Sardis

Sardis veya Sardes (Lidce: 𐤮𐤱𐤠𐤭; Grekçe: Σάρδεις; Eski Farsça: 𐎿𐎱𐎼𐎭) Manisa'nın Salihli ilçesine bağlı Sart Mahallesi yakınlarında bulunan ve Lidya devletine başkentlik yapmış antik kenttir. MÖ 1300'de kurulup MS 1200'de yıkılmıştır. Salihli merkezine 9 km, İzmir'e 82 km uzaklıkta olup İzmir-Ankara karayolunun iki yanına yayılmıştır. 2025 yılında Sardis ve Bintepeler Lidya Tümülüsleri, UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne dahil edilmiştir. Konumu ve çevresel özellikleri Gediz (Hermos) Ovası'nda, Paktalos (Sart) Çayı Vadisi'nde, Bozdağ (Tmolos) Dağı'nın kuzey eteğindeki bir tepeye ve çevresine kurulmuştur. Akropol kesimi, ovadan 400 m yüksektedir. Tarihçe Sardes en az 3500 yıl boyunca yerleşim yeri olarak kullanılmıştır. Bu süre zarfında, uluslararası öneme sahip zengin bir şehir ile mütevazı köyler topluluğu arasında gidip gelmiştir. Kuruluş efsaneleri Herodot, şehrin Herakles'in oğulları Herakleidler tarafından kurulduğuna dair bir efsane aktarır. Herodot'a göre Herakleidler, MÖ 1220'de Agron ile başlayıp MÖ 716'da Kandaules ile sona eren 505 yıl boyunca hüküm sürmüşlerdir. Onları, MÖ 716'da Gyges ile başlayıp MÖ 546'da Kroisos (Karun) ile sona eren Mermnadlar izlemiştir. "Sardes" adı ilk olarak Arkaik dönem şairi Sapfo'nun eserinde geçmektedir. Strabon, şehrin asıl adının "Hyde" olduğunu iddia eder. Erken yerleşim Sardes, MÖ 1500'den önce iskan edilmiştir. Ancak, bu katmanların sadece sur dışındaki küçük bölümleri kazıldığı için erken yerleşimin boyutu ve niteliği tam olarak bilinmemektedir. Yerleşime dair kanıtlar büyük ölçüde, Miken Yunanistanı ve Hititlerle benzerlik gösteren Geç Bronz Çağı ve Erken Demir Çağı çömleklerinden oluşmaktadır. 2011 yılı itibarıyla henüz erken dönem anıtsal mimariye dair hiçbir bulguya rastlanmamıştır. Sitenin Neolitik Dönem'den itibaren yerleşim yeri olarak kullanılmış olabileceği, dağınık halde bulunan erken dönem seramik parçalarıyla kanıtlanmıştır. Ancak bunlar bağlam dışı bulunduğundan kesin sonuçlar çıkarılamamaktadır. Erken Bronz Çağı mezarlıkları, Marmara Gölü (Gyges) boyunca 7 mil uzakta, daha sonraki Lidya ve Pers dönemlerine ait seçkin mezarlarının yakınında bulunmuştur. Geç Bronz Çağı'nda bu yerleşim yeri, başkentinin yakınlardaki Kaymakçı'da olduğu düşünülen Seha Irmağı Ülkesi topraklarında bulunuyordu. Hitit metinleri, Seha'nın başlangıçta Hitit kralı II. Murşili'nin yendiği ve böldüğü büyük bir krallık olan Arzava'nın bir parçası olduğunu kaydeder. Bundan sonra Seha, Hititlerin vasal devleti haline geldi ve Miken Yunanları ile arasında önemli bir aracı işlevi görmüştür. Seha halkı ile sonraki Lidyalılar arasındaki ilişki belirsizdir; çünkü bölgede hem kültürel süreklilik hem de kesinti belirtileri mevcuttur. Ne "Sardes" terimi ne de orijinal adı olduğu iddia edilen "Hyde" (Eski Yunancada, Hititçe bir isim olan "Uda"yı yansıtmış olabilir) mevcut herhangi bir Hitit metninde geçmemektedir. Lidya Dönemi MÖ 7. yüzyılda Sardes, Lidya'nın başkenti olmuştur. Buradan Kroisos gibi krallar, doğuda Kızılırmak'a (Halys) kadar uzanan bir imparatorluğu yönetmişlerdir. Şehrin kendisi, sur dışı alanlarla birlikte 108 hektarlık bir alanı kaplıyordu ve 20 metre kalınlığındaki duvarlarla korunuyordu. Akropol, doğal olarak düzensiz dağ yamacını düzeltmek için beyaz kesme taş duvarcılıkla teraslanmıştı. Ziyaretçiler, Bin Tepeler'deki üç devasa tümülüs sayesinde bölgeyi uzaktan fark edebiliyorlardı. Şehrin yerleşim planı ve organizasyonu şu anda yalnızca kısmen bilinmektedir. Şehrin kuzey/kuzeybatısında, konut, ticaret ve endüstriyel alanların bulunduğu geniş bir sur dışı bölgesi vardı. Yerleşim, arkeologların alüvyal metallerin işlendiği çalışma tesislerinin kalıntılarını bulduğu Sart Çayı'na (Paktolos) kadar uzanıyordu. Bölgedeki çok odalı evler, Herodot'un taş ve kerpiç yapı tanımına uymaktadır. Çoğu evin çatısı kil ve samandan yapılmışken, varlıklı sakinlerin çatıları kamu binalarına benzer şekilde kiremit kaplıydı. Evlerde genellikle tanımlanabilir avlular ve yemek hazırlama alanları bulunsa da, henüz bütün bir ev kazılmadığı için Sardes evlerinin iç düzeni hakkında çok az genelleme yapılabilmektedir. Dini kalıntılar arasında, üzerinde adının yazılı olduğu bir çömlek parçasına dayanarak Kibele'ye adanmış olabileceği düşünülen mütevazı bir sunak bulunmaktadır. Alanın başka bir yerinde, kalıntıları arasında mermer aslan heykelleri bulunan muhtemelen Artemis'e adanmış bir tapınak bulunmuştur. Halk arasındaki ibadet pratikleri, sur dışı alanlarda adak olarak gömülmüş yemek takımlarıyla kanıtlanmaktadır. Lidya dönemine Sardes'e ilişkin metinsel kanıtlar arasında, Plinius'un Kroisos'un sarayı olduğu iddia edilen ve kendi zamanında hala orada bulunan kerpiç bir bina hakkındaki anlatımı yer almaktadır. Sardes'in maddi kültürü büyük ölçüde Anadolu ve Ege tarzlarının kendine özgü bir yorumudur. Şehrin zanaatkarları, mühürler ve mücevherler de dahil olmak üzere mühürcülük sanatında uzmanlaşmış gibi görünmektedir. Çömlekleri, Ege ve Anadolu çömlekçilik tarzlarını harmanlamanın yanı sıra, lidyon formu ile çizgili sır ve mermer sır olarak bilinen dekoratif teknikler gibi kendine özgü dokunuşlar da içermektedir. Sardes çömleklerinde anlatı sahneleri nadirdir. İthal Yunan çömlekleri, çağdaş Yunan yazarlarının bahsettiği Lidyalıların "Helenofil tutumuna" tanıklık eder. Bu Yunan yazarlar da Lidyalıların müzik ve tekstilinden etkilenmiş olsalar da, Lidya kültürünün bu yönleri arkeolojik kayıtlarda görülmemektedir. Büyük Kiros tarafından yıkılması Sardes, MÖ 547 civarında Büyük Kiros tarafından fethedilmiştir. Lidya kralı Kroisos'u Pteria Muharebesi ve Timbra Muharebesi'nde yendikten sonra, Persler geri çekilen orduyu Sardes'e kadar takip ettiler ve kısa bir kuşatmanın ardından şehri yağmaladılar. Bu olayın ayrıntıları büyük ölçüde Herodot'un yarı efsaneleşmiş anlatımından bilinse de, yıkım arkeolojik kayıtlarda oldukça belirgindir. Kazı başkanı Nicholas Cahill'in ifadesiyle:Önemli ve iyi bilinen bir tarihi olayın arkeolojik kayıtlarda bu kadar canlı bir şekilde korunması nadirdir; ancak Kiros'un yıkımı şehir genelinde açık ve çarpıcı kalıntılar bırakmıştır.Şehrin surları, bitişikteki yerleşim alanlarına da yayılan devasa bir yangında yandı. Ahşap yapılar ve binaların içindeki objeler kömürleşmiştir. Surlardaki kerpiçler bitişik yapıların üzerine devrilerek, yağmalanmayı ve kurtarma çalışmalarını önlemiş, böylece kalıntıların günümüze ulaşmasını sağlamıştır. Enkazın arasında, şiddetli bir şekilde ölen Lidya askerleri de dahil olmak üzere, rastgele gömülmüş iskeletler bulunmuştur. Bir askerin ön kol kemiklerinde, muhtemelen onu öldüren kafa darbelerini engelleme çabasının başarısız olduğunu gösteren bir savunma kırığı (izole ulna şaft kırığı) tespit edilmiştir. Kısmen iyileşmiş bir kaburga kırığı ise, askerin savaş sırasında hala daha önceki bir yaralanmadan iyileşmekte olduğunu göstermektedir. Ayrıca arkeologlar, yıkılmış bir evde, kırklı yaşlarında artritli bir adamın kısmi iskeletini buldular. İskelet o kadar kötü yanmıştı ki, kasıtlı olarak mı parçalandığı yoksa eksik kemiklerin hayvanlar tarafından mı taşındığı belirlenememiştir. Şehrin her yerindeki enkazda ok uçları ve diğer silahlar ortaya çıkmaktadır; bu da sokaklarda büyük bir savaşın yaşandığını göstermektedir. Farklı stillerdeki silahlar, her iki ordunun da karmaşık bir geçmişe sahip olduğuna işaret eder. Demir şişler ve küçük oraklar gibi ev eşyalarının, sıradan savaş silahlarıyla karışık halde bulunması, yağmalama sırasında sivillerin kendilerini savunmaya çalıştığını düşündürmektedir. Pers Dönemi Yıkımdan sonra Sardes yeniden inşa edilmiş; önemli ve müreffeh bir şehir olmaya devam etmiştir. Bir daha asla bağımsız bir devletin başkenti olmasa da, Sparda satraplığının başkenti olarak hizmet vermiş ve Persepolis'ten başlayan Pers Kral Yolu'nun son durağını oluşturmuştur. Yunan dünyasına açılan bir kapı görevi görmüş ve Lisandros ve Alkibiadis gibi önemli Yunan liderlerinin yanı sıra Pers kralları I. Darius ve Serhas tarafından da ziyaret edilmiştir. Pers dönemi Sardes'ine dair arkeolojik kayıtlarda nispeten az şey görülmektedir. Herodot gibi yazarların Pers dönemine ait merkezi bölgeyi Paktolos deresi boyunca konumlandırmasına dayanarak, şehrin Lidya dönemi surlarının dışında yeniden inşa edilmiş olması bile mümkündür. Şehrin maddi kültürü büyük ölçüde Lidya dönemiyle süreklilik göstermiştir; öyle ki, eserlerin üslubuna bakarak kesin olarak tarihlendirilmesi zorlaşmıştır. Bu dönemin önemli gelişmelerinden bazıları arasında, Lidya alfabesinin yanı sıra Arami alfabesinin benimsenmesi ve "Ahameniş kasesi" olarak anılan çömlek formu yer almaktadır. Dönemin takıları, Pers-Anadolu kültürel melezleşmesini göstermektedir. Özellikle, Perslerin rahip sınıfı arasında altın mücevherlere getirdiği yasak nedeniyle kuyumcular yarı değerli taşlara ve renkli fritlere yönelmişlerdir. Benzer şekilde, topuzlu iğneler ve fibulalar arkeolojik kayıtlardan kaybolmuş; bu da kullanıldıkları giysilerdeki değişiklikleri yansıtmaktadır. Bu döneme ait yapılar arasında, sonraki Artemis Tapınağı'nın muhtemel bir öncüsü ve olası bir Zeus kutsal alanı bulunmaktadır. Metinsel kanıtlar, şehrin Tissafernis ve Genç Kiros Kiros tarafından inşa edilen meyve bahçeleri ve av parklarının yanı sıra Pers cennet bahçeleriyle de bilindiğini göstermektedir. Bu döneme ait mezarlar arasında, kapsamlı mezar eşyaları içeren devasa tümülüsler bulunmaktadır. MÖ 499'da Sardes, Pers yönetimine karşı başlatılan İyonya Ayaklanması'nın bir parçası