قەڵای ئامەد

قەڵای ئامەد یان قەڵای دیاربەکر (بە کوردیی باکووری: Sûra Amedê، بە تورکی: Diyarbakır Kalesi) قەڵایەکی مێژوویییە، کە دەکەوێتە ناوچەی سوور لە ئامەد، باکووری کوردستان، تورکیا. ساڵی ٢٠٠٠، یوونێسکۆ قەڵاکەی لەلیستێکی نافەرمی دانا. لە ساڵی ٢٠٠٥، بەفەرمی بووە یەکێک لەشوێنەوارەکانی میراتی جیھانیی یوونێسکۆ لەپاڵ باخچەکانی ھەوسەل، بەپێی سەرچاوەکانی یوونێسکۆ مێژووی قەڵاکە دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٤٨٨، لەسەردەمی دەوڵەتی ڕۆمی کۆن و فەرمانڕەوای کۆسەنتینی دووەم دروستکراوە. دیوارەکانی قەڵاکە، لەدوای دیواری چین بەرزترین و درێژترین دیواری بەدوای یەکەوەن لەئاستی جیھان. قەڵاکە چەند دەروازەیەکی ھەیە، سەرەکییەکەیان ناوی چیا (Dağ)، دەروازەی ئورفە، دەروازەی مێردین و دەروازەی نوێ (Yeni). مێژوو دیوارەکانی ئامەد بۆ یەکەمجار لە ساڵی ٢٩٧ی زایینیدا لەلایەن ڕۆمەکانەوە دروست کران، کە لە ساڵی ٢٣٠ی زایینیدا شارەکەیان داگیر کردبوو. لە ساڵی ٣٤٩ی زایینیدا دیوارەکان بە شێوەیەکی بەرچاو فراوان کران یان لەسەر فەرمانی ئیمپراتۆر کۆنستانتیۆسی دووەم بنیاد نراونەتەوە. لە ماوەی پتر لە ١٥٠٠ ساڵی دواتردا، ئەم دیوارانە بە بەکارھێنانی بەردی گڕکانی ناوچەکانی دەوروبەری فراوان کران و بنیاد نراونەتەوە. شوێنەکە پاشماوەی حوورییەکان، ڕۆمەکان، سەلجووقییەکان، ئارتووقییەکان، ئاق قۆینلۆ، عوسمانییەکانی تێدایە. شارەکە بەوە دادەنرێت کە خاوەن «کەسایەتییەکی فرەکەلتوور، فرەزمان و فرەفەرھەنگ» بێت. دیوارەکان لە سەردەمی بیزەنتیدا فراوان کران و نۆژەن کرانەوە، بەتایبەتی لە سەردەمی جەستێنیانی یەکەم (سەدەی شەشەم). دوای فەتحی ناوچەکە لەلایەن موسڵمانانەوە لە سەدەی حەوتەمدا، لەلایەن خانەوادە جیاوازەکانی موسڵمانانەوە نۆژەنکردنەوە و بنیادنانەوەی زیاتریان بۆ کراوە. زۆربەی دیوارەکان بە شێوەی ئێستایان مێژووەکەیان بۆ ئەم بیناسازییە ئیسلامییانەی سەدەکانی ناوەڕاست دەگەڕێتەوە. لە ساڵی ٨٩٩دا، دوای ڕاپەڕینی والیی شارەکە، خەلیفەی عەباسی ئەلموعتەدید فەرمانی دا ھەندێک بەشی دیوارەکان بڕووخێنرێن، لەوانە دەروازەکانی ھارپووت و مێردین (دەروازەکانی باکوور و باشوور)، و ئەگەری ھەیە دەروازە سەرەکییەکانی تری ڕۆژھەڵات و ڕۆژاوا. ئەو نووسراوانەی کە ماونەتەوە دەیسەلمێنن کە دەروازەکانی ھارپووت و مێردین لە ساڵی ٩٠٩دا لەسەر فەرمانی خەلیفەی عەباسی ئەلموقتەدیر بنیاد نراونەتەوە، و ئەگەری ھەیە بەشەکانی تری دیوارەکان کە لە ساڵی ٨٩٩دا ڕووخێنرابوون لەم کاتەدا چاک کرابێتنەوە. لە دەوروبەری ئەم قۆناغەدا، وەستاکان دەستیان کرد بە ھەڵکۆڵینی وێنەی ئاژەڵ لەسەر بەشە نوێیەکانی دیوارەکان، جگە لەو نووسینە عەرەبییانەی کە کارەکانیان تۆمار دەکرد. لە سەردەمی مەروانییەکاندا، کار کرا بۆ قایمکردنی