ท้องสนามหลวง

ท้องสนามหลวง หรือ สนามหลวง เป็นสนามกว้างขนาดใหญ่ในพื้นที่เกาะรัตนโกสินทร์ชั้นใน แขวงพระบรมมหาราชวัง เขตพระนคร กรุงเทพมหานคร ประเทศไทย ตั้งอยู่ด้านหน้าพระอุโบสถ วัดมหาธาตุยุวราชรังสฤษฎิ์ราชวรมหาวิหาร คั่นอยู่ระหว่างพระบรมมหาราชวังทางทิศใต้ และพระราชวังบวรสถานมงคลทางทิศเหนือ มีลักษณะเป็นรูปวงรี เนื้อที่รวมทั้งสิ้นประมาณ 74 ไร่ 63 ตารางวา ล้อมรอบด้วยถนนราชินี ถนนหน้าพระธาตุ และถนนราชดำเนินใน ท้องสนามหลวงเป็นที่ตั้งของพระเมรุมาศสำหรับพระราชพิธีถวายพระเพลิงพระบรมศพพระมหากษัตริย์หรือพระศพพระบรมวงศ์ที่ทรงสัปตปฎลเศวตฉัตร หรือพระเมรุสำหรับพระราชทานเพลิงพระศพพระบรมวงศ์ชั้นเจ้าฟ้า ซึ่งพระเมรุมาศและพระเมรุนี้สร้างขึ้นเพียงชั่วคราวเท่านั้น และจะรื้อถอนออกเมื่อเสร็จสิ้นพระราชพิธี โดยในคราวอื่น ๆ ยังใช้สำหรับประกอบพระราชพิธีสำคัญของชาติ พิธีถวายเครื่องราชสักการะและจุดเทียนถวายพระพรชัยมงคล กิจกรรมเฉลิมพระเกียรติที่รัฐบาลจัดขึ้นในวาระสำคัญ และกิจกรรมสาธารณะต่าง ๆ ของประชาชนมาโดยตลอด กรมศิลปากรได้ประกาศขึ้นทะเบียนท้องสนามหลวงเป็นโบราณสถานเมื่อวันที่ 24 ตุลาคม พ.ศ. 2520 ประวัติ ทุ่งพระเมรุ ท้องสนามหลวง เดิมมีชื่อเรียกว่า ทุ่งพระเมรุ เนื่องจากถูกใช้เป็นที่จัดสร้างพระเมรุมาศหรือพระเมรุ สำหรับประกอบพระราชพิธีถวายพระเพลิงพระบรมศพพระมหากษัตริย์ หรือพระราชทานเพลิงพระศพพระบรมวงศานุวงศ์ชั้นสูงมาโดยตลอด ตั้งแต่ต้นอาณาจักรรัตนโกสินทร์ ตั้งแต่รัชสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช โดยเริ่มใช้พื้นที่ทุ่งพระเมรุแห่งนี้สำหรับการสร้างพระเมรุมาศเป็นครั้งแรกในพระราชพิธีถวายพระเพลิงพระอัฐิสมเด็จพระปฐมบรมมหาชนก อย่างไรก็ตาม ในคราวที่ไม่มีการจัดสร้างพระเมรุมาศ ทุ่งพระเมรุนี้ก็จะถูกใช้เป็นสถานที่ประกอบพระราชพิธีต่าง ๆ ในลักษณะเดียวกับสนามหน้าพระที่นั่งจักรวรรดิ์ไพชยนต์ในพระราชวังโบราณ อยุธยา ทั้งนี้ ทุ่งพระเมรุในระยะแรกมีพื้นที่เพียงครึ่งหนึ่งในด้านใต้ และมีลักษณะเป็นรูปสี่เหลี่ยมคางหมู โดยมีถนนพระจันทร์เป็นเส้นแบ่ง ส่วนอีกครึ่งหนึ่งที่อยู่ด้านทิศเหนือนั้นเรียกว่า "สนามวังหน้า" ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของพระราชวังบวรสถานมงคล ต่อมาในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว พระองค์ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ทำนาที่ทุ่งพระเมรุนี้ เพื่อแสดงให้ปรากฏแก่นานาประเทศว่า สยามบริบูรณ์ด้วยข้าวปลาอาหาร มีไร่นาไปจนใกล้ ๆ พระบรมมหาราชวัง และชาวสยามเอาใจใส่ในการสะสมเสบียงอาหารไว้เป็นกำลังของบ้านเมืองด้วย การใช้ทุ่งพระเมรุในการทำนานี้ทำให้ทุ่งพระเมรุมีชื่อเรียกอีกชื่อหนึ่งว่า ทุ่งนาวัดมหาธาตุ ดังนั้น ทุ่งพระเมรุจึงถูกใช้สำหรับพระราชพิธีพืชมงคลจรดพระนังคัลแรกนาขวัญและพระราชพิธีพรุณศาสตร์มาโดยตลอด โดยมีการสร้างกำแพงแก้วล้อมรอบ ด้านในเขตกำแพงแก้วมีการสร้างหอพระสำหรับประดิษฐานพระพุทธรูปสำคัญที่เกี่ยวข้องในพระราชพิธี มีพลับพลาที่ประทับ มีหอดักลมลงที่พลับพลาสำหรับทอดพระเนตรการทำนา ข้างพลับพลามีโรงละครสำหรับเล่นบวงสรวง ด้านเหนือมีพลับพลาน้อยสร้างบนกำแพงแก้วสำหรับประทับทอดพระเนตรการทำนาในท้องทุ่ง นอกกำแพงแก้วยังมีฉางสำหรับใส่ข้าวที่เก็บเกี่ยวได้หลังจากการเพาะปลูก ท้องสนามหลวงยุคแรก ต่อมาในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระองค์ทรงออกประกาศเมื่อ พ.