Dougga

Dougga ou Thugga ou TBGG foi un asentamento bérber, púnico e romano preto do actual Téboursouk no norte de Tunisia. O actual sitio arqueolóxico abrangue 65 ha. a UNESCO cualificou a Dougga como Patrimonio da Humanidade en 1997, ao considerar que representa "a pequena cidade romana mellor conservada do norte de África". O lugar, que se atopa no medio do campo, foi protexido da invasión da urbanización moderna, en contraste, por exemplo, con Cartago, que foi saqueada e reconstruída en numerosas ocasións. Este lugar destaca pola súa extensión de 70 hectáreas, a boa conservación dos seus monumentos e a diversidade das civilizacións que o ocuparon, a Púnica, a Numida, a Romana e o Imperio Bizantino. Entre os monumentos máis importantes de Dougga, atopamos o Mausoleo Libio-Púnico, o Capitolio de Dougga, o teatro, entre outros así como os templos de Saturno e Templo de Xuno Caelestis. Nomes O nome númida do asentamento rexistrouse no alfabeto libioberber como TBGG. O nome púnico do asentamento rexístrase como (𐤕𐤁‬𐤂‬𐤂‬) e tbgʿg (𐤕𐤁‬𐤂𐤏‬𐤂). A raíz B GG en fenicio significa ("na terraza do tellado"). Camps afirma que isto pode representar un préstamo dunha palabra bérber derivada da raíz tbg ("protexer"). Isto evidentemente deriva da posición do sitio enriba dunha meseta facilmente defendible. O nome tomouse en latín como Thugga. Unha vez que se lle concedeu o "status libre", foi formalmente refundado e coñecido como Municipium Septimium Aurelium Liberum Thugga; "Septimium" e "Aurelium" son referencias aos "fundadores" da cidade "nova", Septimio Severo e M. Aurelius Antoninus (é dicir, Caracalla). Para o tratamento de liberum, consulte máis abaixo. Unha vez que Dougga recibiu o status de colonia romana, coñeceuse oficialmente como Colonia Licinia Septimia Aurelia Alexandriana Thuggensis. No bérber actual, coñécese como Dugga ou Tugga. Foi prestado en árabe como Doggā (árabe: دڨة ou دقة) e Dougga é unha transcrición francesa deste nome árabe. Localización O sitio arqueolóxico está situado a 4,6 km ao SSO da moderna cidade de Téboursouk nunha meseta cunha vista sen inhibicións das chairas circundantes no Oued Khalled. O sitio ofrece un alto grao de protección natural, o que axuda a explicar a súa primeira ocupación. A ladeira na que está construído Dougga elévase ao norte e limita ao leste co penedo coñecido como Kef Dougga. Máis ao leste, a crista da Fossa Regia, unha gabia e límite feita polos romanos despois da destrución de Cartago, indica a posición de Dougga como punto de contacto entre os mundos púnico e bérber. Historia A historia de Dougga é máis coñecida desde a época da conquista romana, aínda que durante as escavacións arqueolóxicas descubríronse numerosos monumentos prerromanos, incluíndo unha necrópole, un mausoleo e varios templos. Estes monumentos son un indicio da importancia do xacemento antes da chegada dos romanos. Reino bérber Parece que a cidade fundouse no século VI a.C. Algúns historiadores cren que Dougga é a cidade de Tocae (Modelo:Lang-grc-gre, Tokaí), capturada por un tenente de Agátocles de Siracusa a finais do século IV AC; Diodoro de Sicilia describiu a Tocae como "unha cidade de fermosa grandeza". Dougga foi en todo caso un asentamento humano temperán e importante. O seu carácter urbano é evidenciado pola presenza dunha necrópole con dolmens, o achado arqueolóxico máis antigo de Dougga, un santuario dedicado a Ba'al Hammon, estelas neopúnicas, un mausoleo, fragmentos arquitectónicos e un templo dedicado a Masinissa, cuxos restos atopáronse durante escavacións arqueolóxicas. Aínda que o coñecemento da cidade antes da conquista romana segue sendo moi limitado, os recentes achados arqueolóxicos revolucionaron a imaxe deste período. A identificación do templo dedicado a Masinissa debaixo do foro desmentiu a teoría de Louis Poinssot de que a cidade númida estaba na meseta pero que estaba separada do asentamento romano máis recente. O templo, que erixiuse no décimo ano do reinado de Micipsa (139 BC), ten unhas medidas de 14 × 6,3 m (46 × 21 ft). Proba que a zona ao redor do foro xa estaba construída antes da chegada dos colonos romanos. Tamén se descubriu preto un edificio que data do século II aC. Do mesmo xeito, o mausoleo de Dougga non está illado senón que se atopa dentro dunha necrópole urbana. Achados recentes desmentiron as teorías anteriores sobre as chamadas "murallas númidas". As murallas arredor de Dougga non son de feito númidas, forman parte das fortificacións da cidade levantadas na antigüidade tardía. As escavacións tamén demostraron que o que se interpretaron como dúas torres númidas nas murallas son en realidade dous monumentos funerarios da época númida reutilizados moito máis tarde como cimentos e unha sección de defensas. O descubrimento de inscricións libias e púnicas no lugar provocou un debate sobre a administración da cidade na época do Reino de Numidia. O debate, sobre a interpretación das fontes epigráficas, centrouse na cuestión de se a cidade aínda estaba baixo influencia púnica ou se era cada vez máis bérber. As institucións bérberes locais distintas de calquera forma de autoridade púnica xurdiron a partir do período númida, pero Camps sinala que os sufetes púnicos aínda estaban en vigor en varias cidades, incluíndo Dougga, durante a época romana,, que é un sinal da continua influencia púnica e da preservación de certos elementos da civilización púnica moito despois da caída de Cartago. Imperio Romano Os romanos concederon a Dougga o status de cidade indíxena (latín: civitas) despois da súa conquista da rexión. A creación da colonia de Cartago durante o reinado de Augusto complicou o status institucional de Dougga. A cidade incluíuse no territorio (pertica) da colonia romana, pero por esta época, unha comunidade (pagus) de colonos romanos xurdiu tamén xunto ao asentamento