ედირნეს სასახლე

ედირნეს სასახლე (თურქ. Edirne Sarayı), ან ძველად ახალი იმპერიული სასახლე (თურქ. Saray-ı Cedid-i Amire) — ოსმალეთის სულთნების ყოფილი რეზიდენცია ედირნეში (რომელიც იმ დროს ადრიანოპოლის სახელით იყო ცნობილი). ის აშენდა იმ ეპოქაში, როდესაც ქალაქი იმპერიის დედაქალაქს წარმოადგენდა. სასახლის შენობათა მხოლოდ მცირე ნაწილმა მოაღწია დღემდე, თუმცა ამჟამად სარეკონსტრუქციო სამუშაოები მიმდინარეობს. სასახლის ისტორია სასახლე აშენდა სანადირო ადგილას, ტყიან ტერიტორიაზე, რომელიც მოიცავდა 30-35 ჰექტარს . ის მდებარეობდა ქალაქის ჩრდილოეთით, თუნჯას მდინარის დასავლეთ ნაპირზე. მშენებლობა დაიწყო 1450 წელს მურად II-ის მმართველობის დროს (1421-1444, 1446-1451), მაგრამ სულთნის გარდაცვალების გამო შეჩერდა. გარკვეული დროის შემდეგ, სამუშაოები განახლდა და 1475 წელს ის მეჰმედ დამპყრობელმა დაასრულა. შემდგომ წლებში, სასახლე უწყვეტად შენარჩუნდა და გაფართოვდა ახალი ნაგებობებით სულეიმან დიდებულის (1520-1566), აჰმედ I-ის (1603-1617), მეჰმედ IV-ის (1648-1687), აჰმედ II-ის (1691-1695) და აჰმედ III-ის (1703-1730) მმართველობის დროს. სასახლე გამოუყენებელი იყო 1718 წლიდან, როდესაც აჰმედ III-მ თავისი რეზიდენცია სტამბოლში გადაიტანა, 1768 წლამდე, როდესაც ქალაქში მუსტაფა III (1757-1774) დაბრუნდა. ამ ნახევარსაუკუნოვანი სიცარიელის განმავლობაში, სასახლე ნგრევის პირას მივიდა. დაზიანებას ხელი შეუწყო 1752 წლის მიწისძვრამ და 1776 წლის ხანძარმა ქალაქში. 1825 წელს, სასახლის ზოგიერთი ნაწილი მაჰმუდ II-მ (1808-1839) შეაკეთა. სასახლე ძლიერ დაზიანდა, როდესაც 1829 წელს ედირნეს ოკუპანტმა რუსულმა ძალებმა ის სამხედრო ბანაკად გამოიყენეს. 1868-1873 წლებში, სასახლის კომპლექსის მრავალი შენობა ქალაქის იმჟამინდელმა გუბერნატორებმა აღადგინეს. საბოლოოდ, სასახლე დიდწილად განადგურდა, როდესაც 1877-1878 წლების რუსეთ-თურქეთის ომის დროს მოახლოებული რუსული ძალების შიშით, ედირნეს გუბერნატორის ბრძანებით, იქვე მდებარე საბრძოლო მასალების საწყობი მიზანმიმართულად ააფეთქეს. დანგრეული სასახლის სტრუქტურული ელემენტები მოგვიანებით სხვაგან გამოსაყენებლად გაიძარცვა. არქეოლოგმა მუსტაფა ოზერმა, ბაჰჩეშეჰირის უნივერსიტეტიდან, რომელიც ამ ტერიტორიაზე გათხრებს ხელმძღვანელობს, განაცხადა, რომ მათ მოიპოვეს სასახლის კომპლექსის რამდენიმე ფოტო, რომლებიც მის განადგურებამდე იყო გადაღებული. სავარაუდოდ, რუსი ფოტოგრაფი დიმიტრი ერმაკოვი, რომელიც, ისტორიული ჩანაწერების თანახმად, 1877–1878 წლების რუსეთ-თურქეთის ომში არმიის ტოპოგრაფად მუშაობდა, 1870-იან წლებში სადაზვერვო მიზნით ესტუმრა ედირნეს და ქალაქი ქუჩა-ქუჩა გადაიღო. ოზერი ხაზს უსვამს სასახლის ფოტოების მნიშვნელობას აღდგენითი და სარესტავრაციო სამუშაოებისთვის და მიიჩნევს, რომ მეტი ფოტოც არსებობს. არქიტექტურა