İzmit Saat Kulesi

İzmit Saat Kulesi ya da diğer adıyla Kocaeli Saat Kulesi, Kocaeli'nin idarî merkezi İzmit'te bulunan bir saat kulesidir. Hem ilin, hem de şehrin sembolleri arasındadır. 34. Osmanlı Padişahı II. Abdülhamid'in tahta çıkışının 25. yıl dönümünü anma amacıyla, İzmit Mutasarrıflığı tarafından yaptırıldı. Mimar Vedat (Tek) tarafından oluşturulan projenin uygulaması, Mihran Azaryan tarafından yapıldı. 1 Eylül 1900'de temeli atılan kulenin ertesi yıl aynı gün tamamlanması hedeflense de, süreç gecikti ve Eylül 1902'de henüz inşâsı tamamlanamayan kulenin açılışı gerçekleştirildi. Birinci Ulusal Mimarlık Akımı'na uygun bir şekilde Neoklasik Osmanlı mimarisi tarzında bir yapı olan İzmit Saat Kulesi'nde Neoklasik ve İslam mimarisi ayrıntıları kullanılmıştır. Kule, tek katlı kaide kısmı ile üç katlı gövde kısmı olmak üzere iki kare prizmadan oluşur. Kaide kısmının üç cephesinde birer mermer sebil yer alır. İkinci katında bir seyir balkonu bulunan yapının gövdesinde pencereler vardır. Her katında farklı süslemelerin olduğu kulenin dördüncü katının dört cephesinde birer saat bulunur. Yapının çatısı piramidal koni şeklindedir. Tarihi 34. Osmanlı Padişahı II. Abdülhamid'in tahta çıkışının 25. yıl dönümünü anısına İzmit Mutasarrıfı Musa Kâzım Bey'in girişimiyle, İzmit Mutasarrıflığı tarafından Sultan Abdülaziz Kasrı'nın (günümüzde Av Köşkü Saray Müzesi) bahçesinde bir saat kulesi inşa edilme kararı alındı. Yapının projesi Mimar Vedat (Tek) tarafından hazırlansa da, uygulama aşaması Mihran Azaryan tarafından, projede yapılan birtakım değişikliklerle gerçekleştirildi. Saat kulesinin temeli 1 Eylül 1900'de atıldı. Kulede kullanılmak üzere Avrupa'dan getirilen saat, belediyenin vergilerini ödeyememesinden ötürü padişahtan vergi muafiyeti izni alınana kadar gümrükte bekletildi. Bu izin, 3 Nisan 1902 tarihli bir belgeyle çıktı. İnşasının tamamlanması için hedeflenen tarih olan 1 Eylül 1901'e yetiştirilemeyen saat kulesi, tam olarak hazır olmamasına karşın Eylül 1902'de açıldı. Açıldığı dönemde saat kulesinin balkon korkulukları takılmamış, çevre düzenlemesi yapılmamıştı. 1929 yılında kuledeki saatler, Mustafa Şem'i Pek tarafından imal edilen saatlerle değiştirildi. 1970'te SEKA Genel Müdürlüğünün girişimiyle kulede yapılan restorasyon çalışması Şubat 1971'de tamamlandı. 1999'daki depremde, saçakların altındaki payandalar kırıldı. 2006 yılında Kocaeli Büyükşehir Belediyesinin açtığı ihale sonrasında Aralık 2006'da başlayan saat kulesindeki restorasyon çalışmaları, Mart 2007'de tamamlandı. Bu çalışmalar sonrasında kule, geceleri aydınlatılmaya başlandı. İzmit Belediyesi tarafından Ekim 2010'da, saat kulesi ile çevresinde yapılacak düzenleme için bir ihale başlatıldı. Kasım 2007'de sit alanı ilan edilen bu alan, yapılan düzenlemeler sonrasında Haziran 2011'de gerçekleştirilen bir törenle Kültür Tepesi adıyla açılarak günümüzdeki görünümüne ulaştı. Aralık 2013'te arızalanmasının ardından Aralık 2014'te onarım için Millî Saraylar Başkanlığının saatçisine gönderilen kulenin saati, onarımının ardından Nisan 2015'te yerine konuldu. Konumu ve mimarisi Kocaeli ilinin merkezi İzmit'in Kemalpaşa Mahallesi'nde, İzmit Garı'nın kuzeydoğusundaki tepenin üzerinde konumlanan ve ildeki tek saat kulesi olan İzmit Saat Kulesi; Av Köşkü Saray Müzesi'nin çevresindeki parkta bulunur. Neoklasik Osmanlı mimarisi tarzındaki kule, Birinci Ulusal Mimarlık Akımı'nın örnekleri arasındadır. Afife Batur ve Münevver Eminoğlu'na göre "Vedat'ın [Vedat