existente. Durante dous séculos, o lugar estivo gobernado por dous organismos cívicos e institucionais: a cidade cos seus peregrini e o pagus coa súa Cidadanía romana. Ambos tiñan institucións cívicas romanas: maxistrados e un consello (ordo) de decurións para a cidade, un consello local de finais do século I AD e administradores locais para o pagus, que estaban legalmente subordinados á distante pero poderosa colonia de Cartago. Ademais, a evidencia epigráfica indica que unha maxistratura dual de estilo púnico, os sufetes, acadou aquí certa estatura cívica ben entrado o período imperial. De feito, a cidade tiña tres maxistrados ao mesmo tempo, unha relativa rareza no Mediterráneo. Co paso do tempo, a romanización da cidade achegou as dúas comunidades. Membros notables dos peregrini adoptaron cada vez máis a cultura e o comportamento romanos, convertéronse en cidadáns romanos e os concellos das dúas comunidades comezaron a tomar decisións ao unísono. A crecente proximidade das comunidades viuse facilitada nun primeiro momento pola súa proximidade xeográfica e, posteriormente, polas disposicións institucionais. Durante o reinado de Marco Aurelio, a cidade recibiu o dereito romano, a partir deste momento, os maxistrados recibiron automaticamente a cidadanía romana e os dereitos dos habitantes da cidade fixéronse similares aos dos cidadáns romanos. Durante a mesma época, o pagus gañou certo grao de autonomía respecto de Cartago, puido recibir legados e administrar fondos públicos. Non obstante, non foi ata 205 d.C., durante o reinado de Septimio Severo, cando as dúas comunidades se uniron como un só municipio (municipium), fíxose "libre" (véxase máis abaixo) mentres que a pertica de Cartago reduciuse. A cidade foi apoiada polo euergetismo das súas grandes familias de individuos ricos, que ás veces alcanzaban niveis desorbitados, mentres que os seus intereses estaban representados con éxito mediante apelacións aos emperadores. O desenvolvemento de Dougga culminou durante o reinado de Galieno, cando obtivo o status de colonia romana separada. Os monumentos de Dougga dan fe da súa prosperidade no período desde o reinado de Diocleciano ata o de Teodosio I. pero caeu nunha especie de estupor a partir do século IV. A cidade parece experimentar un declive temperán, como o demostran os restos relativamente pobres do cristianismo. O período do dominio bizantino viu a zona ao redor do foro transformada nunha fortaleza, varios edificios importantes foron destruídos co fin de proporcionar os materiais necesarios para a súa construción. Califato Dougga nunca foi completamente abandonada tras a invasión musulmá da zona. Durante moito tempo, Dougga seguiu sendo o lugar dunha pequena aldea poboada polos descendentes dos antigos habitantes da cidade, como o demostran a pequena mesquita situada no Templo da Piedade de Augusto e un pequeno baño que data do período aglabí no flanco sur do foro. Traballos arqueolóxicos Os primeiros visitantes occidentais que deixaron testemuñas presenciais das ruínas chegaron ao lugar no século XVII. Esta tendencia continuou no século XVIII e a comezos do século XIX. Describíronse os monumentos mellor conservados, incluído o mausoleo, e, no finais deste período, foron obxecto de estudos de arquitectura. O establecemento do protectorado tunisiano de Francia en 1881 levou á creación dun instituto nacional de antigüidades (francés: Institut national du patrimoine), para o que a escavación do xacemento de Dougga foi unha prioridade a partir de 1901, paralelamente ás obras realizadas en Cartago. Os traballos en Dougga concentráronse nun primeiro momento na contorna do foro, outros descubrimentos aseguraron que houbese unha serie case constante de escavacións no lugar ata 1939. Paralelamente a estas escavacións, realizáronse traballos para restaurar o capitolio, do que só quedaban en pé a fronte e a base do muro da cella, e para restaurar o mausoleo, especialmente entre 1908 e 1910 . Despois da independencia de Tunisia, escaváronse outros edificios, entre eles o Templo da Vitoria de Caracalla en Alemaña. Nese mesmo período, os últimos habitantes do lugar foron desaloxados e trasladados a unha aldea situada na chaira a varios quilómetros do xacemento antigo, que recibe o nome de Nova Dougga. En 1991, tomouse a decisión para converter o sitio nun parque arqueolóxico nacional. Un programa científico cooperativo ten como obxectivo, en particular, promover o estudo das inscricións no lugar e dos templos pagáns. En 1997, Dougga engadiuse á lista da UNESCO de Patrimonio da Humanidades. A pesar da súa importancia e do seu estado excepcional, Dougga segue fóra dos camiños trillados para moitos turistas e só recibe uns 50.000 visitantes ao ano. Para facelo máis atractivo, estase considerando a construción dun museo no lugar, mentres que o instituto nacional de antigüidades creou un sitio web que presenta o sitio e a rexión circundante. Polo momento, os visitantes con tempo suficiente poden apreciar Dougga, non só polas súas numerosas ruínas senón tamén polos seus oliveirais, que dan ao lugar un ambiente único. Dougga Libre A partir do 205 AD , cando a cidade (civitas) e a comunidade (pagus) foron fusionadas nun municipio (municipium), Dougga levaba o título de liberum, cuxo significado non está claro de inmediato. O termo aparece nos títulos doutros municipia tamén fundados ao mesmo tempo: Thibursicum Bure, Aulodes, e Thysdrus. Suxeríronse varias interpretacións do seu significado. Segundo Merlín e Poinssot, o termo deriva do nome do deus Liber, en cuxa honra erixíuse un templo en Dougga. O epíteto Liberum seguiría así o mesmo patrón que Frugifer e Concordia, que aparecen no título de Thibursicum Bure. Non obstante, Thibursicum Bure é unha excepción á regra. Os títulos das outras municipia incluíndo o termo liberum non