გალატას ხიდი

გალატას ხიდი (თურქ. Galata Köprüsü) — ხიდი სტამბოლში, თურქეთში, რომელიც გადებულია ოქროს რქაზე. ხიდი XIX საუკუნის ბოლოდან ფიგურირებს თურქულ ლიტერატურაში, თეატრში, პოეზიასა და რომანებში. მიმდინარე ხიდი, მხოლოდ უკანასკნელია იმ ხიდების სერიიდან, რომლებიც XIX საუკუნის საუკუნის დასაწყისიდან ერთმანეთს აკავშირებს ფათიჰის რაიონში მდებარე ემინიონიუსა და ბეიოღლუს რაიონში მდებარე ქარაქიოის კვარტალს. ეს ხიდი, რომელიც 1994 წელს აშენდა. რიგით მეხუთეა ამ ადგილას. ხიდს სახელი ოქროს რქის ჩრდილოეთ სანაპიროზე მდებარე გალატას (ქარაქიოის ძველი სახელი) კვარტლის მიხედვით ეწოდა. ისტორია ოქროს რქაზე გადებული პირველი ხიდი VI საუკუნეში, ქალაქის დასავლეთ ბოლოში, თეოდოსის კედლების მახლობლად, იუსტინიანე I-ის მეფობის დროს აშენდა. 1453 წელს, კონსტანტინოპოლის დაცემამდე, თურქებმა მობილური ხიდი ააწყვეს, სადაც გემები გვერდიგვერდ განალაგეს, რათა მათ ჯარებს ოქროს რქის გადაკვეთა შეეძლოთ. 1502–1503 წლებში, სულთან ბაიაზიდ II-მ დაგეგმა ხიდის აშენება მის ამჟამინდელ ადგილას. სამი ცნობილი გეომეტრიული პრინციპის — გამოწურული თაღის, პარაბოლური მრუდისა და საკვანძო თაღის გამოყენებით, მხატვარმა ლეონარდო და ვინჩიმ დააპროექტა უპრეცედენტო ერთმალიანი 280 მეტრის სიგრძის ხიდი ოქროს რქაზე, რომელიც, მისი აშენების შემთხვევაში, მსოფლიოში ყველაზე გრძელი ერთმალიანი ხიდი გახდებოდა. თუმცა, ამბიციური დიზაინი სულთანმა არ დაამტკიცა. კიდევ ერთი იტალიელი მხატვარი, მიქელანჯელო, ასევე მიიწვიეს პროექტის შესადგენად, თუმცა, მან უარყო შეთავაზება და ოქროს რქაზე ხიდის აგების იდეა XIX საუკუნემდე გადაიდო. სტამბოლის დაბომბვის დროს, 1918 წელს, ეს ტერიტორია ბრიტანული დაბომბვის შედეგად დაზარალდა. 2001 წელს, ნორვეგიის ქალაქ ოსლოსთან ახლოს, თანამედროვე მხატვრის, ვებიერნ სანდის მიერ, ლეონარდოს დახაზული ხიდის მიზედვით, მისი მცირე მასშტაბის ვერსია აშენდა, რაც ლეონარდოს ესკიზის მიხედვით შექმნილი პირველი სამოქალაქო საინჟინრო პროექტი გახდა. ჰაირატიეს ხიდი XIX საუკუნის დასაწყისში მაჰმუდ II-მ ოქროს რქაზე, აზაფქაფისა და უნქაფანის შორის ხიდი ააგო. ეს ხიდი, რომელიც ცნობილია, როგორც „ჰაირატიეს“ (ქართ. „კეთილშობილება“) ხიდი, 1836 წლის 3 სექტემბერს გაიხსნა. პროექტი ვიცე-ლორდის, უმაღლესი ადმირალის ფევზი აჰმეტ ფაშას ზედამხედველობის ქვეშ განხორციელდა, ახლომდებარე ქასიმფაშაში არსებული საზღვაო არსენალის მუშებისა და ობიექტების გამოყენებით. „ლუთფის ისტორიის“ თანახმად, ეს ხიდი ერთმანეთთან დაკავშირებულ პონტონებზე იყო აშენებული და დაახლოებით 500–540 მეტრის სიგრძის იყო. „Cisr-i Cedid“-ის ხიდი 1845 წელს, ხიდის ამჟამინდელ ადგილას აბდულმეჯიდ I-ის დედის, ვალიდე სულთანის თხოვნით გალატას პირველი ხის ხიდი აშენდა. იგი ცნობილი იყო, როგორც „Cisr-i Cedid“ (ქართ. ახალი ხიდი), რათა განესხვავებინათ ოქროს რქაზე უფრო მაღლა მდებარე ხიდისგან, რომელიც შემდეგ ცნობილი გახდა, როგორც „Cisr-i Atik“ (ქართ. ძველი ხიდი). ბედეკერის სახელმძღვანელოში მას ასევე მოიხსენიებენ, როგორც „ვალიდე სულთანის ხიდი“. ხიდი 18 