ឧទ្យានប្រវត្តិសាស្ត្រស្រីសជ្ជនាល័យ

ឧទ្យានប្រវត្តិសាស្ត្រ ស្រីសជ្ជនាល័យ ( ថៃ: อุทยานประวัติศาสตร์ศรีสัชนาลัย ) ជា ​ឧទ្យាន​ប្រវត្តិសាស្ត្រ ​មួយ​នៅ ​ស្រុក ស្រីសជ្ជនាល័យខេត្តសុខោទ័យ ភាគខាងជើង​ប្រទេស​ថៃ។ ឧទ្យាននេះគ្របដណ្តប់លើប្រាសាទ ស្រីសជ្ជនាល័យ និង ឆាលៀង ។ ស្រីសជ្ជនាល័យដែលមានន័យថា "ទីក្រុងរបស់មនុស្សល្អ" ត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ ១២៥០ ជាមជ្ឈមណ្ឌលទីពីរនៃ ព្រះរាជាណាចក្រសុខោទ័យ និងជាកន្លែងស្នាក់នៅរបស់រាជទាយាទនៅសតវត្សទី ១៣ និង ១៤ ។ ទីក្រុងមានរាងចតុកោណ។ នៅសតវត្សទី ១៦ ជញ្ជាំងកម្ពស់ ៥ ម៉ែត្រដែលមានគូទឹកត្រូវបានសាងសង់ឡើងដើម្បីការពារការវាយប្រហាររបស់ភូមាដែលកំពុងកើនឡើង។ ទីតាំងនៃទីក្រុងត្រូវបានសម្របសម្រួលដោយភ្នំលេចធ្លោពីរដែលនៅជិតខាង។ ឧទ្យាននេះត្រូវបានថែរក្សាដោយ នាយកដ្ឋានវិចិត្រសិល្បៈ នៃប្រទេសថៃ ដោយមានជំនួយពីអង្គការយូណេស្កូ ដែលបានប្រកាសថាវាជាតំបន់បេតិកភណ្ឌពិភពលោក រួមជាមួយនឹងឧទ្យានប្រវត្តិសាស្ត្រដែលពាក់ព័ន្ធនៅ កំពែងពេជ្រ និង សុខោទ័យ ។ ស្រដៀងនឹង ឧទ្យានប្រវត្តិសាស្ត្រសុខោទ័យ ឧទ្យានប្រវត្តិសាស្ត្រ ស្រីសជ្ជនាល័យ ទាក់ទាញអ្នកទស្សនារាប់ពាន់នាក់ក្នុងមួយឆ្នាំៗ ដែលអស្ចារ្យចំពោះរូបព្រះពុទ្ធបុរាណ អគារវាំង និងប្រាសាទដែលបាក់បែក។ ឧទ្យាននេះងាយស្រួលធ្វើដំណើរដោយកង់ ឬសូម្បីតែដោយថ្មើរជើង។ ប្រវត្តិសាស្ត្រ រំដោះពីខ្មែរ មុន​សតវត្ស​ទី​១៣ ថៃ ​បាន​ធ្វើ​ចំណាក​ស្រុក​ចូល​ជ្រលង​ភ្នំ ​ចៅ​ប្រាយ៉ា ​ខាង​លើ ហើយ​បាន​បង្កើត​ក្រុង​មួយ​ឈ្មោះ​ថា ឆាលៀង ( ថៃ: เมืองเชลียง ) ដែលមានន័យថា "ទីក្រុងទឹក" នៅលើច្រាំងទន្លេ យម ។ ឆាលៀង បាន​អភិវឌ្ឍ​ជា​បណ្តើរៗ​ទៅ​ជា​មជ្ឈមណ្ឌល​ពាណិជ្ជកម្ម​ដ៏​សំខាន់​មួយ​រវាង ​ចិន ​និង ​អាណាចក្រ​ខ្មែរ ។ ជនជាតិចិនបានហៅទីក្រុងនេះថា "ចេងលៀង" ។ ទីក្រុងនេះជាទីក្រុងទីក្រុងនេះ ខ្មែរ រហូ១១៨០ឆ្នាំ 1180 ក្នុងរជ្ជកាលរបស់ Pho Khun Sri Naw Namthom ដែលជាអ្នកគ្រប់គ្រងក្នុងស្រុកសុខោទ័យ និង ស្រីសជ្ជនាល័យ មេទ័ពខ្មែរ Khomsabad Khlonlampong បានចាប់ផ្តើមគ្រប់គ្រងដោយផ្ទាល់ និងណែនាំពន្ធហាមឃាត់១២៣៩ឆ្នាំ 1239 ផូឃុន បាងឃ្លាំង និង ផូឃុន ផាមឿង បានសម្រេចចិត្តបះបោរ និងប្រកាសឯករាជ្យពី អង្គរ ហើយវាយបានឆាលៀង។ ឆាលៀង​បាន​ក្លាយ​ជា​ផ្នែក​មួយ​នៃ ​នគរ​សុខោទ័យ ។ នៅក្រោមសុខោទ័យ នៅក្រោមរជ្ជកាលរបស់ ស្រីឥន្ទ្រទិត្យ នៅឆ្នាំ ១២៥០ ទីក្រុងថ្មីត្រូវបានសាងសង់នៅតំបន់ភាគខាងលិចនៃ ឆាលៀង ហើយដាក់ឈ្មោះថា ស្រីសជ្ជនាល័យ ។ ព្រះស្រីឥន្ទ្រទិត្យបានចាត់ព្រះរាជបុត្រ ទ្រង់ បានមឿង ជា ព្រះអង្គម្ចាស់ មកគ្រប់គ្រងក្រុង។ នៅពេលដែលបានមឿងគ្រប់គ្រងនគរ ព្រះអង្គបានឱ្យព្រះអនុជរបស់ព្រះអង្គ រាមកំហែង គ្រប់គ្រងក្រុង ស្រីសជ្ជនាល័យ ហើយវាបានក្លាយទៅជាទំនៀមទម្លាប់ស្នងរាជ្យរបស់នគរសុខោទ័យ ដើម្បីឱ្យមានរាជទាយាទ ឬអ្នកស្នងមរតកឡើងសោយរាជ្យ ស្រីសជ្ជនាល័យ ។ ទីក្រុង​នេះ​ត្រូវ​បាន​ផ្តល់​ឋានៈ​ជា​ទីក្រុង​ព្រះអង្គម្ចាស់ ( ថៃ: เมืองลูกหลวง ) ឬ ទីរួមខេត្តខាងក្នុង ( ថៃ: หัวเมืองชั้นใน ) សម្រាប់ទីតាំងយុទ្ធសាស្ត្ររបស់ខ្លួនក្នុងការការពាររាជធានីនៅទិសខាងជើង ស្រដៀងនឹង កំពែងពេជ្រ នៅខាងលិច វិស្ណុលោក នៅខាងកើត និង ក្រុងចាស់ វិចិត្រ នៅភាគខាងត្បូង។ មានផ្លូវត្រង់ពីសុខោទ័យ ទៅ សជ្ជនាល័យ ហៅថា ផ្លូវព្រះរោង ( ថៃ: ถนนพระร่วง ) ក្នុង​ឆ្នាំ ១៣៤៥ លឿតៃ ​បាន​សរសេរ​ស្នាដៃ​ដ៏​អស្ចារ្យ​បំផុត​មួយ​ក្នុង​អក្សរសិល្ប៍​ថៃ គឺ​ត្រៃភូមិ​កថា ឬ​ត្រៃភូម​ព្រះ​រោង ( ថៃ: ไตรภูมิกถา หรือ ไตรภูมิพระร่วง ) នៅ សជ្ជនាល័យ ។ រូបចម្លាក់របស់ រាមកំហែង បញ្ជាក់ថា ស្តូបមួយត្រូវបានសាងសង់នៅកណ្តាលក្រុង ដែលចំណាយពេលសាងសង់ ៦ ឆ្នាំ។ ការលុកលុយឡានណា