inclúen os nomes de ningunha divindade, polo que abandonouse esta hipótese. Alternativamente, liberum tómase como unha referencia ao estado libre (Modelo:Only, "liberdade "). Esta interpretación está confirmada por unha inscrición atopada en Dougga que honra a Alexander Severus como o "preservador da liberdade" (conservator libertatis). Con todo, non está claro exactamente a forma que tomou esta liberdade. Toutain opina que esta é unha designación para un tipo particular de municipiumModelo:Mdashcidades libres onde o gobernador romano non tiña o dereito a controlar aos maxistrados municipais. Porén, non hai probas de que Dougga gozase de privilexios legais excepcionais do tipo asociado con certas cidades libres como Afrodisias en Asia Menor. Veyne suxeriu así que a "liberdade" de Dougga non é outra cousa que unha expresión do concepto de liberdade sen ningún significado xurídico; a obtención do status de municipium liberara á cidade da súa subxugación e permitiulle adornarse cos "adornos da liberdade" (ornamenta libertatis). A liberdade da cidade celebrouse igual que a súa dignidade, o emperador Probus foi un "preservador da liberdade e da dignidade" (conservator libertatis et dignitatis). Gascou, en liña coa interpretación de Veyne, describe a situación así:"Liberum, no título de Thugga', é un termo […] co que a cidade, que agardaba moito tempo polo status dun municipium, está feliz de halagarse". A pesar da conclusión de Gascou, máis recentemente fixéronse esforzos para identificar aspectos concretos da liberdade de Dougga. Lepelley cre por unha banda que esta debe ser unha referencia ás relacións entre a cidade e Roma e, por outra banda, que o termo pode abarcar unha gama de privilexios diversos de diferentes graos. Sábese que o territorio de Cartago, ao que pertenceu o pagus de Dougga ata o 205 d.C., gozaba de tales privilexios: os habitantes do pagus incluso enviaron un chamamento durante o reinado de Traxano para defender a inmunidade fiscal do territorio de Cartago (immunitas perticae Carthaginiensium). A Dougga civitas non se lle concedeu esta concesión, polo que a fusión de pagus co civitas fixo que os cidadáns do pagus correron o risco de perder o seu envexable privilexio. A liberdade da municipia fundada durante o reinado de Septimio Severo podería ser así unha referencia á inmunidade fiscal posibilitada pola gran riqueza da rexión e pola xenerosidade do emperador para cada municipio no momento da súa fusión. Durante o reinado de Gallienus, un tal Aulus Vitellius Felix Honoratus, un coñecido individuo en Dougga, fixo un chamamento ao emperador "para garantir a liberdade pública". Lepelley cre que isto é un indicio de que o privilexio da cidade fora posto en cuestión, aínda que Dougga parece ser polo menos parcialmente capaz de conservar as súas concesións, como o demostra unha inscrición na honra de "Probo, defensor da súa liberdade". Porén, segundo Michel Christol, esta interpretación restrinxe excesivamente o significado da palabra libertas. En opinión de Christol, é importante non esquecer que a decisión do emperador en 205 debeu ser tomada en resposta a unha petición feita pola civitas e debeu tomar conta das relacións que xa existían entre el e o pagus. Foi a autonomía que acadaran os civitas durante o reinado de Marco Aurelio e a concesión do dereito romano o que levantou o espectro dunha fusión das dúas comunidades, que sen dúbida tería provocado un certo malestar no pagus. Os habitantes do pagus terían manifestado "preocupación ou mesmo rexeitamento ante as pretensións dos seus veciños máis próximos". Isto explicaría o honor que o pagus atribuíu a Commodus (conservator pagi, "protector da comunidade"). Para Christol, o termo liberum debe entenderse neste contexto e nun sentido abstracto. Esta liberdade deriva da pertenza a unha cidade e expresa o fin da dependencia da civitas, "a elevación dunha comunidade de peregrinos á liberdade da cidadanía romana" , que tamén serviu para aplacar os medos dos habitantes do pagus e para abrir a porta a unha promoción posterior, á condición de colonia. Esta promoción tivo lugar no 261 d.C., durante o reinado de Galieno, tras unha apelación de Aulo Vitelio Félix Honorato na versión dos feitos de Christol. Despois, a defensa das libertas publica non foi unha cuestión de defender un privilexio en risco, senón de solicitar a "liberdade máxima" (summa libertas) o ascenso ao status de colonia. Christol tamén sinala que, a pesar do carácter abstracto de termos como libertas ou dignitas, a súa aparencia formal deberían ser referencias a eventos concretos e únicos. Disposición xeral A cidade tal e como existe na actualidade está formada esencialmente por restos da época romana que datan na súa maior parte dos séculos II e III. Os construtores romanos tiveron que ter en conta tanto o terreo particularmente escarpado do lugar como as construcións anteriores, o que lles levou a abandonar o trazado normal dos asentamentos romanos, como tamén é particularmente evidente en lugares como Timgad. As recentes escavacións arqueolóxicas confirmaron a continuidade no desenvolvemento urbano da cidade. O corazón da cidade sempre estivo no alto do outeiro, onde o foro substituíu a ágora númida. A medida que Dougga se desenvolveu, a construción urbana ocupaba o lado do outeiro, polo que a cidade debeu parecerse a "unha masa compacta", segundo Hédi Slim As primeiras escavacións arqueolóxicas concentráronse nos edificios públicos, o que fixo que os edificios privados tendesen nun primeiro momento a quedar ao descuberto nos extremos das foxas escavadas para este fin. Posteriormente, cortáronse gabias coa finalidade de deixar ao descuberto edificios privados especialmente característicos. Residencia númida Identificáronse vestixios dunha residencia que data da era númida nos cimentos do templo