olarak İyonlar tarafından saldırıya uğramış ve yakılmıştır. Ana kara Yunan şehirlerinin daha sonraki yıkımının, bu saldırının intikamı olduğu söylenir. Themistokles daha sonra Sardes'i ziyaret ettiğinde, Atina'da bizzat adadığı bir adak heykeliyle karşılaşmış ve iadesini talep etmiştir. Helenistik ve Bizans Sardes MÖ 334'te Sardes, Büyük İskender tarafından fethedilmiştir. Granikos Muharebesi'ndeki Pers yenilgisi sırasında yerel satrapın öldürülmesiyle, şehir savaşılmadan teslim edilmiştir. İktidarı ele geçirdikten sonra İskender, eski Lidya geleneklerini ve yasalarını geri getirmiştir. Sonraki iki yüzyıl boyunca şehir, Antigonos Monophthalmos, Lisimahs, Seleukoslar ve Attalidler de dahil olmak üzere Helenistik yöneticiler arasında el değiştirmiştir. MÖ 281'de I. Seleukos ve MÖ 215-213'te III. Antiohos tarafından kuşatılmışsa da, dünyanın en güçlü müstahkem yeri olarak kabul edilen akropolisi aşmayı başaramamışlardır. Şehir bazen kraliyet ikametgâhı olarak hizmet vermiş, ancak bir meclis tarafından yönetilmiştir. Bu dönemde şehir güçlü bir Yunan karakteri kazanmıştır. Çoğu yazıtta Lidya dilinin yerini Yunanca almış ve Yunan kültürel kurumlarının ihtiyaçlarını karşılamak üzere Yunan mimari tarzında büyük binalar inşa edilmiştir. Bu yeni binalar arasında bir prytaneion, gimnasion, tiyatro, hipodrom ve modern ziyaretçiler tarafından hala görülebilen devasa Artemis Tapınağı yer alıyordu. Helenistik kral III. Antiohos tarafından Sardes'e yerleştirilen Yahudiler, burada Sardes Sinagogu'nu inşa ederek Geç Antik Çağ'ın büyük bölümünde varlığını sürdüren bir topluluk oluşturmuşlardır. MÖ 129'da Sardes, Romalıların eline geçmiş ve Asya eyaletinin bir parçası olarak refahını ve siyasi önemini sürdürmüştür. Şehir üç kez neokoros ünvanı almıştır. MS 17 yılında meydana gelen yıkıcı depremin ardından toparlanmasına yardımcı olmak için on milyon sestertius ve geçici bir vergi muafiyeti verilmiştir. Sardes erken bir Hristiyan topluluğuna sahipti ve Asya'nın yedi kilisesinden biridir. Daha sonra ticaret ve ticaretin örgütlenmesi büyük bir zenginlik kaynağı olmaya devam etmiştir. Konstantinopolis, Doğu'nun başkenti olduktan sonra, eyaletleri başkentle bağlayan yeni bir yol sistemi gelişmiştir. Sardes bu nedenle büyük iletişim hatlarından oldukça uzakta kalmış ve önemini kısmen kaybetmiştir. 7. yüzyıldaki yıkıcı Bizans-Sasani Savaşı sırasında, Sardes 615 yılında Pers Şahı Şahin'in Küçük Asya'yı istilası esnasında yağmalanan şehirlerden biriydi. Bizanslılar savaşı sonunda kazanmış olsalar da, Sardes'te oluşan hasar hiçbir zaman tamamen onarılamamıştır. Sardes, MS 295'te kurulan Lidya eyaletinin metropolitlik makamı olma ünvan ve üstünlüğünü korumuştur. MS 10. yüzyılda Konstantin Porfirogennetos tarafından verilen Trakyalılar themaları listesinde Efes ve İzmir'den sonra üçüncü sırada yer almıştır. Ancak, sonraki dört yüzyıl boyunca, bölgedeki önemini koruyan Magnesia ad Sipylum ve Philadelphia eyaletlerinin gölgesinde kalmıştır. Sonraki tarih Sardes 600'lü yıllarda gerilemeye başlamıştır. 1078 yılında Selçuklu Türklerine kaybedilene kadar Bizans İmparatorluğu'nun bir parçası olarak kaldı. 