სასახლის კომპლექსი მოიცავდა 72 სხვადასხვა ნაგებობას, 117 ოთახით, 14 კოშკით, 18 სააბაზანოთი (ჰამამით), 8 მეჩეთით, 17 ჭიშკრითა და 13 სარდაფით. მისი დიდების ხანაში, სასახლის ტერიტორიაზე მცხოვრებ დაახლოებით 34,000 ადამიანს დაახლოებით 6,000 მსახური ემსახურებოდა. სასახლის მთავარ შენობას ეწოდებოდა პანორამული პავილიონი, რომელიც ასევე ცნობილი იყო როგორც „იმპერიული ტახტი“. ის შედგებოდა სულთნის ოთახისგან, დროშის ოთახისგან, ბიბლიოთეკისგან, მეჩეთისა და სხვა ოთახებისგან. პავილიონის სამხრეთით, დაემატა სამი მომიჯნავე პავილიონი მეჰმედ IV-სთვის, მუსტაფა II-სა და აჰმედ III-სთვის. ამ შენობების გაგრძელებაზე განლაგებული იყო ჰარემის ოთახები ვალიდე სულთნისთვის (დედა დედოფალი), სულთნის ოთხი მეუღლისთვის, შეჰზადეებისთვის, ქარიეებისთვის (ოდელისკები), ოფიცრებისა და მცველებისთვის, ასევე იქ იყო საავადმყოფო და მისაღები დარბაზი. პავილიონის დასავლეთით, მისაღები დარბაზის წინ, მდებარეობდა „ბედნიერების კარიბჭე“ („ბაბ უს-სა'ადე“). სასახლის ირგვლივ ტერიტორიის სტრუქტურირება მოხდა ბაიაზიდ II-ის (1481-1512) მიერ თუნჯას მდინარის კალაპოტის მოკირწყვლითა და მდინარის ნაპირებზე კაშხლების აგებით. ედირნეს სასახლე, ასე ვთქვათ, მეორე სტრუქტურირების ეპოქაში შევიდა სულეიმან დიდებულისა და მისი მთავარი არქიტექტორის, მიმარ სინანის (დაახლ. 1489/1490-1588) დროს. ამ პერიოდში სასახლის დიზაინის შეცვლა მოხდა, მისი ლანდშაფტური ტოპოგრაფია რეორგანიზებულ იქნა და წყალმომარაგების პრობლემები მოგვარდა. მიმარ სინანმა სასახლისთვის გამდინარე წყალი ხელმისაწვდომი გახადა არხის მეშვეობით, რომელიც იმ წყლის რესურსისგან გამოიყვანა, რომელიც ედირნეს ქალაქისთვის მოიპოვა ახლომდებარე სოფელ თაშლიმუსელიმიდან. სასახლის წყალმომარაგების არხისგან დატბორვისგან დასაცავად, არხი აშენდა სასახლის გარშემო წრიული რკალის სახით, რომელიც თუნჯას მდინარეს სარაჩჰანეს ხიდთან უერთდებოდა. თუნჯას მდინარემ და წყალმომარაგების არხმა სასახლის ტერიტორიის გარშემო, თავდაცვითი კედლის აგება არასაჭირო გახადა. სხვა ნაგებობები, რომლებიც დაემატა, მოიცავს იმადიეს პავილიონს, რომელიც აშენდა მურად IV-ის (1623-1640) მიერ, ისევე როგორც მსვლელობის პავილიონი, იფთარის სახლი, სანადირო (ბულბულის) სახლი და მებაღის სახლი, რომლებიც აშენდა მეჰმედ IV-ის (მ1648-1687) მიერ. პანორამული პავილიონი და ბედნიერების კარიბჭე 2001 წელს, არქეოლოგიური სამუშაოები დაიწყო სასახლის კარიბჭესთან – „ბედნიერების კარიბჭესთან“ – და „მისაღები დარბაზის“ ტერიტორიაზე. ეროვნული სასახლეების ადმინისტრაციის სპონსორობით, სარესტავრაციო სამუშაოები 2004 წელს დასრულდა. დაგეგმილია, რომ სასახლის მთელი შენობა აღდგება და გამოყენებული იქნება როგორც საერთაშორისო კონგრესების ცენტრი. თავისი არქიტექტურის გამო, ჯიჰანიუმა