dedicado a Liber. Aínda que estes trazos son moi débiles, serviron para desmentir as teorías dos primeiros arqueólogos, entre eles Louis Poinssot, de que os asentamentos romanos e prerromanos estaban situados en sitios separados. Os dous asentamentos, evidentemente, superpoñíanse. A vila trifolium Esta residencia, que data do século II ou III, érguese costa abaixo dos barrios que rodean o foro e os principais monumentos públicos da cidade, nunha zona onde as rúas son sinuosas. A vila trifolium, que recibe o nome dunha habitación en forma de trevo que sen dúbida foi usada como triclinio, é a maior casa privada escavada ata agora en Dougga. A casa tiña dúas plantas, pero do piso superior xa non queda case nada. Atópase no sur da cidade, a metade do outeiro. A vivenda resulta especialmente interesante pola forma en que está construída para aliñarse coa disposición do terreo, o vestíbulo de entrada descende ata un patio ao redor do cal se dispoñían as distintas habitacións. O mercado O mercado data de mediados do século I. Tomou a forma dun cadrado de 35,5x28 m. de tamaño, rodeado por un pórtico e tendas a dous lados. O lado norte tiña un pórtico, mentres que unha exedra ocupaba o lado sur. A exedra probablemente albergaba unha estatua de Mercurio. Para compensar a inclinación natural do terreo no que se sitúa o mercado, os seus construtores realizaron importantes movementos de terras. Estes movementos de terras datáronse entre as construcións romanas máis antigas, e a súa orientación cara ao foro parece suxerir que non foron construídos sobre ningún alicerce anterior. A localización actual dos restos do mercado próximos ao foro, non obstante, non deben ser malinterpretados como indicando unha ligazón entre ambos. O mercado foi case completamente destruído durante a construción da fortaleza bizantina. Foi escavado en 1918-1919. Baños Licinios Os Baños Licinios son interesantes por ter gran parte das súas paredes orixinais intactas, así como un longo túnel empregado polos escravos que traballaban nos baños. Os baños foron doados á cidade pola familia Licinii no século III. Usáronse principalmente como baños de inverno. O frigidarium ten triplas arcadas nos dous extremos e grandes ventás con vistas máis aló do val. Estruturas funerarias Dolmens A presenza de dolmens no Norte de África serviu para avivar debates historiográficos dos que se dixo que tiñan axendas ideolóxicas. Os dolmens de Dougga foron obxecto de escavacións arqueolóxicas, nas que tamén se descubriron esqueletos e modelos cerámicos. Aínda que é difícil poñer unha data no levantamento dos dolmens, xa que estiveron en uso ata os albores da era cristiá, parece probable que datan de polo menos 2000 anos AC. Gabriel Camps suxeriu unha ligazón a Sicilia. Fixo a mesma suxestión para as tumbas "haouanet" atopadas en Alxeria e Tunisia. Tumbas bazinas númidas En Dougga descubriuse un tipo de tumba única no mundo númida. Denomínanse tumbas de bazina ou tumbas de monumentos circulares. Mausoleo púnico-libio É un dos poucos exemplos de arquitectura real númida, o outro está situado en Sabratha na actual Libia. Este túmulo de 21 metros de altura construíuse no século II a.C. Está dedicado a Atban, fillo de Iepmatath e Palu. Na cara norte da primeira das tres plantas ábrese unha fiestra pechada por unha lápida á cámara funeraria. As outras caras están decoradas con fiestras falsas. En 1842, co fin de saquear a inscrición real que o adornaba, o cónsul británico en Tunisia, Thomas Read, danou gravemente o monumento que debe o seu estado actual á restauración polo arqueólogo francés Luis Poinssot, que acometeu unha reconstrución a partir dos restos que cubrían o terreo. A inscrición bilingüe libia e púnica está no Museo Británico, esta lápida permitiu descifrar os caracteres libios. Sepulcros romanos Aínda que no pasado realizáronse traballos para descubrir os sepulcros romanos, hoxe en día foron recuperados en parte por oliveiras. As distintas necrópoles marcan as zonas de asentamento en Dougga. Hai cinco áreas que identificáronse como necrópoles: a primeira no nordés, arredor do Templo de Saturno e a Igrexa da Vitoria, a segunda no noroeste, zona que engloba tamén os dolmens do lugar, a terceira no oeste, entre as cisternas de Aïn Mizeb e Aïn El Hammam e ao norte do Templo de Xuno Caelestis, o cuarto e o quinto no sur e o sueste, un arredor do mausoleo e outro ao redor do arco de triunfo de Septimio Severo. Hipoxeo O hipoxeo é un edificio medio enterrado do século III. Levantouse no medio da necrópole máis antiga, que foi escavada en 1913. O hipoxeo deseñouse para albergar urnas funerarias en pequenos nichos dos muros, no momento do seu descubrimento, contiña sarcófagos, o que suxire que estivo en uso durante moito tempo. Monumentos políticos Arcos de triunfo Dougga aínda contén dous arco de triunfo, que están en diferentes estados de deterioración. O arco de Septimio Severo, que está moi danado, está preto do mausoleo e na ruta que vai de Cartago a Tébessa. Erixiuse no 205 d.C. Arco de Alexandre Severo, que data de 222-235, está relativamente ben conservado, a pesar da perda dos seus elementos superiores. Está a equidistante da capital e do templo de Xuno Caelestis. A súa arcada mide 4 m. de altura. Un terceiro arco triunfal, que data da Tetrarquía, perdeuse por completo. Foro O foro da cidade, que ten un tamaño de 924 m² é pequeno. Nalgúns lugares consérvase mellor que noutros, porque a construción da fortaleza bizantina danou unha gran parte do mesmo. O capitolio, que se alza nunha zona rodeada de pórticos, domina o seu contorno en virtude do seu impoñente aspecto. A "praza da Rosa dos ventos" (que recibe o nome dun elemento decorativo) parece máis ben unha explanada que conduce ao Templo de Mercurio, que se alza no seu lado norte, que un espazo público aberto. A curia