วัดราชสิทธารามราชวรวิหาร

วัดราชสิทธาราม เป็นพระอารามหลวงชั้นโท ชนิดราชวรวิหาร เดิมเรียกว่า วัดพลับ ตั้งอยู่ริมคลองวัดราชสิทธารามและคลองวัดสังข์กระจาย ซอยอิสรภาพ 23 (วัดราชสิทธาราม) ถนนอิสรภาพ แขวงวัดท่าพระ เขตบางกอกใหญ่ กรุงเทพมหานคร 10600 พื้นที่ วัดราชสิทธารามมีเนื้อที่ 75 ไร่ ด้านตะวันออกยาว 7 เส้น ติดกับคลองวัด ด้านตะวันตกยาว 6 เส้นเศษ ด้านเหนือยาว 7 เส้น ด้านใต้ยาว 7 เส้น ประวัติ วัดพลับ เป็นวัดอรัญวาสี (วัดป่า) เก่าแก่มีมาตั้งแต่สมัยกรุงศรีอยุธยา เริ่มมีความสำคัญขึ้นมาเมื่อพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช ทรงโปรดให้สร้างพระอารามหลวงใหม่ติดกับวัดพลับ แล้วโปรดให้รวมเป็นวัดเดียวกัน เพื่อให้เป็นที่จำพรรษาของพระญาณสังวรเถร (สุก) พระราชาคณะฝ่ายวิปัสสนาธุระที่ทรงเคารพเลื่อมใส และโปรดให้พระบรมวงศานุวงศ์มาศึกษากรรมฐานกับพระญาณสังวรเถร ทำให้วัดราชสิทธารามเป็นสำนักปฏิบัติธรรมที่สำคัญมาแต่ครั้งนั้น แม้ต่อมาพระญาณสังวรเถรจะได้รับสถาปนาเป็นสมเด็จพระอริยวงษญาณ สมเด็จพระสังฆราช ย้ายไปประทับ ณ วัดมหาธาตุยุวราชรังสฤษฎิ์ราชวรมหาวิหาร ศิษย์ของพระองค์ยังคงสืบทอดกรรมฐานต่อมา ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 3 โปรดให้บูรณะและสร้างเสนาสนะเพิ่มเติม เช่น พระเจดีย์ พระวิหาร ศาลาการเปรียญ และตำหนักเก๋งจีน เนื่องจากเคยมาประทับจำพรรษาที่วัดแห่งนี้เมื่อทรงผนวช เป็นเวลา 1 พรรษา และพระราชทานนามใหม่ว่าวัดราชสิทธารามตั้งแต่ปี พ.ศ. 2374 โดยเฉพาะพระเจดีย์นั้นต่อมาพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดให้บูรณะและพระราชทานนามว่า พระสิริจุมภฏะเจดีย์ ศิลปะและสถาปัตยกรรม พระอุโบสถ พระอุโบสถ ตามประวัติกล่าวว่าสร้างขึ้นสมัยรัชกาลที่ 1 และได้มีการบูรณะใหม่ทั้งหลังในสมัยรัชกาลที่ 3 เป็นอาคารแบบไทยประเพณี ลักษณะอาคารก่ออิฐถือปูน ทรงโรง มีเสาพาไลล้อมรอบ หลังคาซ้อนชั้น 2 ซ้อน มีตับหลังคา 3 ตับ หน้าบันแบ่งเป็นหน้าบัน 2 ชั้น หน้าบันชั้นบนเป็นงานไม้แกะสลักปิดทองประดับกระจก แกะสลักเป็นรูปนารายณ์ทรงครุฑล้อมด้วยลายกระหนกก้านขดปลายกระหนอกออกเป็นรูป คชสีห์ เทพพนม และหงษ์ ลักษณะศิลปกรรมแบบสมัยรัชกาลที่ 1 คล้าย พระอุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดาราม พระอุโบสถวัดสระเกศ หน้าบันชั้นล่างเป็นงานก่ออิฐถือปูนไม่มีลวดลายประดับ หน้าบันด้านล่างด้านหน้าประดับเพียงจานกระเบื้องหนึ่งใบ เสาพาไลเป็นเสาสี่เหลี่ยมทึบตัน ซึ่งน่าจะได้รับการบูรณะหรือสร้างเพิ่มเติมในสมัยรัชกาลที่ 3 ซุ้มประตู-หน้าต่างทำเป็นลายปูนปั้นลงรักปิดทองลวดลายอย่างเทศจำพวกลายดอกโบตั๋น ใบอะแคนทัส ซึ่งน่าจะเป็นงานบูรณะสมัยรัชกาลที่ 3 เช่นกัน พื้นที่โดยรอบปูด้วยหินอ่อนสีเทาขาวขัดเงา มีตุ๊กตาพระจีน ทหารม้าจีนโบราณ กิเลน ตั้งเรียงรายรอบ ระเบียงด้านหน้าพระอุโบสถบริเวณคอสองด้านหน้า-หลัง มีภาพเขียนกระบวนพยุหยาตราสถลมารค มีรถม้าแบบตะวันตก พระพุทธจุฬารักษ์ พระพุทธจุฬารักษ์ พระประธานในพระอุโบสถ เป็นพระพุทธรูปปูนปั้นลงรักปิดทอง ปางมารวิชัย หน้าตักกว้าง 2.50 เมตร สูง 3 เมตร ตามประวัติกล่าวว่าเป็นพระพุทธรูปสำคัญ เพราะเป็นงานฝีพระหัตถ์ของพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ทรงปั้นพระเศียรพระพุทธรูป และพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ขณะดำรงพระราชอิสริยยศพระเจ้าลูกยาเธอ กรมหมื่นเจษฎาบดินทร์ ทรงปั้นองค์พระวรกาย พร้อมทั้งพระราชทานพระนามว่า พระพุทธจุฬารักษ์ ลักษณะของพระพุทธจุฬารักษ์เป็นงานที่สืบเนื่องมาจากสมัยอยุธยา เส้นพระขนงกับเปลือกพระเนตรป้ายเป็นแผ่น พระโอษฐ์กว้างและหยักแบบศิลปะอยุธยา แต่ก็มีลักษณะแบบรัตนโกสินทร์ตอนต้นผสม คือ การทำสังฆาฎิขนาดใหญ่เป็นแผ่นอยู่กึ่งกลางพระอุระยาวลงมาจรดพระนาภี และการทำนิ้วพระหัตถ์ทั้งสี่ยาวเสมอกัน บนฐานชุกชีหน้าองค์พระประธานประดิษฐานรูปหล่อพระสาวก 3 องค์ เบื้องขวาคือพระโมคคัลลานะ เบื้องซ้ายคือพระสารีบุตร และองค์กลางคือพระอานนท์ จิตรกรรมภายในพระอุโบสถ ผนังในพระอุโบสถด้านซ้ายของพระประธานมีภาพเขียนสีพุทธประวัติ มี 6 ช่อง จากด้านใน ได้แก่ ทูลเชิญพระโพธิสัตว์ สี่เทวทูต การสละอันยิ่งใหญ่และออกมหาภิเนษกรมณ์ ตัดเมาลีและพระอินทร์ทรงพิณทิพย์สามสาย ตรัสรู้ พระบิดาส่งทูตมาทูลเชิญและแสดงปาฏิหารย์ทรมานพระประยูรญาติ โปรดพระพุทธมารดา ปรินิพพานและถวายพระเพลิง