วัดพระศรีมหาธาตุวรมหาวิหาร

วัดพระศรีมหาธาตุ เป็นพระอารามหลวงชั้นเอก ชนิด วรมหาวิหาร เป็นวัดที่ประดิษฐานพระบรมสารีริกธาตุองค์สำคัญของประเทศไทย และของโลก สร้างขึ้นบริเวณใกล้เคียงกับอนุสาวรีย์พิทักษ์รัฐธรรมนูญ เพื่อเป็นอนุสรณ์การปกครองระบอบประชาธิปไตย โดยให้ชื่อว่า วัดประชาธิปไตย รัฐบาลไทยได้ขอพระบรมสารีริกธาตุจากประเทศอินเดีย รวมทั้งกิ่งพระศรีมหาโพธิ์ 5 กิ่งจากต้นที่สืบเนื่องมาจากต้นที่พระโคตมพุทธเจ้าเสด็จประทับ และตรัสรู้ พร้อมดินจากสังเวชนียสถาน ต่อมาจึงได้มีการตั้งนามวัดอย่างเป็นทางการว่า "วัดพระศรีมหาธาตุ" และถวายเป็นเสนาสนะเมื่อวันที่ 24 มิถุนายน พ.ศ. 2485 วัดพระศรีมหาธาตุเป็นพระอารามที่มีถาวรวัตถุที่สำคัญ คือ พระเจดีย์ศรีมหาธาตุซึ่งภายในมีเจดีย์องค์เล็กประดิษฐานพระบรมสารีริกธาตุที่คณะนักโบราณคดีชาวอังกฤษขุดพบได้ ณ เมืองตักสิลา โดยรัฐบาลไทยได้รับจากรัฐบาลอินเดียและที่ผนังมีช่องบรรจุอัฐิของผู้ทำประโยชน์แก่ประเทศซึ่งรัฐบาลและสภาผู้แทนราษฏรเห็นสมควร และยังมีพระศรีสัมพุทธมุนีที่เป็นพระพุทธรูปเก่าแก่สมัยสุโขทัยปางมารวิชัยเป็นพระประธานในพระอุโบสถ นอกจากนี้ในพื้นที่วัด ยังเป็นที่ตั้งของโรงเรียนมัธยมสาธิตวัดพระศรีมหาธาตุ มหาวิทยาลัยราชภัฏพระนคร ด้วย ประวัติ วัดพระศรีมหาธาตุ เริ่มสร้างเมื่อ พุทธศักราช 2483 ที่ริมถนนพหลโยธิน ตรงหลักกิโลเมตรที่ 18 แขวงอนุสาวรีย์ (เดิมชื่อตำบลกูบแดง) เขตบางเขน กรุงเทพมหานคร นับเป็น วัดมหาธาตุ แห่งที่ 2 ของกรุงเทพมหานคร โดยนับแต่โบราณกาลนั้นราชธานีหรือเมืองสำคัญมักจะมีวัดที่บรรจุพระบรมสารีริกธาตุไว้ในพระสถูปเจดีย์หรือพระปรางค์ตั้งอยู่ บ้างก็เรียกว่า “วัดพระบรมธาตุ” “วัดพระศรีรัตนมหาธาตุ” “วัดพระศรีมหาธาตุ” บางเมืองจะมีมากกว่า 1 แห่งก็ได้ อย่างในจังหวัดสุโขทัย มีวัดมหาธาตุอยู่ 2 แห่ง ได้แก่ วัดมหาธาตุเมืองสุโขทัย ปัจจุบันตั้งอยู่ในอุทยานประวัติศาสตร์สุโขทัย และวัดพระศรีรัตนมหาธาตุ เชลียง สำหรับกรุงเทพมหานครนั้นมีวัดมหาธาตุอยู่ 2 แห่งเช่นกันอันได้แก่ที่ตั้งอยู่ในเขตพระนคร คือ วัดมหาธาตุยุวราชรังสฤษฏ์ และตั้งอยู่ ณ ทุ่งบางเขน คือ วัดพระศรีมหาธาตุ เมื่อวันที่ 18 กันยายน 2483 จอมพล ป. พิบูลสงคราม ซึ่งขณะนั้นดำรงยศ และบรรดาศักดิ์ เป็นพลตรี หลวงพิบูลสงคราม