Adalet ve Kalkınma Partisi

Adalet ve Kalkınma Partisi, 14 Ağustos 2001 tarihinde Recep Tayyip Erdoğan liderliğinde kurulan ve Türkiye'de faaliyet gösteren bir siyasi partidir. Parti tüzüğüne göre resmî kısaltması "AK PARTİ" şeklindedir. Simgesi ampuldür. TBMM'de 277 milletvekili ile temsil edilmektedir. Genel başkanı Türkiye Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan'dır. Parti, siyasi ideolojisini muhafazakâr demokrasi olarak tanımlar. Üçüncü taraf kaynaklar genellikle partiyi millî muhafazakârlık, sosyal muhafazakârlık ve Yeni Osmanlıcılık ideolojilerini benimseyen bir parti olarak tanımlamaktadır. Partinin genellikle siyasi yelpazede sağ kanatta yer aldığı kabul edilir, ancak bazı kaynaklar 2021'den bu yana partiyi aşırı sağ olarak tanımlamıştır. Kurucuları ve önde gelen isimlerinden bir bölümü, eski Fazilet Partisi'ne (FP) yakın ya da FP kadrosundan olup FP'nin kapatılmasından sonra devamı olan Saadet Partisi'ne (SP) katılmayanlardır. Kuruluşunda ve sonraki dönemlerdeki kadroları farklı siyasi görüşlerden isimler barındırmıştır. Fazilet Partisi'nin veya ilgili siyasi geleneğin bir uzantısı olarak gösterilmesi partililer tarafından kabul görmemektedir. Ayrıca Anavatan Partisi'nin (ANAP) devamı olduğu da iddia edilmiştir. Adalet ve Kalkınma Partisi, kurulduğu günden 2024'e dek katıldığı seçimlerin tamamında birinci parti olmuş ve katıldığı yedi genel seçimin dördünde (2002, 2007, 2011 ve Kasım 2015) tek başına iktidar olmuştur. Partinin 2001'deki kuruluşundan itibaren genel başkanlık görevini sürdüren Erdoğan'ın, 2014 Türkiye cumhurbaşkanlığı seçiminde cumhurbaşkanı seçilmesinin ardından bu göreve eski dışişleri bakanı Ahmet Davutoğlu getirildi. Parti, Davutoğlu liderliğinde katıldığı Haziran 2015 Türkiye genel seçimlerinde %8,96 oy kaybederek %40,87'ye geriledi. Kasım 2015 genel seçimlerinde %49,5 oy oranıyla tek başına iktidarı yeniden kazandı. Ahmet Davutoğlu'nun istifasının ardından genel başkanlığa Binali Yıldırım seçildi. Parti, 2018 seçimlerinin ardından cumhurbaşkanlığı hükûmet sistemine geçişle iktidarını korudu ve 2023 genel seçimlerini de kazandı. 2024 yerel seçimlerinde ise 22 yılın ardından ilk kez Türkiye genelinde ikinci sırada yer aldı. AK Parti, 2002 yılından bu yana Türk siyasetinde önemli bir yer almaktadır. Üye sayısı bakımından Türkiye'nin en büyük partisidir. Tarihçe Kuruluşu (1998-2001) 16 Ocak 1998'de Refah Partisi'nin Anayasa Mahkemesi tarafından kapatılmasıyla Millî Görüş geleneğinden gelen siyasiler Fazilet Partisi altında tekrar birleşti. Ancak değişmeyen politikalar ve değişmeyen yaşlı lider kadro sebebiyle partinin halk tabanında karşılık bulamadığını düşünen Abdullah Gül liderliğindeki Yenilikçiler, Gelenekçiler ile Fazilet Partisi kongresinde başkanlık yarışına girdiler ancak kaybettiler. Haziran 2001'de ise Fazilet Partisi AYM kararıyla kapatıldı. Erdoğan'ın da aralarına katılması ile Yenilikçiler yeni parti çalışmalarına başladı. 14 Ağustos 2001 tarihinde Adalet ve Kalkınma Partisi kuruldu. Partinin kuruluşunda Recep Tayyip Erdoğan, Abdullah Gül ve Bülent Arınç'ın da aralarında bulunduğu toplam 74 Kurucular Kurulu üyesi yer aldı. Bünyesinde Millî Görüş, merkez sağ ve diğer görüşlerden oluşan isimler bulunuyordu. Parti isminin bulunması, logosu ve sloganlarının belirlenmesinde reklamcı Erol Olçok'un etkisinin olduğu kaynaklarda bahsedilmektedir. İlk dönemi (2002-2007) Parti, 14 Ağustos 2001 tarihinde kurulduktan yaklaşık 1 yıl sonra Recep Tayyip Erdoğan önderliğinde 2002 genel seçimleri yapıldı. AK Parti 365 milletvekili çıkararak tek başına iktidara geldi. Erdoğan, siyasi yasağı bulunduğu için seçimlere giremeyerek milletvekili seçilemedi. Seçim sonrasında 58. Türkiye Hükûmeti, Abdullah Gül başbakanlığında kuruldu. Hükûmet döneminde Erdoğan'ın siyasi yasağının kaldırılması için Türkiye Büyük Millet Meclisine yasa teklifi sunuldu. Değişiklik Cumhurbaşkanı Sezer tarafından veto edildi. Daha sonra aynı yasa değiştirilmeden mecliste tekrar kabul edildi. Sezer yasa değişikliğini bu kez onayladı. Siirt'teki seçimlerin tekrar edilmesine karar verilerek 2003 ara seçimlerine gidildi. Seçimlerde AK Parti'nin ilk sıra adayı Mervan Gül'ün adaylıktan çekilmesi ile Erdoğan partinin birinci sıra adayı olarak Siirt seçimlerine girdi ve oyların %85'ini alarak milletvekili oldu. Erdoğan'ın milletvekili seçilmesinin ardından başbakan Abdullah Gül ve kabine istifasını verdi. Ahmet Necdet Sezer hükûmeti kurma görevini Erdoğan'a verdi ve genel seçimlerden yaklaşık dört ay sonra Erdoğan başbakanlığında 59. hükûmet kuruldu. Bu seçimin ardından 2004 yerel seçimleri yapıldı. AK Parti 1750 belediye almaya hak kazandı. 2003-2009 yılları arasında, Türkiye'nin GSMH'si dünya toplamının %1,11'inden %1,37'sine yükselmiştir. İkinci dönemi (2007-2014) 2007 cumhurbaşkanlığı seçimleri, CHP'li ve AK Partili politikacılar arasındaki gerilimlerin doruğa çıkmasıyla bir siyasi krize dönüştü. Cumhurbaşkanı adayı Abdullah Gül'e karşı ortaya çıkan protestolar; Gül'ün İslamcı siyaset geçmişi ve eşinin başörtüsü takması gibi popüler nedenlerle düzenlendi. CHP'nin seçimi boykot etmesiyle beraber 367 Krizi çıktı. E-muhtıra yayınlandı. Olayların ardından erken seçim kararı alındı ve Anayasa'da bazı değişiklikler yapıldı. Cumhurbaşkanının meclis tarafından değil, halk tarafından iki turlu oylamayla seçilmesi kararlaştırıldı; yedi yıl olan görev süresi beş yıla düşürülerek, iki kez seçilebilmesinin önü açıldı. Anayasa değişiklikleri, 21 Ekim 2007 tarihinde yapılan halk oylamasında, %68,95'lik kabul oyuyla yürürlüğe girdi. 28 Ağustos 2007 tarihinde Abdullah Gül Türkiye'nin 11. Cumhurbaşkanı seçildi. Yemin töreni CHP ve Genelkurmay Başkanı Yaşar Büyükanıt tarafından boykot edildi. 2008 yılında Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı Yalçınkaya, "Adalet ve Kalkınma Partisi'nin laikliğe aykırı eylemlerin odağı durumuna geldiği" savıyla, Anayasa Mahkemesi'nde "Adalet ve Kalkınma Partisi'nin temelli kapatılma davasını" açtı. 30 Temmuz 2008'de açıklanan kararla, 10 üyenin 6'sının kapatılması yönünde, 4'ünün hazine yardımının kesilmesi yönünde tercihi oldu. AYM Başkanı Haşim Kılıç'ın ret oyuyla parti kapatılmadı ancak hazine yardımlarının yarısının kesilmesi kararı alındı. Parti, 2009 yerel seçimlerinde 1442 belediye başkanlığı kazandı. Ayrıca 16 büyükşehir belediye başkanlığından 10 tanesini kazandı. 2009'da İsrail'in Filistin'e saldırısının ardından Davos'taki Dünya Ekonomik Forumu toplantısında, Şimon Peres'in uzun süre konuşmasına karşılık Erdoğan "Benim için de bundan böyle Davos bitmiştir. Daha Davos'a gelmem." diyerek podyumu terk etmiştir. Erdoğan Davos dönüşü büyük bir kutlamayla karşılanmıştır. Ayrıca Gazze Savaşı'ndaki diplomatik çabaları nedeniyle Ahmet Davutoğlu dışişleri bakanlığına getirilmiştir. Parti 2011 genel seçimlerinde %49,8'lik bir oy oranıyla üçüncü kez tek başına iktidar olmayı başardı. Davutoğlu ve Yıldırım dönemi (2014-2017) 2014 yerel seçimlerinde AK Parti %43.4 oy alarak birinci parti oldu. Parti, bu seçimlerde 30 büyükşehir belediye başkanlığından 18 tanesini kazandı. 2014 cumhurbaşkanlığı seçimlerinde Mehmet Ali Şahin Erdoğan'ın adaylığını ''İstanbul milletvekilimiz, Genel Başkanımız, Başbakanımız Recep Tayyip Erdoğan'dır.'' şeklinde açıklamıştır. 10 Ağustos 2014 tarihinde Erdoğan'ın %51,8 oy oranıyla 12. Türkiye cumhurbaşkanı olarak seçilmesinin ardından 27 Ağustos'ta düzenlenen kongrede AK Parti genel başkanlığına Ahmet Davutoğlu seçilmiştir. Parti, Ahmet Davutoğlu liderliğinde katıldığı 2015 genel seçimlerinde tarihinde ilk kez meclis çoğunluğunu kaybetti. Seçimlerin ardından koalisyon görüşmeleri başarısız oldu. MHP, CHP liderliğindeki bir hükûmette HDP ile birlikte yer almayı reddetti. CHP ise haftalar süren müzakerelerin ardından AK Parti ile hükûmet kurmayı reddetti. Kasım ayında yapılan erken seçimde AK Parti meclis çoğunluğunu yeniden kazandı. Bu tarihten sonraki seçimlerde Adalet ve Kalkınma Partisi meclisin salt çoğunluğunu elde edemedi. 2015 yılında Ahmet Davutoğlu, partinin 5. Olağan Kongresinde ikinci kez genel başkan seçildi. Kamuoyunda ilk olarak, Ocak 2015'te Başbakan Ahmet Davutoğlu tarafından açıklanan ancak hayata geçirilemeyen 'şeffaflık paketi' yüzünden Davutoğlu-Erdoğan arasında gerginlik çıktığı iddia edildi. Ardından MKYK'da alınan kararla, genel başkanın "il ve ilçe başkanı atama yetkisi" elinden alındı. Kararın toplantıdan önce Erdoğan'a yakın üyeler tarafından alındığı ve toplantı sırasında Davutoğlu'na imzalatıldığı iddia edildi. 2016'da 'Pelikan Dosyası' adı altında anonim bir blogda Davutoğlu'nun Erdoğan'a ihanet ettiği ve istifa etmesi gerektiği savunuldu. Bu blog medyada büyük yankı uyandırdı. 4 Mayıs 2016'da iddialara göre Külliyede Erdoğan ve Davutoğlu arasında yapılan ikili toplantıda, Davutoğlu'nun doğrudan istifa etmemesi, ancak AK Parti'yi kongreye götürmesi ve yeniden genel başkan adayı olmaması konusunda anlaştılar. Davutoğlu, toplantının ardından bir gün sonra yaptığı açıklamada, "4 yıllık sürenin daha kısa sürmesi benim tercihim değildir. Zarurettir" diyerek partiyi yeni genel başkan seçimi için 2. Olağanüstü Büyük Kongre'ye çağırdı. 