ด้านหน้าเป็นภาพพุทธประวัติ ตอนโทณพราหมณ์แบ่งพระธาตุ เทวดาอาราธนาแสดงธรรมและถวายพระเพลิงพระพุทธบิดา ด้านหน้าเหนือภาพพุทธประวัติคั่นด้วยตัวมกรคายนาค (ตัวสำรอก) เป็นภาพเขียนเรื่องมารผจญ พระแม่ธรณีบีบมวยผม หากสังเกตใต้ตัวมกร (ยักษ์คายนาค) จะเห็นร่องรอยของประตูบานกลางที่ถูกอุดไป เพื่อวาดภาพจิตรกรรมเพิ่ม เป็นเรื่องราวพระอุปคุตปราบมาร ซึ่งของเดิมได้ลบเลือนไปเกือบหมด เหลือเพียงภาพพญามารเหาะไปยังวิมานเทวดาเท่านั้น ด้านขวาเป็นเรื่องพระเวสสันดรชาดก มี 6 ช่อง จากด้านใน ได้แก่ กัณฑ์ทศพรและทานกัณฑ์ กัณฑ์วนปเวสน์ กัณฑ์มหาพน กัณฑ์มัทรีและกัณฑ์สักกบรรพ กัณฑ์มหาราช กัณฑ์ฉกษัตริย์ ส่วนผนังด้านหลังเป็นไตรภูมิโลกสัณฐาน (สวรรค์ โลกมนุษย์ และนรก) มีภาพลงทัณฑ์ต่าง ๆ ในนรกภูมิ เหนือหน้าต่างทั้งสองข้างเขียนเทพชุมนุม บานหน้าต่างบานประตูด้านใน เขียนทวารบาล เพดานวาดดาวเพดานขนาดเล็กคล้ายตาข่าย จิตรกรรมฝาผนังวัดราชสิทธาราม กำลังประสบปัญหาที่ค่อนข้างรุนแรงต่อภาพ คือ ปัญหาความชื้นในดินที่ค่อย ๆ ไล่ขึ้นมาตามผนัง เมื่อไปถึงจุดไหน ภาพก็จะเปื่อยยุ่ย พอง และหลุดลอกออกมา ทำให้จิตรกรรมฝาผนังระหว่างหน้าต่าง ที่วาดในสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น เหลือเพียงหนึ่งในสาม หรือ ครึ่งหนึ่ง ของผนังเท่านั้น ต่อมาได้มีการบูรณะภาพจิตรกรรมใหม่ด้วยการ เขียนเติมในส่วนที่หายไป ภาพจิตรกรรมวัดนี้จึงมี 2 สมัย แต่ก็สามารถแยกภาพจิตรกรรมเก่า และใหม่ได้ โดยจิตรกรรมเก่าจะอยู่ในส่วนบนเหนือครึ่งผนังระหว่างหน้าต่างขึ้นไป และสังเกตได้จากความสว่างของสี พระสิราสนเจดีย์ และพระสิรจุมภฏเจดีย์ ตามประวัติกล่าวว่า เจดีย์ประธานรัชกาลที่ 3 ทรงสถาปนาเจดีย์องค์แรกขึ้นเป็นเจดีย์ทรงเครื่องแบบที่นิยมในสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น ต่อมารัชกาลที่ 4 โปรดให้ปฏิสังขรณ์องค์เดิมของพระเชษฐาธิราชและถวายพระนามว่า พระสิราสนเจดีย์ เป็นเจดีย์องค์ทางทิศเหนือ และให้สถาปนาอีกองค์หนึ่งทางทิศใต้เป็นอนุสรณ์ส่วนพระองค์ พระราชทานนามว่า พระสิรจุมภฏเจดีย์ เจดีย์ทั้ง 2 องค์มีเจดีย์บริวารล้อมทั้ง 4 ทิศ เป็นเจดีย์ทรงเครื่องขนาดเล็ก ทั้งพระสิราสนเจดีย์และพระสิรจุมภฏเจดีย์ ทั้ง 2 องค์มีรูปแบบและขนาดเดียวกัน คือ เป็นเจดีย์ทรงระฆังแบบอยุธยาซึ่งเป็นเจดีย์รูปแบบพระราชนิยมในรัชกาลที่ 4 ซึ่งนิยมสร้างในวัดที่รัชกาลที่ 4 ทรงสถาปนาและบูรณะ เช่น วัดบวรนิเวศวิหาร, วัดโสมนัส, วัดมกุฏกษัตริยาราม มีองค์ประกอบสำคัญคือ มีมาลัยเถา 3 ชั้นรองรับองค์ระฆัง บัวปากระฆังเป็นบัวลูกแก้วอกไก่ ส่วนยอดมีบัลลังก์ในผังสี่เหลี่ยม มีเสาหารล้อมรอบก้านฉัตร โดยเจดีย์ทั้ง 2 มีการประดับตกแต่งที่แตกต่างจากเจดีย์ทรงระฆังอื่น ๆ คือ มีการประดับสายสังวาลและทับทรวงประดับรอบองค์ระฆัง แบะมีการประดับลวดลายปูนปั้นที่ลายหน้ากระดาน บัลลังก์และปล้องไฉน บางตำราเรียกว่า เจดีย์ทรงระฆังทรงเครื่อง กุฏิวิปัสสนา กุฏิวิปัสสนาเป็นอาคารขนาดเล็กตั้งอยู่โดยรอบพระอุโบสถจำนวน 24 หลัง (ภายในมีแท่นประดิษฐานพระพุทธรูป และแท่นนั่งวิปัสสนาสำหรับพระภิกษุ กุฏิหน้าด้านซ้ายของพระอุโบสถ ประดิษฐานรูปหล่อสมเด็จพระญาณสังวร (สุก)) ศาลาการเปรียญ เป็นอาคารสถาปัตยกรรมแบบพระราชนิยมในรัชกาลที่ 3 หน้าบันตกแต่งด้วยลายดอกไม้อย่างเทศ พระวิหาร มี 2 หลัง หลังแรก เดิมสร้างพร้อมกับพระอุโบสถ ที่ผนังทาสีแดงทาสีแดง จึงเรียก พระวิหารแดง ปัจจุบันได้รื้อสร้างใหม่แล้ว ส่วนพระวิหารอีกหลังหนึ่ง เป็นพระวิหารพระพุทธเมตตาจำลอง พระตำหนักจันทร์และพระตำหนักเก๋ง เคยเป็นที่ประทับจำพรรษาของ รัชกาลที่ 4 ครั้งสมัยเสด็จมาประทับเจริญวิปัสสนา พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย รัชกาลที่ 2 ทรงสร้างพระตำหนักจันทร์ พระราชทานให้รัชกาลที่ 3 ประทับเมื่อทรงผนวช เป็นพระตำหนักเล็กขนาด 2 ห้อง ชั้นล่างก่ออิฐถือปูน ชั้นบนสร้างด้วยไม้จันทร์ทั้งหมด ติดช่อฟ้า ใบระกา ประดับกระจกสวยงาม ต่อมารัชกาลที่ 3 ทรงย้ายไปปลูกเคียงพระตำหนักเก๋งจีนและเปลี่ยนเครื่องไม้ที่ชำรุดทรุดโทรมเป็นไม้เนื้อแข็งอื่นๆ เช่น ไม้เต็งรัง ไม้สัก ทำให้เหลือส่วนที่เป็นไม้จันทร์อยู่เพียงบางส่วนเท่านั้น พิพิธภัณฑ์กรรมฐาน คณะ 5 มีพระประวัติสมเด็จพระญาณสังวร (สุก) และวิธีนั่งกรรมฐานตามแบบฉบับวัดราชสิทธาราม ลำดับเจ้าอาวาส ในสมัยรัตนโกสินทร์ วัดราชสิทธารามมีเจ้าอาวาสตามลำดับ ดังนี้ อ้างอิง เชิงอรรถ บรรณานุกรม