និងអាណាចក្រអយុធ្យា បន្ទាប់ពីការសោយទីវង្គត់របស់ រាមកំហែង ការគ្រប់គ្រងរបស់ នគរសុខោទ័យ ត្រូវបានកាត់បន្ថយជាបន្តបន្ទាប់ ប៉ុន្តែមិនដូចសុខោទ័យដែលទទួលរងពីការធ្លាក់ចុះនៃទីក្រុងនោះទេ សជ្ជនាល័យ នៅតែអាចរក្សាតួនាទីពាណិជ្ជកម្ម និងឧស្សាហកម្មរបស់ខ្លួន។ នៅ​ឆ្នាំ​១៤៥១ ទី​ឡូ​កា​រាត​នៃ ​ឈៀង​ម៉ៃ ​បាន​បបញ្ចូលក្រុងនេះទៅ​ជា ​អាអាណាចក្រឡានណា ​របស់​ទ្រង់ ហើយ​ប្តូរ​ឈ្មោះ​ទីក្រុង​មក​ជា​ឈៀង​ឈួន នៅឆ្នាំ ១៤៧៤ ត្រៃលោកនាថ នៃអយុធ្យាបានចាប់ផ្តើម សង្រ្គាមអយុធ្យា-ឡានណា ហើយបានដណ្តើមយកទីក្រុងនេះឡើងវិញ ហើយប្តូរឈ្មោះថា សវណ៌លោក ក្នុងរជ្ជកាល រាមាធិពោធិ៍ទី២ រឿងនៃយុទ្ធនាការសង្រ្គាមរវាង តិលោកនាថ និង ត្រៃលោកនាថ នៅលើ ទីនេះបានបំផុសគំនិតកវីមិនស្គាល់ម្នាក់ឱ្យសរសេរ Lilit Yuan Phai ដែល​ត្រូវ​បាន​គេ​ចាត់​ទុក​ថា​ជា​កំណាព្យ​ដ៏​ល្អ​បំផុត​មួយ​របស់ ​នគរ​អយុធ្យា ។ ទីនេះបានក្លាយជាមជ្ឈមណ្ឌលដ៏រីកចម្រើននៃផលិតកម្មប៉សឺឡែនសម្រាប់តុលាការអយុធ្យា ដើម្បីនាំចេញទៅកាន់ប្រទេសក្រៅប្រទេសដូចជា ហ្វីលីពីន ជប៉ុន និង ឥណ្ឌូនេស៊ី ។ សម័យ​រុងរឿង​នេះ​ចាប់​ផ្ដើម​នៅ​សតវត្ស​ទី​១៣ ហើយ​បន្ត​រហូត​ដល់​សតវត្ស​ទី​១៦។ ទីក្រុងនេះបានឈានដល់ចំណុចកំពូលនៃការអភិវឌ្ឍន៍សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌នៅសតវត្សទី ១៤ ។ នៅឆ្នាំ ១៧៦៦ ជាផ្នែកមួយនៃ សង្រ្គាមភូមា-សៀម (១៧៦៥-៦៧) កងទ័ពភូមាមកពី ទីក្រុងឡាំប៉ាង បានវាយលុកក្រុងសជ្ជនាល័យបានវាយលុកក្រុង ហើយបានបំផ្លាញទីក្រុង។ ក្រោយសង្គ្រាម ទីក្រុងនេះត្រូវបានកសាងឡើងវិញនវណ្ខលោក្មីនៃ សុវណ្ណកល បច្ចុប្បន្ន ហើយទីក្រុងចាស់ត្រូវបានបោះបង់ចោល។ ការអភិវឌ្ឍន៍នៅពេលក្រោយ នៅឆ្នាំ ១៩០៧ ព្រះអង្គម្ចាស់ វិជ្ជរ៉ាវុឌ្ឍ ជាព្រះរាជទាយាទ បានធ្វើទស្សនកិច្ចផ្នែកបុរាណវិទ្យារយៈពេលពីរខែទៅកាន់ ខេត្ត នគរសុវណ្ណ, កំពែងពេជ្រ, សុខោទ័យ, ស្រីសជ្ជនាល័យ, ឧត្តរទិត្យ និង វិស្ណុលោក ។ បន្ទាប់​ពី​ត្រឡប់​មក​ទីក្រុង​បាងកក​វិញ លោក​បាន​បោះពុម្ព​សៀវភៅ “ដំណើរ​កម្សាន្ត​ក្រុង​ព្រះ​រោង” ដើម្បីលើកកម្ពស់ការសិក្សាប្រវត្តិសាស្ត្រ និងបុរាណវត្ថុក្នុងចំណោមសាធារណជនទូទៅ។ ការងារនេះត្រូវបានប្រើប្រាស់ជា រចនាសម្ព័ន្ធ ដោយអ្នកបុរាណវត្ថុវិទូ និងអ្នកប្រវត្តិសាស្រ្តក្រោយៗមក រួមមាន ដាំរ៉ុង ដែលជាស្ថាបនិកនៃប្រព័ន្ធអប់រំថៃទំនើប និង លោក ហ្សកស៊ឺដេស អ្នកប្រាជ្ញសតវត្សទី ២០ នៃបុរាណវិទ្យា និងប្រវត្តិសាស្ត្រអាស៊ីអាគ្នេយ៍។ ជាផ្នែកមួយនៃដំណើរកម្សាន្តនេះ វិជរ៉ាវុឌ្ឍ បានរកឃើញសារីរិកធាតុដ៏ស្រស់ស្អាតនៃព្រះសិរសា ដៃ និងជើង នៅក្រុងសជ្ជនាល័យនៅក្រុង ហើយបាននាំពួកគេត្រឡប់ទៅ ទីក្រុងបាងកក វិញ។ ន១៩១១ាំ 1911 គាត់បានសាងសង់ឡើងវិញនូវព្រះពុទ្ធរូបដែលបានបញ្ចប់ន១៩១៣ាំ 1913 ។ រូបសំណាកព្រះពុទ្ធមានកម្ពស់ ម៉ែត្រនេះ ត្រូវបានគេដាក់ឈព្រះរោងរោជនរិស្រីឥន្ទ្រទិត្យធម្មោភាសមហាវិជរ៉ាវុធបពិត្រ ហើយ​បាន​ដំឡើង​នៅ​ខាង​មុខ ​ព្រះ​បឋមចេតិយ ក្នុង​ខេត្ត ​នគរបឋម ។ ព្រះអង្គម្ចាស់ Bhumibol និង Sirikit ដែលជាព្រះមហាក្សត្រ និងជាមហាក្សត្រិយានីនៃប្រទេសថៃ បានយាងទៅលេងក្រុងនេះ ចាស់ ឆាលៀង និង សុវណ្ណលោក ក្នុងឆ្នាំ ១៩៥៨ ។ ការ​ការពារ​តំបន់​នេះ​ត្រូវ​បាន​ប្រកាស​ជា​លើក​ដំបូង​នៅ​លេខ ៩២ វគ្គ ១១២ នៃ​ព្រះរាជ​សារលិខិត​នៅ​ថ្ងៃ​ទី ២ ខែ សីហា ឆ្នាំ ១៩៦១។ នៅឆ្នាំ ១៩៧៦ គម្រោងជួសជុលត្រូវបានអនុម័ត ហើយនៅខែកក្កដា ឆ្នាំ ១៩៨៨ ឧទ្យាននេះត្រូវបានបើកជាផ្លូវការ។ នៅថ្ងៃទី ១២ ខែធ្នូ ឆ្នាំ ១៩៩១ វាត្រូវបានប្រកាសជាសម្បត្តិបេតិកភណ្ឌពិភពលោកដែលជាផ្នែកមួយនៃ ទីក្រុងប្រវត្តិសាស្ត្រសុខោទ័យ និងទីក្រុងប្រវត្តិសាស្ត្រដែលពាក់ព័ន្ធ រួមជាមួយនឹងឧទ្យានប្រវត្តិសាស្ត្រដែលពាក់ព័ន្ធនៅ កំពែងពេជ្រ និង សុខោទ័យ ។ ក្នុង​កំឡុង ​ឆ្នាំ ២០១១ គ្រោះ​ទឹក​ជំនន់​របស់​ប្រទេស​ថៃ ទឹក​ជន់​លិច​ពី ​ទន្លេ យម បាន​ចូល​ទៅ​ក្នុង​ឧទ្យាន​ប្រវត្តិសាស្ត្រ ដែល​បាន​ជន់​លិច​ឡដុត​ឡ​ស្មូន​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ចំនួន​ពីរ។ ទេសភាពសំខាន់ៗ វត្តព្រះស្រីរតនារាមមហាធាតុ គឺជាប្រាសាទប្រវត្តិសាស្ត្រដ៏ធំ និងសំខាន់បំផុតនៅ សជ្ជនាល័យ- ឆាលៀង ។ ប្រាសាទនេះត្រូវបានកសាងឡើងជាប្រាសាទពុទ្ធសាសនា មហាយាន នៅចុងសតវត្សទី ១២ ក្នុងរជ្ជកាល ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ៧ នៅពេលដែល ឆាលៀង ជាផ្នែកនៃ អាណាចក្រខ្មែរ របស់ព្រះអង្គ។ រចនាសម្ព័នសំខាន់គឺ ប្រាង្គ ដ៏គួរអោយចាប់អារម្មណ៍នៅក្នុង គោបុរៈ រចនាបថខ្មែរ។ ការរចនាដើមនៃប្រាង្គត្រូវបានគេជឿថាជារចនាបថ បាយ័ន ប៉ុន្តែនៅពេលដែល ឆាលៀង ស្ថិតនៅក្រោម អាណាចក្រអយុធ្យា ប្រាង្គនេះត្រូវបានរចនាឡើងវិញតាមទម្រង់នៃរចនាប័ទ្មអយុធ្យាបច្ចុប្បន្ន ដោយ ព្រះបាទ បរមកោដ ក្នុងសតវត្សទី ១៨ ។ បរិវេណប្រាសាទព័ទ្ធជុំវិញដោយកំពែង ថ្មបាយក្រៀម ខ្ពស់។ ព្រះ​វិហារ ​មាន​រូប​ព្រះពុទ្ធ​ធំ​មួយ​មាន​ស៊ុម​ដោយ​សសរ​ថ្មបាយក្រៀម។ ខ្លោងទ្វារប្រាសាទត្រូវបានតុបតែងដោយក្បាល ព្រាហ្មណ៍ នៅទិសទាំងបួន និងរូបចម្លាក់ អប្សរា ។ នៅ​ផ្នែក​ខាងឆ្វេង​នៃ​ប្រាង្គ​គឺជា​រូប​ព្រះពុទ្ធ​ដែល​ដើរ​តាម​រចនាប័ទ្ម​សុខោទ័យ។ នៅខាងក្រោយប្រាង្គមាន មណ្ឌប ដែលបានថែរក្សាយ៉ាងល្អ រូបព្រះពុទ្ធឈរ និងប្រាសាទដែលបំផ្លិចបំផ្លាញនៃស្តូប បែបមន ព្រមទាំងចេតិយតូចៗជាច្រើនដែលរចនាតាមបែបស្រីលង្កា។ សារៈសំខាន់នៃប្រាសាទក្នុង រាជាណាចក្រសុខោទ័យ ត្រូវបានកត់ត្រាក្នុងរជ្ជកាល រាមកំហែង និងកំណត់ត្រាប្រវត្តិសាស្ត្រជាច្រើនក្នុងសម័យ អាណាចក្រ អយុធ្យា ធនបុរី និង រតនៈកូស៊ីន ។ នៅឆ្នាំ ១៩៥៨ បន្ទាប់ពី Bhumibol និង Sirikit បានទស្សនាប្រាសាទនោះ វត្តនេះត្រូវបានដំឡើងឋានៈជា