ანატოლიური ცივილიზაციების მუზეუმი

ანატოლიური ცივილიზაციების მუზეუმი (თურქ. Anadolu Medeniyetleri Müzesi) — მდებარეობს ანკარის ციხესიმაგრის სამხრეთით, ათფაზარის რაიონში ანკარა, თურქეთი. იგი მოიცავს ძველ ოსმალურ მაჰმუთ ფაშას ბაზრის საწყობის შენობასა და ქურშუნლუ-ჰანს. მუსტაფა ქემალ ათათურქმა გამოთქვა სურვილი ხეთების მუზეუმის შექმნის შესახებ, შენობა შეიძინა იმ დროის კულტურის მინისტრმა ხამით ზუბეირ ქოშაიმ , ეროვნული განათლების მინისტრ საფეთ არიქანისაგან. რეკონსტრუქციისა და შეკეთების დასრულების შემდეგ (1938–1968), შენობა საზოგადოებისთვის გაიხსნა როგორც ანკარის არქეოლოგიური მუზეუმი. დღეს ქურშუნლუ-ჰანი, რომელიც გამოიყენება ადმინისტრაციულ შენობად, მოიცავს სამუშაო ოთახებს, ბიბლიოთეკას, საკონფერენციო დარბაზს, ლაბორატორიასა და სახელოსნოს. ძველი ბაზრის შენობაში დაცულია ექსპონატები. მუზეუმში გამოფენილია ანატოლიური არქეოლოგიის მრავალი ექსპონატი. ისინი იწყება პალეოლითური ეპოქიდან და ქრონოლოგიურად გრძელდება ნეოლითური, ადრეული ბრინჯაოს, ასურული სავაჭრო კოლონიების, ხეთების, ფრიგიელების, ურარტელების, ბერძნული, ელინისტური, რომაული, ბიზანტიური, სელჩუკური და ოსმალური პერიოდებით. ექსპონატების ფართო კოლექცია გათხრების შედეგადაა აღმოჩენილი ქარაინში, ჩათალჰიუქში, ჰაჯილარში, ჯანჰასანში, ბეიჯე-სულთანში, ალაჯაჰიუქში, ქიულთეპეში, აჯემჰიუქში, ბოღაზქოიში (გორდიონი), ფაზარლიში, ალთინთეფეში, ადილჯევაზსა და პათნოსში. ოქროს, ვერცხლის, შუშის, მარმარილოს და ბრინჯაოს ნამუშევრების ექსპონანტები თარიღდება ძვ. წ. I ათასწლეულის მეორე ნახევრით. მონეტების კოლექციები, რომლებშიც ნიმუშებია პირველად მოჭრილი ფულიდან თანამედროვე დრომდეა, წარმოადგენს მუზეუმის იშვიათ კულტურულ განძეულობას. ანატოლიური ცივილიზაციების მუზეუმს 1997 წლის 19 აპრილს შვეიცარიაში მიენიჭა „ევროპის წლის მუზეუმის“ სტატუსი. ისტორია ანკარაში პირველი მუზეუმი დაარსდა კულტურის მდივნის მუბარეკ გალიპ ბეის მიერ, 1921 წელს, ანკარის ციხესიმაგრის ნაწილში, რომელსაც აკქალე ეწოდებოდა. ამ მუზეუმის გარდა, ასევე შეგროვდა ავგუსტუსისა და რომის ტაძრის ანკარის რომაული აბანოების არტეფაქტები. ათათურქის რეკომენდაციითა და ცენტრში „ეთი მუზეუმის“ შექმნის მიზნით, რეგიონიდან ხეთების არტეფაქტები გაიგზავნა ანკარაში და ამიტომ საჭირო გახდა უფრო დიდი მუზეუმი. იმ დროინდელი კულტურის დირექტორი, ხამით ზუბეირ ქოშაი და განათლების მინისტრი საფეთ არიქანი ურჩევდნენ მაჰმუთ ფაშას ბაზრისა და ხანის შეკეთებას და მუზეუმად გადაკეთებას. ეს რეკომენდაცია მიღებულ იქნა და რესტავრაცია გაგრძელდა 1938-დან 1968 წლამდე. ბაზარი, სადაც გუმბათოვანი ნაგებობაა, შეკეთების დასრულების შემდეგ 1940 წელს, კომიტეტმა გერმანელი არქეოლოგის ჰ. გ. გუტერბოკის ხელმძღვანელობით მოაწყო მუზეუმი. 