22 Mayıs 2016 tarihinde düzenlenen kongrede Binali Yıldırım AK Parti'nin 3. genel başkanı seçildi. Yıldırım, yeni hükûmetin öncelikli konusunun yeni anayasa, başkanlık sistemi de dahil olmak üzere yeni yönetim sistemini belirleyecek değişikliğin olduğunu ve yeni anayasayı gerçekleştirmek için çalışmalara hemen başlanacağını açıkladı. Ayrıca 12 Eylül Darbesi sırasında yazılmış mevcut anayasayla 2023 Hedeflerine ulaşamayacağını belirterek muhalefet partilerine yeni anayasa çağrısı yaptı. 2017 anayasa değişikliği referandumunda sunulan değişiklikler %51,41 oranında evet oyuyla kabul edildi. Anayasa değişikliğinin kabul edilmesiyle genel seçimlerin artık cumhurbaşkanlığı seçimleri ile aynı gün yapılmasına karar verildi. Cumhurbaşkanı Erdoğan, resmi sonuçlar açıklandıktan sonra AK Parti'ye döneceğini açıkladı. Cumhurbaşkanlığı sistemi (2017-günümüz) Erdoğan, 2 Mayıs 2017 tarihinde tekrar AK Parti üyesi oldu. 21 Mayıs 2017'de yapılan olağanüstü kongreyle yeniden genel başkan seçildi. Böylece cumhuriyet tarihinde Celâl Bayar'ın ardından siyasi parti üyeliği olan ilk cumhurbaşkanı oldu. 2018 genel seçimlerinde partilerin ittifak yapması için seçim kanunu değiştirildi. AK Parti ve MHP'den oluşan Cumhur İttifakı ve CHP ve diğer dört partiden oluşan Millet İttifakı kuruldu. Parti, 2018 genel seçimlerinde ikinci kez TBMM'deki çoğunluğunu kaybetti. Bu durum, MHP ve BBP'nin desteğiyle meclis çoğunluğunun sağlanmasına neden oldu. 24 Haziran'da Erdoğan %52,59 ile birinci turda cumhurbaşkanı seçildi. 9 Temmuz'da başbakanlık makamı kaldırıldı. Son başbakan Binali Yıldırım, 12 Temmuz 2018'de yeni dönemin TBMM başkanı seçildi. 2019 yerel seçimlerinde muhalefet uzun bir süre sonra AK Parti'ye karşı bir başarı elde etti. AK Parti tarafından yapılan itirazlar sonucu Millet İttifakı'nın kazandığı İBB seçimleri, YSK tarafından iptal edildi ve seçimler 23 Haziran 2019 tarihinde yeniden yapıldı. Yenilenen seçimde de Millet İttifakı'nın adayı Ekrem İmamoğlu, AK Parti adayı Binali Yıldırım'a karşı kazandı ve büyükşehir belediye başkanı oldu. Bu dönemin ardından İmamoğlu, çeşitli anketlerde, kamuoyu tartışmalarında ve siyaset gündeminde Erdoğan'ın muhtemel rakibi olarak değerlendirilmeye başlandı. Partinin kurucularından ve en uzun süre görev yapmış bakanı olan Ali Babacan, yaptığı açıklamada "Aklen ve kalben bir ayrışma yaşadım" diyerek Temmuz 2019'da parti üyeliğinden istifa etti. Ardından 2020 yılında Babacan liderliğinde Demokrasi ve Atılım Partisi kuruldu. Kurucuları arasında uzun yıllar AK Parti kabinelerinde bulunan Sadullah Ergin, Nihat Ergün, Selma Aliye Kavaf ve Ahmet Edip Uğur yer aldı. Partinin eski genel başkanı Davutoğlu, 2019 yerel seçimleri sonrasında partisine yönelik eleştirilerde bulundu ve Eylül 2019'da partiden istifa etti. Aralık 2019'da Davutoğlu liderliğinde Gelecek Partisi kuruldu. Partinin 2021 yılında düzenlenen 7. Olağan Büyük Kongresinde Recep Tayyip Erdoğan yeniden genel başkan seçildi. 2023 genel seçimlerinde Erdoğan, seçimlerin CHP iktidarının sona erdiği 14 Mayıs 1950 seçimlerine atfen 14 Mayıs'ta yapılacağını belirtti. 10 Mart'ta Erdoğan, milletvekili ve cumhurbaşkanlığı seçimlerinin 14 Mayıs'ta yapılmasına dair karar aldı ve Resmi Gazete'de yayımlandı. "Türkiye Yüzyılı" ve "Türkiye için hemen şimdi" sloganları kampanyanın temasını oluşturdu. Erdoğan, seçimleri ikinci turda %52,18'lik bir oy oranı ile kazandı. Yeni döneminin başlamasının ardından Külliye'de yaptığı açılış konuşmasında, mevcut anayasanın 1980 darbesinin ürünü olduğunu ve demokrasiyi güçlendirecek "özgürlükçü, sivil ve kapsayıcı" bir anayasa ile değiştirilmesi gerektiğini söyledi. Ekim 2023'te partinin 4. Olağanüstü Büyük Kongresi yapıldı. Erdoğan yeniden genel başkan olarak seçildi. 2024 yerel seçimlerinde 22 yılın ardından parti ilk kez Türkiye genelinde ikinci parti konumuna geldi. Erdoğan, "Partimizin organlarında 31 Mart neticelerini değerlendireceğiz, özeleştirimizi yapacağız. Sandık sonuçları irtifa kaybı yaşadığımızı gösteriyor." dedi. 2024 seçimlerinin ardından, Cumhur İttifakı'nın küçük ortağı MHP lideri Devlet Bahçeli'nin Ekim 2024'te DEM Parti milletvekilleriyle temas kurmasının ardından, hükûmetin desteklediği yeni bir barış girişimi olan "Terörsüz Türkiye" süreci başladı. İdeoloji ve politikalar İdeoloji Adalet ve Kalkınma Partisi'nin ideolojik konumu, kuruluşundan bu yana önemli bir dönüşüm geçirmiştir. Parti, 2001'de Millî Görüş geleneğinden ayrılan bir kadro tarafından kendini "muhafazakâr demokrat" olarak tanımlayan bir merkez sağ parti olarak kurulmuş; iktidarının ilk döneminde Avrupa Birliği'ne uyum reformlarını