ქასრი სასახლის კომპლექსის ყველაზე მნიშვნელოვანი ნაწილია. ის აშენდა 1450-1451 წლებში და წარმოადგენს შვიდსართულიან ნაგებობას, რომლის თავზეც რვაკუთხა ოთახია განთავსებული. ის შედგებოდა „იმპერიული ოთახისგან“, დროშის ოთახისგან, ბიბლიოთეკისა და მეჩეთისგან. ის საუკუნეების განმავლობაში შენარჩუნდა, ხოლო გარე კიბე აბდულაზიზმა (1861-1876) დაამატა. ამ ტერიტორიაზე პირველადი არქეოლოგიური გათხრები 1956 წელს ჩატარდა. ქვიშის პავილიონი-აბანო 2000 წელს, ქვიშის პავილიონის აბანოში და მის ირგვლივ ჩატარდა არქეოლოგიური სამუშაოები, რამაც წყალმომარაგების სისტემის არსებობა გამოავლინა. დამპყრობლის მეჰმედის მიერ აშენებული ეს მარტივი აბანო მოიცავს სამ საბანაო განყოფილებას – „თბილ ოთახს“ , „ნახევრად თბილ ოთახს“ და „გრილ ოთახს" – რომლებიც სამი პატარა გუმბათის ქვეშ არის განთავსებული და ერთ მხარეს აივანი აქვს. აბანო სასახლეს ბილიკით უკავშირდებოდა. იმპერიული სამზარეულო მთავარი ეზოს სამხრეთით განთავსებული იყო იმპერიული სამზარეულო. ეს არის გრძელი, წაგრძელებული მართკუთხა გეგმის შენობა, რომელიც რვა გუმბათის ქვეშ მდებარეობს. შენობის ჩრდილოეთის ფასადი მნიშვნელოვანწილად გამქრალი იყო. დღესდღეობით შენობა რესტავრირებულია. სალოცავი პლატფორმა ქვიშის პავილიონის აბანოს ჩრდილო-აღმოსავლეთით მდებარეობს სალოცავი პლატფორმა, რომელიც აშენდა XVI საუკუნის მეორე ნახევარში. მირჰაბის (ლოცვის ნიშა) უკან განთავსებულია შადრევანი. სამართლის პავილიონი სამართლის პავილიონი, ანუ „საგანგებო სასამართლოს პავილიონი“, ააგო მიმარ სინანმა სულთან სულეიმან ქანუნის (კანონმდებლის) ბრძანებით, 1562 წელს. ის გამოიყენებოდა დივანის (იმპერიული საბჭოს) სხდომებისა და უზენაესი სასამართლოს ჩასატარებლად. შენობა სართულების მიხედვით ფუნქციურად იყო დაყოფილი: პირველ სართულზე შერბეთხანა იყო განთავსებული, მეორე სართულზე დივანის მწიგნობრები (მდივნები) მუშაობდნენ, ხოლო დივანის საბჭო იკრიბებოდა უმაღლეს სართულზე, მარმარილოს დარბაზში. მარმარილოს დარბაზის შუაში აუზი მდებარეობდა, ხოლო ფადიშაჰის ტახტის უკან კი საიდუმლო ოთახი იყო მოწყობილი. ქანუნის ხიდი ქანუნის ხიდი, რომელიც მდინარე ტუნჯაზე გადის, სასახლის ბაღს ქალაქს უკავშირებს. მას სახელი სულეიმან დიდებულის პატივსაცემად ეწოდა, რომელიც თურქულად ცნობილი იყო როგორც "ქანუნი" ("კანონმდებელი"). ხიდი აშენდა 1553-1554 წლებში. მისი სიგრძეა 60 მ (200 ფუტი) და შედგება ოთხი თაღისგან. შემოგარენი ბალკანეთის ომების მემორიალური სასაფლაო განთავსებულია სასახლის კომპლექსის ტერიტორიის უშუალოდ აღმოსავლეთით. სანადირო (ბულბულის) ლოჟა სანადირო (ბულბულის) ლოჟა, რომელიც აშენდა 1671 წელს მეჰმედ IV-ის, იგივე მეჰმედ მონადირის მიერ, ნაწილობრივ შემორჩენილია. ის 2002 წელს ჩატარებული რესტავრაციის შემდეგ დღესაც გამოიყენება. სქოლიო