1943 წელს, როცა შენობის შეკეთება ჯერ კიდევ მიმდინარეობდა, შუა ნაწილი ვიზიტორებისთვის გაიხსნა. ამ ნაწილის სარემონტო პროექტები განხორციელდა არქიტექტორ მაჯით ქურალის მიერ და ტენდერის საფუძველზე სარემონტო სამუშაოები შეასრულა არქიტექტორ ზუჰთუ ბეიმ. 1948 წელს მუზეუმის ადმინისტრაციამ დატოვა აკქალე როგორც საწყობი სახლი, და მუზეუმი განათავსა ქურშუნლუ ხანის ოთხ ოთახში, რომლის შეკეთებაც დასრულებული იყო. გუმბათოვანი ნაგებობის გარშემო ნაწილის რესტავრაციისა და გამოფენის პროექტები მომზადდა და განხორციელდა არქიტექტორ იჰსან ქიიღის მიერ. ხუთი მაღაზია დარჩა თავის ორიგინალურ ფორმაში, და მაღაზიებს შორის კედლები გაანადგურეს და ამრიგად მოწოდებულ იქნა დიდი ადგილი გამოფენისთვის. მუზეუმის შენობამ მიაღწია თავის დღევანდელ სტრუქტურას 1968 წელს. ქურშუნლუ ხანი, რომელიც გამოიყენება ადმინისტრაციული შენობის სახით, ყოფს კვლევით ოთახებს, ბიბლიოთეკას, საკონფერენციო დარბაზს, ლაბორატორიასა და სახელოსნოებს, ხოლო მაჰმუთ ფაშას კამარისებრი ბაზარი გამოიყენება გამოფენის დარბაზად. შენობები ანატოლიური ცივილიზაციების მუზეუმი მდებარეობს ორ ოსმალურ შენობაში, რომლებიც განთავსებულია ანკარის ციხესიმაგრესთან ახლოს, ანკარის ისტორიულ ათპაზარის რაიონში. ერთ-ერთი შენობა არის მაჰმუთ ფაშას ბედესთენი და მეორე არის ქურშუნლუ ხანი (ფუნდუკი, ქარვასლა). მაჰმუთ ფაშას ბედესთენი აშენდა მაჰმუთ ფაშას მიერ, მეჰმედ II დამპყრობლის ერთ-ერთი მინისტრის (ვეზირის) მიერ 1464-1471 წლებში. შენობას არ აქვს რაიმე წარწერები. ზოგიერთ წყაროში ჩაწერილია, რომ აქ იყო გავრცელებულ სუფთა ანგორას ტანსაცმელი. შენობის დიზაინი კლასიკური ტიპისაა. არის 10 გუმბათი, რომელიც დაფარავს მართკუთხედს, რომელიც შექმნილია ადგილის შემოსასაზღვრად, და არის 102 მაღაზია, რომლებიც ერთმანეთის პირისპირ დგას. ისტორიული ჩანაწერებისა და რეესტრის წიგნების მიხედვით, ქურშუნლუ ხანი აშენდა როგორც ფონდი (ვაქფი) მეჰმეთ ფაშას (მეჰმეთ დამპყრობლის ვეზირის) ღვთისმოსაობის დაფინანსებისთვის უსქუდარში, სტამბოლში. მასაც არ აქვს რაიმე წარწერები. 