ศ. 2398 ให้เปลี่ยนชื่อทุ่งพระเมรุเป็น ท้องสนามหลวง ดังปรากฏในประกาศว่า "ที่ท้องนาหน้าวัดมหาธาตุนั้น คนอ้างการซึ่งนาน ๆ มีครั้งหนึ่งแลเป็นการอวมงคล มาเรียกเป็นชื่อตำบลว่า 'ทุ่งพระเมรุ' นั้นหาชอบไม่ ตั้งแต่นี้สืบไปที่ท้องนาหน้าวัดมหาธาตุนั้น ให้เรียกว่า 'ท้องสนามหลวง'" โดยในรัชกาลนี้ ท้องสนามหลวงยังถูกใช้เป็นสถานที่เล่นว่าวของประชาชนจำนวนมาก ทำให้พระองค์ต้องทรงออกประกาศเตือนให้ผู้เล่นว่าวระวังสายป่านต่อมาในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เนื่องจากพระองค์ทรงยกเลิกตำแหน่งกรมพระราชวังบวรสถานมงคล จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ยกเลิกพระราชวังบวรสถานมงคลด้วย โดยรื้อป้อมปราการต่าง ๆ เพื่อผนวกสนามวังหน้าเข้ามาเพิ่มเป็นส่วนหนึ่งของท้องสนามหลวง และปรับปรุงภูมิทัศน์ให้เป็นรูปวงรีแบบในปัจจุบัน โดยมีถนนกลางสนามหลวงที่ต่อเนื่องมาจากถนนพระจันทร์ และภายหลังยังเชื่อมระหว่างถนนหน้าพระธาตุจนถึงถนนราชดำเนินในด้วย เป็นเส้นแบ่งพื้นที่ระหว่างท้องสนามหลวงเดิมกับสนามวังหน้าเดิม ซึ่งเมื่อแบ่งทั้งสองส่วนแล้ว จะมีขนาดส่วนละครึ่งหนึ่งพอดี นอกจากนี้ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวยังทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้รื้อพลับพลาต่าง ๆ ที่เคยสร้างในรัชกาลก่อนหน้าลงทั้งหมด เพราะหมดความจำเป็นในการใช้ทำนาแล้ว และได้ใช้ท้องสนามหลวงเป็นที่ประกอบพระราชพิธีและพิธีการต่าง ๆ เช่น พระราชพิธีสมโภชกรุงรัตนโกสินทร์ 100 ปี งานฉลองเมื่อเสด็จนิวัตพระนครหลังเสร็จสิ้นการเสด็จประพาสยุโรปครั้งที่ 1 เมื่อ พ.ศ. 2440 รวมถึงเคยใช้เป็นสนามแข่งม้า สนามกอล์ฟ และยังเคยเป็นสถานที่จัดการแข่งขันกีฬาฟุตบอลในสยามเป็นครั้งแรก ระหว่างทีมบางกอกกับทีมศึกษาธิการ เมื่อวันที่ 2 มีนาคม พ.ศ. 2443 (ปฏิทินเก่า) หรือ พ.ศ. 2444 (ปฏิทินใหม่) ต่อมาเมื่อพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จประพาสเกาะชวา (ปัจจุบันอยู่ในเขตประเทศอินโดนีเซีย) เป็นครั้งที่ 3 ซึ่งในขณะนั้นชวาอยู่ภายใต้อาณานิคมของฮอลันดา พระองค์ได้ทอดพระเนตรและทรงโปรดบรรยากาศของสนามหญ้าบริเวณหน้าพระราชวังสุลต่านเจ้าผู้ครองเมือง ที่มีลักษณะเป็นลานขนาดใหญ่คล้ายท้องสนามหลวง แต่มีต้นไม้รายรอบ ดูสวยงามเรียบร้อย จึงทรงนำแบบอย่างสวนดังกล่าวมาปรับปรุงท้องสนามหลวง โดยพระองค์ทรงร้องขอให้ชาวชวาที่ชำนาญการตกแต่งและปลูกต้นไม้ให้เดินทางมาจัดและตกแต่งต้นไม้ในพระบรมมหาราชวังที่พระนคร เมื่อเสด็จกลับมาถึง ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ปลูกต้นมะขามโดยรอบท้องสนามหลวง เนื่องจากเป็นไม้ใหญ่ คงทนถาวร และชื่อ มะขาม ยังเป็นชื่อสิริมงคล โดยในรัชสมัยของพระองค์ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ปลูกต้นมะขามรอบท้องสนามหลวงจำนวน 365 ต้น และต่อมามีการปลูกเพิ่มเติมอีกในหลายโอกาสเป็น 708 ต้น ท้องสนามหลวงยุคหลัง ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อวันที่ 3 ธันวาคม พ.