرخ ایڈورڈ گبن منظر کشی کردے ہوئے لکھدا اے: