Chott el Djerid

Chott el Djerid (Af Carabi: شط الجريد Šoṭṭ el-Jarīd) sidoo kale loo qoro Sciott Gerid iyo Shott el Jerid, waa chott, waana haro cusbo leh oo weyn oo nooceedu yahay endorheic oo ku taal bartamaha Tunisia. Magaca waxaa laga soo turjumi karaa Af-Carabiga isagoo noqonaya "Harta Dhulka Timirta". Juqraafiyada Salka Chott el Djerid wuxuu ku yaallaa inta u dhaxaysa 15 iyo 25 mitir (qiyaastii 50 ilaa 80 cagood) ka sarreeya heerka badda. Ballaca haradu si weyn ayuu u kala duwan yahay; meesha ugu cidhiidhsan, waa kaliya 20 km (12 mi) oo ballac ah, marka la barbardhigo dhererkeeda guud oo ah 250 km (160 mi). Mararka qaarkood, qaybo ka mid ah waxay u muuqdaan midabyo kala duwan oo isugu jira caddaan, cagaar iyo guduud. Marinka cidhiidhiga ah ee dhanka bari u jeeda ee chott-ka waxaa sidoo kale loo yaqaanaa Chott el Fejej. Waa banaan-cusbadeedka ugu weyn ee Saxaraha weyn, wuxuuna leeyahay baaxad ka weyn 7,000 km2 (ilo wareedyada qaar waxay sheegaan 5,000 km2). Goobtu waxay leedahay cimilada saxaraha ee kulul oo caadi ah. Sababtuna tahay cimilada adag ee leh celcelis ahaan roobka sannadlaha ah oo ka yar 100 mm iyo heerkulka maalintii oo mararka qaarkood gaara 50 °C ama ka badan xilliga xagaaga oo ay weheliso shucaaca qorraxda oo xooggan, biyuhu waxay ka uumi-baxaan harada. Xilliga xagaaga Chott el Djerid gabi ahaanba way engegtaa, waxaana ka dhaca dhalanteedyo badan oo dhulka ah. Waxay ku taal 33°42′N 8°26′E ee badhtamaha-galbeed ee dalka, inta u dhaxaysa magaalooyinka Tozeur iyo Kebili. Xilliga jiilaalka, laamo biyeed yaryar ayaa la arki karaa iyagoo ku shubmaya harada. Sababtoo ah aagga ay daadadku qaadaan aad ayuu u kala duwan yahay, qiyamka loo soo bandhigo baaxadda harada (ama baaxadeeda, oo inta badan qallalan) aad ayay u kala duwanaan karaan. Ilo wareedyada qaar waxay bixiyaan qiyamka baaxadda dusha sare oo gaaraya ilaa 10,000 km². Xilligan, nidaamyo waraab oo biyo macaan ah ayaa laga fulinayaa gobolka si looga caawiyo ciribtirka cusbada ee carrada iyo si loo kordhiyo dhulka wax soo saarka leh. Koonfurta Chott el Djerid, waxaa ka bilaabma saxaraha Grand Erg Oriental. Magaalooyinka Kebili iyo Douz waxay ku yaallaan koonfurta harada, magaalada Tozeur-na waxay ku taal dhanka waqooyi-galbeed. Gidgalka Harada waxaa lagu gudbi karaa lug iyo xitaa baabuur, laakiin tani waa mid aad u khatar ah maadaama qolofta cusbadu aysan had iyo jeer adkayn. Xilliga jiilaalka, marka ay haradu buuxdo, waxaa lagu gudbi karaa dooni. Tuulmooyinka cusbada ee ku yaal geesaha harada waxaa loo ururiyaa habka wax-soo-saarka cusbada. Duur-joogta Degaano ka haray Yaxaaska Galbeedka Afrika ayaa ku sii raagay Chott el Djerid ilaa bilowgii qarnigii 20-aad. Shimbiraha Flamingo-ga ee casaanka ah ayaa la ogaaday inay u isticmaalaan xeebaha harada goobo ay buulal ka samaystaan xilliga gu'ga. Magaac-wadaagga Chott el Djerid waa magac-wadaagga Jerid Lacuna, oo ah haro hydrocarbon ah oo endorheic ah oo ku taal dayaxa Saturn ee Titan. Haradaas waxay ku taal 66.7°N iyo 221°W waxayna ka kooban tahay dareere methane iyo ethane ah halkii ay biyo ka koobnaan lahayd. Mashruuca daadgandinta Waxaa jiray xiiso sii kordhayay oo ku saabsan in si joogto ah loogu xiro Chott el Djerid badda Mediterranean-ka si loo abuuro Bad Saxare ah tan iyo bartamihii 2010-maadkii iyadoo la aas-aasay ururka Cooperation Road kaas oo sanadkii 2018 helay ogolaanshaha dawladda Tunisia. Mashruuc kan la mid ah ayaa sidoo kale la tixgeliyey qarnigii 19-aad iyo 20-aad oo ay Faransiisku ka rabeen gobolkii Tunisia-dii Faransiiska. Dhaqanka caanka ah Chott el Djerid waxaa loo isticmaalay goob ahaan in lagu duubo qaybaha filimka Star Wars, iyo kuwa kaleba. Sida ay sheegayso khuraafaad qadiimi ah, waxay ahayd meeshii ay ku dhalatay ilaahadda Giriigga ee Athena. Waxaa lagu sharaxay buuggii ugu dambeeyey ee Jules Verne, ee Invasion of the Sea. Haradu waa goobta uu ku saabsan yahay buugga Frank Heller ee The Thousand and Second Night, An Arabesque. Buugga In The Desert ee uu qoray mufakirka reer Jarmal ee Karl May wuxuu ka bilaabmaa meel u dhow harada wuxuuna sharaxayaa isku day gudbid oo khatar ah. Tixraacyo Xiriirinta dibadda Warbaahinta la xiriirta Chott el Djerid ee Wikimedia Commons Chott el Djerid at Lexicorient Archived 2020-08-03 at the Wayback Machine