da cidade e unha tribuna para os discursos probablemente tamén estaban aquí. Hai moito tempo, os arqueólogos crían que o asentamento romano en Dougga ocorreu ex nihilo. Esta suxestión foi contradita polo descubrimento dun santuario dedicado a Massinissa entre as subestructuras da parte traseira do capitolio. Instalacións recreativas Teatro O teatro romano foi un elemento fundamental da composición monumental dunha cidade dende o reinado de Augusto. O teatro, que foi construído no 168 ou 169 d.C., é un dos exemplos mellor conservados da África romana. Podía acomodar 3500 espectadores, aínda que Dougga só tiña 5000 habitantes. Foi un dunha serie de edificios imperiais construídos ao longo de dous séculos en Dougga que se desvían dos clásicos "anteproxectos" só na medida en que foron adaptados para ter en conta o terreo local. Realizáronse algúns pequenos axustes e os arquitectos locais tiveron certa liberdade con respecto á ornamentación dos edificios. Unha dedicatoria, gravada no frontal da escena e no pórtico que dominaba a cidade, lembra que: O teatro aínda se usa para representacións de teatro clásico, especialmente durante o festival de Dougga, e realizáronse traballos de conservación. Auditorio O lugar coñecido como auditorio é un anexo do Templo de Liber, que probablemente servía para a iniciación dos novizos. A pesar da súa denominación moderna, o auditorio non era un lugar para espectáculos, só a súa forma suxire o contrario. Mide 20x20 m.. Circo A cidade ten un circo deseñado para carreiras de carros, pero hoxe en día apenas é visible. Orixinalmente, o circo non consistía máis que nun campo, unha inscrición no templo en honra á vitoria de Caracalla en Alemaña sinala que a terra foi doada polos Gabinii no 214 e descríbea como un ager qui appellatur circus (campo que serve de circo). No 225, porén, preparouse o sitio e construíuse o circo. Foi financiado polos maxistrados (duumviri e edile) despois de que estes prometeran facelo seguindo a petición de toda a poboación da cidade. O circo construíuse para sacar o máximo proveito posible da paisaxe circundante, como reflexo dunha comprensible necesidade de limitar custos nunha cidade mediana e con escasos recursos, pero tamén por vontade de rematar canto antes as obras de construción, dado que os mandatos dos maxistrados estaban limitados a un ano. Non obstante, espérase que a construción tivese "unha certa magnitude", con 393 m. de lonxitude cunha spina de 190x6 m., o circo é bastante extraordinario na África romana. O circo marca a Dougga como unha das cidades máis importantes da provincia, xunto a Cartago, Thysdrus, Leptis Magna, Hadrumet e Utica. A doazón do terreo para o pracer do pobo en xeral (ad voluptatem populi) e o seu desenvolvemento tras unha solicitude de toda a poboación (postulante universo populo) son un recordatorio da importancia dos espectáculos na vida social das cidades romanas e da demanda de entretemento popular. Anfiteatro A pregunta de se había un anfiteatro en Dougga non foi respondida de forma concluínte. Tradicionalmente, unha gran depresión elíptica ao noroeste do xacemento interpretouse como o lugar dun anfiteatro. Non obstante, os arqueólogos volvéronse moito máis cautelosos neste tema. Baños Tres baños romanos foron completamente escavados en Dougga, un cuarto ata agora só foi descuberto parcialmente. Destes catro baños, un ("o baño da casa ao oeste do Templo de Tellus") pertence a unha residencia particular, dous, o baño de Aïn Doura e o baño coñecido dende hai moito tempo como "baño liciniano", estaban, a xulgar polo seu tamaño, abertos ao público, mentres que a natureza do último baño, o baño dos Ciclopes, é máis difícil de interpretar. Baño dos Ciclopes Durante a escavación do Baño dos Ciclopes, descubriuse un mosaico de ciclopses que forxaban os raios de Xúpiter. Agora está exposto no Museo Nacional do Bardo, onde tamén se exhiben varias latrinas moi ben conservadas. O edificio datouse no século III d.C. a partir dun estudo do mosaico. O tamaño do edificio (o seu frigidarium é inferior a 30 m² ) levou a algúns expertos a crer que se trataba dun baño privado, pero a identificación dun domus nas inmediacións resultou difícil. A "vila trifolium" está bastante distante, e as ruínas máis próximas son difíciles de identificar xa que non se conservaron ben. Yvon Thébert, polo tanto, suxire que o baño servía ao barrio local. Baño Antoniano ou Liciniano Os baños antonianos, que datan do século III, eran coñecidos como os Baños Licinios (en nome do emperador Publius Licinius Egnatius Gallienus) e ten varios pisos. A identificación por parte de Louis Poinssot do baño como datación do reinado de Galieno sobre a base de inscricións incompletas e a prosperidade de Dougga neste momento foi posta en dúbida polas investigacións recentes, realizadas en particular por Michel Christol. Christol suxeriu que o baño data do reinado de Caracalla, esta tese foi confirmada desde entón por unha análise de inscricións. Outros mesmo suxeriron que o baño data do reinado da dinastía Severa, por mor dunha particularidade que se fixo común un século despois no oeste: as columnas do peristilo noroeste presentan estrados con arcos. O baño usouse máis tarde para a produción de aceite de oliva nunha data descoñecida. O edificio simétrico é de tamaño medio, cunha superficie de 1700 m² excluída a palaestra, da cal 175 m² son ocupados polo frigidarium. A construción do baño requiriu traballos tanto para baixar como para elevar tramos da ladeira na que se atopaba, o que pode explicar por que partes do edificio conserváronse mellor que outros, o tramo construído sobre terreo elevado perdeuse na súa maior parte. Baños de Aïn Doura Nas inmediacións de Aïn Doura atópase un complexo parcialmente escavado que podería resultar o maior baño da cidade, os Baños de Aïn Doura. En