ve serbest piyasa ekonomisini öne çıkarmıştır. Siyaset bilimi literatüründe partinin 2011 sonrasında giderek merkezileşen ve milliyetçi-popülist bir çizgiye evrildiği; bu dönüşümün rejim niteliğine etkisinin ise tartışma konusu olduğu belirtilir. Kuruluş ve muhafazakâr demokrasi (2001-2011) Parti, 14 Ağustos 2001'de büyük ölçüde kapatılan Fazilet Partisi'nin "yenilikçi" kanadından gelen kadrolarca kuruldu. Kurucu kadro, Millî Görüş hareketinin siyasal İslamcı çizgisinden ayrıştığını vurgulayarak partiyi "muhafazakâr demokrasi" kavramıyla tanımladı. Siyaset bilimci Ergun Özbudun'a göre bu adlandırma, siyasal İslam'ın ılımlı bir muhafazakâr demokrat partiye evrilmesini temsil eder. Yeşim Arat ise partinin ilk iki döneminde (2002-2011) sağ popülist bir parti olmaktan çok, İslamcı-muhafazakâr seçmeni ana akım siyasete taşıyan; neoliberal ekonomiyi ve Avrupa Birliği'ne dayalı demokratikleşmeyi benimseyen merkez sağ bir parti olarak işlev gördüğünü belirtir. Bu dönemde partinin öne çıkardığı AB uyum reformları ve askerî vesayetin geriletilmesi, aşağıda "Adalet ve hukuk politikaları" başlığında ayrıntılandırılmıştır. Merkezileşme ve otoriterleşme tartışmaları (2011 sonrası) 2011 genel seçimlerinin ardından partinin söylemi giderek merkezîleşmiş; 2013 Gezi Parkı olayları ve 2016 15 Temmuz darbe girişimi sonrasında bu eğilim belirginleşmiştir. Berk Esen ve Şebnem Gümüşçü gibi siyaset bilimciler, bu süreçte Türkiye'nin siyasal rejiminin vesayetçi demokrasiden rekabetçi otoriter bir yapıya doğru evrildiğini ileri sürer. Bu görüşü savunan yazarlar, 2010'ların ortasından itibaren seçimlerin giderek eşitsiz koşullarda yapıldığını savunur. Bazı araştırmacılar partinin bu yönelimini, kamu kaynaklarının dağıtımına dayalı kliyentelist ilişkilerle açıklar. Buna karşılık hükûmet, söz konusu dönemde yapılan düzenlemeleri "millî iradenin güçlendirilmesi" ve karar alma süreçlerinin hızlandırılması olarak sunmuştur. Aynı dönemde 2003-2005 yerel yönetim reformlarıyla başlayan âdemi merkeziyetçi gündemin de tersine döndüğü; yetkilerin yeniden merkezîleştiği belirtilir. Milli ve yerli söylemi (2016-günümüz) 2016 yılındaki 15 Temmuz darbe girişimi ve ardından kurulan Cumhur İttifakı süreciyle birlikte, partinin ideolojik söyleminde 'Milli ve Yerli' vurgusu ön plana çıkmıştır. Bu dönemde muhafazakârlık, Türk milliyetçiliği ile daha entegre bir yapıya bürünmüş; dış politikadaki 'anti-emperyalist' söylem ve savunma sanayisindeki atılımlar bu yeni ideolojik kimliğin temel sütunları olarak sunulmuştur. Erdoğanizm ve lider odaklı siyaset Siyaset bilimciler, AK Parti'nin ideolojik dönüşümünü liderin karizmatik otoritesiyle birleşen bir 'popülist muhafazakârlık' veya 'Erdoğanizm' olarak tanımlamaktadır. Bu kavram; devletin yeniden yapılandırılması, geleneksel değerlerin kamusal alanda daha görünür kılınması ve doğrudan halk iradesine dayanan bir yönetim anlayışını ifade etmektedir. Din-devlet ilişkilerinde yeni dönem Partinin laiklik anlayışı, dinin kamusal alandaki görünürlüğünü artıran bir yönde gelişmiştir. Ayasofya'nın ibadete açılması (2020) ve Diyanet İşleri Başkanlığı'nın protokoldeki yerinin yükseltilmesi gibi adımlar, AK Parti'nin dindar nesil yetiştirme hedefi ve 'muhafazakâr toplum' vizyonunun somut göstergeleri olarak değerlendirilmiştir. Adalet ve hukuk politikaları AK Parti'nin adalet politikaları; iktidarın ilk yıllarında Avrupa Birliği uyum yasaları çerçevesinde askeri vesayetin geriletilmesi ve temel hakların genişletilmesi üzerine kuruluyken, 2010 sonrası dönemde yargı bürokrasisindeki güç mücadeleleri ve 15 Temmuz darbe girişimi sonrası güvenlik eksenli politikalara yönelmiştir. AB reformları ve askeri vesayetin geriletilmesi (2002-2010) Parti, iktidara geldiği ilk dönemde "Kopenhag Kriterleri"ne uyum sağlamak amacıyla kapsamlı anayasa değişiklikleri yapmıştır. Bu süreçte Devlet Güvenlik Mahkemeleri (DGM) kaldırılmış, Milli Güvenlik Kurulu'nun (MGK) sivil otorite üzerindeki etkisi azaltılmış ve idam cezası anayasadan tamamen çıkarılmıştır. Bu reformlar, o dönemde liberal çevreler ve Batı dünyası tarafından "Sessiz Devrim" olarak nitelendirilerek desteklenmiştir. 2010 referandumu ve yargısal dönüşüm 12 Eylül 2010 referandumu, yargı sisteminde bir dönüm noktası olmuştur. Anayasa Mahkemesi ve HSYK'nın yapısını değiştiren bu düzenlemeler, hükûmet tarafından "yargı vesayetini bitirmek" ve "daha demokratik bir yapı kurmak" olarak sunulmuştur. Ancak muhalefet partileri ve hukukçular, bu değişikliklerin yargıyı siyasileştireceği ve Gülen Hareketi'nin yargı içindeki yapılanmasının önünü açacağı uyarısında bulunmuştur. İlerleyen yıllarda, Ergenekon ve Balyoz gibi davalardaki hukuksuzluklar ve "kumpas" iddiaları üzerine hükûmet, 2010 referandumuyla kurulan yapının yanlışlığını kabul ederek HSYK yapısını 2014'te tekrar değiştirmiştir. 