Kültepe

Kanpo estekak Kültepe antzinako hiria izan zen Anatolia medelde-erdialdean, Turkian, Brontze Aroan, Kaneš, Kanesh edo Kaneš-ko Kârum-a izena zuena, K. a. XX. mendeko asiriar testuetan agertzen den bezala, eta, “Kanes-ko merkataritza-kolonia” esan nahi zuena (turkiera modernoan Karum Kaniş idatzia), eta hititek Neša esaten ziotena, batzuetan Aniša . Kültepetik gertuen dagoen hiri modernoa Kayseri da, 20 kilometrora hego-mendebalderantz. Gaur egun antzinako hiritik geratzen dena tell bat da, egiazko Kültepe hiri-gunea, eta asiriarren merkataritza kokalekua egon zen behealdeko auzoa. Historia Kaneš hiriak biztanle ugari izan zituen Kalkolitotik erromatarren garaira arte. Hiri hattiar, hitita eta hurrita garrantzitsu bezala loratu zen. Kârum Kanesh izena hiriaren zati bati dagokio, asiriar merkatarientzat erreserbatua egon zena. Bertan, asiriarrek ez zuten zergarik ordaintzen beren salerosketagatik, merkantzia portu barruan zegoen bitartean (Ikus, Aduana-zergarik gabeko eremu). Akadieraz (garai hartako lingua franca) kârum, portua esan nahi zuen. Denborarekin, hitzaren esanahia zabaldu eta kârum terminoa edozein merkatari zentroa aipatzeko erabilia izan zen, zentro hori portua izan ez arren. Testuetan bi establezimendu mota bereizten dira: kârum (literalki «kaia», zentzu lauan «merkatarien auzoa») eta wabartum (postu komertziala). Testuetan hogeita hamar identifikatu dira, eta beste batzuk aztarnategi arkeologikoetan: Acemhöyük, seguruenik antzinako Purušanda/Purušaberattum, eta Boğazkoi, antzinako Hattusa, (bertan asiriar merkatari baten korrespondentzia aurkitu da beheko hirian) ,8888 eta baita Alişar Hüyük, Ankuwa-n (?) ere Antza, hiriak harreman zabalak zituen atzerriko estatuekin. Tradizio zahar baten arabera, Kanešeko errege bat, Zipani izenekoa, Akadeko Naram-Sim erregearen (K. a. 2254-2218. urteetan gobernatu zuena) aurka altxatu ziren tokiko hamazazpi agintarien artean dago. Gertaera horren historikotasuna oraindik frogatzeke dago, baina Kanešen jauregian aurkitutako zigilu ugariei esker, hiriak Siria eta Mesopotamiarekin zituen harremanak ezagutzen dira. Hiri horretan aurkitu dira hititeraz idatzitako lehen testuak eta hitita hizkuntza indoeuroparra zenez, indoeuropar hizkuntza baten testigantza goiztiarrena, K. a. XX. mendean datatua. Kaneš hiriak, hain zuzen ere, kârum honengatik nabarmendu zen, hiria Anatoliako asiriarren merkataritza-gunea izan baitzen K.a. XVIII. mendetik, eta baita inguruan hegemonia lortu nahi zuten printzerrien erdigune politikoa ere. Hiria bereziki nabarmendu zen Anitta, Kussarako erregea, hiria kokistatu eta bere erresumako hiriburu egin zuenean. Geroago, Hattušili I.a hititen erregeak hiriburua Hattusara eraman bazuen ere, Kaneš (Neša hititentzat) beti izan zen hiri garrantzitsua. Eta garrantzi horren isalada da hititen gorteko hizkuntzari nesita hizkuntza esaten ziotela. Asiriar garapen politiko eta ekonomiko handia, beharrezko lehengai iturri garrantzitsu batzuen kontrola ziurtatzean oinarritzen zen, batez ere Anatoliako meategiena. Bertatik, eztainua (nahitaezkoa brontzea egiteko) eta zilarra lortzen zuten, Irango goi-lautadan edo erdialdeko Asian ere lortzen zutena. Ez dago argi nola eskuratzen zituzten materila horiek, baina badakigu etekin handiak ateratzen zizkietela, eztainu kantitate berak zilarraren bikoitza balio baitzuen Anatolian Assurren baino, eta horrek inbertsioa bikoizteko aukera ematen zuen. Eztainua eta Anatolian ateratako kobrearekin urtzen zen brontzea lortzeko. Asiriarrek ere oihalak inportatzen zituzten, Assurren merkatarien alabek eta emazteek ehuntzen