ดำรงตำแหน่งนายกรัฐมนตรี ได้เสนอต่อที่ประชุมคณะรัฐมนตรี ขออนุมัติเงินเพื่อสร้างวัด เพื่อให้เป็นอนุสรณ์แก่การปกครองระบอบประชาธิปไตย และประสงค์จะให้แล้วเสร็จทันงานวันชาติ คือ 24 มิถุนายน 2484 สถานที่ที่จะสร้างนั้นควรอยู่ใกล้กับอนุสาวรีย์พิทักษ์รัฐธรรมนูญ โดยท่านมีเหตุผลว่าชาติกับศาสนานั้นเป็นของคู่กัน จะแยกจากกันมิได้ และหลักธรรมของพระพุทธศาสนานั้นสอดคล้องกับการปกครองระบอบประชาธิปไตย จึงสมควรสร้างวัดขึ้นใกล้กับอนุสาวรีย์หลักสี่ ซึ่งอนุสาวรีย์แห่งนี้ได้จารึกชื่อผู้ที่เสียชีวิตเนื่องจากการปราบกบฏบวรเดชเมื่อปี พ.ศ. 2476 และประสงค์จะให้ชื่อว่า วัดประชาธิปไตย ในขณะที่กำลังดำเนินการพิจารณาอยู่นั้น เกิดศุภนิมิตรอันประเสริฐโดยที่รัฐบาลของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ได้ส่งคณะทูตพิเศษ อันมี พลเรือตรี ถวัลย์ ธำรงนาวาสวัสดิ์ (ต่อมาได้เป็นนายกรัฐมนตรี) ซึ่งขณะนั้นดำรงยศและบรรดาศักดิ์เป็นนาวาเอกหลวงธำรงนาวาสวัสดิ์ เป็นหัวหน้าไปเจริญสัมพันธไมตรีกับประเทศอินเดีย (ก่อนสงครามโลกครั้งที่สอง อินเดียยังไม่ได้รับเอกราชจากอังกฤษ) คณะทูตได้ติดต่อขอดังนี้ พระบรมสารีริกธาตุของสมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ขอกิ่งพระศรีมหาโพธิ์ 5 กิ่ง จากต้นที่สืบเนื่องมาแต่เดิม ที่สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเสด็จประทับ ได้ตรัสรู้พระอนุตรสัมมาสัมโพธิญาณ ณ พุทธคยาประเทศอินเดีย ขอดินจากสังเวชนียสถาน 4 แห่งคือ จากที่ประสูติ ตรัสรู้ แสดงปฐมเทศนา และปรินิพพาน รัฐบาลอินเดียได้พิจารณาเห็นว่า ประชาชนที่เลื่อมใสในพระบวรพุทธศาสนานั้นมีมาก แพร่หลายอยู่ในหลายประเทศ แต่มีประเทศเดียวเท่านั้นในโลกนี้ (พ.ศ. 2484) ที่พระพุทธศาสนาเป็นศาสนาทางราชการเป็นศาสนาประจำชาติ เป็นประเทศเอกราช มีพระมหากษัตริย์เป็นประมุขของประเทศและทรงเป็นอัครพุทธศาสนูปถัมภก "ประเทศนั้นคือ" ประเทศไทย ดังนั้นรัฐบาลอินเดียจึงพิจารณามอบให้ คือ พระบรมสารีริกธาตุที่ขุดพบค้นพบ ณ มหาสถูปธรรมราชิกะ และเก็บรักษาไว้ในพิพิธภัณฑ์สถานแห่งชาติ มอบกิ่งพระศรีมหาโพธิ์ให้ตามที่รัฐบาลไทยเสนอขอ 5 กิ่ง และมอบดินจากสังเวชนียสถานให้ตามความประสงค์ รัฐบาลไทยจึงตกลงที่จะอัญเชิญมาประดิษฐานไว้ ณ วัดที่สร้างใหม่นี้ และเห็นว่าต้นพระศรีมหาโพธิ์ และพระบรมสารีริกธาตุเป็นมหาสิริมงคลแก่วัดที่จะสร้างใหม่ ซึ่งได้รับมาในโอกาสเดียวกันกับที่จะสร้างวัดพอดี จึงตกลงตั้งนามวัดว่า "วัดพระศรีมหาธาตุ" การสร้างวัดจึงได้เริ่มต้นขึ้น รัฐบาลพิจารณาเห็นว่าพระพุทธศาสนาเป็นศาสนาประจำชาติ การสร้างวัดนี้ควรเป็นงานของชาติ ประชาชนควรได้มีส่วนร่วมด้วย รัฐบาลจึงเปิดโอกาสให้ประชาชนได้มีส่วนร่วมในการบริจาคทรัพย์ จึงมีประชาชนจำนวนมากมหาศาล ที่บริจาคที่ดิน บริจาคเงิน บริจาคทรัพย์สมบัติต่าง ๆ เป็นอันมาก โดยที่วัดนี้จะเป็นการสร้างวัดอย่างเป็นทางการวัดแรก ในระบอบประชาธิปไตยและยังประสงค์จะให้ประดิษฐานพระบรมสารีริกธาตุ และพระศรีมหาโพธิ์อีกด้วย ดังนั้นเพื่อเชิดชูพระพุทธศาสนา และรักษาศิลปของไทย รัฐบาลจึงได้มอบหมายให้ผู้ทรงคุณวุฒิ และผู้เชี่ยวชาญด้านต่าง ๆ ร่วมมือกันสร้าง ในขั้นต้นได้มอบให้พลเอกจรูญ รัตนกุล เสรีเริงฤทธิ์ ขณะนั้นดำรงยศและบรรดาศักดิ์เป็น พันเอก หลวงเสรีเริงฤทธิ์ และอีกท่านหนึ่งคือพลตรี หลวงวิจิตรวาทการ (วิจิตร วิจิตรวาทการ) เป็นผู้อำนวยการก่อสร้าง พระพรหมพิจิตร (อู๋ ลาภานนท์) เป็นผู้ออกแบบ นายช่างกรมศิลปากรและกรมรถไฟ เป็นนายช่างก่อสร้าง และเชิญผู้มีเกียรติที่มีความรู้ทางเทคนิค เฉพาะทางอีกหลายท่านมาร่วมด้วยจนสำเร็จ ต่อมาได้รับอนุญาตให้ตั้งเป็นสำนักสงฆ์เมื่อวันที่ 20 มีนาคม พ.ศ. 2484 กระทำพิธีเปิดเป็นรัฐพิธีและถวายเป็นเสนาสนะแห่งภิกษุสงฆ์ เมื่อวันที่ 24 มิถุนายน พ.ศ. 2485 โดยมีสมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ สมเด็จพระสังฆราช (แพ ติสฺสเทโว) วัดสุทัศนเทพวรารามราชวรวรมหาวิหาร เป็นประธาน เชิญพระพุทธสิหิงค์ จากพระที่นั่งพุทไธสวรรย์ พิพิธภัณฑ์สถานแห่งชาติ มาประดิษฐานเป็นพระประธาน ณ พระอุโบสถ และเป็นพระอารามหลวงชั้นเอก ชนิดวรมหาวิหาร เมื่อวันที่ 30 มิถุนายน พ.ศ. 2485 รัฐบาลต้องการที่จะสร้างให้วัดนี้เป็นวัดตัวอย่างที่มีความสมบูรณ์ในการสร้างวัด เป็นมาตรฐานของสถาปัตยกรรมไทย และเป็นวัดที่รวมเอามหานิกายและธรรมยุตินิกายเข้าไว้ด้วยกัน เพื่อที่จะสร้างให้วัดพระศรีมหาธาตุเป็นวัดที่สำคัญที่สุดแห่งหนึ่งของชาติไทยในสมัยประชาธิปไตย พระอุโบสถ โบราณวัตถุ และศิลปกรรม พระอุโบสถ พระอุโบสถเป็นแบบพระที่นั่งจตุรมุข ต่อจากมุขด้านเหนือและใต้เป็นวิหารคตล้อมตัวอุโบสถอยู่อีกชั้นหนึ่ง ด้านหลังเป็นศาลาการเปรียญ และด้วย พระพรหมพิจิตร เป็นนายช่างผู้ออกแบบ เป็นสถาปนิกคนสำคัญของยุคและลูกศิษย์ที่ถวายงานใกล้ชิดสมเด็จฯ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ ผู้ออกแบบพระอุโบสถวัดเบญจมบพิตรฯ ที่ลักษณะงานของท่านมีลักษณะเรียบง่าย เน้นประโยชน์ใช้สอย ดังนั้น แม้ทางสถาปัตยกรรมจะได้รับอิทธิพลจากพระอุโบสถวัดเบญจมบพิตร แต่ในรายละเอียดนั้นจะพบว่า สถาปนิกผู้ออกแบบ ได้สร้างรูปแบบทางสถาปัตยกรรมไทยแบบใหม่ขึ้น โดยพยายามลดทอนรายละเอียดของลวดลายไทยลงสู่ความเรียบง่ายของรูปทรงเรขาคณิต รูปแบบศิลปะที่เรียบง่ายเหล่านี้ได้ถูกนำไปใช้สื่อสารในความหมายของงานสถาปัตยกรรมในระบอบประชาธิปไตย โดยเฉพาะหน้าบัน ที่ในแบบจารีตนิยมจะทำเป็นรูปนารายณ์ทรงครุฑ พระอินทร์ทรงช้างเอราวัณ ตราพระราชลัญจกรต่างๆ หรือเทพเทวดาชั้นสูงอื่นๆ แต่ที่หน้าบันด้านหน้าของวัดพระศรีมหาธาตุ กลับทำเป็นรูป “อรุณเทพบุตร” ตามตำนาน มีหน้าที่เป็นสารถีขับรถให้กับพระอาทิตย์ หมายถึง “แสงตะวันเมื่อแรกขึ้น” เท่าที่ผ่านมาไม่พบว่าเทพองค์นี้เคยถูกนำมาใช้เป็นลายหน้าบันหลักของอาคารใดเลย ความหมายของอรุณเทพบุตรที่หมายถึง “แสงตะวันเมื่อแรกขึ้น” นั้นมีความหมายที่ดีและเข้ากันได้ ที่จะใช้สื่อถึงการถือกำเนิดขึ้นของระบอบประชาธิปไตยในประเทศไทย ที่เพิ่งเริ่มลงหลักปักฐานเมื่อเริ่มสร้างวัด พระศรีสัมพุทธมุนี ภายในพระอุโบสถมีพระศรีสัมพุทธมุนีเป็นพระประธาน เป็นพระพุทธรูปสมัยสุโขทัยปางมารวิชัยซึ่งเดิมประดิษฐานที่วังหน้า แม้ความตั้งใจเริ่มแรกจะให้เป็นที่ประดิษฐานพระพุทธสิหิงค์ แต่ในท้ายที่สุด พระประธานจริงๆ ของวัดที่อัญเชิญมาประดิษฐานเป็นการถาวรคือพระพุทธชินราชจำลองนามพระศรีสัมพุทธมุนี แต่พระพุทธชินราชจำลององค์นี้มีขนาดเล็กกว่าองค์จริงมาก ประดิษฐานอยู่บนฐานสูงขนาบข้างด้วยประติมากรรมรูปเทวดาถือแส้ โดยมีซุ้มโค้งเป็นกรอบอีกที การทำเช่นนี้ทำให้แม้พระประธานจะองค์เล็กแต่ก็ประดิษฐานอย่างโดดเด่นอยู่ภายในอาคารได้อย่างสมบูรณ์โดยไม่ขัดกับองค์ประกอบโดยรอบ ส่วนเหตุที่ใช้พระพุทธชินราชจำลองเป็นพระประธานนั้นก็มาจากต้นแบบอย่างวัดเบญจมบพิตรที่มีพระพุทธชินราชจำลองเป็นพระประธานเช่นกัน ระเบียงคด พระอุโบสถมีระเบียงคดเช่นเดียวกับระเบียงคดของวัดเบญจมบพิตรที่มีความโดดเด่น แต่พระพุทธรูปที่ระเบียงคดนี้เป็นพระพุทธรูปที่สร้างขึ้นใหม่ทั้งหมดภายหลังจากที่มีการสร้างวัด โดยเป็นศิลปะไทยจากหลายยุคหลายสมัย ไม่ว่าจะเป็นสุโขทัย อยุธยา ล้านนา รัตนโกสินทร์ ซึ่งคล้ายกับที่วัดเบญจมบพิตรที่มีพระพุทธรูปจากหลายยุคเช่นเดียวกัน พระพุทธรูปในระเบียงคดนี้หลายองค์มีจารึกที่ฐานพระพุทธรูประบุชื่อและตระกูลผู้สร้างและผู้อุทิศส่วนกุศลไปให้ พร้อมปี พ.ศ. กำกับ ที่เก่าที่สุดคือ พ.ศ. 2484 ชื่อของผู้สร้างมีทั้งพระยาพหลพลพยุหเสนา (อุปสมบทเป็นพระภิกษุที่วัดแห่งนี้ภายหลังพ้นจากตำแหน่งนายกรัฐมนตรี) และจอมพล ป. พิบูลสงคราม ที่เป็นสมาชิกของคณะราษฎร รวมไปถึงผู้ที่มีบทบาททางการเมืองในเวลาต่อมาอีกจำนวนมาก อาทิ จอมพลสฤษดิ์ ธนะรัชน์ พลตำรวจเอกเผ่า ศรียานนท์ จอมพลผิน ชุณหะวัน พระเจดีย์ศรีมหาธาตุ ตรงหน้าพระอุโบสถเป็นที่ตั้งพระมหาเจดีย์ สูง 38 เมตร มีนามว่าพระเจดีย์ศรีมหาธาตุ ได้มีพระราชพิธียกฉัตรยอดเจดีย์ เมื่อ 25 เมษายน พ.ศ. 2484 พระมหาเจดีย์นี้เป็น 2 ชั้น ชั้นนอกเป็นเจดีย์ใหญ่ ชั้นในเป็นเจดีย์องค์เล็กอยู่ตรงกลาง เป็นที่ประดิษฐานพระบรมสารีริกธาตุ ในระหว่างผนังด้านในของเจดีย์องค์ใหญ่กับองค์เล็กมีเนื้อที่กว้าง 2 เมตรครึ่ง เป็นทางเดินได้รอบ มีประตูเข้าออก 4 ด้าน สำหรับให้ประชาชนเข้าไปนมัสการ พระธาตุเจดีย์ ยังออกแบบส่วนยอดให้ไม่มีบัลลังก์ และมีจำนวนบัวกลุ่มที่ยอด 6 ชั้น ซึ่งมิใช่ระเบียบโดยทั่วไปขององค์ประกอบเจดีย์ที่หากทำยอดเป็นบัวกลุ่ม มักจะออกแบบให้ชั้นบัวกลุ่มนี้เป็นเลขคี่ และเลขคี่ที่นิยมคือ 5, 7, 9 และ 11 ชั้นการทำบัวกลุ่ม 6 ชั้น อาจจะสื่อความหมายถึง “หลัก 6 ประการ” ของคณะราษฎร เช่นเดียวกับสถาปัตยกรรมในยุคคณะราษฎรอื่นๆ ผนังด้านในของพระเจดีย์องค์ใหญ่ได้ทำเป็นช่องไว้ 112 ช่อง ซึ่งคณะรัฐมนตรีได้มีมติเมื่อวันที่ 30 เมษายน พ.ศ. 2484 ให้ใช้สำหรับบรรจุอัฐิผู้ที่รัฐบาลและสภาผู้แทนราษฎรพิจารณาเห็นสมควร กล่าวคือผู้ที่ทำประโยชน์อันยิ่งใหญ่แก่ประเทศชาติ เช่นเดียวกับอนุสรณ์สถานแห่งชาติหรือ ป็องเตอง (Panthéon) ของฝรั่งเศส พระบรมสารีริกธาตุที่ได้รับมาจากรัฐบาลอินเดียและบรรจุอยู่ภายในพระเจดีย์ นับว่าเป็น 1 ใน 2 พระบรมสารีริกธาตุในประเทศไทย