ศาลาเฉลิมกรุง

ศาลาเฉลิมกรุง หรือชื่ออย่างเป็นทางการว่า โรงมหรสพหลวง ศาลาเฉลิมกรุง หรือเรียกสั้น ๆ ว่า เฉลิมกรุง เป็นโรงมหรสพหลวง ตั้งอยู่ริมถนนเจริญกรุง แขวงวังบูรพาภิรมย์ เขตพระนคร กรุงเทพมหานคร ติดกับห้าง ดิโอลด์สยามพลาซ่า เดิมเป็นโรงภาพยนตร์ติดตั้งเครื่องปรับอากาศ ศาลาเฉลิมกรุงได้วางศิลาฤกษ์โดย พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อวันที่ 1 กรกฎาคม พ.ศ. 2473 และเปิดฉายภาพยนตร์ครั้งแรกในปี พ.ศ. 2476 โดยมี มหาภัยใต้ทะเล เป็นภาพยนตร์ปฐมทัศน์ ภายหลังสร้างเสร็จ ศาลาเฉลิมกรุงได้ชื่อว่าเป็นโรงมหรสพแห่งแรกในเอเชียที่ติดตั้งเครื่องปรับอากาศ ซึ่งเป็นสิ่งทันสมัยในยุคนั้น เครื่องปรับอากาศที่นำมาใช้เป็นเครื่องปรับอากาศระบบ Chilled Water System ซึ่งเป็นระบบไอน้ำรุ่นแรกจากสหรัฐอเมริกา ซึ่งเป็นการเปลี่ยนแปลงจากการใช้พัดลมทั่วไป ในช่วงสงครามโลกครั้งที่ 2 พ.ศ. 2485-2488 (รัชกาลที่ 8) ใช้เป็นที่แสดงละครเวทีและดนตรี เนื่องจากไม่มีภาพยนตร์ฉาย ต่อมามีการปรับปรุงใหญ่โดย บริษัทเฉลิมกรุงมณีทัศน์ สามารถใช้ได้ทั้งฉายภาพยนตร์และการแสดงบนเวทีขนาดกว้างขวางกว่าเดิม ตั้งแต่ พ.ศ. 2536 ในนาม เฉลิมกรุงรอยัลเธียเตอร์ และการแสดงโขนจินตนฤมิตร ประวัติ ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 7 ภาพยนตร์เป็นมหรสพและ การสื่อสารมวลชนที่มีบทบาทสำคัญยิ่ง สามารถเทียบได้กับการโทรทัศน์ในปัจจุบัน โรงภาพยนตร์ในสยามสมัยนั้นมีประมาณ 20 โรง กระจายอยู่ทั่วเขตพระนครและธนบุรี จัดฉายภาพยนตร์นำเข้าจากต่างประเทศ (มากกว่าครึ่งเป็นภาพยนตร์จากสหรัฐ หรือจาก ฮอลลีวู้ด) สภาพโรงภาพยนตร์ตั้งแต่ก่อนการเปลี่ยนแปลงการปกครอง มีขนาดเล็กคล้ายโรงไม้ หลังคามุงสังกะสี จนกระทั่ง วันที่ 1 กรกฎาคม พ.ศ. 2473 พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวได้เสด็จพระราชดำเนินมาประกอบพิธีวางศิลาฤกษ์การก่อสร้างโรงภาพยนตร์ถาวรแห่งใหม่ที่โอ่อ่าทันสมัยเพื่อเป็นที่ระลึกการเฉลิมฉลองพระนครที่จะมีอายุครบ 150 ปี ใน พ.