zituztenak, edo Mesopotamia hegoaldean ekoizten zirenak (Sippar hiriko testu garaikideetan merkatari asiriarren ebidentziak daude). Oihalak Assur zeharkatuz lurretik garraiatzen ziren, astoen karabana luzeekin, gero espedizioaren helburuko hirietan saltzen zirenak. Jakina da, bidaiaren testuengatik, antolakuntzaren gastuak ez zirela oso handiak, baina zeragk eta animalien kargaren kostuak, ordez, garestiak zirela, eta konpentsatzeko, abereak ere saltzen zituzten bidaia bukatzen zenean. Kaneš-eko aurkikuntzek agerian utzitako merkataritza-antolakuntzaren alderdirik bereizgarriena, merkatariak, beren merkataritza zuzenean kontrolatzeko, denboraldi batez jatorrizko lekuan egotean datza. Lehen, hiri-estatuek karabanak antolatu eta finantzatzen zituzten, merkataritza-ibilbideen etapetan babesteko, eta beste estatu edo hiri-estatu batzuekin lankidetza-hitzarmenak egiten zituzten. Antolaketan zegoen aldeak merkatarien estatus desberdina ere zekarren, bertan bizi ziren merkatariek beren trafikoa antolatzen zutelako, eta zergak ordaindu ondoren, zegozkien onurak eskuratzen zituztelako, aurreko garaietako merkatariek, aldiz, erlijio-egiturei edo jauregi-egiturei lotuta zeuden bitartean. Kaneš-en aurkitutako taulatxoen testuek, Asiriako merkataritza-enporioak Kapadozian ugariak zirela adierazten dute: horien artean, Kaneš-ekoa zen zaharrena eta beste zentro batzuetara joaten ziren arazo komertzial edo juridikoak sortzen zitzaizkienean. Familia batzuek zuten trafikoaren monopolioa, eta senarrak Asirian geratzen ziren inportazio-esportazio sare osoaren hariak kontrolatzeko; gazteenak, berriz, kolonietara bidaltzen zituzten. Emazteak eta seme-alabak Asirian geratzen zirenez, ohikoa zen kolonoek familia indigenak sortzea. Horri esker, bertako biztanleekin harremanak hobetzea lortzen zuten. Gainera, koloniako egonaldia amaitzean, lotura «indigena» desegin zezaketen zailtasun handiegirik gabe, aldez aurretik adostutako kopuru bat ordainduta. Batasunetik jaiotako seme-alabak ere eraman zitzaketen berekin nahi bazuten. Batez ere Siriako lurraldearekin harremanak eta eraginak nabariak dira zeramika mota batzuen presentzian eta arma mota batzuen zabalkundean. Zaila da zehazki non ekoitzi ziren aurkitzea, hau da, Anatolian egin ziren eta ondoren Siriara esportatu, edo alderantziz. Kaneš Uhna, Zalpuwako erregeak, Kaneš inbaditu zuen, bere menpeko batzuek Šiuš jainkoaren irudia hiritik eraman ondoren. Pithanak, Kussarako erregeak, "gauez, indarrez" konkistatu zuen Neša, baina "ez zion inori kalterik egin". Neša Pithanaren seme Anittaren gobernuaren aurka altxatu zen, baina Anittak matxinada itzali eta Neša bere hiriburu bihurtu zuen. Anittak gero Zalpuwa inbaditu zuen, bere errege Huzziya harrapatu zuen eta Nešako Šiuša idoloa berreskuratu zuen. Ikus, halaber Kayseriko Arkeologia Museoa Kapadozia Turkiako historia Hititar inperioa Asiria Oharrak Erreferentziak Bibliografia (Ingelesez) Bryce, Trevor (2005). Kingdom of the Hittites. Oxford: Oxford University Press. ISBN 0199281327. (Gaztelaniaz) Pinnock, Frances (1986). «Kanish», in, Antinori, Vittorio, et alii, Arqueología de las ciudades perdidas,1. Iruñea: Salvat. ISBN 8471378981. (Turkieraz) Özgüç, Tahsin (2005). Kültepe Kanis-Nesa. Estambul: Yapi Kredi. ISBN 9750809602. (Ingelesez) Newton, Maryanne W. (2004). «A Dendrochronological Framework for the Assyrian Colony Period in Asia Minor» arts.cornell.edu (Cornell Unibertsitatea). Kulakoglu, Fikri; Kangal, Selmin. (2010). Anatolia's Prologue: Kültepe Kanesh Karum. Assyrians in Istambul. Kaiseri: Kaiseri Municipality ISBN 9789758046799.. Kanpo estekak