1946 წელს შეკეთების დროს აღმოჩნდა მურათ II-ის პერიოდის მონეტები. ნიშნები მიუთითებს, რომ ხანი ცხოვრობდა მეთხუთმეტე საუკუნეში. ხანს აქვს ოსმალური პერიოდის ხანების ტიპიური დიზაინი. შუაშია ეზო და არკადა ისინი გარშემორტყმულია ორსართულიანი ოთახებით. მიწისზედა სართულზე არის 28 ოთახი, პირველ სართულზე 30 ოთახი. ოთახებს აქვს ღუმლები. მიწისზედა სართულზე ოთახების დასავლეთ და სამხრეთ მიმართულებით არის „L“ ტიპის ბეღელი. ხანის ჩრდილოეთ მხარეს არის 11 მაღაზია და აღმოსავლეთ მხარეს 9 მაღაზია და 4 მაღაზია ერთმანეთის პირისპირ ბაღის შიგნით. ფუნდუკი (ხანი) აშენდა მეჰმეთ ფაშას მიერ და 1467 წელს მეჰმეთ ფაშა დაწინაურდა პრემიერ-მინისტრად (დიდი ვეზირი). მაჰმუთ ფაშას ბრძანებით აშენდა კამარისებრი ბაზარი. მან შეინარჩუნა თავისი თანამდებობა 1470 წლამდე. მას ჰქონდა თავისი მეჩეთი, სუპისხანა და მედრესე უსქუდარში, და მისი ცხედარი იქ არის დაკრძალული. ეს ორი შენობა, რომლებიც დღეს მუზეუმს შეადგენს, მიატოვეს 1881 წელს ხანძრის შემდეგ. გამოფენილი არტეფაქტები პალეოლითის ხანა (....ძვ. წ. 8000): მუზეუმში წარმოდგენილია ანტალიის ქარაინის მღვიმეში აღმოჩენილი ნიმუშები. პალეოლითის ხანის ადამიანები იყვნენ მონადირე-შემგროვებლები, რომლებიც იყენებდნენ ქვისა და ძვლის იარაღებს. ქვის იარაღები სამ დროით კატეგორიაში არის გამოფენილი: ქვედა პალეოლითის ხანა, შუა პალეოლითის ხანა და გვიანი ზედა პალეოლითის ხანა. ნეოლითის ხანა (ძვ. წ. 8000-5500) : ამ ხანაში გაჩნდა პირველი სოფლები და დაიწყო მიწათმოქმედება. ჩათალჰოიუქისა და ჰაჩილარის არტეფაქტები, რომლებიც ნეოლითის ხანის ორი ყველაზე მნიშვნელოვანი ადგილია, ამ განყოფილებაში არის გამოფენილი. კოლექცია მოიცავს დედა ღვთაების სკულპტურებს, კედლის ნახატებს, თიხის ფიგურებს, ბეჭდებს, თიხის ჭურჭელს და ძვლისგან დამზადებულ სოფლის მეურნეობის იარაღებს. ამ გამოფენის ყველაზე შთამბეჭდავი ნაწილებია ძვ. წ. VII ათასწლეულის ნადირობის სცენა თაბაშირზე, ჩატალჰეიუკის ოთახის რეპროდუქცია კედელზე ჩამაგრებული ხარის თავებით, დედა ღვთაება კიბელეს (მოგვიანებით კიბელე) სკულპტურა, ობსიდიანის იარაღები, ჰასანის მთის ამოფრქვევის კედლის ნახატები და ლეოპარდის კედლის ნახატები. ქალკოლითის ხანა (სპილენძ-ქვის) (ძვ. წ. 5500-3000): ქვის იარაღების გარდა, ამ ხანაში სპილენძს ამუშავებდნენ და ყოველდღიურ ცხოვრებაში იყენებდნენ. ჰაჯილარში, ჯანჰასანში, თილქითეპეში, ალაჯაჰეიუქში და ალიშარ ჰუიუქში აღმოჩენილი არტეფაქტები მუზეუმში არის