ព្រះប្រាង្គសាមយ៉ត

ព្រះប្រាង្គសាមយ៉ត ខេត្ត​លបបុរី វាជាទីតាំងបុរាណ និង កន្លែងទេសចរណ៍ប្រវត្តិសាស្ត្រ និងបុរាណវត្ថុដ៏សំខាន់មួយរបស់ ខេត្ត​លបបុរី ជា​ប្រាសាទ​បុរាណ​ខ្មែរ​ក្នុង ​រចនាបថ​បាយ័ន រចនាសម្ព័ន្ធ​ធ្វើ​អំពី ​ថ្មបាយក្រៀម ​តុបតែង​ដោយ​ចម្លាក់​។ សាងសង់ក្នុងរជ្ជកាល ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ ធ្វើជាទីសក្ការបូជាពុទ្ធសាសនាក្នុងសាសនា ចក្រយាន នៅទីក្រុង លវោ ឬ លពបុរី ដែលនៅពេលនោះជារាជធានីនៃ អាណាចក្រខ្មែរ ត្រូវបានចាត់ទុកថាជាប្រាសាទបុរាណខ្មែរយ៉ាងពេញលេញ។ ជាមួយនឹងសិល្បៈ និងវប្បធម៌ខ្មែរបុរាណដែលនៅដដែល និងជាប្រភពនៃការសិក្សាប្រវត្តិសាស្ត្ររហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន។ ទីតាំងនិងលក្ខណៈ ស្ថិតនៅ ឃុំថាហិន មឿងលបបុរី ខេត្ត​លបបុរី នៅលើពំនូកខាងលិចផ្លូវរថភ្លើង ក្បែរ សាលព្រះកាន មានប្រាសាទថ្មបាយក្រៀមចំនួនបី តាមរចនាបថខ្មែរ តភ្ជាប់គ្នាដោយក្រសាំងមុក។ នៅ​ក្នុង​តំបន់​ក្រៅ​ពី​ប្រាសាទ​ទាំង​បី​នេះ នៅ​ត្រើយ​ខាង​កើត​នៃ​ប្រាសាទ​ធំ មាន​ការ​បន្ថែម​ប្រាសាទ​ឥដ្ឋ និង​បាយអ ដែល​ត​ភ្ជាប់​នឹង​ប្រាសាទ​ធំ តម្កល់ព្រះពុទ្ធរូបក្នុងរជ្ជកាល ព្រះបាទ ណារៃ មហាក្សត្រ (សោយរាជ្យ ១៦៥៦-១៦៨៨) កត់ត្រា នាយកដ្ឋាន​សិល្បៈ​បាន​ប្រកាស​ចុះ​បញ្ជី​ជា​រមណីយដ្ឋាន​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​នៅ​ថ្ងៃ​ទី​២ ខែ​សីហា ឆ្នាំ​២០១៨។ ឆ្នាំ 1936 និង​បាន​កំណត់​ផ្ទៃ​ដី​មាន​ផ្ទៃ​ដី​ប្រមាណ 3 រ៉ៃ 2 ង៉ាន់ 54 ការ៉េ តាម​ផ្នែក​ទី 7 នៃ​ច្បាប់​បូរាណ​ជាតិ វត្ថុ​បុរាណ វត្ថុ​សិល្បៈ និង​សារមន្ទីរ ថ្ងៃទី ៤ ខែធ្នូ ឆ្នាំ ១៩៦១ និង ២០០២ លក្ខណៈស្ថាបត្យកម្ម មាន ប្រាសាទខ្មែរ ចំនួន ៣ ទិសខាងជើង-ត្បូង។ ប្រាសាទបែរមុខទៅទិសខាងកើត ប្រ​ាង្គសំខាន់​មាន​កម្ពស់​ខ្ពស់​ជាង​ប្រាសាទ​ពីរ​ផ្សេង​ទៀត