រាជវរវិហារ ឬ អារាមហ្លួងហើយដាក់នៅក្រោមការឧបត្ថម្ភរបស់រាជវង្សថៃ។ វត្តចេតិយប្រាំពីរជួរ ( วัดเจดีย์เจ็ดแถว ) ប្រាសាទ​នេះ​ជា​ទីតាំង​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ដ៏​សំខាន់​បំផុត​មួយ​នៅ​ក្នុង​កំពែង​ក្រុង​នៃ​ក្រុង ។ ប្រាសាទនេះមានទីតាំងនៅទល់មុខវត្ត ដំរីឡោម ហើយត្រូវបានគេចាត់ទុកថាប្លែកក្នុងចំណោមប្រាសាទក្នុង ព្រះរាជាណាចក្រសុខោទ័យ ព្រោះវាមានចេតិយចំនួន ៣២ ដែលមានទំហំខុសៗគ្នាតាមរចនាប័ទ្មខុសៗគ្នា។ ទំហំដ៏ធំមហិមានៃប្រាសាទនៅកណ្តាលក្រុងបង្ហាញថាប្រាសាទនេះត្រូវបានកសាងឡើងសម្រាប់គ្រួសាររាជវង្ស។ ព្រះចៅ វជិរ៉ាវុឌ្ឍ បានសរសេរនៅក្នុងដំណើរកម្សាន្តក្នុងទីក្រុង ព្រះរោងរបស់គាត់ថា អ្នកស្រុកបានអះអាងថា ប្រាសាទនេះធ្លាប់ត្រូវបានគេហៅថា វត្តកល្យានិមិត្ត ហើយត្រូវបានសាងសង់ឡើងដោយកូនស្រីរបស់ លីថៃ ។ ដាំរ៉ុង ជឿថាប្រាសាទនេះគឺជាកន្លែងបញ្ចុះសពរបស់គ្រួសារអ្នកដែលគ្រប់គ្រងរបស់ សជ្ជនាល័យ ។ លំនាំនៃចេតិយនៅទីនេះលំនាំនៃចេតិយនៅវត្ត ទទួលឥទ្ធិពលពីរចនាបថសិល្បៈផ្សេងៗដូចជា ស្តូបស្រីលង្កា ឡានណា និង បាកាន ដែលមានមូលដ្ឋានប៉មការ៉េតែមួយគត់ដែលមានកំពូលរាងស្វ៊ែរ និងសាលធំ façade stucco សម្រាប់ឈរព្រះពុទ្ធរូបក្នុងរចនាបថសុខោទ័យដ៏ស្រស់ស្អាត។ នៅ​ក្នុង​ប្រាសាទ​មាន​វិហារ​ធម៌ សាល​ប្រជុំ មន្ទី​៥ និង​ស្រះ​ដ៏​ពិសិដ្ឋ​មួយ ។ មាន​កំពែង​ការពារ​នៅ​ជុំវិញ​ប្រាសាទ​ដែល​ពី​ដើម​ត្រូវ​បាន​ព័ទ្ធ​ជុំវិញ​ដោយ​ប្រឡាយ។ វត្តដំរីឡោម วัดช้างล้อม ត្រូវបានសាងសង់ឡើងក្នុងឆ្នាំ ១២៨៦ តាមបញ្ជារបស់ រាមកំហែង បន្ទាប់ពីការរកឃើញព្រះពុទ្ធបដិមាមួយនៅលើទីតាំងនោះ។ រចនាសម្ព័នសំខាន់នៃប្រាសាទគឺជាមូលដ្ឋានការ៉េពីរជាន់ជុំវិញចេតិយ ថ្មបាយក្រៀម បែបស្រីលង្កា។ ឈ្មោះ​ប្រាសាទ​នេះ​បាន​មក​ពី​រូប​បដិមា ​ដំរី ​ឈរ​ចំនួន ៣៩​ក្បាល នៅ​ជុំវិញ​ជាន់​ទី​មួយ​នៃ​គល់​ចេតិយ។ សត្វដំរីមានទំហំធំគួរឱ្យកត់សម្គាល់នៅខាងមុខជញ្ជាំង។ ជា​ធម្មតា​មាន​តែ​ផ្នែក​ខាង​មុខ​នៃ​ដងខ្លួន​ប៉ុណ្ណោះ​ដែល​ត្រូវ​បាន​គេ​បង្ហាញ​ដូច​នៅ​វត្ត​ឆាង​រព និង​វត្ត​ដំរីឡោមនុង ​ឧទ្យាន​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​សុខោទ័យ ។ នៅ​ជាន់​ទី​២​នៃ​ព្រះ​ចេតិយ​ក៏​មាន​ចេតិយ​ចំនួន ២០ ដែល​ពី​ដើម​មាន​ព្រះពុទ្ធ​បដិមា​កម្ពស់ ១,៤ ម៉ែត្រ។ រូបព្រះពុទ្ធខ្លះនៅតែអាចមើលឃើញសព្វថ្ងៃនេះ។ មានវិហារ៉ាដែលបាក់បែកនៅខាងមុខចេតិយ ក៏ដូចជាសំណង់តូចៗផ្សេងទៀតនៅក្នុងបរិវេណប្រាសាទ។ ទីសក្ការៈសំខាន់ត្រូវបានហ៊ុំព័ទ្ធដោយជញ្ជាំងក្រាស់ធ្វើពីថ្មបាយក្រៀម។ វត្តឈុំឈឿន វត្តឈុំឈឿន មានទីតាំងនៅជិតវត្តព្រះស្រីរតនាមហាធាតុ។ នៅ​លើ​ដី​ប្រាសាទ​មាន​វិហារ​មួយ ចេតិយ​ធ្វើ​ពី​ថ្មបាយក្រៀម​រាង​ជា​រង្វង់​មូល និង​មណ្ឌប។ មណ្ឌប​មាន​ដំបូល​ប្រក់​បាយ​ក្រៀម និង​មាន​២​នៅ​ខាង​មុខ និង​ពិសេស​មួយទៀត​នៅ​ខាងក្រោយ ។ តាម​ការ​ជីក​កកាយ​បុរាណ​វិទ្យា​ដែល​បាន​ធ្វើ​នៅ​ជម្រៅ ៧-៨ ម៉ែត្រ​នៅ​មុខ​វិហារ​នោះ គេ​បាន​រក​ឃើញ​គ្រោង​ឆ្អឹង​ចំនួន ១៥។ គ្រោងឆ្អឹង​មនុស្ស​ទាំងនេះ​ត្រូវបាន​គេ​ជឿថា​មាន​អាយុកាល​ជិត​សតវត្ស​ទី​៤ គឺ​សម័យ ​ទ្វា​វ​តី ប្រហែល​សតវត្ស​ទី​៧ ដល់​ទី​១១ ។ វត្តគោកសង្គ្រាម ជា​ប្រាសាទ​បុរាណ​ដែល​បាន​កសាង​ឡើង​ក្នុង​អំឡុង​ចុង ​សុខោទ័យ ​ដល់​ដើម ​អយុធ្យា ។ ប្រាសាទបែរមុខទៅទិសខាងកើត និងមានប្លង់រាងចតុកោណ។ ជញ្ជាំងខាងជើង ខាងកើត និងខាងលិចនៃប្រាសាទ ធ្វើពីថ្មបាយក្រៀម។ កំពែង​ខាង​ត្បូង​នៃ​ប្រាសាទ​គឺ​កំពែង​ក្រុង​ចាស់​របស់​ឆាលៀង។ មានប្រាសាទអយុធ្យាសម័យដើម ៦ បន្ទប់ ថ្មបាយក្រៀម។ នៅខាងក្រោយវិហារមានចេតិយសុខោទ័យបីនៅលើជើងទម្រតែមួយ ដើមឡើយដាច់ដោយឡែកពីគ្នា ប៉ុន្តែក្រោយមកបានតភ្ជាប់គ្នា។ វត្តនាងពញា នាងពញា មានន័យថា ប្រាសាទព្រះមហាក្សត្រី។ នៅក្នុងដំណើរទីក្រុង ព្រះរោង, វជ្ជរ៉ាវុធ បានរាយការណ៍ថា, នេះបើយោងតាមរឿងព្រេងក្នុងស្រុកប្រាសាទនេះត្រូវបានកសាងឡើងដោយ បសុជទេវី ដែលជាកូនស្រីរបស់អធិរាជនៃប្រទេសចិន; ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយ មិនមានភស្តុតាងខាងបុរាណវត្ថុដើម្បីគាំទ្ររឿងព្រេងបែបនេះទេ។ ដី​ប្រាសាទ​មាន​ទំហំ​ធំ​គួរសម។ មាន​ចេតិយ​ថ្មបាយក្រៀម​ធំ​មួយ និង​នៅសល់​នៃ​វិហារ​ប្រាំពីរ​បន្ទប់ តាម​រចនាប័ទ្ម​ធម្មតា​នៃ​ស្ថាបត្យកម្ម​សុខោទ័យ និង​លាន​ណា នៅ​កណ្តាល​បរិវេណ។ ប្រាសាទ​នេះ​ល្បី​ដោយសារ​សំណល់​ចម្លាក់ ​ចម្លាក់ ​ដ៏​ស្រស់​ស្អាត​នៅ​លើ​ជញ្ជាំង​វិហារ។ រូបចម្លាក់ stucco ត្រូវបានការពារនៅក្រោមជំរកដំបូលសំណប៉ាហាំង។ គុកថុរឿងគុក ជា​សំណង់​ខូច​ខាត​នៃ​រោង​ចក្រ​ចាស់​ដែល​មាន​ទីតាំង​ប្រហែល ៥ គីឡូម៉ែត្រខាងជើងនៃទីក្រុងចាស់ ។ នៅក្នុងតំបន់ប្រហែល 1.5 គីឡូម៉ែត្រការ៉េ ប្រហែល 200 ឡ ត្រូវបានរកឃើញ។ នេះជាទីតាំងដែលផលិតស៊ីឡាដុនសុខោទ័យតាំងពីសតវត្សទី១៣ ហើយប្រហែលជាឡដុតចំណាស់ជាងគេនៅប្រទេសថៃ។ ឡឥដ្ឋមានទទឹង ១.៥ ទៅ ២ ម៉ែត្រ និងបណ្តោយ ៤.៥ ម៉ែត្រ។ ចានសេរ៉ាមិចដែលរកឃើញនៅទីនេះជាទូទៅគឺចាន និងពាងធំ។ ពួកវាមានកញ្ចក់ប្រផេះលឿងរលោង និងការរចនាដែលជាធម្មតាមានផ្កា ត្រី ឬរង្វង់មូល ដែលលាបពណ៌ខ្មៅក្នុងការរចនាបែបចិន។ ក្រុមបុរាណវិទូថៃ-អូស្ត្រាលីមួយក្រុមមកពី សាកលវិទ្យាល័យ Adelaide បានរកឃើញថា គ្រឿងសេរ៉ាមិចនៅទីនេះត្រូវបានផលិតឡើងជាងមួយសហស្សវត្សរ៍មុន ព្រះរាជាណាចក្រសុខោទ័យ ដែលផ្ទុយនឹងទស្សនៈទូទៅដែលជនជាតិចិនណែនាំការផលិតនៅសតវត្សទី ១៣ ។ ប្រាសាទខ្មែរសេសសល់ វត្ត​ព្រះ​ស្រី​រតនា​មមហាធាតុតឆាលៀង វត្តចៅចន្ទ វិចិត្រសាល សូមមើល ប្រាសាទខ្មែរដែលនៅប្រទេសថៃ តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ ទំព័រគំរូ:World Heritage Sites in Thailand