ศ. 2454 ในการพระราชพิธีบรมราชาภิเษกสมโภช ท้องสนามหลวงถูกใช้เป็นสถานที่เสด็จออกมหาสมาคมรับการถวายพระพรชัยมงคลจากราษฎร ต่อมาในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อวันที่ 4 เมษายน พ.ศ. 2475 ในคราวพระราชพิธีสมโภชกรุงรัตนโกสินทร์ 150 ปี ท้องสนามหลวงถูกใช้เป็นสถานที่ประกอบพระราชพิธีบวงสรวงสมเด็จพระบูรพมหากษัตริยาธิราช และพระราชทานธงไชยเฉลิมพลแก่กองทหาร จากนั้นรัฐบาลคณะราษฎรได้ขอพระราชทานพระบรมราชานุญาตจัดสร้างเมรุที่ท้องสนามหลวง เพื่อทำพิธีฌาปนกิจศพผู้เสียชีวิตจำนวน 17 คนจากกบฏบวรเดช เมื่อวันที่ 18 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2476 (ปฏิทินเก่า) หรือ พ.ศ. 2477 (ปฏิทินใหม่) โดยเป็นการใช้ท้องสนามหลวงฌาปนกิจศพสามัญชนครั้งแรกเป็นในสยาม แม้พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวจะไม่พระราชทานพระบรมราชานุญาตในช่วงแรก แต่ในที่สุดเมื่อคณะราษฎรยืนยัน พระองค์จึงพระราชทานพระบรมราชานุญาตอย่างไม่เต็มพระราชหฤทัย โดยระบุไว้ว่า "ไม่ได้เป็นพระราชประสงค์" ของพระองค์ และยังเป็นสถานที่จัดการแข่งขันงานฟุตบอลประเพณีธรรมศาสตร์–จุฬาฯ ครั้งแรก เมื่อวันที่ 4 ธันวาคม พ.ศ. 2477 โดยเป็นครั้งเดียวที่ใช้ท้องสนามหลวงในงานฟุตบอลประเพณีดังกล่าว ก่อนจะย้ายไปใช้สนามฟุตบอลโรงเรียนสวนกุหลาบวิทยาลัย และสนามศุภชลาศัย ตามลำดับ จนถึงปัจจุบัน ต่อมาในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหาอานันทมหิดล เมื่อวันที่ 19 มกราคม พ.ศ. 2489 พระองค์เสด็จพระราชดำเนินมาที่ท้องสนามหลวง เพื่อทรงเป็นประธานร่วมกับหลุยส์ เมานต์แบ็ตเทน เอิร์ลเมานต์แบ็ตเทนที่ 1 แห่งพม่า ผู้บัญชาการทหารสูงสุดฝ่ายสัมพันธมิตรแห่งกองบัญชาการเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ในพิธีตรวจพลสวนสนามของกองทหารสหประชาชาติ หลังสิ้นสุดสงครามโลกครั้งที่สอง ต่อมาในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร ท้องสนามหลวงถูกใช้เป็นสถานที่จัดกิจกรรมหลากหลายรูปแบบ ดังนี้ ไฮด์ปาร์ก เมื่อเดือนกรกฎาคม พ.ศ. 2498 รัฐบาลจอมพล แปลก พิบูลสงคราม ได้ผลักดันกระบวนการฟื้นฟูประชาธิปไตย รวมถึงมอบให้นายวรการบัญชา (บุญเกิด สุตันตานนท์) รองนายกรัฐมนตรีในขณะนั้น ดำเนินการเปลี่ยนวิธีการบริหารของรัฐบาลให้เป็นแบบประชาธิปไตยที่บริสุทธิ์ยิ่งขึ้น หนึ่งในนั้นคือการอนุญาตให้กลุ่มการเมืองต่าง ๆ สามารถจัดการชุมนุมได้ที่ท้องสนามหลวงเป็นครั้งแรก เรียกว่า "ไฮด์ปาร์ก" ซึ่งได้ชื่อมาจากสวนไฮด์ปาร์กในกรุงลอนดอน สหราชอาณาจักร โดยไฮด์ปาร์กครั้งแรกในท้องสนามหลวงนั้นเป็นการชุมนุมคัดค้านแบบเรียนภาษาไทยพื้นฐานของกระทรวงศึกษาธิการ นำโดย ทองอยู่ พุฒพัฒน์ และ แคล้ว นรปติ เมื่อวันที่ 27 สิงหาคม ปีเดียวกัน ก่อนที่ต่อมาจะถูกใช้ในการชุมนุมทางการเมืองครั้งใหญ่ ทั้ง เหตุการณ์ 14 ตุลา เมื่อ พ.ศ. 2516, เหตุการณ์ 6 ตุลา เมื่อ พ.ศ. 2519 และพฤษภาทมิฬ เมื่อ พ.