15 Temmuz sonrası ve OHAL dönemi 15 Temmuz darbe girişiminin ardından ilan edilen Olağanüstü Hal (OHAL) kapsamında çıkarılan Kanun Hükmünde Kararnameler (KHK) ile yargı, ordu ve bürokraside binlerce kişi "terör örgütü iltisakı" gerekçesiyle ihraç edilmiştir. Bu dönemde yargının bağımsızlığı ve savunma hakkı konularında uluslararası kuruluşlardan (Venedik Komisyonu, AİHM) sert eleştiriler gelmiştir. Özellikle uzun tutukluluk süreleri ve Selahattin Demirtaş ile Osman Kavala davalarında Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) kararlarının uygulanmaması, Türkiye'nin Avrupa Konseyi ile ilişkilerini germiştir. Yargı reformu stratejileri ve güncel durum Hükûmet, adalet sistemindeki eleştirilere yanıt olarak 2019 ve 2021 yıllarında "Yargı Reformu Strateji Belgesi" ve "İnsan Hakları Eylem Planı"nı açıklamıştır. Bu paketlerle ifade özgürlüğünün genişletilmesi ve tutukluluğun istisnai olması hedeflense de, uygulamadaki sorunlar devam etmektedir. Dünya Adalet Projesi (WJP) tarafından yayınlanan "Hukukun Üstünlüğü Endeksi"nde Türkiye, 2014 yılında 59. sıradayken, 2023 yılında 142 ülke arasında 117. sıraya gerilemiştir. Türkiye Barolar Birliği ve hukukçular, yargı bağımsızlığının zedelendiğini ve "Can Atalay" örneğinde olduğu gibi Anayasa Mahkemesi kararlarının yerel mahkemelerce uygulanmamasının "hukuk güvenliği" sorununu derinleştirdiğini savunmaktadır. Eğitim politikaları AK Parti iktidarı döneminde eğitim politikaları; altyapı yatırımları, teknoloji entegrasyonu, zorunlu eğitim süresinin uzatılması ve katsayı gibi engellerin kaldırılması ekseninde şekillenmiştir. Altyapı ve erişim Parti, iktidara geldiği 2002 yılından itibaren bütçeden eğitime ayrılan payı düzenli olarak artırmış ve Milli Eğitim Bakanlığı bütçesi çoğu yıl birinci sırada yer almıştır. "Her ile bir üniversite" politikası kapsamında, 2002'de 76 olan üniversite sayısı, vakıf üniversitelerinin de teşvikiyle 2023 itibarıyla 208'e ulaşmıştır. 2003-2004 eğitim yılından itibaren ilköğretim ve lise düzeyindeki tüm öğrencilere ders kitapları ücretsiz dağıtılmaya başlanmıştır. Ayrıca Fatih Projesi ile okullara akıllı tahta ve tablet dağıtımı yapılarak eğitimde teknoloji kullanımı yaygınlaştırılmaya çalışılmıştır. Yapısal reformlar ve 4+4+4 sistemi Eğitim sistemindeki en köklü değişikliklerden biri 2012 yılında hayata geçirilen ve kamuoyunda "4+4+4" olarak bilinen düzenlemedir. Bu kanunla kesintisiz 8 yıllık eğitim yerine, kademeli 12 yıllık zorunlu eğitim sistemine geçilmiştir. Bu sistemle birlikte İmam Hatip Ortaokulları yeniden açılmış ve mesleki eğitime yönlendirmenin daha erken yaşta yapılması hedeflenmiştir. Katsayı ve başörtüsü düzenlemeleri 28 Şubat sürecinde uygulanan, meslek lisesi ve İmam Hatip Lisesi mezunlarının üniversiteye girişini zorlaştıran katsayı uygulaması 2011 yılında tamamen kaldırılmıştır. Ayrıca kamuda ve üniversitelerde başörtüsü yasağı kaldırılmıştır. Bu dönemde kız çocuklarının okullaşma oranlarında (özellikle "Haydi Kızlar Okula" gibi kampanyalarla) belirgin artışlar kaydedilmiştir. Sınav sistemleri ve eleştiriler AK Parti döneminde liselere ve üniversitelere giriş sınavlarında çok sayıda değişikliğe gidilmiştir (ÖSS, YGS-LYS, YKS; OKS, SBS, TEOG, LGS). Sınav sistemindeki bu istikrarsızlık ve PISA (Uluslararası Öğrenci Değerlendirme Programı) testlerinde Türkiye'nin sıralamasındaki dalgalanmalar, "eğitimde nitelik" tartışmalarını beraberinde getirmiştir. Eğitim Reformu Girişimi (ERG) ve çeşitli sendikalar, niceliksel artışların (bina ve üniversite sayısı) niteliksel artışla (eğitim kalitesi, atanamayan öğretmenler sorunu) paralel gitmediği yönünde eleştirilerde bulunmuştur. Sağlık ve sosyal güvenlik politikaları AK Parti'nin sağlık politikaları, 2003 yılında başlatılan Sağlıkta Dönüşüm Programı (SDP) etrafında şekillenmiştir. Bu programın temel amacı; sağlık hizmetlerine erişimi kolaylaştırmak, kurumlar arası farklılıkları gidermek ve genel sağlık sigortası kapsamını genişletmektir. Sağlıkta Dönüşüm Programı ve yapısal reformlar Parti iktidara geldiğinde, farklı kurumlar (SSK, Bağ-Kur, Emekli Sandığı) tarafından yürütülen parçalı yapıyı sonlandırarak Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) çatısı altında birleştirmiştir. Bu süreçte SSK hastaneleri Sağlık Bakanlığı'na devredilmiş ve hastaların tüm hastanelerden faydalanmasının önü açılmıştır. 