ที่มีหลักฐานที่มาทางโบราณคดีและมีความเก่าแก่อย่างยิ่ง โดยขุดค้นพบได้ที่ธรรมราชิกสถูป เมืองตักศิลา อันเป็นพระสถูปที่สร้างขึ้นในสมัยกุษาณะ ตั้งแต่คริสต์ศตวรรษที่ 2 ส่วนพระบรมสารีริกธาตุอีกแห่งหนึ่งในเมืองไทยที่มีที่มาทางโบราณคดีถูกบรรจุไว้บนภูเขาทองวัดสระเกศ ได้รับมาจากรัฐบาลอินเดียเช่นเดียวกันในสมัยรัชกาลที่ 5 โดยขุดค้นพบได้ที่กรุงกบิลพัสดุ์ ทั้งนี้ได้มีการบันทึกรายละเอียดในการสร้างวัดพระศรีมหาธาตุเอาไว้ว่า ”พระบรมสารีริกธาตุนี้บรรจุในผอบหินแร่ กลมกลึงมีส่วนสูง 3 นิ้ว พบในสถูปหมายเลขอักษร อาร์ 4 ที่สถูปธรรมราชิก เมืองตักสิลา เมื่อได้ขุดลึกลงไป 9 ฟุต ในผอบนั้นมีบรรจุกล่องทองคำมีส่วนสูง 13/16 นิ้ว ภายในมีพระบรมอัฎฐิชิ้นเล็กๆ และพระอังคาร มีเศษพลอยคอร์นีเรียน” ประเทศไทยได้ส่วนหนึ่งของพระบรมสารีริกธาตุนี้มาบรรจุไว้ในพระเจดีย์ศรีมหาธาตุ ต้นพระศรีมหาโพธิ์ ตรงหน้าพระเจดีย์ออกไปทั้ง 2 ข้าง ด้านตะวันออกทำเป็นเกาะรูปกลมมีน้ำล้อมรอบ สำหรับเป็นที่ประดิษฐานต้นพระศรีมหาโพธิ์ กิ่งพระศรีมหาโพธิ์นั้นทางรัฐบาลอินเดียมอบให้มา 5 กิ่ง จอมพล ป.พิบูลสงคราม นายกรัฐมนตรี ได้เป็นประธานประกอบพิธีปลูกไว้ ณ เกาะกลมนั้น ตรงที่สุดของคูทั้งสอง 2 ข้าง ทางทิศตะวันออก เกาะละต้น เมื่อวันที่ 31 สิงหาคม พ.ศ. 2484 บนดินที่ได้จากสังเวชนียสถานในประเทศอินเดียคือสถานที่ประสูติ ที่ตรัสรู้ ที่แสดงปฐมเทศนา และที่ปรินิพพาน และกิ่งที่เหลือได้นำไปปลูก ณ วัดสำคัญในภาคต่างๆ ของประเทศไทย ลำดับเจ้าอาวาส วัดพระศรีมหาธาตุ มีลำดับเจ้าอาวาสดังนี้ อ้างอิง แหล่งข้อมูลอื่น หนังสือและบทความ ชาตรี ประกิตนนทการ. “วัดพระศรีมหาธาตุ บางเขน: วัดสัญลักษณ์ประชาธิปไตยยุคคณะราษฎร.” ใน ศิลปะ-สถาปัตยกรรมคณะราษฎร สัญลักษณ์ทางการเมืองในเชิงอุดมการณ์. พิมพ์ครั้งที่ 2. หน้า 195–217. กรุงเทพฯ: มติชน, 2563. วิศรุต บวงสรวง. “‘พระพุทธสิหิงค์รัชกาลที่ 1’ กับการเมืองไทยสมัยคณะราษฎร ทศวรรษ 2470–90.” ศิลปวัฒนธรรม 41, 2 (ธันวาคม 2562): 66–83. เว็บไซต์ วัดพระศรีมหาธาตุ วรมหาวิหาร (ทำเนียบวัดไทย) แผนที่และภาพถ่ายทางอากาศของ วัดพระศรีมหาธาตุวรมหาวิหาร ภาพถ่ายดาวเทียมจากวิกิแมเปีย หรือกูเกิลแมปส์ แผนที่จากลองดูแมป หรือเฮียวีโก ภาพถ่ายทางอากาศจากเทอร์ราเซิร์ฟเวอร์