بەشی باشووری ڕۆژھەڵاتی دیوارەکان بەتایبەتی. لە ماوەی کورتخایەنی کۆنترۆڵی سەلجووقە گەورەکان بەسەر شارەکەدا دوای ساڵی ١٠٨٨، دیوار و تاوەرەکان بە تەواوی لەلایەن مەلیکشای یەکەمەوە بنیاد نراونەتەوە، ھەرچەندە کارەکان لەسەر دیوارەکانی ڕۆژاوا چڕ ببووەوە. لە سەردەمی خانەوادەی ئیناڵید (سەدەی ١٢)، کارەکان لەسەر دیوارەکانی ڕۆژھەڵات بەردەوام بوو، لە نێوان دەروازەی نوێ («یەنی کاپی») و قەڵاکەدا. تا ئەم ماوەیە، نۆژەنکردنەوەکان بەگشتی چاویان لە دیزاین و بیناسازی ڕۆمەکان دەکرد، بە بەکارھێنانی بلۆکی گەورە کە بە ڕیزبەندی ڕێک دانرابوون. ئیناڵییەکان لە کۆتایی سەدەی ١٢دا لەلایەن فەرمانڕەوای ئەییووبی سەڵاحەددینەوە دەرکران و ئارتووقییەکان جێگەیان گرتنەوە، کە تا سەدەی ١٥ فەرمانڕەوایی شارەکەیان کرد. کارەکانی ئارتووقییەکان لەسەر دیوارەکان ھونەرییەکی زۆر وردتریان تێدابوو و بەراورد بە بیناسازیی ڕۆمی یان چاولێکەری ڕۆمی، بەردی بڕدراوی زۆر بچووکتریان بەکارھێناوە. ئارتووقییەکان لە ساڵانی ١٢٠٦–١٢٠٧ قەڵاکەیان بنیاد نایەوە. لە ساڵانی ١٢٠٨–١٢٠٩، دوو تاوەرە دیارەکەیان بەدرێژایی دیواری باشوور دروست کرد، کە بە تاوەری یەدی کاردەش و ئەڤلی بەدەن یان تاوەری ئولو بەدەن ناسراون. ئەم تاوەرانە بە دیکۆری بەردی ھەڵکۆڵراوی نووسینی خۆشنووسی ئیسلامی و وێنەی ئاژەڵ و بوونەوەرە ئەفسانەییەکان جیادەکرێنەوە. لە کاتی شکستی سەفەوییەکان و داگیرکردنی ئامەد لەلایەن عوسمانییەکانەوە لە ساڵی ١٥١٥دا، عوسمانییەکان بە بەکارھێنانی تۆپ دیوارەکانیان ڕووخاند و بۆیە ناچار بوون دووبارە بنیاد بنرێنەوە. لە سەرەتای سەردەمی عوسمانییەکانی شارەکەدا، قەڵاکە بە گواستنەوەی ئەو دیوارەی کە لە شارەکەی جیا دەکردەوە بەرەو دەرەوە فراوان کرا. چاککردنەوەی عوسمانییەکان بۆ دیوارەکان بە تەواوی پراکتیکی بوو و کەمتر دیکۆری بوو بە بەراورد بە کارەکانی قۆناغەکانی پێشوو. لە ساڵی ١٩٣٠دا، بەشێک لە دیوارەکە ڕووخێنرا. دوو کردنەوە لە دیوارەکانی ڕۆژاوای دەروازەی ھارپووت و ڕۆژھەڵاتی دەروازەی مێردین دروست کران بۆ ئەوەی ھاتوچۆیەکی باشتر ھەبێت. جگە لەم درزانە، دیوارەکانی شارەکە ئەمڕۆ زۆربەیان سەلامەتن، ھەرچەندە ھەندێک بەشیان لە بارودۆخێکی باشتردایە بە بەراورد بەوانی تر. لە ساڵی ٢٠١٥دا، شەڕی نێوان سوپای تورکیا و گەریلا کوردەکان بووە ھۆی زیان گەیاندن بە گەڕەکی کۆن (سوور) و شوێنەوارەکانی، ئەمەش پلانەکانی حکوومەتی بۆ پاراستنی شاری مێژوویی تێکدا بەو ھیوایەی گەشتیاران بۆ ناوچە کولتوورییەکەی ئامەد ڕابکێشێت. نزیکەی سێیەکی گەڕەکی کۆن لەلایەن حکوومەتی تورکیاوە دوای کۆتایی ھاتنی پێکدادانەکان وێران کرا، کە زیانێکی قەرەبوونەکراوەی بە شارە دێرینەکە گەیاند. سەرچاوەکان دەروازەی مێژوو دەروازەی تورکیا دەروازەی کوردستان دەروازەی چاند