გამოფენილი. კოლექცია მოიცავს ქვისა და ლითონის იარაღების დიდ კოლექციას, ღვთაების ფიგურებს, ბეჭდებს და დეკორატიულ სამკაულებს. ადრეული ბრინჯაოს ხანა (ძვ. წ. 3000-1950): ანატოლიის მკვიდრებმა სპილენძი და კალა შეადნეს და ძვ. წ. 3000 წლის დასაწყისში ბრინჯაო გამოიგონეს. ისინი ასევე ამუშავებდნენ ცნობილ ლითონებს ჩამოსხმისა და ჩაქუჩების ტექნიკით. ალაჯაჰეიუქის სამეფო საფლავებში სამარხ ინვენტარად დაკრძალული ძვირფასი ლითონის არტეფაქტების გარდა, ჰასანოღლანის, მაჰმათლარის, ესქიაპარის, ჰოროზთეპეს, ქარაოღლანის, მერზიფონის, ეთიოქუშუს, აჰლათლიბელის, ქარაიავშანის, ბოლუს, ბეიჯესულთან სემაჰეიუკის, ქაროზ-თილქითეპეს არტეფაქტები წარმოდგენილია მუზეუმის ძველი ბრინჯაოს ხანის განყოფილებაში. ბრინჯაოს ხანის გამოფენაზე დომინირებენ ხათი ტომები. კოლექცია მოიცავს მზის დისკებს, ირმის ფორმის ქანდაკებებს, ქალის ფიგურების თხელ ვერსიებს და ოქროს სამკაულებს. ასევე არის დაკრძალვის ცერემონიის რეკონსტრუქცია, რომელიც ხაზს უსვამს ამ უძველესი ხალხის რელიგიურ პრაქტიკებს. ასურული ვაჭრობითი კოლონიები (ძვ. წ. 1950-1750): ამ პერიოდში ანატოლიაში პირველად გაჩნდა წერა. აკადური ხანიდან მესოპოტამიელები იცნობდნენ ანატოლიის რესურსებსა და სიმდიდრეს. შედეგად, ისინი ჩაბმულნი იყვნენ ფართო სავაჭრო ურთიერთობებში, რომელსაც ასურელები ხელმძღვანელობდნენ და მათთან ერთად მოიტანეს თავიანთი ენა და ცილინდრული ბეჭდები, რაც მოგვიანებით წერის სისტემად განვითარდა. 20,000-ზე მეტი თიხის ტაბლეტი, ასურული ლურსმნული წერით ამოკვეთილი, ნათელს ჰფენს ამ პერიოდზე. დაწერილი დოკუმენტების უმეტესობა ეხება ვაჭრობას, ეკონომიკასა და სამართალს. კალა, ქსოვილები და ტანსაცმელი მოჰქონდათ ასურელთა ვირთხის ქარავნებს ადგილობრივი ხალხისთვის და ეს საქონელი ვერცხლსა და ოქროზე იცვლებოდა. ქიულთეპე იყო სავაჭრო ქსელის ცენტრი. შედეგად, ვხედავთ აღმოჩენათა მრავალფეროვნების აფეთქებას. ლურსმნული ტაბლეტები, წმინდა ცხოველების - ხარის, ლომის, არწივის, ღორის, კურდღლის ფორმის სასმისი ჭურჭელი, რომლებიც რელიგიურ ცერემონიებში გამოიყენებოდა, კულტურული ობიექტები, ცილინდრული ბეჭდის ბეჭდები და მათი ანაბეჭდები, ყველა სახის იარაღები და თიხის, ქვის, ოქროს, ვერცხლის, ტყვიის, სპილენძის, ბრინჯაოს, ძვირფასი ქვებისა და ფილების მხატვრული ღირებულების მქონე ლითონის თასები ასურული სავაჭრო კოლონიებიდან აღმოჩენილი იქნა ქიულთეპეში, აჯემჰეიუქში, ალიშარსა და ბოღაზქეუში. ამ 200-წლიან