ศ. 2475 ขนาดจุผู้ชมได้มากกว่า 1,000 ที่นั่ง และเป็นโรงมหรสพแห่งแรกในเอเชียมีเครื่องปรับอากาศระบบไอน้ำ (chilled water system) ตัวอาคารรูปสี่เหลี่ยมสูงแบบสมัยใหม่ ตั้งอยู่บริเวณหัวถนนเจริญกรุงตัดกับถนนตรีเพชร ออกแบบและควบคุมงานก่อสร้างโดยหม่อมเจ้าสมัยเฉลิม กฤดากร และ นารถ โพธิปราสาท เป็นวิศวกร สร้างโดยบริษัทบางกอก ภายในออกแบบตกแต่งเรียบง่าย ระหว่างตะวันตกผสมผสานกับไทย และได้รับพระราชทานนามว่า "ศาลาเฉลิมกรุง" เปิดฉายปฐมฤกษ์ด้วยหนังฝรั่งเสียงในฟิล์ม เรื่อง "มหาภัยใต้ทะเล" เมื่อวันที่ 2 กรกฎาคม พ.ศ. 2476 มีรายงานว่าคนดูล้นหลามออกมาถีงถนนหน้าโรงจนรถรางยวดยานต่าง ๆ ติดขัดหยุดชะงักชั่วคราว นอกจากฉายหนังฝรั่งตามปกติ หนังพูดของบริษัทภาพยนตร์เสียงศรีกรุง และ บริษัทไทยฟิล์ม (นำโดยพระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าภาณุพันธ์ยุคลและคณะ) เป็นโปรแกรมหนังไทยที่ได้รับความนิยมทุกเรื่อง ช่วงสงครามมหาเอเซียบูรพา เปลี่ยนเป็นโรงละครเวที จนสงครามสงบแล้วระยะหนึ่ง จึงกลับมาฉายภาพยนตร์อีกครั้ง เริ่มด้วย "สุภาพบุรุษเสือไทย" หนังไทย 16 มม. พากย์สด เมื่อปลายเดือนมิถุนายน พ.ศ. 2492 ทำรายได้มากกว่า 3 แสนบาท สูงสุดกว่าเรื่องใด ๆ ในเวลานั้น บุคคลที่มีบทบาทสำคัญเป็นที่รู้จักทั่วไป คือ กายสิทธิ์ ตันติเวชกุล ผู้จัดการในช่วง พ.ศ. 2486 - 2515 รวมเวลานานถึง 29 ปี ปัจจุบัน ยังคงเปิดดำเนินการในชื่อ "เฉลิมกรุงรอยัลเธียเตอร์" ด้วยการบริหารของบริษัทเฉลิมกรุงมณีทัศน์ จำกัด โดย มานิตย์ รัตนสุวรรณ และ นฤนล ล้อมทอง (ผู้จัดการ) ทำการปรับปรุงครั้งใหญ่ เมื่อ พ.ศ. 2535 โดยขยายเวทีพร้อมติดตั้งระบบไฮโดรลิกเลื่อนขึ้นลงได้และปรับที่นั่งเหลือราว 600 ที่ ยกระดับให้เป็นโรงมหรสพแห่งชาติ ระยะแรกจัดแสดงนาฏศิลป์ชั้นสูง "โขน" ผสมผสานเทคนิคทันสมัย รายการอื่น ๆ เช่น ละครเวที เรื่องแรกคือ "ศรอนงค์" (ซึ่งเคยแสดง ณ ที่แห่งนี้ โดยคณะละครของพระนางเธอ ลักษมีลาวัณ พระมเหสีในพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว) โดย อารีย์ นักดนตรี, "ศาลาเพลง" โดย นันทวัน สุวรรณปิยะศิริ, งานของมูลนิธิหนังไทยในพระอุปถัมภ์ของพระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าอนุสรมงคลการ, งานรำลึกถึงมิตร ชัยบัญชา โดย ชมรมคนรักมิตร ฯลฯ ตลอดจนฉายภาพยนตร์และการแสดงมหรสพสำคัญในบางโอกาส ได้แก่ การฉายภาพยนตร์รอบปฐมทัศน์โลกเรื่อง สุริโยไท ซึ่งพระบาทสมเด็จพระมหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง และพระบรมวงศานุวงศ์ เสด็จพระราชดำเนินทอดพระเนตรภาพยนตร์ เมื่อวันที่ 12 สิงหาคม พ.ศ. 2544 และในปี พ.ศ. 2554 สมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง เสด็จพระราชดำเนินทอดพระเนตรภาพยนตร์เรื่อง ตำนานสมเด็จพระนเรศวรมหาราช ภาค ๓ ยุทธนาวี ทั้งสองเรื่องเป็นผลงานกำกับของหม่อมเจ้าชาตรีเฉลิม ยุคล รายชื่อภาพยนตร์ไทยที่เข้าฉายที่ศาลาเฉลิมกรุง 2476 ความรักในเมืองไทย 2477 ปู่โสมเฝ้าทรัพย์ 2478 พญาน้อยชมตลาด เมืองแม่หม้าย สัตตหีบ 2479 กลัวเมีย แก่นกลาสี เลือดชาวนา 2480 ผีตายซาก เพลงหวานใจ เลือดชนบท วิวาห์เที่ยงคืน หลอกเมีย 2481 ตื่นเขย ถ่านไฟเก่า ในสวนรัก แม่สื่อสาว เลือดไทย วันเพ็ญ สนิมในใจ หวานใจนายเรือ อ้ายค่อม 2482 ค่ายบางระจัน ใครผิดใครถูก ปิดทองหลังพระ ยอดมิ่ง เมียรัก ลูกทุ่ง 2483 ชายสองโบสถ์ ไม่เคยรัก สามปอยหลวง หนามยอกหนามบ่ง 2484 ใจไทย พระเจ้าช้างเผือก 2485 น้ำท่วมดีกว่าฝนแล้ง บ้านไร่นาเรา 2491 ดอยรักดอยร้าง 2492 ร่มฟ้าเวียงพิงค์ สุภาพบุรุษเสือไทย 2493 ชายใจเพ็ชร์ นิทรา-สายัณห์ พันท้ายนรสิงห์ วังหลวงวังหลัง 2494 ชั่วโมงมรณะ น้ำตาโจร พี่ชาย ลุ่มน้ำเจ้าพระยา อวสานเสือใบ 2495 เจดีย์หัก พระเจ้ากรุงธนบุรี สามเกลอถ่ายหนัง สาวเกาะสมุย เสมาทองคำ 2496 ตรางดวงใจ ทะเลทม ทะเลรัก ทาษรัก พรานนาวี เมียหลวง แม่เสือไพรวัลย์ เสียงสาป 2497 กังวานไพร กุลปราโมทย์ คำสั่งคำสาป ชตารัก แผลเก่า มาตุภูมิ สามหัวใจ 2498 ขุนโจรสามร้อยยอด ชั่วฟ้าดินสลาย ซนแต่สวย ทางเปลี่ยว ทาษเทวี ศรีสะใภ้ สลัดดำ สุดที่รัก หญิงคนชั่ว หลีหวั่น 2499 กาหลงรัง คลุมถุงชน คำอธิษฐานของดวงดาว ดอกฟ้าและโดมผู้จองหอง นักสืบพราน ตอน จำเลยไม่พูด บ้านทรายทอง โบตั๋น (2498) ปีศาจคะนองรัก มรสุมสวาท รักนิรันดร์ เศรษฐีอนาถา สุดทางรัก สุดสายใจ เสน่ห์สาวฮ่องกง 2500 กลิ่นยี่โถแดง กะล่อนทอง ก่อนอรุณจะรุ่ง ชาติอาชาไนย ปักธงไชย ไปดาวพระศุกร์ ยอดพิศวาส เล็บครุฑ ศรีปราชญ์ สายโลหิต 2501 การะเกด ชาติเสือ บุหงาสวรรค์ ผาวิ่งชู้ พล นิกร กิมหงวน ตอน เวทีถล่มและพิชิตเมีย มังกรแดง ยูงรำแพน สวรรค์มืด สวรรค์หาย 2502 กล่อมกากี จ้าวนักเลง ชาติสมิง เชลยศักดิ์ นางสิงห์เมืองเสือ ฝ่ามรสุม พล นิกร กิมหงวน ตะลุยฮาเร็ม แม่ แม่นาคพระโขนง วนาลี ไอ้แก่น 2503 กงกรรม ค่าน้ำนม ดวงชีวัน น้ำตาทมิฬ ผู้ยิ่งใหญ่ทั้งเก้า ยอดเดี่ยว ยอดพยศ ยอดมนุษย์ สองฝั่งฟ้า สุดชีวิต เสือเฒ่า แสงสูรย์ 2504 คู่พิศวาส ดรรชนีนาง เด็ดดอกฟ้า บางปะกง พระเจ้าอชาตศัตรูกับพิมพิสารมหาราช พสุธาที่ข้ารัก แพรดำ มือโจร ยอดนักเลง อีก้อย 2505 จอมใจเวียงฟ้า โจรแพรแดง ตะวันยอแสง ตุ๊กตาพเนจร บันทึกรักของพิมพ์ฉวี เมฆมรกต แม่ยอดสร้อย ยอดรัก วัยรุ่นวัยคนอง สิงห์เมืองชล 2506 กัปตันเครียวฉลามเหล็ก จำเลยรัก ใจเดียว ใจเพชร ช่อเพชร ตะวันหลั่งเลือด นางกระต่ายป่า มังกรห้าเล็บ เสือเก่า เหยี่ยวดำ อวสานอินทรีแดง อำนาจมืด 2507 คมแสนคม จ้าวพยัคฆ์ ดวงตาสวรรค์ ทับทิม พนาสวรรค์ ภูตพิศวาส ร้อยป่า เล็บอินทรีย์ สิงห์ล่าสิงห์ หัวใจเถื่อน 2508 5 พยัคฆ์ร้าย เกียรติศักดิ์ทหารเสือ ใจฟ้า ชุมทางเขาชุมทอง เดือนร้าว ธนูทอง นางสาวโพระดก สาวเครือฟ้า สุภาพบุรุษนักเลง 2509 กระเบนธง กาเหว่า เกิดเป็นหงส์ งูผี เจ้าหญิงนกกระจาบ ชาติกระทิง นกแก้ว เพชรสีเลือด ลมหนาว วังไพร ศึกบางระจัน สามเกลอเจอล่องหน 2510 7 พระกาฬ 9 เสือ แก้วกาหลง ไทรโศก โนรี ผู้ชนะสิบทิศ ตอน บุเรงนองลั่นกลองรบ ผู้ชนะสิบทิศ ตอน บุเรงนองถล่มหงสาวดี พรายพิฆาต มนุษย์ทองคำ ล่าพยาบาท เหนือนักเลง 2511 จั๊กจั่น ใจแก้ว ชาตินักสู้ ดวงใจคนยาก ดอกบัว ป้อมปืนตาพระยา ลูกชาติเสือ เลือดอาชาไนย สมบัติแม่น้ำแคว สาวบ้านแต้ สีดา แสนพยศ 2512 กินรี ดอนเจดีย์ ดาวรุ่ง เด็กวัด ตาลเดี่ยว ทรชนเดนตาย น้องรัก นางกวัก เมืองแม่หม้าย ยอดคนจริง วิมานไฟ สมิงจ้าวท่า สายใจ 2513 กิ่งแก้ว จอมโจรมเหศวร เจ้าสาว ชาติทองแดง ฟ้าคะนอง แม่ปิง เรารักกันไม่ได้ วนาสวรรค์ สองสิงห์จ้าวพยัคฆ์ สิงห์สาวเสือ อยากดัง ไอ้ยอดทอง 2514 แก้วสารพัดนึก โกรธกันทําไม คนใจเพชร จอมเจ้าชู้ โฉมตรูภูธร ดอกดิน นักบุญทรงกลด เพลงสวรรค์นางไพร มดตะนอย มนต์รักชาวไร่ มนต์รักป่าซาง