រចនាសម្ព័ន្ធ​ប្រាសាទ​ធ្វើ​ពី ​ថ្មបាយក្រៀម និង​បាយ​អ។ ដែលជាលក្ខណៈនៃស្ថាបត្យកម្មនៅសម័យនោះ។ ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ និយមប្រើថ្មបាយក្រៀមធ្វើជាសម្ភារៈសំណង់ ដូចជា ប្រាង្គព្រហ្ម នៅ ប្រាសាទភិម៉ៃ ខេត្តនគររាជសីមា , ប្រាសាទ កំពែងលែង ខេត្តពេជ្របុរី សង់​ជា​ប្រាសាទ​ថ្មបាយក្រៀម​ចំនួន​៣ ដែល​រៀប​ចំ​ដូច​ព្រះ​ប្រាង្គសាមយ៉ត និងប្រាង្គកណ្តាលនៃ វត្តព្រះពាយហ្លួង ខេត្តសុខោទ័យ ជាដើម។ លំនាំតុបតែង កំពូល​ឬ ​សិខរ ​ធ្វើ​អំពី​ថ្មភក់ ហើយ​មាន​រាង​ជា​ផ្កាឈូក​ឡើង​លើ​ជា​បី​ស្រទាប់ នៅ​ជាប់​នឹង​មាន​រង្វាស់​បី​នៅ​សងខាង និង​ជ្រុង​តុបតែង​ដោយ​ផ្កាធ្វើ​ពី​ថ្មបាយក្រៀម។ ហើយ​ខ្លះ​ទៀត​ធ្វើ​ពី​រូប​ចម្លាក់​មនុស្ស​ឈរ​ក្នុង​ផ្ទះ​កញ្ចក់។ ចំណែក​ជាន់​ទី​៤​ដើម​ដែល​លើក​ឡើង​ទាំង​៤​ទិស​នោះ​នឹង​មាន​ចម្លាក់​អាទិទេព​ជា​របស់​ទិស និង​ផ្នែក​ខាងក្រោម​ដូច​ជា​ព្រះ​ឥន្ទ្រ​ជិះ​ដំរី​អេ​រ៉ា​វ៉ាន់​នៅ​ទិស​ខាងកើត វរុណ​ជិះ​សត្វ​ស្វា ចាត់តាំងទៅខាងលិច ព្រះកុវេរ នៅខាងជើង និងព្រះយម នៅភាគខាងត្បូង នាពេលបច្ចុប្បន្ននេះ នៅសល់តែផ្នែកខ្លះប៉ុណ្ណោះ។ ដំបូល​ក្រសាំង​មុខ​មាន​លម្អ​ដោយ​ថ្មបាយក្រៀម បង្កើត​ជា​រូប​ព្រះពុទ្ធ​គង់​ក្នុង​សមិទ្ធិ​ក្នុង​ផ្ទះ​កញ្ចក់បច្ចុប្បន្នខូចខាតទាំងអស់។ Idols in Phra Prang Sam Yot ពីភស្តុតាងរូបថតដំបូងបំផុតនៅពេលនេះ វាត្រូវបានថតនៅឆ្នាំ 1908-1933 ដោយ Reginald S. Le May ដែលជាអ្នកប្រវត្តិសាស្រ្តសិល្បៈ និងអ្នកការទូតអង់គ្លេស ដែលបានបម្រើការនៅប្រទេសសៀម (នៅពេលនោះ) បានធ្វើឱ្យវាដឹងថាដើមឡើយនៅក្នុងកណ្ដាល ​នោះ​មាន​រូប​ព្រះពុទ្ធ​នាគ​ប្រ​ក់ថ្មភក់ (​លេខ ២៨៣១) ។ សព្វថ្ងៃ​​រូប​នេះ​ត្រូវ​បាន​រក្សា​ទុក​នៅ​សារមន្ទីរ​ជាតិ។ ស្តេចណារ៉ៃ ពីទម្រង់នៃប្រាសាទព្រះពុទ្ធចំនួន ៣ ដែលត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងក្រុមប្រាង្គសំខាន់នៃវត្តហ្លួងបុរាណ។ ខេត្ត អយុធ្យា ឬអ្វីដែលគេនិយមហៅថា "ព្រះពិម្ព រត្នត្រ័យមហាយាន" ធ្វើឱ្យគេស្គាល់តាមវិធីមួយទៀត ដើមឡើយ នៅខាងក្នុងប្រាសាទចម្បងរបស់ព្រះប្រាង្គសាមយ៉ត គឺជារូបព្រះពុទ្ធនាគប្រក់។ ហើយប្រហែលជាធ្លាប់បានតម្កល់ព្រះពោធិសត្វ អវលោកេស្វរៈ នៅក្នុងប្រាង្គខាងត្បូង និងប្រាជ្ញាបារមិតានិងប្រាង្គភាគខាងជើង។ ដូចដែលបានបង្ហាញនៅលើរូបព្រះពុទ្យយសត្រូវបានបង្កើតឡើងក្រោមជំនឿនៃព្រះពុទ្ធសាសនា មហាយានពីខ្មែរ [2] ។ សម្រាប់​រូប​ព្រះ​ដទៃ​ទៀត​រួម​មាន ព្រះ​អាទ ិព្រះពុទ្ធ ឬ ព្រះ​មហាវៃរោចន ដែល​ជា​ព្រះពុទ្ធ​ទី​ប្រាំមួយ​នៃ​ព្រះពុទ្ធសាសនា​ក្នុង​អាណាចក្រ​ខ្មែរ​ហៅ​ថា ព្រះ​វជ្រសត្វ ក្នុង ​សិល្បៈ​ខ្មែរ គេ​និយម​បង្កើត​រូប​ព្រះពុទ្ធ​នាគព័ន្ធ។ ចំពោះព្រះ អវលោកេស្វរៈ ដែលជាឈ្មោះដែលមាននៅក្នុងសិលាចារឹកខ្មែរ គេប្រើសំដៅលើព្រះពោធិសត្វ អវលោកិតេស្វារ ដែលជាបុគ្គលនៃសេចក្តីមេត្តាករុណា និងជានិមិត្តរូបនៃឧបាយ និងព្រះនាង ប្រាជ្ញបារមិតា ។ ទេវ​នារ​ីដែល​ជា​និមិត្ត​រូប​នៃ​ប្រាជ្ញា​ដ៏​អស្ចារ្យ គឺ​ជា​បុគ្គល​របស់​ Prajnaparamita Sutta, រូបព្រះទាំង ៣ នេះត្រូវបានគេនិយមបង្កើតក្នុងរជ្ជកាល ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ ដែលប្រតិបត្តិព្រះពុទ្ធសាសនា វចនានុក្រម ពួកគេបង្កើតជាអត្ថន័យទស្សនវិជ្ជារបស់ពុទ្ធសាសនា ពោលគឺព្រះ លោកេស្វរ តំណាងឱ្យល្បិច ឬវិធីសាស្រ្តដ៏ឈ្លាសវៃដែលប្រើដើម្បីដោះសោចំណេះដឹងនៃ ប្រាជ្ញ ឬប្រាជ្ញាដែលតំណាងដោយ ប្រាជ្ញបារមិតា ដែលនឹងនាំទៅដល់ព្រះពុទ្ធ ដែលតំណាងដោយ ព្រះវជ្រសត្វ។ ចំណែក​រូប​ព្រះ​ដទៃ​ទៀត​ដែល​គេ​រក​ឃើញ​នៅ​ប្រាសាទ​ប្រាង្គ​សាមយ៉ត។ ភាគច្រើន​ជា​ព្រះពុទ្ធ​បបដិមានាគប្រក ដែល ​នាយកដ្ឋាន​វិចិត្រសិល្បៈ ​បាន​នាំយក​មក​តម្កល់​ទុក​នៅ​ទីនោះ សារមន្ទីរជាតិ ណារៃ រាជនីវេត ខេត្ត​លបបុរី ឥទ្ធិពលសាសនា និងនយោបាយ តាម​ភ័ស្តុតាង​ដែល​បង្ហាញ​នោះ​ ព្រះ​ប្រាង្គ​សំ​យ៉ុ​ត​ត្រូវ​បាន​គេ​កសាង​ឡើង​ជា​ទីសក្ការ​បូជា​ព្រះពុទ្ធ​សាសនា​នៅ​ក្នុង​ការគោរព​វជ្រយានព្រះនៃលវោ គេនិយាយអំពីព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ថា ក្រោយពីសោយរាជ្យបាន១០ឆ្នាំ ទ្រង់បានធ្វើរូបព្រះចំនួន២០៤០០រូបធ្វើពីមាស ប្រាក់ សំរឹទ្ធ និងថ្ម ដើម្បីបញ្ជូនទៅកាន់ទីក្រុងនានាក្នុងនគររបស់ទ្រង់ ហើយបានបញ្ជូនឱ្យទៅទទួលជ័យជំនៈរបស់ព្រះពុទ្ធមហានាថ ដែលជាព្រះពុទ្ធរូបនាគប្រកចំនួន ២៣ អង្គទៀតដែលតម្កល់នៅតាមទីក្រុងធំៗក្នុងព្រះរាជាណាចក្រ ដូចជានៅ “លវោទយបុរ” (ខេត្តលបបុរី) “សុវណ៌បុរៈ” (ខេត្តសុវណ្ណបុរី) “សាម្វូកបដ្ដនម” (ជាទីក្រុងមួយនៅភូមិភាគកណ្តាលនៃប្រទេសថៃ) “ជយរាជបុរី។ ” (ខេត្ត រាជបុរី) “ជយសិង្ហបុរី” (ក្រុង សិង្ហ ខេត្តកញ្ជនបុរី) “ជយវជ្របុរី” (ខេត្តពេជ្របុរីខេត្តភ) សម័យនោះទលវោ ុងឡៅវូ ក្នុងរជ្ជកាលរបស់ព្រះអង្គ ក៏មានកិត្តិនាមថា ជាក្រុងស្តេចនៃអាណាចក្រខ្មែរ។ ដូចមាននៅក្នុងសិលាចារឹកអាណាចក្រខ្មែរ៖ ព្រះអង្គម្ចាស់ ឥន្ទ្រវរ្ម័ន (ក្រោយមកព្រះបាទឥន្ទ្រវរ្ម័នទី២) ជាព្រះរាជបុត្ររបស់ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ និងព្រះនាងជ័យរាជទេវី បានសោយរាជ្យទីកវោង "ល្វោ"។ ក្រោយ​មក​ក្រោយ​ការ​ដួល​រលំ​នៃ​ពុទ្ធ​សាសនា​ចក្រយាន​ក្នុង​អាណាចក្រ​ខ្មែរ ព្រះប្រាង្គសាមយ៉តត្រូវបានបំប្លែងទៅជាទីសក្ការៈបូជាព្រះពុទ្ធសាសនាក្នុង និកាយថេរវាទ ដូចដែលអាចមើលឃើញពីការកសាងវត្តដែលតភ្ជាប់ទៅប្រាសាទសំខាន់ក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទ​ណារៃ ​ដែល​បាន​សាង ​ព្រះ​នរាយណ៍រាជនិវេសគរ​ និងជួសជុលប្រាសាទផ្សេងៗក្នុងក្រុងលពបុរី ក្នុង​អំឡុង​ពេល​ដែល​ព្រះ​អង្គ​ទ្រង់​យាង​ទៅ​ក្រុង​លពបុរី​ស្ទើរតែ​ពេញ​មួយ​រជ្ជកាល។