2012 yılında yürürlüğe giren Genel Sağlık Sigortası (GSS) ile tüm vatandaşların sosyal güvence kapsamına alınması hedeflenmiştir. Altyapı ve teknoloji AK Parti döneminde sağlık altyapısında niceliksel bir artış yaşanmıştır. 2002 yılında 1.156 olan toplam hastane sayısı, 2020'li yılların başında 1.500'ün üzerine çıkmıştır. 2017 yılından itibaren hayata geçirilen Şehir Hastaneleri, Kamu-Özel İşbirliği (KÖİ) modeliyle inşa edilmiştir. Yüksek kapasiteli bu hastaneler, işletme modelleri ve bütçe üzerindeki yükleri nedeniyle siyasi tartışmalara konu olmuştur. Ayrıca, 2015 yılında başlatılan e-Nabız sistemi ile sağlık kayıtlarının dijitalleşmesi sağlanmıştır. Anne ve çocuk sağlığı verileri Bebek ölüm hızında önemli düşüş kaydedilmiştir. 2002 yılında binde 31,5 olan bebek ölüm hızı, 2022 verilerine göre binde 9,2'ye kadar gerilemiştir. Eleştiriler ve zorluklar Sağlık politikaları, hizmete erişimi artırmakla birlikte çeşitli eleştirilere konu olmuştur. Özellikle son yıllarda sağlık çalışanlarına yönelik şiddet olaylarının artması, "performans sistemi"nin hekimlerin iş yükünü artırması ve kamuoyunda "MHRS randevu krizi" olarak bilinen poliklinik yoğunlukları eleştiri odağı olmuştur. Türk Tabipleri Birliği (TTB) gibi kuruluşlar, sağlık sisteminin "ticarileştiği" ve koruyucu sağlık hizmetlerinin ikinci plana itildiği yönünde eleştiriler sunmuştur. Ekonomi politikaları AK Parti'nin ekonomi politikaları, parti programında vurgulanan ekonomik liberalizm ve serbest piyasa ekonomisi çerçevesinde; mali disiplin, özelleştirme ve yabancı sermaye çekme stratejileri üzerine kurulmuştur. 2002-2013 dönemi Parti iktidara geldiğinde, 2001 krizi sonrası başlatılan reform programını sürdürmüştür. Bu dönemde enflasyon tek haneli rakamlara inmiş, paradan altı sıfır atılmış ve doğrudan yabancı sermaye girişi önemli ölçüde artmıştır. Ekonomist Mahfi Eğilmez'in analizlerine göre, 2002-2024 yılları arasında GSYH dolar bazında yaklaşık 5,7 kat artış göstermiş, ancak bu büyüme önemli ölçüde borçlanma ve özelleştirme gelirleriyle desteklenmiştir. Özelleştirme ve altyapı yatırımları Parti tüzüğünde belirtilen "devletin ekonomideki payının azaltılması" ilkesi doğrultusunda kapsamlı özelleştirmeler yapılmıştır. Türk Telekom, TÜPRAŞ, PETKİM ve çeşitli şeker fabrikaları gibi stratejik kurumlar özelleştirilmiş; 2002-2023 yılları arasında yaklaşık 71 milyar dolarlık özelleştirme gerçekleştirilmiştir. Bu kaynaklar çoğunlukla ulaştırma, sağlık ve enerji gibi altyapı projelerine aktarılmıştır. Kamu-Özel İşbirliği (KÖİ) modeli ile inşa edilen köprü, otoyol ve havalimanları ("Mega Projeler") bu dönemin karakteristik özelliği olmuştur. Yeni Ekonomi Modeli ve enflasyon (2018-günümüz) 2018'de Cumhurbaşkanlığı Hükûmet Sistemi'ne geçişle birlikte ekonomi yönetiminde daha merkezi bir yapıya gidilmiştir. "Düşük faiz, düşük enflasyon" teorisi çerçevesinde şekillenen "Türkiye Ekonomi Modeli" ile ihracat odaklı büyüme hedeflenmiştir. Ancak bu süreçte Türk Lirası'nda yaşanan değer kayıpları, döviz rezervlerindeki azalma ve 2021 sonrasında hızla yükselen enflasyon, ekonomideki temel tartışma alanlarını oluşturmuştur. 2023 genel seçimleri sonrası ise ekonomi yönetiminde rasyonel politikalara dönüş kapsamında sıkılaşma adımları (faiz artışları) atılmaya başlanmıştır. Dış politika AK Parti'nin dış politikası iktidarı boyunca önemli değişimler geçirmiştir. Başlangıçta Avrupa Birliği üyeliği ve komşularla iş birliğine dayalı bir çizgi izlenmiş, 2011 sonrasında ise güvenlik eksenli ve çok yönlü bir yaklaşım öne çıkmıştır. Avrupa Birliği ve Batı ile ilişkiler İktidarının ilk yıllarında AK Parti, Türkiye'nin Avrupa Birliği (AB) üyeliğini stratejik bir hedef olarak belirlemiş ve 2005 yılında tam üyelik müzakerelerinin başlamasını sağlamıştır. Bu dönemde parti, Avrupa Halk Partisi (EPP) bünyesinde gözlemci üye olarak yer almıştır. Ancak, müzakere sürecinin tıkanması ve AB ile yaşanan görüş ayrılıkları sonucunda 2013 yılında EPP'den ayrılarak Avrupa Muhafazakârlar ve Reformcular İttifakı'na (ECR) katılmıştır. Bu hamle, partinin AB vizyonunun "sulandığı" yönünde eleştirilere neden olmuştur. Komşularla Sıfır Sorun ve Arap Baharı Ahmet Davutoğlu'nun dışişleri bakanlığı döneminde "Komşularla Sıfır Sorun" ilkesi benimsenmiş; Orta Doğu ve Balkan ülkeleriyle vizelerin kaldırılması ve ekonomik entegrasyon hedeflenmiştir. Ancak 2011'de başlayan Arap Baharı ile birlikte bu politika yerini, özellikle Suriye ve Mısır'da muhalif hareketleri destekleyen bir çizgiye bırakmıştır. Bu süreçte Türkiye'nin bölgesel yalnızlığı, hükûmet çevrelerince "değerli