წლის განმავლობაში გამოიყენებოდა. ხიდის ქარაქიოის მხარეს, პოეტ იბრაჰიმ შინასის ამოტიპრულ ბაითში აღნიშნულია, რომ ახალი ხიდი სულთან აბდულმეჯიდ I-ის მიერ აშენებულია, რომელიც პირველი იყო, ვინც მასზე გაიარა. პირველი, ვინც მის ქვემოთ გაიარა, იყო ფრანგი კაპიტანი მაგნანი თავისი გემით „Cygne“ (სიგნი). პირველი სამი დღის განმავლობაში ხიდით სარგებლობა უფასო იყო, ხოლო შემდეგ ფასიანი გახდა და სარგებლობისთვის საზღვაო სამინისტროთვის გადასახადი იყო გადასახდელი. გადასახადის აკრეფა 1845 წლის 25 ნოემბერს დაიწყო და შემდეგი გადასახადი იყო დაწესებული: უფასო: სამხედრო და სამართალდამცავი ორგანოების პერსონალი, მორიგე მეხანძრეები, სასულიერო პირები; 5 ფარა: ფეხით მოსიარულეები; 10 ფარა: ზურგჩანთიანი ადამიანები; 20 ფარა: ტვირთის გადამზიდავი ცხოველები; 100 ფარა: ცხენიანი ეტლები; 3 ფარა: ცხვრები, თხები ან სხვა ცხოველები. 1930 წლის 31 მაისამდე ამ გადასახადს აგროვებდნენ თეთრფორმიანი პირები, რომლებიც ხიდის ორივე ბოლოში იდგნენ. მეორე ხიდი 1863 წელს არსებული ხიდი მეორე ხის ხიდით ჩანაცვლდა, რომელიც სულთან აბდულაზიზის ბრძანებით ეთჰემ პერტევის მიერ აიგო, რაც ნაპოლეონ III-ის სტამბოლში ვიზიტამდე ინფრასტრუქტურის გაუმჯობესებასთან იყო დაკავშირებული. მესამე ხიდი 1870 წელს ფრანგულ კომპანია „Forges et Chantiers de la Mediteranée“-სთან მესამე ხიდის მშენებლობის ხელშეკრულება გაფორმდა, თუმცა, საფრანგეთსა და გერმანიას შორის ომის დაწყებამ პროექტი აღსრულება გადადო, რაც პროექტის 1872 წელს ბრიტანულ კომპანია „G. Wells“-სთვის გადაცემით დასრულდა. 1875 წელს დასრულებული ხიდი 480 მეტრის სიგრძისა და 14 მ სიგანის იყო და 24 პონტონზე იდგა. ხიდი ბიუჯეტს 105 000 ოქროს ლირად დაუჯდა და 1912 წლამდე გამოიყენებოდა, სანამ ძველი „Cisr-i Atik“-ის ხიდის ჩასანაცვლებლად დინების ზემოთ არ გადაიტანეს. მეოთხე ხიდი გალატას მეოთხე ხიდი (თურქულად ცნობილია, როგორც „Eski Köprü“ ანუ ქართ. „ძველი ხიდი“) 1912 წელს გერმანულმა კომპანიამ „Hüttenwerk Oberhausen AG“-მ 350 000 ოქროს ლირად ააგო. მცურავი ხიდი 466 მეტრის სიგრძისა და 25 მ სიგანის იყო. ხიდი 12 ცალკეული ნაწილისგან შედგებოდა, რასაც 17 მეტრი სიგრძის 2 სახმელეთო ნაწილი, დაახლოებით 40 მ სიგრძის 9 ნაწილი და 66,7 მ სიგრძის ცენტრალური ნაწილი ქონდა, რაც ხიდს მოძრავს ხდიდა. 1930 წლამდე ხიდი ფასიანი იყო. მეოთხე ხიდის ქვედა ნაწილში ბარები და რესტორნები იყო განლაგებული. ჩვეულებრივ მას აღწერენ, როგორც თანამედროვე თურქული როკ-მუსიკის განვითარების მნიშვნელოვანი ადგილი, რადგან მასში განთავსებული იყო ცნობილი ბარი „Kemancı“. თანამედროვე თურქული როკ ჯგუფები და მომღერლები, როგორებიცაა Duman, MFÖ, შებნემ ფერაჰი და თეომანი, თავიანთი პირველი წლები ამ ბარში გაატარეს. 1992 წელს ხიდი ხანძრის შედეგად ძლიერ დაზიანდა და ერთი კვირის შემდეგ თავდაპირველი განლაგების ადგილიდან ბუქსირით ამოიღეს. ხანძრის დროს მეხუთე და ამჟამინდელი ხიდი უკვე მის მახლობლად შენდებოდა, ხოლო უახლოეს მომავალში მეოთხე ხიდის გაუქმება იგეგმებოდა. ბუქსირის დროს, ხიდის ერთი დაზიანებული მონაკვეთი ჩამოინგრა. თურქეთის ხელისუფლებამ, ხიდი მეორე ხარისხის კულტურულ მემკვიდრეობად აღიარა. ბუქსირის შემდეგ ხიდის 3 ნაწილი დაიკარგა. სარემონტო სამუშაოების შემდეგ, ძველი ხიდის დარჩენილი ნაწილები 2002 წელს აივანსარაი-ჰასქიოი დამაკავშირებელ გზაზე განლაგდა. 