พระมหาเถรคันฉ่อง

สมเด็จพระอริยวงษญาณ (พระมหาเถรคันฉ่อง) (ฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) สะกดว่า คันฉอง) เป็นพระภิกษุชาวมอญในรัชสมัยพระเจ้านันทบุเรงแห่งกรุงหงสาวดี และเป็นพระอาจารย์ในสมเด็จพระนเรศวรมหาราช ได้ตามเสด็จสมเด็จพระนเรศวรมหาราชอพยพมากรุงศรีอยุธยา โปรดฯ ให้อยู่วัดมหาธาตุ ประวัติ พระมหาเถรคันฉ่อง มีประวัติตอนต้นอย่างไรไม่ปรากฏ พระราชพงศาวดาร ฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) ระบุว่า เมื่อพระเจ้านันทบุเรงมีพระราชประสงค์จะจับสมเด็จพระนเรศวรมาประหารชีวิต จึงออกอุบายบอกสมเด็จพระนเรศวรว่าอังวะเป็นกบฏ ให้สมเด็จพระนเรศวรยกทัพมาช่วยหงสาวดี สมเด็จพระนเรศวรยกทัพมาพักกองใกล้อารามของพระมหาเถรคันฉ่อง พระเจ้านันทบุเรงทรงทราบจึงตรัสเรียกพระยาเกียรติ พระยาพระราม มา แล้วรับสั่งให้นำกองทัพไปตีกระหนาบหลัง จับตัวสมเด็จพระนเรศวรไปประหารชีวิตให้ได้ พระยาเกียรติพระยาพระรามเรียนเรื่องทั้งหมดถวายพระมหาเถรคันฉ่อง ท่านสงสารสมเด็จพระนเรศวร จึงพาพระยาเกียรติพระยาพระรามไปเข้าเฝ้าสมเด็จพระนเรศวร กราบทูลเรื่องพระเจ้านันทบุเรงคิดประทุษร้าย สมเด็จพระนเรศวรทรงสำนึกในพระคุณของพระมหาเถร จึงตัดสินพระทัยจะพาท่าน พร้อมทั้งพระยาเกียรติพระยาพระรามและญาติโยมไปอยู่กรุงศรีอยุธยา จากนั้นทรงหลั่งน้ำจากสุวรรณภิงคารรดลงพื้นดิน ประกาศตัดขาดกรุงศรีอยุธยากับหงสาวดีจากกันนับแต่นั้น เมื่อถึงกรุงศรีอยุธยาสมเด็จพระนเรศวรจึงกราบทูลสมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราชทุกประการ แล้วโปรดให้พระมหาเถรคันฉ่องอยู่วัดมหาธาตุ พระราชทานสัปทน กรรชิง คานหาม คนหาม จังหัน นิตยภัต และเครื่องสมณบริขารต่าง ๆ นอกจากนี้พระราชพงศาวดาร ฉบับสมเด็จพระพนรัตน์ วัดพระเชตุพน ฉบับตัวเขียน ยังระบุเพิ่มเติมว่าโปรดให้ท่านเป็น สมเด็จพระอริยวงษญาณบริยัติวราสังฆราชาธิบดี ศรีสมณุตมาบรินายก ติปิฎกธราจาริย์ สฤษดีขัติยสารสุนธร มหาคณฤศร อุดรวามคณะสังฆารามคามวาษีฝ่ายซ้าย ให้ว่าคณะเหนือ ส่วนญาติโยมให้อยู่ตำบลบ้านหลังวัดนก ในวัฒนธรรมสมัยนิยม มีนักแสดงผู้รับบท พระมหาเถรคันฉ่อง ได้แก่ บุญส่ง ดวงดารา จากละครเรื่อง สมเด็จพระนเรศวรมหาราช (2530) สรนันท์ ร.เอกวัฒน์ จากละครเรื่อง กษัตริยา (2546) และ มหาราชกู้แผ่นดิน (2547) สรพงศ์ ชาตรี จากภาพยนตร์เรื่อง ตำนานสมเด็จพระนเรศวรมหาราช (2550 -2558), ละครเรื่อง ตำนานสมเด็จพระนเรศวรมหาราช เดอะซีรีส์ (2560 -2562) ธีรยุทธ ปรัชญาบำรุง จากละครเรื่อง จอมใจอโยธยา (2568) ชูพงษ์ ช่างปรุง จากละครเรื่อง หงสาวดี (2569) รายการอ้างอิง เชิงอรรถ บรรณานุกรม