แม่ศรีไพร สุภาพบุรุษเสือใบ เหนือพญายม 2515 11 มม. กระท่อมปรีดา กำนันถึก ตามรักตามล่า พรุ่งนี้ฉันจะรักคุณ ยอดหญิง รักคืนเรือน ริมฝั่งแม่ระมิงค์ ลูกชู้ ลูกสาวนายพล วังบัวบาน สวนสน หมัดสังหาร 2516 2 ชาติสมิง แก้วกลางนา คนองกรุง จ้าวทุ่ง ทางสายใหม่ ท่าเตียน น้ำเซาะทราย ผาเวียงทอง ไผ่ล้อมรัก ไม้ป่า ไม่มีสวรรค์สำหรับคุณ ยอดชาย แรงรัก หนึ่งในดวงใจ หัวใจหิน อะไรกันนักหนา 2517 4 สีทีเด็ด เจ้าดวงดอกไม้ ตะวันรอนที่หนองหาร นางร้อยชื่อ ประทีปอธิษฐาน พ่อจอมโวย ไม่รักไม่สน รักครั้งแรก สามปอยหลวง หนุมานพบ 7 ยอดมนุษย์ อย่ารักฉัน อาถรรพณ์สวาท 2518 คำมั่นสัญญา คุณครูคนใหม่ แค้น เทพบุตร ป่าทรายทอง ฟ้าเปลี่ยนสี แม่สาย เศรษฐีรัก สมิหรา 2519 กามเทพเล่นกล คนบาป คมกุหลาบ จระเข้ฟาดหาง ช่องว่างระหว่างหัวใจ ชะตาชีวิต ชาติอาชาไนย ดรรชนีไฉไล ทมิฬดง ท้องนาสะเทือน น้ำตาหยดสุดท้าย แม่ม่ายใจถึง ลูกเมียเช่า สามหัวใจ อ้อมอกพ่อ 2520 ขบวนการ 3 สลึง ขยี้มือปืน จงอางเพลิง ทองพูน โคกโพ ราษฎรเต็มขั้น ทีใครทีมัน เทพบุตรต๊ะติ๊งโหน่ง พ่อตาปืนโต ราชสีห์ดง หงส์ทอง หน้าเนื้อใจเสือ อย่านึกว่าหมู อย่าแหย่ฉลาม ไอ้คุณเฉิ่ม 2521 4 อันตราย 10 ยอดแสบ ขุนกระทิง ครูขาหนูเหงา ดวงเศรษฐี ดอนตูมปืนตัน ทีเด็ดคู่เขย เท่งป๊ะต๊ะติ๊งโหน่ง นักล่าผาทอง แม่นาคพระโขนง ยมบาลจ๋า ยอดหญิงต๊ะติ๊งโหน่ง รักเต็มเปา รักเธอเท่าช้าง วัยรัก ศศิมาบ้าเลือด หัวใจกุ๊กกิ๊ก อะไรกันวะ 2522 คนละเกมส์ แดร๊กคูล่าต๊อก ตลกร้องไห้ ถล่มจอมอิทธิพล ทำไมถึงต้องเป็นเรา เทวดาบ๊องส์ โทนทุ่งกระทิง นักรักรุ่นกะเตาะ ปริศนาแห่งหัวใจ ไฟรักใต้น้ำ เลือดสุพรรณ สมิงบ้านไร่ สวรรค์ปิด สองเรา สัญชาตญาณโหด สุดสาคร สู้สั่งเมือง หญิงปรารถนา ไอ้คลั่งทะเลโหด 2523 7 ป่าช้า กระต่ายดง คลื่นเสน่หา เต่ากินผักบุ้ง ผีหัวขาด มนต์รักขนมครก ยอดตาหลก วีรบุรุษหนองตากยา สู้ยิบตา อีพริ้ง คนเริงเมือง 2524 กามนิต วาสิฎฐี แก้วกาหลง แก้วตาพี่ คุณหญิงพวงแข เงินปากผี เจ๊จ๋าเจ๊ ดาวพระศุกร์ ทหารเรือมาแล้ว ไทรโศก บอกว่าอย่ามายุ่ง ผีตาโบ๋ พ่อปลาไหล ยอดรักผู้กอง ยิ้มหน่อยจ้า สามเสือสุพรรณ ไอ้แก่น ไอ้หนวดเหล็ก 2525 