Tek'in] hem Osmanlı hem de Avrupa mimari ögelerini kullanmadaki rahatlığını duyumsatan bir tasarımdır. Hem de Vedat'ın kentsel ölçekte anıtsal biçimler bulmadaki yeteneğini sergiler." Yığma tuğla bir yapı olan kulenin zemin kat duvarları Hereke'den getirilen konglomera, gövdesi ise Akçaova'dan getirilen Kandıra taşıyla kaplanmıştır. Kenarları pahlanmış kare prizma biçimindeki saat kulesinin gövdesi, 3,65 × 3,65 m planlı kare prizma bir kaide üzerinde yükselir. Kulenin yüksekliği 16,4 m olup enlemesine üç silme ile, her birinde farklı mimari uygulama ve süslemelerin kullanıldığı dört kata bölünmüştür. Kaide kısmının her bir köşesinde ikişer sütun bulunurken üç kenarında birer sebil, bir kenarında ise giriş kapısı yer alır. Eşkenar dörtgen dilimli başlıklara sahip sütunların üst bölümünde sekizer dilimli, iç içe geçmiş panolar vardır. Panoların ortalarındaki konsol biçimli, herhangi bir taşıyıcı işlevi olmayan dekoratif amaçlı Ampir üsluplu payandalarda; kır çiçekleri, akantuslar, inci tanesi ve dilimli kanelürler tasvir edilmiştir. Silmeyle çevrili, basık yuvarlak kemerli niş şeklinde olan mermer sebillerin her birinin elips şeklinde birer teknesi bulunur. Bu teknelerin her iki kenarında, stilize olmuş birer akantus yaprağı motifi ile kanelürlü dilimler yer alır. Her bir tekne birer ayağa oturtulmuştur ve bu ayaklar, akantus, inci dizileri ve kanelürlerle süslenmiştir. Sebillerin aynalıklarında, üç dilimli bir şekil içerisinde hilal ve yıldız; hilal ve yıldızın altında ise kurdeleyle sarılmış, karşılıklı bir sıra ikili yapraklar ile menekşeden oluşan, üst kısmı tek bir yaprakla son bulan çelenk biçimli bir kıvrık dal tasviri vardır. Aynalıkların iki yanında bulunan ve diklemesine aşağıya doğru inen dilimlerin üst kısımlarında birer stilize kır çiçeği motifi, üst kısımlarında ise kilit taşı benzeri çıkıntılarda çeşitli bitkiler ile dilimli motifler işlenmiştir. Sebillerin alınlıklarında ve kule kapısının üzerinde kitabeler yer alır. Okunabilen tek kitabe olan batı cephesindeki kitabede "1318 Belediye etti inşa bu kule ile çeşme-i Seyyit Kamari'ye" yazar. Bu kitabelerin her iki yanında birer adet bulunan panolarda, kır çiçekleri ve yapraklardan oluşan birer çelenk kompozisyonu işlenmiştir. Giriş kapısının yanındaki Türkçe kitabede ise kulenin, SEKA tarafından 1970'te onarıldığı yazılıdır. İkinci katta, büyük prizma olan kaideden küçük prizma olan gövdeye geçiş kısmında, altındaki sütunlara oturacak biçimde çıkma yapılarak dışa doğru genişletilmiş bir balkon bulunur. Demir korkulukları bulunan balkonun dört cepheden çevrelediği katın dört köşesinde, dekoratif amaçlı kanelürlü sütunlar yer alır. Bu katın her cephesinde birer adet bulunan İslam mimarisi tarzındaki pencerelerin kaş kemerleri, her iki yanlarından, sütun başlığı gibi alınmış kare profilli pilasterlere oturtulmuştur. Katta kullanılan tüm sütunların Neoklasik başlıklarında volütler, kanelürlü desenler ve bitki motifleri yer alır. Katın köşesinde yer alan sütunların üçüncü kata ulaşan başlıklarına kaideli, şişkin gövdeli ve dairesel başlıklı, üzeri bitki motifleriyle süslenmiş birer nesne yerleştirilmiştir. Kulenin üçüncü katının da her cephesinde birer adet, silmeli ve kaş kemerli pencereye yer verilmiştir. Bu kattaki kaş kemerler her iki yanlarından, hem üstünde hem de altında birer adet, kısmen sütun başlığına benzer, çıkıntı yapan ve iç kısımlarına stilize olmuş akantus yapraklarının işlendiği sövelere oturur. Pencerelerin alt kısımlarındaki ortalanmış dairesel mermer kartuşlar içerisinde II. Abdülhamid'in tuğraları bulunur. Bu kartuşların her iki yanında bitişik bir biçimde, "C" şeklinde kıvrımlı birer akantus yaprağı vardır. Üst ve alt kenarlarının ucunda birer rozet motifinin bulunduğu bu akantusların iç kısımlarında, bordür şeklinde devam eden testere dişi motifi bulunur. Akantus motiflerinin altlarına birer inci tanesi işlenmiştir. Pencere balkonları ile katın cephesini, kuş saraylarına benzer, yüzeyinde kare şeklindeki boşlukların olduğu bir düzenleme çevreler. Üçüncü katın pahlanmış köşelerinde, bir daire bir elips şeklinde olmak üzere, dördüncü katı belirleyen silmelere kadar uzanan bir pano dizisi yer alır. Saat odasının yer aldığı dördüncü katın dört cephesine de 80 cm çapında yuvarlak birer saat kadranı yerleştirilmiştir. Saat çanı, her saat başında saat sayısı kadar, her yarım saatte bir ise bir kere çalar. Saatlerin üzerinde, kuleyi meander motifli bir friz çevreler. Her bir saatin etrafında, köşelerinin içerisinde stilize olmuş birer kır çiçeği ile akantus yapraklarının yer aldığı üçer pencere kuşağı bulunur. Kurşun kaplı çatı kısmı, piramitsel ve saçaklı bir koni ile örtülmüştür ve her cephedeki saçağın altında, biri büyük sekizi küçük olmak üzere payanda şeklinde, süsleme amaçlı taşıyıcı görünümlü çıkıntılar işlenmiştir. Bu çıkıntıların üzerleri ve çevreleri çiçek ve bitki motifleri ile kanelürlerle kuşatılmıştır. Batur, bu çatıyı "gotik anımsatma" olarak tanımlamıştır. Sembolik değeri ve kültürel etkileri İzmit Saat Kulesi, hem İzmit'in hem de Kocaeli'nin sembollerinden birisidir. Kocaeli Büyükşehir Belediyesinin logosunda, saat kulesinin bir tasvirine yer verilmiştir. Beyoğlu, İstanbul'da bulunan ve Mayıs 2003'te açılan Miniatürk'te; Mayıs 2004'te Konyaaltı, Antalya'da açılan ve 2018'de Kepez'e taşınan Dokuma Park Açık Hava Müzesi'nde; Safranbolu'da bulunan ve 2012'de açılan Zamanın Tanığı Saat Kuleleri Parkı'nda İzmit Saat Kulesi'nin birer maketi yer alır. Türkiye'deki bazı saat kulelerinin yer aldığı pul serisinin Ekim 2001 tarihli bir pulu ile İzmit Belediyesinin girişimi sonucunda PTT tarafından 2017'de basılan ve şehirdeki bazı mekânların fotoğraflarının yer aldığı pul serisindeki pulların birinde, İzmit Saat Kulesi'nin fotoğrafına yer verilmiştir. Dünya Çocuk Günü, Dünya Kalp Günü, Dünya Otizm Farkındalık Günü, Kadına Yönelik Şiddete Karşı Uluslararası Mücadele Günü, gibi belirli günlere ya da haftalara dikkat çekme veya onları anma; İkinci Dağlık Karabağ Savaşı'nda Azerbaycan'a verilen desteği gösterme gibi çeşitli farkındalık girişimleri, kutlama ya da anma günlerinde kule, farklı renklerle aydınlatılır. Notlar Kaynakça Özel Genel Acun, Hakkı (1994). Anadolu Saat Kuleleri. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayınları. ISBN 9751606306. Biçici, H. Kamil (2018). "Geçmişten günümüze körfezin parıldayan incisi: İzmit Saat Kulesi". Selvi, Haluk; Şirin, İbrahim; Çelik, M. Bilal; Yeşildal, Ali; Narin, Resül (Ed.). Uluslararası Çoban Mustafa Paşa ve Kocaeli Tarihi-Kültürü Sempozyumu-IV Bildirileri (PDF). 1. İzmit: Kocaeli Büyükşehir Belediyesi, Kültür ve Sosyal İşler Dairesi Başkanlığı Yayınları. ISBN 9786055116545. 24 Aralık 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 24 Aralık 2020. Kaya, Şennur (Temmuz 2008). Tanzimat'tan Cumhuriyete İzmit Kenti (doktora). 1. İstanbul: İstanbul Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. Dış bağlantılar Wikimedia Commons'ta İzmit Saat Kulesi ile ilgili çoklu ortam belgeleri bulunur