1097 yılında Bizans generali İoannis Dukas tarafından yeniden fethedilmiş; 1204 yılında Venedikliler ve Haçlılar tarafından Konstantinopolis'in yağmalanmasından sonra Bizans İmparatorluğu'nun, daha sonra da İznik İmparatorluğu'nun parçası olmaya devam etmiştir. 1257 yılında Sultan II. İzzeddin Keykâvus, şehirde İkonium'u ele geçiren Moğollara karşı II. Theodoros Laskaris ile görüşerek yardım istemiştir. Theodoros ona primikerios İshak Dukas Murtzuflos komutasında 400 adam vermiştir. Bu desteğe karşılık Keykavus, Laodikya, Kolossai ve Sakaina ile Ypsele adlı iki küçük kaleyi Bizanslılara iade etmiştir. Bizanslıların 1261'de Konstantinopolis'i geri almasının ardından, Sardes ve çevresi yavaş yavaş Gazi emirlerin kontrolüne girmiştir. 1306'da yapılan bir antlaşmayla Cayster (Küçük Menderes) vadileri ve Sardes akropolündeki bir kale onlara devredilmiştir. Şehir, 1402'de Türk-Moğol komutan Timur tarafından ele geçirilip muhtemel yıkımına dek gerilemeye devam etmiştir. 1700'lere gelindiğinde, bölgede yalnızca iki küçük köy mevcuttu. 20. yüzyılda yeni bir kasaba (Sart) inşa edilmiştir. 2025 yılında Sardes, madeni paranın doğduğu yer olması nedeniyle UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne dahil edilmiştir. Araştırma ve kazı Sardis'te gerçekleştirilen kazı çalışmaları, 1910-14 yılları arasında H.C. Butler, 1958-76 yılları arasında ise G. M. A. Hanfmann tarafından yürütülmüştür. Kazı çalışmaları 1977 yılından 2007 yılına kadar C. H. Greenewalt başkanlığında sürdürülmüştür. Sardis'teki kazılar 2008 yılından beri N.D. Cahill tarafından yürütülmektedir. 2009 yılından beri kazı çalışmalarımızı akropolisin doğal tepeleri olarak bilinen Byzfort ve Alanyerde yapılmış, 2013 yılında Kültür ve Turizm Bakanlığı arkeolojik kazı ekibinde 49 arkeolog, ekip elemanı ve uzman çalışmıştır. Yapılan çalışmalar neticesinde Lidya yapılarının daha büyük bir kısmını ortaya çıkarılmış, geçmiş yıllarda olduğu gibi daha üst seviyelerde bulunan Helenistik, Roma ve Bizans devirlerine ait kazı ve kayıt çalışmaları arşivlenmiştir. Tepenin kuzey, güney ve orta kısmında üç açma açılmıştır. Güney açmada erken bir Roma yapısı ortaya çıkarılmıştır. MS 17'de Sardis'i harabeye çeviren depremden sonra yapılan bu yapıda ocaklı bir oda bulunmaktadır. Diğer odanın duvarlarında boyalı desenler vardır. Birinci odanın toprak zemininde olasılıkla adak grubu olabilecek ilginç objeler bulunmuş. Her birinin içinde iki küçük vazo her birinin içinde tunç çivi, tunç iğne ve diğer sivri uçlu maden objeler ve bir sikke, ayrıca bir tarafından belki de çivi veya iğne ile delinmiş bir yumurta bulunmuştur. Sikkeler Neron Devrine tarihlenmektedir. Birinin arka yüzüne aslan resmi kazılmıştır. Bu buluntular 1913'te Artemis Tapınağı kazısında çıkan adaklara oldukça benzemektedir. Diğer odanın zemininin altında benzer bir adak olabilecek küçük bir domuz iskeleti bulunmuştur. Galeri Ayrıca bakınız Ahlatlı Tepecik Höyüğü Kaynakça Dış bağlantılar Sart Amerikan Hafriyat Heyeti8 Ağustos 2020 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. İngilizce ve Türkçe Yazi2402/sardes-antik-kentsalihli--manisa 9 Ağustos 2020 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. Makale.Tekin Gün