Van qalʼasi

Van qal’asi (arman. Վանի Բերդ, Van qal’asi nomi bilan ham tanilgan; kurdcha: Kela Wanê; turkcha: Van Kalesi) qadimgi Urartu podsholigi tomonidan miloddan avvalgi IX-VII asrlarda toshdan qurilgan ulkan istehkom boʻlib, bu turdagi eng yirik namunadir. U IX asrda qadimiy Urartu poytaxti Tushpa xarobalariga tegishli. Uning markazi hozirda qal’a joylashgan tik qirrali qoyada joylashgan edi. Urartu shohligida bir qator shunga oʻxshash istehkomlar qurilgan boʻlib, ular odatda hozirgi Armaniston, Turkiya va Eron chegaralari kesishadigan joylarda tepaliklarda barpo etilgan. Midiya, ahamoniylar, armanlar, parfiyaliklar, rimliklar, sosoniylar, forslar, vizantiyaliklar, arablar, saljuqiylar, safaviylar, afshoriylar, usmoniylar va ruslar tarixda qal’a ustidan nazorat oʻrnatgan. Qadimiy qal’a Vandan gʻarbda va Van koʻli sharqida Turkiyaning Van viloyatida joylashgan. Silva Tipple New Leyk 1938—1940-yillarda vayronalardagi Amerika ekspeditsiyasini boshqargan. Undagi topilmalar va dala yozuvlarining aksariyati 1940-yilda Afina SS kemasining choʻkishi paytida yoʻqolgan. Van qal’asi devorlarining pastki qismlari ohaksiz bazaltdan, qolganlari esa loy gʻishtdan qurilgan. Bunday qal’alardan xorijiy qoʻshinlarga qarshi mudofaa sifatida emas, balki mintaqaviy nazorat uchun foydalanilgan. Ushbu qal’aning xarobalari zamonaviy Van shahri tashqarisida joylashgan boʻlib, ular oʻrta asrlarda qurilgan devorlardan iborat. Qirollik otxonasi Van qal’asida qoyaga oʻyilgan uzunligi 20 m, kengligi 9 m va balandligi 2,5 m boʻlgan „qirollik otxonasi“ (Siršini) mavjud. Bu joydan topilgan yozuvlarga koʻra, Urartu xudolariga qurbonlik qilish uchun bu yerda hoʻkiz va qoʻylar saqlangan. Ahamoniylar yozuvi Miloddan avvalgi V asrga oid Buyuk Kserksning stereotipli uch tilli yozuvi qoya yuzining tekislangan qismiga, qal’a yaqinidagi yerdan taxminan 20 metr yuqorida yozilgan. Tosh dastlab Kserksning otasi shoh Doro tomonidan oʻyilgan, ammo sirti boʻsh qoldirilgan. Yozuv deyarli mukammal holatda saqlanib qolgan va qadimgi fors, bobil va elam tillarida (chapdan oʻngga) yozilgan 27 satrdan iborat uchta ustunga boʻlingan. Galereya Manbalar