2012 წლის ივლისიდან ოქტომბრამდე ხიდი საავტომობილო მოძრაობისთვის გაიხსნა, რათა ჰალიჩის ხიდზე მოძრაობის ნაკადი შემსუბუქებულიყო, რომელზეც იმ დროს სარემონტო პროცესი მიმდინარეობდა. იქიდან გამომდინარე, რომ ხიდი ბორნებს ვერ ატარებდა, წყლის ცირკულაციას არღვევდა და ოქროს რქაზე მიმდინარე გაწმენდით სამუშაოებს უშლიდა ხელს, 2012 წელს, ხიდის შუა მონაკვეთი მოხსნეს და სანაპირო ზოლთან ახლოს გადაიტანეს. მეორე გადატანის შემდეგ, ყოფილი მაღაზიები და რესტორნები უსახლკაროებმა დაიკავეს და ხიდი ჩამოშლილი დარჩა. 2016 წელს, ხიდის უმეტესი ნაწილი ჰალიჩისა და თუზლის გემთსაშენ ქარხანაში გადაიტანეს. დარჩენილი 50 მეტრიანი მონაკვეთი ჰასქიოი/ბალათის სანაპიროზე დანგრეულ მდგომარეობაში დარჩა. მეხუთე (მიმდინარე) ხიდი მეხუთე და მიმდინარე გალათას ხიდი თურქულმა სამშენებლო კომპანია STFA Group-მა ააშენა, რომელიც წინა ხიდიდან სულ რაღაც რამდენიმე მეტრში, ქარაქიოისა და ემინიონიუს შორის მდებარეობდა. მშენებლობა 1994 წლის დეკემბერში დასრულდა. ხიდის პროექტირება და ზედამხედველობა განახორციელა „GAMB“-მა (Göncer Ayalp Engineering Company). წარმოადგენს გასახსნელ ხიდს, რომლის სიგრძე 490 მეტრია, ხოლო ძირითადი მალის სიგრძე შეადგენს 80 მ. ხიდი 42 მ სიგანისა და აქვს ორი საავტომობილო ზოლი და თითო საფეხმავლო ბილიკი თითოეული მიმართულებით. ხიდის შუა ნაწილში მდებარეობს ტრამვაის ლიანდაგები, სადაც გადის T1 ხაზი და აკავშირებს ქალაქის დასავლეთ გარეუბანში მდებარე ბაღჯილარს და ქაბათაშს, რაც დოლმაბაჰჩეს სასახლიდან რამდენიმე კვარტლის დაშორებით მდებარეობს. 2003 წელს ხიდის ქვედა ნაწილში რესტორნები გაიხსნა, მეოთხე ხიდის ქვედა ნაწილში მდებარე რესტორნების იმიტაციის მსგავსად. კულტურაში გალატას ხიდი დიდი ხნის განმავლობაში სიმბოლურ კავშირს წარმოადგენდა სტამბოლის ძველ ქალაქს, სადაც იმპერიული სასახლისა და ოსმალეთის იმპერიის ძირითადი რელიგიური და საერო ინსტიტუტები მდებარეობდა, და ბეიოღლუს თანამედროვე უბნებს შორის, სადაც მოსახლეობის დიდი ნაწილი არამუსლიმი იყო და ასევე უცხოელი ვაჭრები და დიპლომატები ცხოვრობდნენ და მუშაობდნენ. თავის რომანში „ფათიჰი-ჰარბიე“ ფეიამი საფა წერს, რომ ადამიანი, რომელიც ფათიჰიდან (ქალაქის ისტორიული ნაწილი) ჰარბიეში ხიდით გადავიდა, სხვა ცივილიზაციასა და კულტურაში გადავიდა. ხიდი XIX საუკუნის ბოლოს კონსტანტინოპოლის შესახებ ნაშრომების უმეტესობაში ჩანს. ეს ნათლად ჩანს ედმონდო დე ამიჩისის რომანში „კონსტანტინოპოლი“, სადაც ის აღწერს მასზე არსებული მრავალი რასის პერსონაჟების ფერადოვან მასივს. ხიდი ასევე გვხვდება ვირჯინია ვულფის რომანში „ორლანდო“, თუმცა, ის XVI საუკუნეში არ არსებობდა, როგორც ეს წიგნშია ნათქვამი. იხილეთ აგრეთვე გალატას კოშკი ათათურქის ხიდი ოქროს რქა ჰალიჩის ხიდი ჰალიჩის მეტროს ხიდი სქოლიო