ავგუსტუსისა და რომის ტაძარი

ავგუსტუსისა და რომის ტაძარი (ლათ. Templum Augusti et Romae) — ავგუსტეუმი, მდებარეობს ანკარაში, ალთინდაღის რაიონში. მიჩნეულია, რომ ტაძარი აშენდა დაახლოებით ძვ. წ. 25–20 წლებში. იგი წარმოადგენს რომაული ხანის ერთ-ერთ ყველაზე მნიშვნელოვან არქიტექტურულ ნანგრევს ქალაქში და განსაკუთრებით ცნობილია როგორც Monumentum Ancyranum, ანუ ავგუსტუსის ქმედებათა ქრონიკის — Res Gestae Divi Augusti — ყველაზე სრული და შემორჩენილი ასლის ადგილი. ისტორია ტაძრის ადგილზე თავდაპირველად არსებობდა ფრიგიული ტაძარი ძვ. წ. II საუკუნეში, რომელიც მოგვიანებით დაინგრა. ახალი ტაძარი აშენდა ძვ. წ. 25–20 წლებში, მას შემდეგ რაც რომის იმპერიამ დაიპყრო ცენტრალური ანატოლია და ჩამოყალიბდა გალათიის პროვინცია, რომლის ადმინისტრაციული ცენტრი იყო ანკირა (ძველი ანკირა). ტაძარი დასავლური სამყაროსთვის ხელახლა იქნა „აღმოჩენილი“ XVI საუკუნეში ანტუნ ვრანჩიჩის მიერ, რომელიც ფერდინანდ I-ის ელჩი იყო სულეიმან დიდებულთან (1555–1562 წლებში). ვრანჩიჩმა წარწერები წაიკითხა და მათი წყარო სუეტონიუსის ნაწერების მიხედვით დაადგინა. დღესდღეობით შემორჩენილია მხოლოდ ტაძრის გვერდითი კედლები და ორნამენტული კარიბჭე, ხოლო ექვსი სვეტის საძირკვლის ადგილები კვლავ შესამჩნევია. ტაძარი წარმოადგენდა რომაული სახელმწიფო რელიგიის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან განშტოებას პროვინციალურ სივრცეში. ავგუსტუსის მმართველობის შემდეგ, მის პატივსაცემად აგებული ტაძრები — ავგუსტეუმები — იმპერიული ერთობის სიმბოლოდ იქცა, რაც მხოლოდ პოლიტიკური ლოიალობის გამოხატულება არ იყო, არამედ საკულტო ერთგულების ფორმაც. ანკარის ტაძარი ამ მხრივ უაღრესად მნიშვნელოვანია, რადგან ის არა მხოლოდ სიტყვიერად ასახავდა იმპერატორის ქმედებებს Res Gestae-ს მეშვეობით, არამედ არქიტექტურულად წარმოადგენდა მის ღვთაებრივ ხატს, როგორც ცოცხალი ღმერთის კულტურას. ტაძრის არსებობა ასევე მიუთითებს იმაზე, რომ ავგუსტუსის პანეგირიკული ხატის გავრცელება კოორდინირებული იდეოლოგიური სტრატეგია იყო, რომელიც მიზნად ისახავდა პროვინციებში რომაული მმართველობის „ბუნებრივად“ დამკვიდრებას. ამ პროცესში ანკარას ტაძარი იყო რეგიონული მოდელი სხვა პროვინციალური ცენტრებისთვის. სოციალური და კულტურული მნიშვნელობა ავგუსტუსისა და რომის ტაძრის მნიშვნელობა მხოლოდ არქიტექტურულსა და ეპიგრაფიკულ ასპექტებში არ ამოიწურება — ის მნიშვნელოვანი წყაროა ანკირას (ძველი ანკარას) ურბანული განვითარების, სოციალურ-ენობრივი სტრუქტურისა და რომაული იმპერიული იდეოლოგიის ადგილობრივად განსახიერებული ფორმებისთვის. ტაძრის ადგილმდებარეობა ქალაქის ადმინისტრაციულ ცენტრთან სიახლოვე — მიანიშნებს მის როლზე როგორც საჯარო პოლიტიკურ-რელიგიურ სივრცეზე. თანამედროვე კვლევების მიხედვით, ტაძარი შესაძლოა ასრულებდა ორეულ ფუნქციას: წმინდა სამეფო კულტთან ერთად იგი შესაძლოა ემსახურებოდა