yalnızlık" olarak nitelendirilmiştir. Mavi Vatan ve askerî aktivizm 2016 sonrası dönemde dış politika, güvenlik eksenli bir dönüşüm yaşamıştır. Suriye'nin kuzeyine düzenlenen sınır ötesi operasyonlar, Libya ile yapılan deniz yetki alanları anlaşması ve Doğu Akdeniz'deki enerji rekabeti çerçevesinde geliştirilen "Mavi Vatan" doktrini bu dönemin karakteristik unsurlarıdır. Türkiye ayrıca bu dönemde savunma sanayisindeki (SİHA vb.) gelişimini bir diplomasi aracı olarak kullanmaya başlamıştır. Normalleşme süreçleri ve çok kutupluluk 2021 yılından itibaren AK Parti hükûmeti; Birleşik Arap Emirlikleri, Suudi Arabistan, Mısır ve İsrail gibi ülkelerle ilişkileri yeniden tesis etmeyi amaçlayan bir "normalleşme" süreci başlatmıştır. Aynı zamanda Şanghay İşbirliği Örgütü ve BRICS gibi yapılarla kurulan temaslar, Türkiye'nin Batı dışındaki alternatif odaklarla ilişkilerini geliştirme çabası olarak yorumlanmaktadır. 2023 hedefleri ve sonuçları AK Parti'nin Türkiye'yi ekonomi, adalet, sağlık, ulaşım, turizm ve savunma sanayisi alanlarında ilerletmek amacıyla ortaya koyduğu vizyon, "Hedef 2023" sloganıyla partinin temel seçim vaadi olmuştur. İlk kez 2011 genel seçim beyannamesinde detaylandırılan bu hedefler, Türkiye'nin Cumhuriyet'in 100. yılında dünyanın en büyük 10 ekonomisi arasına girmesini amaçlıyordu. Ekonomik göstergeler ve gerçekleşme oranları 2023 vizyonu kapsamında ilan edilen temel ekonomik hedefler ile 2023 yılı sonu itibarıyla ortaya çıkan veriler arasında belirgin farklar oluşmuştur: Gayrisafi Yurt İçi Hasıla (GSYH): 2023 hedefi 2 trilyon dolar olarak açıklanmış; ancak 2023 sonu itibarıyla GSYH yaklaşık 1,1 trilyon dolar seviyesinde gerçekleşmiştir. Kişi Başına Milli Gelir: 25 bin dolar olarak hedeflenmiş; gerçekleşen rakam ise 13 bin dolar civarında kalmıştır. İhracat: 500 milyar dolar hedefinin gerisinde kalınarak yaklaşık 255 milyar dolar seviyesinde gerçekleşmiştir. İşsizlik: Hedeflenen %5 seviyesine ulaşılamamış, oran %9-10 bandında seyretmiştir. Savunma sanayisi ve altyapı yatırımları Ekonomik hedeflerin aksine, savunma sanayisi ve altyapı alanındaki vaatlerin bir bölümü gerçekleştirilmiştir. Yerli otomobil projesi kapsamında TOGG seri üretime başlamış; yerli tank (Altay), yerli uçak (Kaan) ve çeşitli insansız hava araçları (İHA/SİHA) projelerinde prototip ve üretim aşamalarına geçilmiştir. Ayrıca, Yavuz Sultan Selim Köprüsü, İstanbul Havalimanı ve Avrasya Tüneli gibi büyük ölçekli altyapı projeleri tamamlanarak hizmete alınmıştır. Siyasi ve anayasal hedefler 2015 Seçim Beyannamesi'nde "Hedef 2023" arasında yer alan en büyük siyasi değişiklik olan Başkanlık Sistemi, 2017 referandumu ile kabul edilmiş ve 2018 yılında resmen uygulanmaya başlanmıştır. Hükûmet bu sistemi "karar alma süreçlerini hızlandıran bir reform" olarak sunarken; muhalefet "denetleme mekanizmalarının zayıfladığı" gerekçesiyle eleştirmiştir. Yapılanma Kurulduğu dönemde büyük ölçüde yerel eşraf ve taşra örgütlenmesine dayanan Adalet ve Kalkınma Partisi, zamanla genel merkez ve lider etrafında yoğunlaşan, merkezî ve disiplinli bir "ulusal makine" partisine dönüşmüştür. Siyaset bilimciler, karar alma yetkisinin giderek genel başkan ve Merkez Yürütme Kurulu gibi üst organlarda toplanmasını, partinin kişiselleşen liderlik yapısının bir yansıması olarak değerlendirir. Partinin ekonomisi Partinin kendi web sitesinde yayınladığına göre 1 Ocak 2019 tarihinde partiye yapılan devletçe yardımlar 335.533.239 Türk lirasıdır ve parti gelirinin %87,5'lik bir oranını oluşturmaktadır. Ayrıca 2018, 2017, 2016 yılları devletçe yapılan yardımlar sırasıyla şu şekildedir: 2018 yılı için 417.050.988, 2017 yılı için 119.170.658, 2016 yılı için 104.678.215 Türk lirasıdır. AK Parti'nin 4 yıllık devlet yardımı 976.433.100 Türk lirasıdır. Partinin 2019 yılında bankalarda bulunan parası 137.096.716 Türk lirasıdır. 2023 genel seçimlerinde, daha önceki seçimlerde en yüksek oyu alan AK Parti, Hazine yardımlarında öne çıktı. 