base aos mosaicos que se atoparon aquí, suxeriuse que o baño data de finais do século II ou principios do século III, e que a decoración do mosaico renovouse no século IV d. C.. O complexo permanece en gran parte sen expoñer, pero parece, segundo Yvon Thébert, que ten un deseño simétrico, do que só se escavou unha sección das cámaras frías. O baño da casa ao oeste do Templo de Tellus Este baño, de 75 m², ao que se accede dende a casa e dende a rúa, foi descuberto a principios do século XX. A análise arqueolóxica da relación do baño coa casa na que se atopa levou a Thébert a suxerir que se trataba dunha adición posterior á construción orixinal pero non propón unha data para este suceso. Edificios relixiosos Hai evidencias arqueolóxicas ou epigráficas de máis de vinte templos en Dougga, un número importante para unha cidade pequena. Hai restos arqueolóxicos e inscricións que proban a existencia de once templos, restos arqueolóxicos doutros oito máis e inscricións referidas a outros catorce. Esta abundancia de sitios relixiosos é o resultado, en particular, da filantropía de familias adiñeiradas. Templo de Massinissa O Templo de Massinissa está situado no flanco occidental da capital. Os primeiros arqueólogos crían que os restos do templo eran unha fonte monumental, aínda que en 1904 se descubriu unha inscrición que probaba a existencia dun santuario para o falecido rei de Numidia. Esta inscrición datouse no 139 AC, durante o reinado de Micipsa. Os restos son similares aos do templo de Chemtou e son unha proba de que o centro político da cidade romana estaba no mesmo lugar que a ágora helénica. Os restos pétreos atopados nesta zona parecen pertencer a varias estruturas diferentes, a localización exacta do santuario aínda está aberta a debate. Aínda que se cre que o santuario estableceu a Massinissa á par cun deus, isto é debatido por algúns expertos. Gsell cre que un templo para o rei reflectiría unha continuación das prácticas orientais e helénicas, Camps parte desta hipótese, sinalando a falta de fontes antigas que testemuñan algo máis que simples expresións de respecto por parte dun pobo cara ao seu rei. Segundo Camps, o templo é só un monumento, un lugar pertencente a un culto funerario. A súa construción aos dez anos do reinado de Micipsa pódese explicar polo seu simbolismo político: Micipsa, único gobernante tras a morte dos seus irmáns Gulussa e Mastanabal, afirmaba a unidade do seu reino arredor da persoa do rei. O Capitolio O Capitolio é un templo romano do século II, dedicado principalmente á Tríade protectora de Roma: Xúpiter Mellor e Maior (Xúpiter Optimus Maximus), Xunón a raíña (Juno Regina) e Minerva a Augusta (Minerva Augusta). Ten unha dedicación secundaria ao benestar dos emperadores Lucio Vero e Marco Aurelio, a xulgar por esta referencia, o Capitolio debeu estar rematado nos 166-167 d.C. Thomas d'Arcos identificou o Capitolio como un templo de Xúpiter no século XVII. Foi obxecto de máis investigacións a finais do século XIX, dirixidas en particular polo doutor Louis Carton en 1893. Os muros, executados ao estilo opus africanum, e o entaboamento do pórtico restauráronse entre 1903 e 1910. Claude Poinssot descubriu unha cripta debaixo da cella en 1955. Os traballos máis recentes foron realizados polo Institut national du patrimoine' tunisiano. ' entre 1994 e 1996. O Capitolio está excepcionalmente ben conservado, o que é consecuencia da súa inclusión na fortificación bizantina. Unha serie de once escaleiras conducen ao pórtico dianteiro. As columnas Corintias da fachada do templo teñen 8 m. de altura, enriba das cales está o frontón perfectamente conservado. O frontón ten unha representación da elevación á divindade do emperador Antonino Pío. O emperador está sendo levado por unha aguia. A base da cella aínda presenta alcobas para tres estatuas. A alcoba do medio alberga unha estatua colosal de Xúpiter, nas entradas da Praza dos Ventos. Cando a cidade está en decadencia convértese nunha cidadela bizantina, que aproveita unha parte do templo que estaba en ruínas. O descubrimento da cabeza dunha estatua de Xúpiter levou a Poinssot a suxerir que a cripta data do período do triunfo do cristianismo sobre as antigas relixións. St-Amans non exclúe a posibilidade de que a cripta fose construída ao mesmo tempo que a cidadela bizantina, da que o foro e o capitolio formaban o centro neurálxico. . A construción do Capitolio en Dougga ocorreu ao mesmo tempo que a construción doutros monumentos do mesmo tipo noutros lugares de Norte de África, o que Gros explica como consecuencia da maior proximidade do culto imperial e o culto a Xúpiter. Preto do Capitolio atópanse a "praza da Rosa dos ventos", que recibe o nome dunha rosa dos compás que está gravada no chan, e dos restos da cidadela bizantina, que reutilizaron unha parte das ruínas despois do declive da cidade. Templo de Mercurio O Templo de Mercurio tamén está dedicado a Tellus. Mira cara ao mercado, entre ambos atópase o "cadrado da Rosa dos ventos". O templo está en gran parte en ruínas. Ten tres cellas pero sen patio. O santuario, ao que se pode acceder a través dunha serie de catro escaleiras, sitúase sobre un podio esvaecido. Escavouse e apuntalouse entre 1904 e 1908. Templo da Piedade de Augusto O pequeno Templo da Piedade de Augusto construíuse durante o reinado de Hadrián. Financiouse a través da filantropía dun tal Caius Pompeius Nahanius. O templo enfróntase á "praza da Rosa dos ventos". Sobrevive parte do vestíbulo. Detrás do templo, nos cimentos do Templo de Fortuna, Venus Concordia e Mercurio, érguese unha mesquita. A mesquita é o último resto da pequena aldea que existiu no lugar ata a creación de Nova Dougga. D'Arcos identificou o templo en 1631 grazas a unha inscrición que aínda se atopaba nese momento. O podio é relativamente baixo (1-1,5 