قلعه وان

قلعه وان دژ ای است برفرازکوه‌های کرانه خاوری دریاچه وان در ترکیه که امروزه به شکل مخروبه‌ای با ستونهای بزرگ و دیوارهای سربه فلک کشیده درآمده است. دژ مستحکمی از سنگ‌های بزرگی توسط پادشاهی اورارتو ساخته شده است. اورارتو در میان قرون ۹ و ۷ پیش از میلاد است، و این دژ باستانی اوراتوری بزرگ‌ترین در نوع خود است. این دژ از بخش‌های باقی مانده ویرانه‌های شهر توشپا، پایتخت باستان اورارتوی در طول قرن ۹ پیش از میلاد است. تعدادی از استحکامات مشابه در سرتاسر پادشاهی اورارتو ساخته شده است، که معمولاً در مکانهایی که ارمنستان امروزی ،ترکیه و ایران است پیوند دارد. پادشاهی‌های گوناگونی مانند مادها، هخامنشیان، ارمنی‌ها، اشکانیان، رومی‌ها، پارسیان ساسانی، بیزانس، اعراب، سلجوقیان، صفوی، افشاریه، عثمانی و روس هر کدام در یک زمان قلعه را کنترل می‌کردند. قلعه باستانی وان در غرب وان در خاور دریاچه وان در استان وان از ترکیه قرار دارد. بتر قدمت این قله به قرن ۹ قبل از میلاد می‌رسد. در نزدیکی این قلعه سنگ نوشته‌ای از خشایارشا شاه پارسی وجود دارد. ویران‌کردن دژ وان در سال ۷۸۹ هجری قمری، واقعه‌ای تلخ در شهر وان رخ داد که به تخریب دژ این شهر و قتل‌عام بسیاری از ساکنان آن منجر شد. این رویداد در پی نافرمانی مردم وان علیه حاکمان وقت (تیموریان) روی داد و عواقب سنگینی برای منطقه به همراه داشت. شهر وان که در آن زمان یکی از مراکز مهم در شرق آناتولی بود، به دلیل موقعیت استراتژیک و قلعه مستحکمش، همواره مورد توجه حکومت‌های مختلف قرار داشت. تصرف دژ وان توسط شاه طهماسب صفوی در تاریخ اسلام و به‌ویژه در دوران حکومت صفویه، فتوحات نظامی نقش مهمی در گسترش قلمرو و تثبیت قدرت حکومت ایفا می‌کردند. یکی از این فتوحات مهم، تصرف قلعه وان توسط شاه طهماسب صفوی در سال ۹۴۱ هجری قمری بود. این قلعه که در منطقه وان واقع شده بود، از اهمیت استراتژیک بالایی برخوردار بود و کنترل آن می‌توانست تأثیر قابل‌توجهی بر توازن قدرت در منطقه داشته باشد. فرار عثمانی‌ها از دژ وان در سال ۹۴۱ هجری قمری، واقعه‌ای مهم در منطقهٔ وان رخ داد که نشان‌دهندهٔ تغییر موازنهٔ قدرت میان صفویان و عثمانی‌ها بود. این واقعه مربوط به فرار نیروهای عثمانی از قلعهٔ وان پس از اطلاع از نزدیک شدن لشکر شاه طهماسب صفوی است. این رویداد در دوره‌ای رخ داد که رقابت میان دو امپراتوری صفوی و عثمانی بر سر کنترل مناطق مرزی به اوج خود رسیده بود. تسلیم قلعه وان توسط شورشیان سپاه اخلاط زمینه‌های تاریخی در سال ۶۰۴ هجری قمری، نجم‌الدین ایوب ایوبی، فرزند ملک‌العادل ایوبی، پس از درخواست مردم اخلاط، به این منطقه رفت و بر آنجا و نواحی اطراف آن تسلط یافت. با این حال، این اقدام او با مخالفت برخی از حکام مجاور و همچنین پادشاهی گرجستان مواجه شد. گرجی‌ها به دلیل ترس از قدرت پدر نجم‌الدین، به مناطق تحت کنترل او حمله کردند و مشکلاتی برای مسلمانان ایجاد نمودند. در این شرایط، نجم‌الدین مجبور شد در اخلاط بماند و نتوانست از آنجا خارج شود. شورش سپاه اخلاط و تسلط بر قلعه وان در این اوضاع نابسامان، گروهی از سپاهیان اخلاط از فرمان نجم‌الدین سرپیچی کردند و به قلعه وان، یکی از بزرگ‌ترین و مستحکم‌ترین قلعه‌های منطقه، پناه بردند. آن‌ها در این قلعه مستقر شدند و با جمع‌آوری نیروهای بیشتر، شهر ارجیش را نیز به تصرف