ศ. 2535 โดยหลังช่วงเหตุการณ์ 14 ตุลานั้น ยังมีพิธีพระราชทานเพลิงศพผู้เสียชีวิตจากเหตุการณ์ดังกล่าวจำนวน 69 คนที่ท้องสนามหลวงด้วย โดยเป็นการใช้ท้องสนามหลวงฌาปนกิจศพสามัญชนเป็นครั้งที่ 2 และครั้งสุดท้าย โดยพระบาทสมเด็จพระมหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร และสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง เสด็จพระราชดำเนินมาทรงประกอบพิธีด้วยพระองค์เอง นอกจากนี้ ในช่วงการเลือกตั้งสมาชิกสภาผู้แทนราษฎรไทยเป็นการทั่วไปในแต่ละครั้ง ท้องสนามหลวงยังถูกใช้เป็นสถานที่จัดการปราศรัยใหญ่ในการหาเสียงของหลายพรรคการเมือง ตลาดนัดสนามหลวง ตลาดนัดสนามหลวงเกิดขึ้นหลังจากที่ประเทศไทยเกิดภาวะข้าวยากหมากแพง ประชาชนหาซื้อข้าวของเครื่องใช้กันลำบาก รวมถึงเกษตรกรก็เดือดร้อน จอมพล แปลก พิบูลสงคราม นายกรัฐมนตรีในขณะนั้น จึงส่งเสริมให้จัดตั้งตลาดนัดขึ้นในทุกจังหวัด รวมถึงตลาดนัดภายในจังหวัดพระนครที่ท้องสนามหลวงด้วย ตลาดนัดสนามหลวงเปิดครั้งแรกเมื่อ พ.ศ. 2491 แต่ปีต่อมาทางการต้องใช้พื้นที่ท้องสนามหลวงสำหรับจัดสร้างพระเมรุมาศในพระราชพิธีถวายพระเพลิงพระบรมศพพระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหาอานันทมหิดล จึงย้ายตลาดนัดไปอยู่ในพระราชอุทยานสราญรมย์ ซึ่งได้รับความนิยมสูง แต่ถูกร้องเรียนจากกระทรวงการต่างประเทศในเรื่องกลิ่นและการจัดการไม่ถูกสุขลักษณะ จึงย้ายตลาดออกจากพระราชอุทยานสราญรมย์มาด้านนอก ด้านถนนราชินี บริเวณคลองหลอด เมื่อ พ.ศ. 2500 แต่ปรากฏว่าได้ปลูกเพิงสร้างแคร่จนเป็นภาพไม่งดงาม จึงได้ย้ายกลับมายังท้องสนามหลวงเมื่อ พ.ศ. 2501 จนกระทั่งกรุงเทพมหานคร (กทม.) ได้ขอพื้นที่ท้องสนามหลวงคืนเพื่อเตรียมการจัดงานพระราชพิธีสมโภชกรุงรัตนโกสินทร์ 200 ปี จึงได้ปิดตลาดนัดสนามหลวงตั้งแต่วันที่ 2 มกราคม พ.ศ. 2525 เป็นต้นมา แล้วย้ายตลาดนัดมายังสวนจตุจักรจนถึงปัจจุบัน ร่วมสมัย หลังจาก กทม. ปิดตลาดนัดสนามหลวงแล้ว นอกเหนือจากการจัดสร้างพระเมรุมาศและพระเมรุของพระบรมวงศานุวงศ์ตั้งแต่พระบรมวงศ์ชั้นเจ้าฟ้าขึ้นไป ท้องสนามหลวงยังถูกใช้เป็นสถานที่นันทนาการ การแข่งขันกีฬา และการประกอบพระราชพิธีสำคัญ ๆ ของประเทศ โดยพระราชพิธีหรือพิธีการที่กระทำที่ท้องสนามหลวงเป็นประจำทุกปี ได้แก่ พระราชพิธีพืชมงคลจรดพระนังคัลแรกนาขวัญ ตั้งแต่ พ.ศ. 2503 และพิธีถวายเครื่องราชสักการะและจุดเทียนถวายพระพรชัยมงคลแด่พระมหากษัตริย์และพระอัครมเหสี ตั้งแต่ พ.ศ. 2521 โดยหากเป็นวาระสำคัญ ก็อาจจะมีการจัดพิธีนี้ถวายแด่พระบรมวงศ์ชั้นสูงเพิ่มเติมด้วย นอกจากนี้ยังมีพระราชพิธีสำคัญที่พระบาทสมเด็จพระมหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้จัดที่ท้องสนามหลวงเป็นการเฉพาะกิจ เช่น พระราชพิธีบวงสรวงสมเด็จพระบูรพมหากษัตริยาธิราชในพระราชพิธีสมโภชกรุงรัตนโกสินทร์ครบ 200 ปี และพระราชพิธีเสด็จออกมหาสมาคมของพระองค์เนื่องในวาระสำคัญ 2 โอกาส ซึ่งมีการจัดสร้างพระที่นั่งที่ประทับชั่วคราวขึ้นสำหรับพระราชพิธีดังกล่าวด้วย ได้แก่ พระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา 5 รอบ 5 ธันวาคม 2530 ณ พระที่นั่งชัยมังคลาภิเษก และ พระราชพิธีกาญจนาภิเษก พ.ศ. 2539 ณ พระที่นั่งกาญจนาภิเษก ท้องสนามหลวงยุคปัจจุบัน ในยุคปัจจุบัน มีการปรับปรุงภูมิทัศน์ของท้องสนามหลวงทั้งหมด 3 ครั้ง ดังนี้ หลังการปรับปรุงครั้งที่ 1 เมื่อ พ.