10 Ocak 2023 tarihinde, partiye Hazine'den gelen yardım nedeniyle 653.8 milyon TL gelir verildi. Genel başkanlar Merkez Yürütme Kurulu üyeleri 2026'te AK Parti'nin Merkez Yürütme Kurulunu (MYK) oluşturan üyeleri: Merkez Karar ve Yönetim Kurulu üyeleri 2026'te AK Parti'nin Merkez Karar ve Yönetim Kurulunu (MKYK) oluşturan üyeleri: Merkez Disiplin Kurulu üyeleri Kurucu Milletvekilleri ve Üyeleri Adalet ve Kalkınma Partisi'nin kurucu milletvekilleri ve üyeleri Parti içi gruplar Bazı iddialara göre parti aşağıdaki gruplardan oluşmaktadır: Tayyipçiler grubu, Recep Tayyip Erdoğan'ı destekleyenleri oluşturan yapılanma. Grup parti içinde Erdoğanizm görüşünü temsil etmektedir. Pelikancılar, Berat Albayrak ve Recep Tayyip Erdoğan'a yakın olan, partinin ana çizgisine uymayanların tasfiyesini destekleyen bir grup. Pelikan grubunun varlığı Redhack aracılığıyla ortaya çıkmıştır. Ahmet Davutoğlu'nun istifasında bu grubun rolü olduğu düşünülmektedir. Soylucular, eski Demokrat Parti başkanı Süleyman Soylu'nun AK Parti içindeki konumunu ve İçişleri Bakanlığı görevini destekleyen gruptur. Bilalciler, parti içinde Recep Tayyip Erdoğan'ın oğlu Bilal Erdoğan'ın başını çektiği Erdoğanizm yanlısı gruptur. Küskünler grubu, partinin son dönem politikalarını onaylamayanları tanımlayan gruptur. İdeolojik olarak AK Parti'nin ilk yıllarındaki liberal muhafazakâr ve Avrupa Birliği yanlısı görüşleri desteklemektedir. Eski cumhurbaşkanı Abdullah Gül, Bülent Arınç ve AK Parti'den ayrılan Demokrasi ve Atılım Partisi kurucusu Ali Babacan ile Gelecek Partisi kurucusu Ahmet Davutoğlu'nun bu grubun başını çektiği söylenmektedir. Davutoğlucular, Ahmet Davutoğlu'nun başbakanlığını ve görüşlerini destekleyen grup. Görüş olarak daha İslamcı olması ve milliyetçilik yerine ümmetçiliği savunması üzerine partinin ana akım siyasetinden farklıdır. Son dönemlerde popülerliği biten grup Davutoğlu'nun partiden ayrılması ve Gelecek Partisi'ni kurmasıyla dağılmıştır. Gençlik kolları 14 Ağustos 2001 tarihinde, AK Parti'nin kuruluşuyla birlikte kurulmuştur. Türkiye'nin 81 ilinde ve illere bağlı ilçelerde teşkilatları bulunmaktadır. AK Parti Gençlik Kolları İl veya İlçe Başkanları, AK Parti parti tüzüğüne göre bulunduğu teşkilat kademesi ana kademe Yönetim ve Yürütme Kurulları'nın doğal üyesidir. Ayrıca Genel Merkez Gençlik Kolları Başkanı da hem MYK hem de MKYK tabii üyesidir. Mevcut genel başkan Yusuf İbiş'tir. Gençlik kolları, parti yönetimi ile eşgüdüm hâlinde çalışır, gençlik kolu başkanları aynı zamanda parti yönetim ve yürütme kurullarının doğal üyesidir. Bir üye parti üyeliğinden çıktığı zaman otomatik olarak gençlik kolu üyeliğinden de çıkar ayrıca gençlik kolu yönetiminde görev almayanların üyeliği 30 yaşını doldurduklarında sona erer. Genel merkez gençlik kolları başkanlığı yapmış olanlar, AK Parti MKYK'sı kararıyla toplanan büyük kongrenin onur konuğu sayılırlar. Kongreler Adalet ve Kalkınma Partisi ve seçimler Adalet ve Kalkınma Partisi kuruluşundan bu yana yedi genel seçime, beş yerel seçime ve bir milletvekili ara seçimine katılmıştır. Parti, 2002'den itibaren girdiği genel seçimlerin tamamında birinci parti olmuştur. 3 Kasım 2002 seçiminde %34,28 oy alarak tek başına iktidara gelmiş, en yüksek genel seçim oy oranına ise 2011'de %49,83 ile ulaşmıştır. 2017 anayasa değişikliğiyle geçilen Cumhurbaşkanlığı hükûmet sistemi sürecinde parti, 2018'de Milliyetçi Hareket Partisi ile Cumhur İttifakı'nı kurmuş; bu ittifak 2018 ve 2023 genel ve cumhurbaşkanlığı seçimlerinde parti stratejisinin merkezinde yer almıştır. Parti, 2023 seçimlerini ağır ekonomik kriz ve Şubat 2023 depremine yönelik eleştirilere karşın kazanmıştır. 31 Mart 2024 yerel seçimleri ise partinin 22 yıllık iktidarında ilk kez il ve büyükşehir belediye başkanlıklarında hem oy oranı hem kazanılan başkanlık sayısı bakımından muhalefetin (CHP) gerisinde kaldığı seçim olmuştur; ilçe ve belde belediyeleri dâhil edildiğinde ise iktidar toplam başkanlık sayısında önde kalmıştır. Seçmen araştırmaları, parti tabanının sosyoekonomik gelişmişliği daha düşük illerde ve dindar-muhafazakâr kesimlerde yoğunlaştığını; 2010'ların sonundan itibaren özellikle genç seçmenler ve alt-orta gelir grupları arasında oy kaybı yaşandığını ortaya koymaktadır. Milletvekilliği seçimleri Cumhurbaşkanlığı seçimleri İki dereceli Tek dereceli Yerel seçimler Ara genel seçimler Ara yerel seçimler Seçim sloganları 'Onlar Konuşur AK Parti Yapar, Daima Adalet Daima Kalkınma, Birlikte Daha Güçlü, Yeni Türkiye Yolunda İkinci Yarı Başlıyor, Yeni Güç Büyük Türkiye', Adalet ve Kalkınma Partisi'nin 2015 genel seçimlerinde kullandığı sloganlardır. Seçim şarkıları Ayrıca bakınız Muhafazakâr demokrasi Adalet ve Kalkınma Partisinin kapatılma davası Notlar Kaynakça Dış bağlantılar Resmî site X'te Adalet ve Kalkınma Partisi Instagram'da Adalet ve Kalkınma Partisi TikTok'ta Adalet ve Kalkınma Partisi YouTube'da Adalet ve Kalkınma Partisi AK Parti Gençlik Kolları 1 Mayıs 2020 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. AK Parti Kadın Kolları 6 Mayıs 2020 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. AK Parti Siyaset Akademisi 6 Mayıs 2020 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.