m.), pódese subir por unha serie de sete escaleiras no lado sur. Templo de Minerva O primeiro templo de Minerva en Dougga foi un agasallo do patrón da civitas a finais do século I, pero o sitio máis importante dedicado a esta divindade é un edificio que presenta un templo e unha zona rodeada por un pórtico que data do reinado de Antonino Pío. Financiouse a través da filantropía dunha sacerdotisa do culto imperial, Julia Paula Laenatiana.O edificio deseñouse para aproveitar a pendente na que se ergue, o podio está ao nivel do tellado do pórtico e o templo no sentido estrito da palabra sitúase fóra do edificio circundante. As escaleiras que dan acceso ao templo acentúan a natureza inaccesible da divindade. Templo da vitoria de Caracalla en Alemaña O Templo da Vitoria de Caracalla en Alemaña é o único edificio dedicado ao culto imperial que estivo situado precisamente en Dougga. Fragmentos dunha inscrición no lintel do templo foron descubertos en 1835, pero o templo non identificouse ata 1966. Presenta un ninfeo que data do reinado de Cómodo. O templo, que é relativamente estreito, ten un deseño infrecuente. Ten 41,5x14,2 m., e está situado ao carón da estrada que baixa do foro ata os baños de Aïn Doura. O templo está asociado cun arco de triunfo sobre a estrada. Ao templo pódese acceder por unha escaleira semicircular, en cada esquina do patio diante da escaleira hai un depósito para a auga da chuvia. A cella no interior do santuario presenta seis nichos laterais que están deseñados para albergar as bases das estatuas de Apolo, Liber, Neptuno, Mercurio e doutros dous deuses que xa non se poden identificar. O templo pódese ver de lonxe, pero os transeúntes só poden ver a cella, cuxos cimentos están decorativamente rusticados. Sete columnas están espazadas ao longo da cella, enlazadas coa porta lateral, que se abre á escaleira. O templo tetrástilo está construído na orde toscana in antis. O deseño do templo é infrecuente xa que os templos do culto imperial son xeralmente Corintios e situado no medio dun amplo patio con pórtico, a orde toscana era así bastante rara nas provincias. O templo, polo tanto, testemuña o desexo de construír algo que fose diferente doutros edificios deste tipo, sen dúbida en resposta ás limitacións creadas polo terreo. A dedicatoria no templo bota luz sobre a súa construción, a inscrición, datada con moita precisión no 214 d.C., consagra o templo á personificación da vitoria, a deusa Vitoria, aquí concretamente en relación coas campañas do emperador en Alemaña, polo benestar de Caracalla e da súa nai Iulia Domna. O texto lembra os proxectos militares do fillo de Septimio Severo e a súa celebración no contexto do culto imperial. Esta inscrición tamén explica que o templo construíuse cun custo de 100.000 sestercios por desexo dunha gran dama de Dougga chamada Gabinia Hermiona despois da súa morte. Ademais da xenerosidade deste acto de filantropía, a súa vontade prevía a celebración dun banquete anual para o ordo decurionum que sería financiado polos seus herdeiros no aniversario da dedicación do templo. Ao mesmo tempo, Gabinia Hermiona legou a terra para o circo "para pracer da xente". O templo ocupaba o que sen dúbida foi un dos últimos espazos libres nas proximidades do foro. A benfeitora do templo preferiu este lugar no centro da cidade aos que ela posuía nos arredores: o lugar do circo ou o lugar onde despois se construíu o Templo de Celeste. A familia de Gabinia, unha das o máis rica de Dougga, estaba ben situado dentro dos notables de Cartago e mantivo o seu poder en Dougga, mesmo durante a redución da aristocracia local no século III. Os termos de Gabinia proporcionarán probas da súa preocupación por que a familia debería soportar: o banquete anual mantería viva a memoria da xenerosidade da familia e enfatizaría a súa sociabilidade, mentres que o circo proporcionaría o pracer dos máis humildes dos habitantes da cidade. A finais do século IV, o Templo da Vitoria de Caracalla en Alemaña transformouse nunha igrexa. Os encoros do patio enchéronse para dar espazo aos fieis, mentres que á cella se engadiron púlpitos. Tamén se modificou a decoración da cella. Templo de Plutón Plutón recibe un honor especial en Dougga como a divindade patronal da cidade, como demostra o Xenio Thuggae. É posible que o Templo de Plutón estea situado preto do arco triunfal de Septimio Severo nunha zona da cidade que aínda só foi escavada parcialmente, pero esta hipótese non é moi firme e baséase no descubrimento dun busto nun patio,que foi datado por Poinssot no século II ou III. O edificio asociado escavuseo na década de 1960, pero pouco se sabe sobre a forma en que se levou a cabo a escavación e os traballos de estabilización realizados no lugar. Atopouse unha cella cun só nicho sobre o podio no medio dun patio e tamén consérvase o altar. Entre os anos 2000 e 2002 realizouse un estudo arquitectónico, pero non deu lugar a ningún traballo de escavación. Templo de Saturno Saturno foi o sucesor do Ba'al Hammon púnico e consorte (paredros) de Tanit ou Xuno celestial (Juno Caelestis). Durante a época romana, a cidade de Dougga tiña polo menos dous santuarios dedicados a Saturno. A evidencia da existencia dun dos dous deriva principalmente das inscricións atopadas na cidade. O segundo templo, que é o comunmente coñecido como Templo de Saturno en Dougga, escavouse. Os restos deste templo, que son menos significativos que os do Capitolio ou o Templo de Xuno Caelestis, son especialmente interesantes pola súa localización. As ruínas atópanse no alto dun promontorio que domina o rico val cerealista do Oued Khalled, 160 m. desde o teatro e fóra dos límites da cidade. Durante os traballos de escavación, descubríronse restos dun templo de Ba'al Hammon, especialmente gabias rituais (favissae) que conteñen exvotos. O templo romano substituíu