حەڕان

حەڕان، یەکێکە لە شارە کۆنەکانی تورکیا لە باکووری کوردستان کە لە پارێزگای ڕحا ھەڵکەوتووە. بەپێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٢٢ ژمارەی دانیشتووانی ٩٦،٠٧٢ کەس بووە، کە نزیکەی ٥٫٩٩٥ کەسیان لە بەشی ناوەندی نیشتەجێن. حەڕان لە نێوان سەدەکانی ٢٥ و ٢٠ی پێش زایین دامەزراوە، پێدەچێت وەک داگیرگەیەکی بازرگانی لەلایەن بازرگانانی سۆمەریی خەڵکی «ئوور»ەوە دروست کرابێت. لە ماوەی مێژووە سەرەتایییەکەیدا، حەڕان بە خێرایی گەشەی کرد و بوو بە ناوەندێکی گرنگی کولتووری، بازرگانی و ئایینیی مێزۆپۆتامیا. لە ڕێگەی پەیوەندییەکەی بە «سین» خوداوەندی مانگ، بوو بە شارێکی کاریگەر لە ڕووی ئایینی و سیاسییەوە؛ زۆرێک لە فەرمانڕەوا دیارەکانی مێزۆپۆتامیا ڕاوێژیان بە پەرستگای مانگی «ئیخوڵخوڵ» لە حەڕان کردووە و نۆژەنیان کردووەتەوە. حەڕان لە سەردەمی ئەداد-نیراری یەکەم (فەرمانڕەوایی ١٣٠٥–١٢٧٤ پ. ز) کەوتە ژێر دەسەڵاتی ئاشوورییەکان و بوو بە پایتەختی ویلایەتێک کە لە ڕووی گرنگییەوە زۆرجار تەنھا لە دوای «ئاشوور»ی پایتەختی ئاشوورییەکان خۆیەوە دەھات. لە کاتی ڕووخانی ئیمپراتۆریەتی ئاشووردا، حەڕان بۆ ماوەیەکی کورت وەک پایتەختی کۆتایی ئیمپراتۆریەتیی ئاشووری نوێ (٦١٢–٦٠٩ پ. ز) خزمەتی کرد. شارەکە دوای ڕووخانی ئاشووریش بە دیاری مایەوە و لەژێر سایەی ئیمپراتۆرییەتەکانی بابلی نوێ (٦٠٩–٥٣٩ پ. ز)، ئەخمەنی (٥٣٩–٣٣٠ پ. ز)، مەقەدۆنی (٣٣٠–٣١٢ پ. ز) و سلووکی (٣١٢–١٣٢ پ. ز) کاریگەری کولتووری بیانی جیاوازی بەسەردا ھات. لە سەردەمی کۆنی کلاسیکدا، حەڕان زۆرجار جێگەی ململانێ بوو لە نێوان ئیمپراتۆرییەتەکانی ڕۆم و فارس (دواتر ساسانی). لە ساڵی ٥٣ی پێش زایین، حەڕان شوێنی «جەنگی کارھێ» بوو، کە یەکێک بوو لە خراپترین شکستە سەربازییەکان لە مێژووی ڕۆمدا. پەرستنی خوداوەندی مانگ لە حەڕان خۆڕاگر بوو و تا سەدەکانی ناوەڕاست بەردەوام بوو، زانراوە کە تا سەدەی ١١ی زایینی بوونی ھەبووە. دوایین پەرستەرانی «سین» لەو کاتەدا کۆچیان کرد بۆ ناوچەکانی دەوروبەری مێردین و مووسڵ. حەڕان لە ساڵی ٦٤٠ لەلایەن خەلافەتی ڕاشیدونەوە دەستی بەسەردا گیرا و لە سەردەمی ئیسلامیدا وەک شارێکی گرنگ مایەوە. وەک ناوەندێکی زانست و فێربوون گەشەی کرد و بوو بە شوێنی یەکەمین زانکۆی ئیسلامی (زانکۆی حەڕان) و کۆنترین مزگەوت لە تورکیادا (مزگەوتی گەورەی حەڕان). حەڕان دوو جار لە سەدەکانی ناوەڕاستدا وەک پایتەخت خزمەتی کردووە، یەکەم جار بۆ ماوەیەکی کورت لە سەردەمی خەلافەتی ئەمەوی (٧٤٤–٧٥٠) و دواتر لە سەردەمی میرنشینی نومەیری (٩٩٠–١٠٨١). شارەکە لە ساڵی ١٢٦٠ لەلایەن ئیمپراتۆریەتیی مەغۆلەوە داگیرکرا، بەڵام لە ساڵی ١٢٧١دا بە شێوەیەکی بەرفراوان وێرانکرا و بە جێھێڵدرا. ھەرچەندە حەڕان لەژێر سایەی ھەندێک ڕژێمی دواتردا وەک بنکەیەکی سەربازی ھێڵدرایەوە، بەڵام لە پێنج سەدەی ڕابردوودا بە شێوەیەکی سەرەکی وەک نیشتەجێبوونی کاتی لەلایەن کۆمەڵگە کۆچەرییە خۆجێیییەکانەوە بەکارھێنراوە. حەڕان لە ساڵانی ١٨٤٠دا گەڕایەوە بۆ نیشتەجێبوونێکی نیمچە ھەمیشەیی گوندنشین، بەڵام تەنھا لەم دواییانەدا لە ڕێگەی پێشکەوتنی ئاودێری و کشتوکاڵی ناوخۆیییەوە گەشەی کردووە بۆ شارۆچکەیەکی ھەمیشەیی. حەڕان تا ساڵی ١٩٤٦ قەزایەکی تورکیا بوو، دوای ئەوە کرا بە شارەدێی سەر بە قەزای ئاقچەقەلە. لە ساڵی ١٩٨٧دا پێگەی خۆی وەک قەزا وەرگرتەوە. ئەمڕۆ، شوێنێکی گەشتیاریی سەرەکییە لە ناوچەکەدا. شارۆچکەکە بە تایبەتی بە «خانووە کەپوویییە» بێوێنەکانی بەناوبانگە، کە وەبیرھێنەرەوەی ئەو بینایانەن کە پێشتر لە سەردەمی کۆنی مێزۆپۆتامیادا لە حەڕان ھەبوون. سەرچاوەکان بەستەرە دەرەکییەکان دەروازەی کوردستان دەروازەی جوگرافیا دەروازەی تورکیا