ადგილობრივი გალატიური არისტოკრატიის რიტუალურ აქტივობებსაც, რასაც ადასტურებს ეპიგრაფიკული ფრაგმენტები, სადაც ხსენებულია ადგილობრივი ელიტის წევრები. ტაძრის არქიტექტურაში ასევე შეიმჩნევა რომაულისა და ადგილობრივი ანატოლიური სტილის სინთეზი. ფრონტონის სტრუქტურა, სვეტების შეფარდებები და დეკორაციული ელემენტები შესაძლოა ასახავდეს იმ გალატიურ არქიტექტურულ ტრადიციებს, რომლებიც ადაპტირდა რომაული სტანდარტების შესაბამისად. უნიკალური მოვლენაა ტაძარში განთავსებული წარწერების ენობრივი განაწილება: ლათინური ტექსტი თავმოყრილია შიდა სივრცეში, პრონაოსზე, რაც მიანიშნებს მის ოფიციალურ და ელიტარულ ბუნებაზე, ხოლო ბერძნული ტექსტი განთავსებულია გარეთა კედელზე — რაც ადასტურებს ბერძნულენოვანი მოსახლეობის ფართო გავრცელებას. ამ ენობრივ სტრატიფიკაციას მივყავართ დასკვნამდე, რომ ანკირა იყო ორბილინგვური ქალაქი, სადაც თანაარსებობდა როგორც რომაული ადმინისტრაციული ელიტა, ისე ბერძნულენოვანი ადგილობრივი საზოგადოება. ავგუსტუსის პერიოდში ტაძრის მსგავსი მონუმენტები პოლიტიკურად გამოიყენებოდა იმპერიული ძლიერების საკომუნიკაციო ინსტრუმენტად. ადგილობრივ დონეზე აშენებული იმპერატორისადმი მიძღვნილი ტაძრები იყო რომაული იდენტობის ადგილობრივი გავრცელების მექანიზმები — რაც, თავის მხრივ, ხელს უწყობდა იმპერიული წესრიგის ბუნებრივი აღქმას პროვინციებში. Monumentum Ancyranum ავგუსტუსის გარდაცვალების შემდეგ (ახ. წ. 14 წელს), Res Gestae Divi Augusti-ს ტექსტის ასლები ამოტვიფრეს ტაძრის შიდა კედლებზე ლათინურად (პრონაოსის შიგნით) და ბერძნულად (ცელის გარეთა კედელზე). ეს წარწერები არის ამ დოკუმენტის ძირითადი შემორჩენილი წყარო, ვინაიდან რომში ავგუსტუსის მავზოლეუმის წინ აღმართული ბრინჯაოს სვეტებზე არსებული ორიგინალი წარწერა დაკარგულია. დანარჩენი ორი შემორჩენილი ასლი კი არასრულია. 1907–1908 წლებში კორნელის უნივერსიტეტის ექსპედიციამ აიღო წარწერების ქაღალდის ნამუშევრები (სქუიზები), რომლებიც შემდგომში საფუძვლად დაედო მარიანა მაკკოლეის ეპიგრაფიკულ კვლევებს. ასლები Res Gestae-ს ტექსტით აღჭურვილი პრონაოსის რეალური ზომის ასლი აშენდა დიოკლეტიანეს აბანოების ბაღებში 1911 წლის რომის საერთაშორისო გამოფენისთვის. მოგვიანებით იგი განთავსდა Mostra Augustea della Romanità-ზე 1937 წელს, ხოლო მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ გადატანილი იქნა რომის ცივილიზაციის მუზეუმის IX დარბაზში. იხილეთ აგრეთვე რომისა და ავგუსტუსის ტაძარი (პულა) რომაული ტაძრების სია დამატებითი ლიტერატურა Botteri, P.; Fangi, G. (2003). „The Ancyra Project: the Temple of Augustus and Rome“. In: Ankara, ISPRS Archives, ტ. XXXIV, ნაწილი 5/W12, გვ. 84–88. „Ancyra“, Encyclopædia Britannica (1911). ტ. 1, გვ. 953. რესურსები ინტერნეტში მონუმენტუმ ანქირანუმის შესავალი — LacusCurtius Manar al-Athar-ის ციფრული არქივი — ავგუსტუსის ტაძარი, ანკარა