กระท่อมนกบินหลา คนล่าคน จ้าวนักเลงปืน เต้าฮวยเกศทิพย์ นักฆ่าจากเจ้าพระยา นายอำเภอไข่ดาว บุญยังจับกังกำลัง 2 เพชฌฆาตหน้าเป็น มาดามยี่หุบ ยอดเยาวมาลย์ รักต้องหึง แววมยุรา อินทรีบ้านดอน 2526 กุ๊กมือเก่า ขอรักเธออีกสักครั้ง บ้านน้อยกลางดง เปรียว เพื่อน-แพง แม่ยอดกะล่อน ล่าข้ามโลก วีระบุรุษสงคราม สงครามเพลง อั้งยี่ 2527 กองพันทหารเกณฑ์ คาดเชือก น.ส. ลูกหว้า นักร้องนักเลง บ้านสีดอกรัก ผ่าโลกันต์ ฟ้าบันดาล แม่มะนาวหวาน ยันต์สู้ปืน รักนี้เราจอง ลูกหนี้ทีเด็ด แล้วเราก็รักกัน สเว็ตเตอร์สีแดง หนุ่มใกล้หอ 2528 กัมพูชา ครูสมศรี จับตาย ตะวันยิ้มแฉ่ง ตำรวจบ้าน ปล้นลอยฟ้า วัลลี หงส์ฟ้า หย่าเพราะมีชู้ หยุดโลกเพื่อเธอ 2529 ชมพู่แก้มแหม่ม ดวงยิหวา น้ำเซาะทราย ไปไม่ถึงดวงดาว มือปืนคนใหม่ ไม่สิ้นไร้ไฟสวาท ลูกทุ่งฮอลิเดย์ ลูกรักของแม่ อีกครั้ง 2530 กะเหรี่ยงตกดอย เกิดมาลุย ภาค 2 ฉันผู้ชายนะยะ ถามหัวใจคุณก็ได้ นางนวล ผู้พันเรือพ่วง พลอยทะเล เพชรเสี้ยนทอง รักซึมลึก สบายบรื้ออ..อ 2531 กะเหรี่ยงลอยฟ้า ฉลุย ตลุยโรงหมอ นางกลางไฟ เพชฌฆาตเดนสงคราม เราสอง แรงเทียน อุบัติโหด 2532 คำพิพากษา คู่รัก แด่เพื่อนพ้องและตัวกู ธันยา แม่มดยอดยุ่ง นักเลง ปุลากง พริกขี้หนูกับหมูแฮม แม่เบี้ย รักคืนเรือน เสน่หา 2533 ดอกฟ้าในมือมาร ทวิภพ มันลุกขึ้นมาอ้อน เล่นกับไฟ หนุ่มสาว หัวใจห้องที่ 5 2534 เกาะรัก​ จินตนาการ​รักสุดขอบฟ้า ด้วยรักไม่รู้จบ บ้านผีปอบ ภาค 4 บ้านผีปอบ ภาค 6 เปลวไฟในตะวัน เวลาในขวดแก้ว หลวงตา ภาค 3 สีกาข้างวัด 2537 กาเหว่าที่บางเพลง เสียดาย 2538 คู่กรรม ดูเพิ่ม ศาลาเฉลิมไทย อ้างอิง ศ.ดร.สุรพล วิรุฬห์รักษ์, นาฎยศิลป์รัชกาลที่ 9, สำนักพิมพ์จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย , 2549. บรรณานุกรม ฉัตรภูมิ, ธนาทิพ (2547). ตำนานโรงหนัง. เวลาดี. ISBN 974-9659-11-2. แหล่งข้อมูลอื่น เว็บไซต์ศาลาเฉลิมกรุง บันทึกวัฒนธรรม: ศาลาเฉลิมกรุง...โรงมหรสพหลวง เก็บถาวร 2007-03-12 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน โขน ศาลาเฉลิมกรุง เก็บถาวร 2007-09-27 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน