ឧទ្យានប្រវត្តិសាស្ត្រស៊ីថេប

ឧទ្យានប្រវត្តិសាស្ត្រ ស៊ីថេប ( ថៃ: อุทยานประวัติศาสตร์ศรีเทพ ) ជា​កន្លែង​បុរាណ​វិទ្យា​មួយ​ក្នុង ​ខេត្តពេជ្របូរណ៌ ប្រទេស​ថៃ។ វាគ្របដណ្ដប់លើទីក្រុងបុរាណ ស៊ីថេប ដែល ជា កន្លែងរស់នៅពីប្រហែលសតវត្សទី ៣ ដល់សតវត្សទី ៥ នៃគ. ស . ស៊ីថេបគឺជារដ្ឋទីក្រុងដ៏ធំបំផុតមួយដែលបានលេចចេញនៅជុំវិញវាលទំនាបនៃ ភាគកណ្តាលនៃប្រទេសថៃ ក្នុងសហសវត្សដំបូង ប៉ុន្តែត្រូវបានបោះបង់ចោលនៅជុំវិញពេលដែលទីក្រុងនិយាយភាសាថៃនៅ សុខោទ័យ និងក្រោយមក អយុធ្យា បានលេចចេញជាមជ្ឈមណ្ឌលអំណាចថ្មីនៅក្នុង ចៅពញា អាងទន្លេ ។ ទីតាំងនេះទទួលបានការចាប់អារម្មណ៍ពីបុរាណវិទ្យាសម័យទំនើបនៅឆ្នាំ 1904 បន្ទាប់ពីការស្ទង់មតិដោយព្រះអង្គម្ចាស់ Damrong Rajanubhab ហើយវាត្រូវបានចុះបញ្ជីជា បូជនីយដ្ឋានបុរាណ នៅឆ្នាំ 1935 ។ នាយកដ្ឋាន​វិចិត្រសិល្បៈ ​បាន​បន្ត​ការ​សិក្សា​និង​ការ​ជីក​កកាយ​ទីតាំង​ដែល​ត្រូវ​បាន​សិក្សា​ដោយ​អ្នក​បុរាណ​វិទ្យា​ព្រះអង្គម្ចាស់ Subhadradis Diskul, HG Quaritch Wales និង Jean Boisselier ក្នុង​ចំណោម​អ្នក​ដទៃ​ទៀត។ តាម​ភ័ស្តុតាង​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ដែល​បាន​រក​ឃើញ​នៅ​លើ​ទីតាំង​នោះ ស៊ី​ថេបអាច​ជា​មជ្ឈមណ្ឌល​នៃ ​ទ្វារវ​តី​ ។ តាម​រយៈ ​ការ​រៀប​អភិសេក ​ក៏​ត្រូវ​បាន​គេ​ចាត់​ទុក​ជា ​ក្រុង សេមា ​ដែរ។ រាជធានីនៃរដ្ឋជិតខាង Canasapura ដែលមានទីតាំងនៅខាងកើតទល់មុខ ជួរភ្នំដុងផាយ៉ាយ៉េន ក្នុង អាងទន្លេមុន ។ ស៊ីថេប ត្រូវបានចុះបញ្ជីជា ឧទ្យានប្រវត្តិសាស្ត្រ ក្នុងឆ្នាំ ១៩៨៩ ហើយត្រូវបានស្នើឡើងជា សម្បត្តិបេតិកភណ្ឌពិភពលោក របស់អង្គការយូណេស្កូដោយប្រទេសថៃក្នុងឆ្នាំ ២០១៩។ នៅថ្ងៃទី ១៩ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ ២០២៣ វាត្រូវបានចុះក្នុងបញ្ជីបេតិកភណ្ឌពិភពលោកជា ទីក្រុងបុរាណ ស៊ីថេប និងពាក់ព័ន្ធជាមួយវិមានទ្វារវតី ។ វា​គឺ​ជា​ការ​តែងតាំង​បេតិកភណ្ឌ​ពិភពលោក​វប្បធម៌​ជោគជ័យ​លើក​ដំបូង​របស់​ប្រទេស​ថៃ​ចាប់​តាំង​ពី ​បាន​ឈៀង ​ក្នុង​ឆ្នាំ ១៩៩២។ ប្រវត្តិសាស្ត្រ ការតាំងទីលំនៅដំបូង: សតវត្សទី ៤-៥ នៃគ ស៊ីថេបត្រូវបានបង្កើតឡើងពីភូមិកសិកម្មបុរេប្រវត្តិនៅជ្រលងភ្នំប៉ាសាក់ប្រហែល ២,៥០០-១,៥០០ ឆ្នាំមុន។ នៅដំណាក់កាលបុរាណវិទ្យាដំបូង ( ប្រហែល. សតវត្សទី ៤-៥ គ.ស ) ការតាំងទីលំនៅដើមរបស់ស៊ីថេបបានកាន់កាប់ទីប្រជុំជនខាងក្នុង ហើយមានប្រពៃណីបញ្ចុះសពជាមួយនឹងតង្វាយទាក់ទងនឹងប្រទេសឥណ្ឌា និងសហគមន៍ទៅកាន់តំបន់កណ្តាល និងអាងទន្លេមូននៅភាគឦសាន។ យុគសម័យ​ដែល​ទទួល​ឥទ្ធិពល​ហិណ្ឌូ៖ សតវត្ស​ទី ៦ ដល់​ទី ៨ គ.ស ដំណាក់កាលទីពីរនៃការកាន់កាប់ ( ប្រហែល. ស.វ.ទី៦-៨ គ.ស. ) ត្រូវបានកំណត់លក្ខណៈដោយការពង្រីកទៅទីក្រុងខាងក្រៅ។ នៅពេលដែលរបបរាជានិយមបានលេចចេញឡើង វៃស្នានិយម បានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងសង្គមរបស់ស៊ីថេប ដោយមានទំនាក់ទំនងជាមួយប្រទេសឥណ្ឌា ហ្វូណន ចេនឡា និងវប្បធម៍ ទ្វាវតី ។ ស៊ីថេប ជាមជ្ឈមណ្ឌលវប្បធម៌ ទ្វាវតី នៅទីក្រុង តាំងពីសតវត្សទី៦ នៃគ.ស ហើយជាសហគមន៍ដំបូងបំផុតក្នុងប្រទេសថៃ ដែលបានទាក់ទងជាមួយប្រទេសឥណ្ឌា ដោយបញ្ជាក់នៅក្នុងសិលាចារឹក K 978 ដែលសរសេរ ជាភាសាសំស្ក្រឹត ជាមួយនឹង អក្សរបល្លវ ចុះកាលបរិច្ឆេទនៅសតវត្សទី ៦ នៃគ.ស។ ដូច្នេះ ស៊ីថេប​ត្រូវ​បាន​អភិវឌ្ឍ​ទៅ​ជា​រដ្ឋ​ដំបូង​រួម​ជាមួយ​រដ្ឋ​អាស៊ីអាគ្នេយ៍​ដើម​ផ្សេង​ទៀត​ដូច​ជា ហ្វូណន ចេនឡា និង ​ស្រី​ក្សត្រា ។ លោក Charles Higham រាយការណ៍អំពីសិលាចារឹកទ្វាវតីនៅសតវត្សរ៍ទី ៧ ពីស៊ីថេបថា “ក្នុងឆ្នាំ… ស្តេចមួយអង្គជាក្មួយរបស់ព្រះមហាវីរក្សត្រ ដែលជាព្រះរាជបុត្ររបស់ប្រថិវិន្ទ្រវរ្ម័ន គឺជាបាទភវវម៌្ម ដែលមានឈ្មោះល្បីល្បាញ។ គោលការណ៍​សីលធម៌​ដែល​មាន​ឥទ្ធិពល និង​ជា​ការ​ភ័យ​ខ្លាច​របស់​ខ្មាំង​សត្រូវ​បាន​ស្ថាបនា​សិលាចារឹក​នេះ​ឡើង​លើ​ការ​ឡើង​សោយរាជ្យ»។ ប្រឡាយ​ព័ទ្ធ​ជុំវិញ​ទំហំ ៤,៧ គីឡូម៉ែត្រ​ការ៉េ ខណៈ​រចនាសម្ព័ន្ធ ខៅក្លាងណៃ ( ថៃ: เขาคลังใน ) មានតាំងពីសតវត្សទី៦ដល់ទី៧។ យុគសម័យដែលមានឥទ្ធិពលលើព្រះពុទ្ធសាសនា៖ សតវត្សទី ៨ ដល់ទី ១០ នៃគ.ស ដំណាក់កាលនេះ ( c. សតវត្សទី ៨-១០ នៃគ.ស. ) គឺមានភាពរុងរឿងបំផុត។ ប្រព័ន្ធធារាសាស្រ្តមួយត្រូវបានបង្កើតឡើង ហើយ ព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយាន បានជះឥទ្ធិពលលើសិល្បៈ ខណៈដែលទំនាក់ទំនងជាមួយប្រទេសឥណ្ឌា ទីក្រុង ទ្វារវតី និងទីក្រុងភាគឦសាននៅតែបន្ត។ ស៊ីថេប មឿងសេមា [ fr ] និងទីតាំង លពបុរី បានគ្រប់គ្រងផ្លូវក្នុងតំបន់។ ការ​រីក​ចម្រើន​របស់​ក្រុង​ស៊ី​ថេប​នាំ​ឱ្យ​មាន​ការ​បង្កើត​ទីក្រុង​ជិត​ខាង​របស់​ខ្លួន​គឺ ថា​រោង ( ថៃ: ท่าโรง ) ដែល​មាន​ទីតាំង​នៅ​ចម្ងាយ​២០​គីឡូម៉ែត្រ​ពី​ទិស​ខាងជើង​តាម​ច្រាំង ​ទន្លេ​ប៉ាសាក់ ដែល​ក្រោយ​មក​ត្រូវ​បាន​ប្តូរ​ឈ្មោះ​មក​ជា ​ក្រុង Wichian Buri ក្នុង​រជ្ជកាល​ព្រះបាទ ​នង​កៅ ​នៃ ​រតនៈ​កូស៊ីន ។ តាមរយៈព្រះពុទ្ធសាសនា ភ័ស្តុតាងប្រវត្តិសាស្ត្រជាច្រើនគាំទ្រការភ្ជាប់ទំនាក់ទំនងរវាង ស៊ីថេប និងក្រុមមួយទៀតនៃ អង្គភាពនយោបាយ ដែលមានឥទ្ធិពល ទ្វារវតី នៅ ភាគឦសានប្រទេសថៃ បច្ចុប្បន្នគឺ វេន តាន ។ ការ​ងើប​ឡើង​នៃ​សម័យ​អង្គរ៖ សតវត្ស​ទី ១១ ដល់​ទី ១៣ គ.ស ក្នុងដំណាក់កាលនេះ ( c. ស.វ.ទី ១១-១៣ គ.ស. ) លទ្ធិសីវៈ មានឥទិ្ធពលខ្លាំងនៅក្នុងក្រុងស៊ីទេពនៅសម័យ អង្គរ ហើយស៊ីថេបមានទំនាក់ទំនងជាមួយ ភិម៉ៃ នៅ អាងទន្លេមុន ជាសេមា[ ទី ] ឈប់គ្រប់គ្រងផ្លូវ។ ដោយសារគោលនយោបាយរបស់ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ ស៊ីថេបបាត់បង់សារៈសំខាន់ ហើយស្ទើរតែត្រូវបានបោះបង់ចោលនៅប្រហែលសតវត្សទី១៤។ ប្រាង្គសងភិណង និង ប្រាង្គស៊ីថេប ត្រូវ​បាន​គេ​កសាង​ឡើង​ក្នុង​សតវត្ស​ទី ១១ ដល់​ទី ១២។ រចនាសម្ព័ន្ធដែលនៅសេសសល់ នៅខាងក្នុងទីក្រុង ខៅក្លាងណៃ ( ថៃ: เขาคลังใน ) ប្រាង្គស៊ីថេប ( ថៃ: ปรางค์ศรีเทพ ) ប្រាង្គសងភិណង ( ថៃ: ปรางค์สองพี่น้อง ) នៅខាងក្រៅទីក្រុងខាងក្នុង ខៅក្លាងណក ( ថៃ: เขาคลังนอก ) ប្រាង្គឬសី ( ថៃ: ปรางค์ฤๅษี ) វិចិត្រសាល