ศ. 2553 กรุงเทพมหานคร (กทม.) ได้มอบหมายให้กองทัพภาคที่ 1 กองทัพบก เข้ามาปรับปรุงภูมิทัศน์ของท้องสนามหลวง จากเดิมที่เคยเสื่อมโทรมให้ดีขึ้น โดยแบ่งพื้นที่ออกเป็น 3 ส่วน ได้แก่ ฝั่งใต้ ทำเป็นมณฑลพระราชพิธี ฝั่งเหนือ ทำเป็นลานกิจกรรมสำหรับประชาชน และถนนเส้นกลางเชื่อมต่อกับถนนพระจันทร์ เป็นทางลาดพระบาท เส้นทางเสด็จพระราชดำเนิน และจัดกิจกรรมประเพณีในโอกาสสำคัญ รวมถึงทำระบบระบายน้ำจากใต้ดินเพื่อระบายน้ำออกสู่แม่น้ำเจ้าพระยาในฤดูฝน ก่อนนำน้ำจากแม่น้ำเจ้าพระยากลับมาฉีดรดหญ้าอีกครั้ง โดยเริ่มปิดปรับปรุงตั้งแต่วันที่ 1 กุมภาพันธ์ ปีดังกล่าว การปรับปรุงแล้วเสร็จในปลายเดือนเมษายน พ.ศ. 2554 และมีพิธีทำบุญเปิดพื้นที่อย่างเป็นทางการ รวมทั้งบวงสรวงพระสยามเทวาธิราชและสมเด็จพระบูรพมหากษัตริยาธิราชเมื่อวันที่ 9 สิงหาคม ปีเดียวกัน เพื่อถวายเป็นพระราชกุศลแด่พระบาทสมเด็จพระมหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร เนื่องในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา 7 รอบ 5 ธันวาคม 2554 ในปลายปีเดียวกันท้องสนามหลวงถูกใช้เป็นสถานที่หลักในกิจกรรมสวดมนต์ข้ามปีเป็นครั้งแรก ก่อนที่ปีถัด ๆ มาจะมีการจัดกิจกรรมสวดมนต์ข้ามปีที่ท้องสนามหลวงเป็นระยะ ๆ โดยการเปิดใช้ท้องสนามหลวงในครั้งนี้ กทม. ไม่อนุญาตให้ใช้เป็นสถานที่จัดกิจกรรมทางการเมืองเหมือนในอดีต เพื่อสงวนไว้สำหรับการประกอบพระราชพิธีเท่านั้น แต่อนุญาตให้ประชาชนเข้าใช้พื้นที่เพื่อพักผ่อนหย่อนใจ สันทนาการ หรือออกกำลังกายได้ตามปกติ ระหว่างเวลา 05:00–22:00 น. แต่ห้ามนำสินค้าเข้าไปจำหน่าย จอดรถ หรืออาศัยเป็นที่หลับนอน นอกจากนี้ประชาชนยังสามารถสัญจรผ่านถนนเส้นกลาง ซึ่งเชื่อมระหว่างมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ไปยังศาลฎีกาได้ตลอด 24 ชั่วโมง โดยเบื้องต้น เทศกิจได้ติดตั้งรั้วชั่วคราวเพื่อป้องกันการบุกรุกพื้นที่ซึ่งจะถือเป็นการกระทำความผิดตามกฎหมายว่าด้วยโบราณสถาน และเพื่อคงความสวยงามของพื้นที่ รวมถึง กทม. ยังติดตั้งกล้องโทรทัศน์วงจรปิด 42 ตัว ไฟส่องสว่าง และจัดตั้งศูนย์อำนวยการชั่วคราวและหอกระจายเสียงเพื่อดูแลความสงบเรียบร้อยภายในท้องสนามหลวง หลังการปรับปรุงครั้งที่ 2 ต่อมาเมื่อ พ.ศ. 2555 หลังจากเสร็จสิ้นพระราชพิธีพระราชทานเพลิงพระศพสมเด็จเจ้าฟ้าฯ กรมพระนครปฐมบรมขัตติยานี มหาธีรราชธิดา กองพลพัฒนาที่ 1 กองทัพบก ได้เข้ามาปรับปรุงท้องสนามหลวงอีกครั้ง โดยการปรับปรุงแล้วเสร็จและส่งมอบพื้นที่ท้องสนามหลวงคืนให้กับ กทม. เมื่อวันที่ 31 สิงหาคม ถัดจากนั้นในวันรุ่งขึ้น (1 กันยายน) กทม. ได้เริ่มบังคับใช้ระเบียบว่าด้วยการใช้ การบํารุง และการดูแลรักษาพื้นที่ท้องสนามหลวง โดยกำหนดให้สามารถใช้พื้นที่ท้องสนามหลวงได้เฉพาะสำหรับจัดงานพระราชพิธี งานรัฐพิธี งานประเพณีสำคัญของชาติโดยหน่วยงานของรัฐ และการจัดการแข่งขันกีฬาไทยประจำปี โดยไม่อนุญาตให้ใช้เป็นสถานที่จัดการชุมนุมหรือกิจกรรมทางการเมืองใด ๆ และกำหนดให้ผู้ที่จะขอใช้พื้นที่ท้องสนามหลวงสำหรับทำกิจกรรมที่กำหนดนั้นทำเรื่องขออนุญาตพื้นที่จากสำนักงานเขตพระนครล่วงหน้าก่อนกำหนดจัดงานไม่น้อยกว่า 