así un santuario indíxena que se remonta polo menos ao século II a.C.. Este santuario consistía esencialmente nun amplo espazo aberto deseñado para recibir exvotos e sacrificios. Cubriuse para facilitar a construción do Templo de Saturno, cuxas ruínas aínda se poden ver hoxe en día. O templo romano construíuse durante o reinado de Septimio Severo. Consta de tres cellas, un patio cun pórtico e un vestíbulo. A auga do tellado do templo recollíase en cisternas. Unha inscrición ofrece detalles sobre a construción do templo. Erixiuse con fondos legados no testamento dun notable residente local chamado Lucius Octavius Victor Roscianus cun custo de polo menos 150.000 sestercios, que parece caro pero pode explicarse pola extensión dos movementos de terra necesarios para darlle ao templo unha base sólida;, non obstante, estes traballos parecen resultar insuficientes xa que os traballos para restaurar e apuntalar o edificio parecen levarse a cabo antes de que finalmente caese en ruína. Templo de Xuno Caelestis O Templo de Xuno Caelestis, construído nos arredores da cidade, foi descrito no século XVII e escavado na década de 1890. Entre 1904 e 1914 realizáronse importantes traballos de restauración e realizáronse novos estudos entre 1999 e 2002. O templo está dedicado a Xuno Celestial (Juno Caelestis), o sucesor da deusa púnica Tanit. O seu recinto sagrado, témenos, ben conservado, está delimitado por unha muralla, unha gran parte da cal se conserva moi ben. O patio só está parcialmente azulexado e ten dúas portas simétricas. Un pórtico con 25 tramos percorre a sección circular do témenos. O pórtico está rematado cun friso que representa a construción do templo. A forma do recinto deste templo do século III evocaría unha lúa crecente, símbolo da divindade. O templo no sentido estrito da palabra sitúase nun alto podio ao que se accede a través dunha serie de once chanzos. É un Períptero hexástilo corintio. O frontón presenta unha dedicatoria a Alexandre Severo. A cella perdeuse por completo. O templo, erixido entre os anos 222 e 235 d.C., pagouno un tal Q. Gabinius Rufus Felix, quen doou entre outras dúas estatuas de prata de Xuno Caelestis que custou 35.000 sestercios. O témenos, que ten un diámetro de 52 m., recorda a unha lúa crecente, o símbolo de Xuno Caelestis . Dar Lacheb O propósito do edificio coñecido como Dar Lacheb (latín: Domus Lachebia, "Casa de Lacheb") non foi claramente identificado. St-Amans cre que é un santuario dedicado a Esculapio, o que concorda coa hipótese de Poinssot de que se trata dun templo. Dar Lacheb escavouse a finais do século XIX por Carton e non foi obxecto de máis traballos desde 1912. Unha casa que se construíu preto reutilizando restos antigos foi destruída a principios do século XX. Dar Lacheb construíuse entre o 164 e o 166 d.C., na mesma época que a capital, que está a 50 m. de distancia. A entrada ao edificio conservouse perfectamente, así como unha das columnas do pórtico de entrada. O interior está formado por un patio que antes estaba rodeado por un pórtico. Ao sur está a cella dun templo que foi totalmente destruído. Igrexa da Vitoria A Igrexa da Vitoria, que se atopa no nordeste do lugar, debaixo do Templo de Saturno, é o único edificio cristián escavado ata agora en Dougga. A finais do século IV ou principios do século V, a comunidade cristiá erixiu a pequena igrexa de deseño infrecuente sobre un cemiterio pagán. O pequeno hipoxeo atópase preto. Infraestrutura Cisternas e acuedutos Dougga conta con dúas redes de cisternas, no norte e no oeste, unha das cales está especialmente ben conservada. Un acueduto que conduce á cidade, situado a pouca distancia das cisternas ben conservadas, está entre os exemplos mellor conservados deste tipo de estruturas no territorio da actual Tunisia. As seis cisternas de Aïn El Hammam, situadas preto do templo de Xuno Caelestis, teñen unha capacidade total de 6000 m³ pero están en ruínas. Foron alimentados por unha fonte a 12 km. de distancia e un acueduto construído durante o reinado de Cómodo e restaurado no último cuarto do século IV d.C. Este sitio aínda se usa unha vez ao ano para un festival que celebra a Mokhola, que foi unha santa e benfeitora de orixe marroquí segundo a tradición oral local A veneración de Mokhola vai acompañada de sacrificios de animais. Quedou demostrado que esta tradición ten orixes pagás, o obxecto de veneración era orixinalmente a fonte, coñecida como fons moccolitanus A segunda rede de cisternas, as de Aïn Mizeb, está moi ben conservada. Situados preto do Templo de Minerva, estes oito encoros abovedados poden albergar 9000 m³ e presentan unha cunca na que se decantan. As cisternas son alimentadas por un manancial situado 200 m. e conectado a través dun acueduto subterráneo. Unha rede final de cisternas secundarias sitúase nas inmediacións do baño de Aïn Doura, no suroeste do xacemento. Rúas As rúas de Dougga non están distribuídas como prescribe o modelo teórico normal dun asentamento romano, en torno a un cardo e un decumanus, como resultado do deseño único da cidade. O centro da cidade probablemente estaba empedrado, as rúas semellaban carrís serpenteantes. A cidade contaba con sumidoiros, como demostran as pedras de acceso que aínda se conservan nas rúas. Aos pés do outeiro, hai vestixios de rúas que unen coa estrada principal de Cartago ata Theveste Notas Véxase tamén Bibliografía Il était une fois, Dougga...Tukka...ou...Thugga la Romaine, éd. Alyssa, Tunis, 1993 Outros artigos Patrimonio da Humanidade en Tunisia Ligazóns externas Portail sur le site de Dougga et sa région Arquivado 10 de setembro de 2011 en Wayback Machine. (en francés) Ausgrabungen in Thugga (Archäologisches Institut Freiburg) (en alemán) Dougga: Roman Ruins Arquivado 2006-01-30 en Wayback Machine. Lexicorient Dougga Site UNESCO World Heritage