პერიოდთან დაკავშირებული აღმოჩენების კიდევ ერთი საინტერესო კლასია კულთეპეს რიტონები, კერამიკული ხელოვნების სპეციალური ჯგუფი, რომელიც ხეთური კულტურის საფუძველს წარმოადგენს. ხეთური პერიოდი (ძვ. წ. 1750-1200): უძველესი ხეთების პირველი პოლიტიკური გაერთიანება დაარსდა ანატოლიაში, ყიზილ-ირმაქის მდინარის ნახევარმთვარესთან ახლოს, დაახლოებით ძვ. წ. 2000 წელს. მნიშვნელოვანი ადგილებია ბოღაზქეუ (ხათუსა), ინანდიქი, ესქიაპარი, ალაჯაჰეიუკი, ალიშარი, ფერზანთი. დიდი ხეთური იმპერიის განყოფილების ყველაზე მნიშვნელოვანი ნაწილია ომის ღმერთის რელიეფი, რომელიც ხათუსას მეფის კარიბჭიდანაა ამოღებული. რელიეფური ხარის ფიგურიანი ჭურჭელი, სხვადასხვა ხილის ღია თასები და ცხოველთა ფორმის ვაზები, სახელგანთქმული ინანდიქის ვაზა, რომელიც ქორწინების ცერემონიას ასახავს, სამთავრობო არქივის ტაბლეტები, ისევე როგორც მეფეთა ბეჭდები, ნაყოფიერების ღმერთების, ხარებისა და ირმების ბრინჯაოს ქანდაკებები ასევე არის სხვა საინტერესო გამოფენები. გამოფენა ასევე მოიცავს ბოღაზქეუდან გადაღებულ სურათებს, რელიგიური ცერემონიის რეკონსტრუქციას, ბოღაზქეუში მეფის კარიბჭის რეკონსტრუქციასა და ბოღაზქეუს გათხრებიდან სურათებს. ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი არტეფაქტია აქადური წერის ტაბლეტი (ძვ. წ. 1275-1220) - ეგვიპტური დედოფლის ნეფერტარის (რამზეს II მეუღლის) კორესპონდენცია ხეთურ დედოფალ პუდუხეპასთან (ხათუსილი III მეუღლესთან), დაწერილი ქადეშის სამშვიდობო ხელშეკრულების შემდეგ მსოფლიო ისტორიის პირველი სამშვიდობო ხელშეკრულება, დათარიღებული ძვ. წ. 1275-1220 წლებით, ნაპოვნი ბოღაზქეუში. ფრიგიული პერიოდი (ძვ. წ. 1200-700) : ფრიგიელები, ზღვისპირა ხალხი, ანატოლიაში ბალკანეთიდან მოვიდნენ ძვ. წ. 1200 წელს. მათ აიღეს კონტროლი ცენტრალურ ანატოლიაზე და გორდიონი გახადეს თავიანთ დედაქალაქად. გორდიონის სამეფოს თუმულუსის აღმოჩენები ამ განყოფილების უმეტეს ნაწილს წარმოადგენს. თუმულუსი 300 მ (980 ფუტი) დიამეტრის და 50 მ (160 ფუტი) სიმაღლის იყო. მეფე მიდასის საფლავის რეპროდუქცია, რომელიც უძველეს თუმულუსში იქნა ნაპოვნი, ასევე აქ არის გამოფენილი. მოჩუქურთმებული და ინკრუსტირებული ხის ავეჯი, საკეტიანი კაბის ქინძისთავები, რიტუალური ჭურჭელი, ცხოველების ლომების, ვერძების და არწივების გამოსახულებები, დაკრძალვის ცერემონიის რეკონსტრუქცია და დედა ღვთაება კიბელეს ქანდაკება (რომელსაც ფრიგიელები თაყვანს სცემდნენ როგორც თავიანთ მთავარ ღვთაებას) წარმოდგენილია ამ განყოფილებაში. გვიანი ხეთური პერიოდი (ძვ. წ. 1200-700) : ხეთური იმპერიის დაცემის შემდეგ ფრიგიელთა შემოსევის შედეგად, ზოგიერთი ხეთი გადავიდა სამხრეთ და სამხრეთ-აღმოსავლეთ ანატოლიაში და ახალი სახელმწიფოები დააარსა. ამ პერიოდის ყველაზე მნიშვნელოვანი ადგილებია მალათია–არსლანთეფე, ქარქამიში (ქარხემიში) და საქჯაღეზუ. მუზეუმის ცენტრალურ დარბაზს წარმოადგენს 10-გუმბათიანი ძველი ბაზარი, სადაც ნეო-ხეთური პერიოდის რელიეფები და ქანდაკებებია განთავსებული. რელიეფებში ყურადღება დათმობილია ომის თემაზე ჯარისკაცებითა და ეტლებით. ასევე წარმოდგენილია კლდეში ამოკვეთილი რელიეფები, რომლებიც ხეთელ მმართველებს, ხეთური პანთეონის ღმერთებს ასახავს, და ძლიერი ცხოველების ლომებისა და ხარების ქანდაკებებს. ურარტული პერიოდი (ძვ. წ. 1200-600) : ურარტელები ცხოვრობდნენ აღმოსავლეთ ანატოლიაში იმავე პერიოდში რადროსაც ფრიგიელები. ყველაზე მნიშვნელოვანი ურარტული ადგილებია ალთინთეფე, ადილჯევაზი, ქაიალიდერე, პათნოსი, ვანი, ჰაიქაბერდი. ურარტელებმა ახალი მიღწევები გამოიგონეს არქიტექტურასა და მთამოპოვებაში. ლიდიური პერიოდი (ძვ. წ. 1200-546) : ლიდიური ხელოვნების წარმოშობა მომდინარეობს ბრინჯაოს ხანიდან, როდესაც მათ წინაპრებსა და ხეთებს შორის იყო ურთიერთობები - მეგობრული თუ მტრული. ლიდიელებმა განუზომელი პროგრესი მიაღწიეს რკინის ხანაში, განსაკუთრებით გიგესის პერიოდიდან კრეზამდე (ძვ. წ. 685-547). გამოფენილი არტეფაქტების უმეტესობა ძვ.წ. VI საუკუნით თარიღდება. კლასიკური პერიოდი და ანკარა საუკუნეების მანძილზე: კოლექცია მოიცავს ბერძნული, ელინისტური, რომაული და ბიზანტიური პერიოდის არტეფაქტებს, როგორიცაა ქანდაკებები, სამკაულები და დეკორატიული ჭურჭელი, დამზადებული ოქროს, ვერცხლის, შუშის, მარმარილოსა და ბრინჯაოსგან, ისევე როგორც მონეტები, რომელთა მაგალითები მოიცავს პირველი მოჭრილი ფულიდან თანამედროვე დრომდე. გარდა ამისა, არის განყოფილება, რომელიც წარმოადგენს ანკარის მიმდებარე ტერიტორიიდან ახლახან აღმოჩენილ ნიმუშებს. გალერია იხილეთ აგრეთვე ანკარის ხელოვნებისა და ქანდაკების სახელმწიფო მუზეუმი ანკარის ეთნოგრაფიული მუზეუმი რესურსები ინტერნეტში ოფიციალური საიტი; in the Turkish language. PlanetWare: Museum of Anatolian Civilizations დაარქივებული 2013-09-20 საიტზე Wayback Machine. TransAnatolie.com: Anatolian Civilizations Museum PBase: Museum of Anatolian Civilizations