30 วัน หลังการปรับปรุงครั้งที่ 3 ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัว มีการปรับปรุงพื้นที่ท้องสนามหลวงตั้งแต่ต้นรัชกาล เนื่องด้วยจากการคำนวณพื้นที่จัดสร้างพระเมรุมาศและอาคารประกอบในพระราชพิธีถวายพระเพลิงพระบรมศพพระบาทสมเด็จพระมหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร ตามที่กรมศิลปากรออกแบบไว้นั้น พบว่า จำเป็นต้องใช้พื้นที่มากกว่า 2 ใน 3 ของพื้นที่ทั้งหมด ซึ่งแตกต่างจากพระราชพิธีถวายพระเพลิงพระบรมศพและพระราชทานเพลิงพระศพ 4 ครั้งก่อนหน้าที่ใช้พื้นที่ฝั่งใต้เพียงครึ่งหนึ่งตามแบบโบราณราชประเพณี ดังนั้น จึงมีการถมถนนเส้นกลางเส้นเดิมที่เป็นแนวต่อเนื่องจากถนนพระจันทร์ออก รวมถึงย้ายต้นมะขาม เพื่อทำถนนเส้นกลางใหม่ที่ขยับจากแนวถนนเส้นกลางเดิมขึ้นไปทางทิศเหนือประมาณ 80 เมตร โดยถนนเส้นกลางใหม่นี้มีความกว้างทั้งหมด 30 เมตร เทคอนกรีตความหนา 15 เซนติเมตร ดำเนินการก่อสร้างโดยกองบัญชาการกองทัพไทย เริ่มก่อสร้างในช่วงเดือนกรกฎาคม พ.ศ. 2560 แล้วเสร็จในช่วงเวลาไล่เลี่ยกับตัวพระเมรุมาศ และเริ่มใช้ถนนเส้นกลางใหม่เป็นครั้งแรกเมื่อวันที่ 7 ตุลาคม ปีเดียวกัน ในการฝึกซ้อมริ้วขบวนเคลื่อนที่ 2 ของพระราชพิธีดังกล่าว ซึ่งเป็นการเคลื่อนพระมหาพิชัยราชรถประดิษฐานพระโกศทองใหญ่ประกอบพระบรมราชอิสริยยศที่มาจากหน้าวัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามราชวรมหาวิหาร ก่อนเข้าสู่พระเมรุมาศ หลังเสร็จสิ้นพระราชพิธีถวายพระเพลิงพระบรมศพพระบาทสมเด็จพระมหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร และกรมศิลปากรได้ดำเนินการรื้อถอนพระเมรุมาศและสิ่งปลูกสร้างประกอบทั้งหมดออกแล้ว กรุงเทพมหานคร (กทม.) ได้ดำเนินการปรับปรุงภูมิทัศน์ท้องสนามหลวงเล็กน้อย โดยแบ่งออกเป็นสองฝั่ง ซึ่งใช้วัสดุต่างชนิดกัน ได้แก่ ฝั่งใต้ จะเป็นสนามหญ้าตามเดิม และฝั่งเหนือ ปรับเป็นลานปูน ซึ่งนอกจากจะเป็นลานกิจกรรมแล้ว ยังใช้เป็นที่จอดรถสำหรับผู้ที่จะเข้าชมพระบรมมหาราชวังหรือสถานที่สำคัญโดยรอบท้องสนามหลวงอีกด้วย โดยทั้งสองฝั่งถูกแบ่งด้วยถนนเส้นกลางท้องสนามหลวงเส้นใหม่ที่ยังคงไว้ตามเดิม โดยมิได้ขยับกลับลงไปตรงกับแนวถนนพระจันทร์อย่างในอดีต ซึ่งใช้เป็นจุดจอดรถทัวร์รับ-ส่งนักท่องเที่ยวที่จะเข้ามาท่องเที่ยวที่สถานที่สำคัญโดยรอบท้องสนามหลวง โดย กทม. เริ่มเปิดใช้ถนนเส้นกลางท้องสนามหลวงเส้นใหม่สำหรับรถทัวร์ตั้งแต่เมื่อวันที่ 30 พฤษภาคม พ.ศ. 2561 ในการประท้วงในประเทศไทย พ.ศ. 2563–2564 ท้องสนามหลวงถูกใช้เป็นสถานที่ชุมนุมของแนวร่วมธรรมศาสตร์และการชุมนุมระหว่างวันที่ 19–20 กันยายน พ.ศ. 2563 และใช้ลานปูนซึ่งอยู่ทางฝั่งทิศเหนือเป็นที่ฝังหมุดคณะราษฎรหมุดที่ 2 การกระทำดังกล่าวทำให้แกนนำผู้ชุมนุมหลายคนถูกดำเนินคดีในข้อหาทำลายโบราณสถาน ต่อมาเมื่อ พ.