خود درآوردند. این شورش باعث شد نجم‌الدین برای مقابله با آن‌ها از پدرش، ملک‌العادل، درخواست کمک کند. محاصره قلعه وان و تسلیم شورشیان ملک‌العادل، برادر نجم‌الدین، ملک‌اشرف موسی ایوبی را با سپاهی بزرگ به کمک او فرستاد. نجم‌الدین و ملک‌اشرف با هم متحد شدند و قلعه وان را محاصره کردند. پس از مدتی جنگ و درگیری، شورشیان که توان مقاومت در برابر نیروهای ایوبی را نداشتند، تسلیم شدند و قلعه را به صلح تحویل دادند. نجم‌الدین قلعه وان را تصرف کرد و حکومت خود را در اخلاط و نواحی اطراف آن تثبیت نمود. پس از این پیروزی، ملک‌اشرف به مناطق تحت حکومت خود، حران و الرها، بازگشت. پیامدهای واقعه تسلیم قلعه وان به نجم‌الدین ایوب ایوبی، نقش مهمی در تثبیت قدرت او در منطقه اخلاط و نواحی اطراف آن داشت. این واقعه همچنین نشان‌دهنده توانایی ایوبی‌ها در سرکوب شورش‌ها و حفظ نظم در قلمرو خود بود. با این حال، حملات گرجی‌ها به مناطق تحت کنترل نجم‌الدین، همچنان ادامه یافت و چالش‌هایی برای او ایجاد کرد. کتیبه هخامنشی کتیبه خشایارشا اول در وان یک کتیبه سه زبانه از خشایارشا بزرگ از سده ۵ پیش از میلاد بر روی یک قسمت صاف از صخره سنگی، حدود ۲۰ متر (۶۰ فوت) بالاتر از زمین نزدیک قلعه، نقش بسته است. این طاقچه در ابتدا توسط پدر خشایارشا، داریوش بزرگ تراشیده شد، اما بنا به دلایلی سطح آن را خالی گذاشت. این سنگ‌نوشته تقریباً در شرایط عالی باقی مانده و به سه ستون از ۲۷ سطر تقسیم شده است که به پارسی باستان، بابلی و ایلامی نوشته شده‌اند (از چپ به راست) تصمیم سلیم پاشا برای تصرف دژ وان پیشینه و زمینه‌های تاریخی در سال ۱۲۳۶ هجری قمری، در پی دستور عباس میرزا قاجار به فرماندهان نظامی برای تصرف مناطق استراتژیک، سلیم پاشا تصمیم گرفت قلعه وان را به تصرف خود درآورد. این قلعه که در منطقه وان واقع شده بود، از اهمیت نظامی و جغرافیایی بالایی برخوردار بود و کنترل آن می‌توانست تأثیر بسزایی در روند جنگ‌های منطقه داشته باشد. عباس میرزا، فرزند فتحعلی شاه قاجار، به‌عنوان فرمانده کل قوای ایران، نقش مهمی در برنامه‌ریزی و اجرای این عملیات داشت. عملیات تصرف قلعه وان سلیم پاشا، فرمانده نظامی عثمانی، با توجه به دستور عباس میرزا، تصمیم گرفت قلعه وان را تصرف کند. او با بسیج نیروهای خود، محاصره قلعه را آغاز کرد و تلاش کرد تا با استفاده از تاکتیک‌های نظامی، مقاومت مدافعان قلعه را در هم بشکند. این عملیات با چالش‌های متعددی همراه بود، اما سلیم پاشا با تدبیر و برنامه‌ریزی دقیق، موفق شد قلعه را به تصرف خود درآورد. این اقدام نه تنها موقعیت نظامی ایران را در منطقه تقویت کرد، بلکه نشان‌دهنده توانایی فرماندهان ایرانی در اجرای عملیات‌های پیچیده نظامی بود. اهمیت و تأثیر واقعه تصرف قلعه وان توسط سلیم پاشا در سال ۱۲۳۶ قمری، تأثیر قابل‌توجهی بر روند جنگ‌های ایران و عثمانی داشت. این قلعه به‌عنوان یک پایگاه استراتژیک، کنترل مسیرهای مهم تجاری و نظامی را در اختیار داشت و تصرف آن به معنای تسلط بر منطقه بود. این موفقیت نظامی، موقعیت ایران را در برابر عثمانی تقویت کرد و نشان‌دهنده توانایی فرماندهان ایرانی در اجرای عملیات‌های پیچیده بود. همچنین، این واقعه به عنوان یکی از نقاط عطف در تاریخ نظامی ایران در دوره قاجار به‌شمار می‌رود. نگارخانه منابع فرهنگی و توریستی سفارت ترکیه در ایران