ศ. 2567 ท้องสนามหลวงเป็น 1 ใน 4 สถานที่ที่ประดิษฐานพระบรมสารีริกธาตุของพระโคตมพุทธเจ้า และพระอรหันตธาตุของพระอัครสาวก ได้แก่พระสารีบุตรและพระมหาโมคคัลลานะ ที่รัฐบาลไทยอัญเชิญมาจากประเทศอินเดีย มาประดิษฐานที่ประเทศไทย เพื่อเฉลิมพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัว เนื่องในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา 6 รอบ 28 กรกฎาคม 2567 โดยเป็นแห่งแรกที่มีการประดิษฐาน และเป็นจุดหลักประจำภาคกลาง ซึ่งในการนี้ได้มีการสร้างมณฑปขึ้นใหม่บริเวณถนนเส้นกลางท้องสนามหลวงเพื่อประดิษฐานพระบรมสารีริกธาตุและพระอรหันตธาตุในครั้งนี้ โดยเปิดให้ประชาชนเข้าสักการะระหว่างวันที่ 23 กุมภาพันธ์ – 3 มีนาคม ก่อนอัญเชิญไปประดิษฐานต่อที่ภาคเหนือ ณ หอคำหลวง อุทยานหลวงราชพฤกษ์ จังหวัดเชียงใหม่ ในกลางปีเดียวกัน ท้องสนามหลวงยังถูกใช้เป็นสถานที่จัดเทศกาลสงกรานต์จุดหลักของรัฐบาลไทย ในชื่องาน มหาสงกรานต์ เวิลด์ วอเตอร์ เฟสติวัล เป็นปีแรก ในปลายปีเดียวกัน ท้องสนามหลวงยังเป็นจุดสิ้นสุดของรายการวิ่ง อเมซิ่ง ไทยแลนด์ มาราธอน ตั้งแต่ปี 2024 ซึ่งย้ายมาจากอนุสาวรีย์ประชาธิปไตยและลานคนเมือง ศาลาว่าการกรุงเทพมหานคร และยังเป็นสถานที่ประดิษฐานพระบรมสารีริกธาตุ (พระเขี้ยวแก้ว) ที่รัฐบาลไทยอัญเชิญมาจากวัดหลิงกวง กรุงปักกิ่ง ประเทศจีน เพื่อเฉลิมพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัวเนื่องในโอกาสพระราชพิธีเดียวกัน และฉลองครบรอบ 50 ปี ความสัมพันธ์จีน–ไทย ซึ่งในการนี้ได้มีการสร้างมณฑปขึ้นบริเวณท้องสนามหลวงฝั่งทิศใต้ โดยเปิดให้ประชาชนเข้าสักการะระหว่างวันที่ 5 ธันวาคม พ.ศ. 2567 – 14 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2568 การก่อสร้างพระเมรุมาศและพระเมรุในยุคหลัง ในที่นี้จะกล่าวถึงการใช้พื้นที่ท้องสนามหลวงสำหรับก่อสร้างพระเมรุมาศและพระเมรุในยุคหลัง ตั้งแต่ช่วงรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวเป็นต้นมา ในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ท้องสนามหลวงถูกใช้สำหรับก่อสร้างพระเมรุมาศหรือพระเมรุกลางเมืองทั้งหมด 7 ครั้ง ดังนี้ พ.ศ. 2454 พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พ.ศ. 2463 สมเด็จพระศรีพัชรินทราบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง พ.ศ. 2463 สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าจักรพงษ์ภูวนาถ กรมหลวงพิษณุโลกประชานาถ พ.ศ. 2465 สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส พ.ศ. 2466 สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าสุทธาทิพยรัตน์ กรมหลวงศรีรัตนโกสินทร, สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าจุฑาธุชธราดิลก กรมขุนเพ็ชรบูรณ์อินทราไชย และถูกใช้ต่อเป็นพระเมรุตามเสด็จ ดังนี้ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาเทวะวงศ์วโรปการ พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงสรรพสิทธิประสงค์ พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมขุนมรุพงษ์ศิริพัฒน์ พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงชุมพรเขตอุดมศักดิ์ พ.ศ. 2468 สมเด็จพระอนุชาธิราช เจ้าฟ้าอัษฎางค์เดชาวุธ กรมหลวงนครราชสีมา และสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ามาลินีนภดารา ศิรินิภาพรรณวดี กรมขุนศรีสัชนาลัยสุรกัญญา และถูกใช้ต่อเป็นพระเมรุตามเสด็จ ดังนี้ พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงอดิศรอุดมเดช พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงพรหมวรานุรักษ์ ในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว ท้องสนามหลวงถูกใช้สำหรับก่อสร้างพระเมรุมาศหรือพระเมรุกลางเมืองทั้งหมด 4 ครั้ง ดังนี้ พ.ศ. 2469 พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว พ.ศ. 2471 สมเด็จพระปิตุจฉาเจ้า สุขุมาลมารศรี พระอัครราชเทวี และถูกใช้ต่อเป็นพระเมรุตามเสด็จ ดังนี้ พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าประภัศร พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าวรลักษณาวดี พ.ศ. 2472 สมเด็จพระราชปิตุลา บรมพงศาภิมุข เจ้าฟ้าภาณุรังษีสว่างวงศ์ กรมพระยาภาณุพันธุวงศ์วรเดช พ.ศ. 2473 สมเด็จพระมหิตลาธิเบศร อดุลยเดชวิกรม พระบรมราชชนก และถูกใช้ต่อเป็นพระเมรุตามเสด็จ ดังนี้ พระวิมาดาเธอ พระองค์เจ้าสายสวลีภิรมย์ กรมพระสุทธาสินีนาฏ ปิยมหาราชปดิวรัดา พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าแขไขดวง ในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหาอานันทมหิดล พระอัฐมรามาธิบดินทร ท้องสนามหลวงถูกใช้สำหรับก่อสร้างพระเมรุกลางเมือง 1 ครั้ง คือเมื่อ พ.ศ. 2484 สำหรับประกอบพระราชพิธีพระราชทานเพลิงพระศพสมเด็จพระราชปิตุจฉา เจ้าฟ้าวไลยอลงกรณ์ กรมหลวงเพชรบุรีราชสิรินธร ในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร ท้องสนามหลวงถูกใช้สำหรับก่อสร้างพระเมรุมาศหรือพระเมรุกลางเมืองทั้งหมด 6 ครั้ง ดังนี้ พ.ศ. 2493 พระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหาอานันทมหิดล พระอัฐมรามาธิบดินทร และถูกใช้ต่อเป็นพระเมรุตามเสด็จ ดังนี้ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าบริพัตรสุขุมพันธุ์ กรมพระนครสวรรค์วรพินิต สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าพวงสร้อยสอางค์ พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าประภาพรรณพิไลย พ.ศ. 2499 สมเด็จพระศรีสวรินทิราบรมราชเทวี พระพันวัสสาอัยยิกาเจ้า พ.ศ. 2528 สมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินี พ.ศ. 2539 สมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนี พ.ศ. 2551 สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากัลยาณิวัฒนา กรมพระนราธิวาสราชนครินทร์ บดินทรเชษฐภคินี พ.ศ. 2555 สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าเพชรรัตนราชสุดา สิริโสภาพัณณวดี กรมพระนครปฐมบรมขัตติยานี มหาธีรราชธิดา และในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัว ท้องสนามหลวงถูกใช้สำหรับก่อสร้างพระเมรุมาศกลางเมืองมาแล้ว 2 ครั้ง ดังนี้ พ.ศ. 2560 พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร พ.ศ. 2569 สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง อ้างอิง แหล่งข้อมูลอื่น วิกิมีเดียคอมมอนส์มีสื่อเกี่ยวกับ ท้องสนามหลวง แผนที่และภาพถ่ายทางอากาศของ ท้องสนามหลวง ภาพถ่ายดาวเทียมจากวิกิแมเปีย หรือกูเกิลแมปส์ แผนที่จากลองดูแมป หรือเฮียวีโก ภาพถ่ายทางอากาศจากเทอร์ราเซิร์ฟเวอร์