سەرازم

سارازم (بە تاجیکی: Саразм) شارۆچکەیەک و ھەروەھا جامۆعاتێکە لە شاری پەنجاکەنت لە پارێزگای سوغد، لە باکووری ڕۆژئاوای تاجیکستان. مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ھەزارەی چوارەمی پێش زایین، بەپێی بەرواری C14 مێژووەکەی لە ٣٩٠٠ بۆ ٢١٠٠ پێش زایین دیاری کراوە، و لەلایەن یوونێسکۆ وەک شوێنەواری کەلەپووری جیھانی ناسێندراوە. جامۆعاتەکە دانیشتووانەکەی ٢٧٬٨٧٧ کەسە (٢٠١٥). لە ٢١ گوند پێکھاتووە، لەوانە چیمقەڵعە (ناوەندەکەی)، عەبدوسەمەد، بۆستۆندێ، کەمار، کەمار-تاش و سوحیبنازار. شوێنەوارە ئەرکۆلۆژییەکەی شاری کۆنی سارازم لە نزیک سوحیبنازارە، کە گوندێکە لە کەناری چەپی ڕووباری زەرەفشان، لە نزیک سنووری ئۆزبەکستان. کولتووری سارازم پێش گەیشتنی کولتووری دەشتایییەکانی ئاندرۆنۆڤۆیە بۆ باشووری ئاسیای ناوەڕاست لە ھەزارەی دووەمی پێش زایین. شوێنەوارناسی ئەم شوێنەوارە کە ١٥ کیلۆمەتر لە ڕۆژئاوای شاری پەنجاکەنت دوورە، ڕووبەرێکی نزیکەی ١٫٥ کم لە درێژی و ٤٠٠ بۆ ٩٠٠ مەتر لە پانی داگیر دەکات. لە لوتکەی ئاوەدانییدا، ڕووبەری شوێنەوارەکە گەیشتووەتە ٩٠ ھێکتار، کە ٣٥ ھێکتاریان بێ کۆسپ ماونەتەوە. شوێنەوارەکە گرنگییەکی زۆری بۆ شوێنەوارناسان ھەیە، چونکە یەکەم کۆمەڵگەی کشتوکاڵیی پێش-مێژوویی (proto-historical) لەم ناوچەیەی ئاسیای ناوەڕاست پێکدەھێنێت. جگە لەوەش، ئەمە دوورترین نشینگەی ھەمیشەیی کشتوکاڵییە لە لای باکووری ڕۆژھەڵاتەوە. سارازم یەکەم شار بوو لە ئاسیای ناوەڕاست کە پەیوەندیی ئابووریی لەگەڵ تۆڕێکی نشینگەی فراواندا ھەبووبێت، کە لە دەشتایییەکانی تورکمانستان و دەریای ئاراڵ (لە باکووری ڕۆژاوا) تاوەکو فەلاتی ئێران و ڕووباری ئیندوس (لە باشوور و باشووری ڕۆژھەڵات) درێژ دەبووەوە. دۆزینەوە و ھەڵکۆڵینەکان بەدوای دۆزینەوەی ھەندێک شوێنەوار لەسەر ڕووی زەوی بەھۆی چالاکیی کشتوکاڵییەوە، یەکەم ھەڵکۆڵینی شوێنەوارەکە لە ساڵی ١٩٧٧ دەستی پێکرد و لەلایەن عەبدوڵڵا ئیساکۆڤ لە ئەکادیمیای زانستی تاجیکستان سەرپەرشتی کرا. لە کاتی ئەو یەکەم ھەڵکۆڵینەدا، ھەشت پشکنینی دەنگی لە شوێنە جیاوازەکان ئەنجام دران و سێ ناوچە ھەڵکۆڵدران. لە ساڵی ١٩٨٧، حەوت ناوچە ھەڵکۆڵدرابوون و بیست پشکنینی دەنگی ئەنجام درابوون. ھاوکاریی نێودەوڵەتی شوێنەوارەکە لە ڕێگەی چەندین ھاوبەشی لە نێوان کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەتی تاجیکستان و ھاوبەشە نێودەوڵەتییەکانەوە لێکۆڵینەوەی بۆ کراوە. دیارترینیان ھاوکارییەکی بەرهەمدار بوو لە نێوان توێژەرانی فەڕەنسی و تاجیکی کە لە ساڵی ١٩٨٤ بە یەکەم ئەرکی زانستی دەستی پێکرد. لە ساڵی ١٩٨٥ ڕێککەوتننامەیەکی ھاوکاری لە نێوان ناوەندی نەتەوەییی لێکۆڵینەوە زانستییەکانی فەڕەنسا (CNRS) و ئەکادیمیای زانستەکانی تاجیکستان بۆ ماوەی سێ ساڵ واژوو کرا، ھاوکارییەک کە تاوەکو ساڵی ١٩٩٨ نوێ دەکرایەوە، کاتێک ئەرکی فەڕەنسییەکان گۆڕا بۆ پشتگیریکردن لە پاراستنی شوێنەوارەکە. زۆربەی شیکارییە ئەرکۆمێترییەکان لەلایەن CNRS لە فەڕەنسا ئەنجام دران. ئەرکە فەڕەنسییەکە لەژێر سەرپەرشتی ئاڕ. بێزێنڤاڵ، ئاڕ. لیۆنێت (سەرامیکناسی) و ئێف. سێسبرۆن (کانزایاسی) بوو. لە ساڵی ١٩٨٥، دوو پرۆفیسۆری ئەمریکی، پی. ئێڵ کۆڵ (کۆلێژی وێڵسلی) و سی. سی لامبێرگ-کارلۆڤسکی (زانکۆی ھارڤارد) بەشدارییان لە گەشتێکدا کرد کە وەک بەرنامەیەکی ھاوبەشی ئاڵوگۆڕی شوێنەوارناسی نێوان یەکێتیی سۆڤیەت (USSR) و ویلایەتە یەکگرتووەکان ڕێکخرابوو. بەروارە ستراتیگرافییەکان شوێنەوارەکە لە چوار چینی جیاوازی نیشتەجێبوون پێکھاتووە کە بە ماوەی درێژی چۆڵکردن لە یەکتری جیاکراونەتەوە. ئەم پۆلێنکردنە لە کاتی یەکەم ھەڵکۆڵینەکاندا جێگیر کرا. نزیکەی ١٫٥ بۆ ٢ مەتر لە نیشتووەکان بە گشتی بۆ ماوەی نزیکەی ھەزارەیەک نیشتەجێبوون ھەیە، و ھەموو چوار چینەکە لە ھەموو شوێنەکاندا نادۆزرێنەوە، ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت کە نشینگەکە بە تێپەڕبوونی سەدەکان شوێنی گۆڕاوە. چینە جیاوازەکان بە سارازم I، II، III، IV ژمارە کراون، کە سارازم I کۆنترین چینە. بەروارکردنی چینەکان نادڵنیایە، ھەرچەندە زۆربەیان لەسەر نیوەی یەکەمی ھەزارەی چوارەمی پێش زایین وەک سەرەتای نیشتەجێبوون کۆکن. بەروارەکان سەرەتا لە ڕێگەی بەرواردکردنی ڕادیۆکاربۆنەوە دیاری کراون. ئەمانە ئەنجامەکانی بەروارکردنن وەک ئەوەی لە ساڵی ١٩٨٥ لەلایەن ئەرکی ئەمریکی-سۆڤیەتییەوە سەرلەنوێ ڕێکخراونەتەوە، بە بەکارھێنانی ئەنجامەکانی تاقیگەی لینینگراد. ھەڵکۆڵینی VII، کە لەلایەن ئەرکی فەڕەنسییەوە ئەنجامدرا، ھەندێک بەروارکردنی ڕادیۆکاربۆنی بۆ ئەم شوێنەوارە بەرھەم ھێنا. ھێڵە کاتییەکان ھەروەھا لە ڕێگەی ئەو پارچە کولتوورییانەی سەر بە کولتوورەکانی تر بوون و پێشتر لێکۆڵینەوەیان بۆ کرابوو، پشتڕاستکرانەوە. بۆ نموونە ھەبوونی پارچە گڵێنەی تورکمانی لە سەردەمی نامازگا II و III و سیرامیکی تۆگاو لە بەلۆچستان دەتوانێت نیشتەجێبوون لە نیوەی یەکەمی ھەزارەی چوارەم تاوەکو نیوەی دووەمی ھەزارەی سێیەمی پێش زایین بسەلمێنێت. ئابووری بەدوای یەکەم ھەڵکۆڵیندا، ئیساکۆڤ وتی "بە ڕوونی دەرکەوتووە کە دانیشتووانی سارازم تەنھا بە کشتوکاڵ و ئاژەڵدارییەوە سەرقاڵ نەبوون، بەڵکو بە بەرھەمھێنانی کانزاکاریشەوە". کۆمەڵەیەکی گەورەی کەلوپەلی کانزایی لە چینەکانی II، III و IV دۆزراونەتەوە: خەنجەر، دروێنە، تاشە، تەور و پارچەی ڕازاندنەوە لە نێو دۆزراوەکاندا بوون. بەڵگەی تەواو ھەیە کە کانزا لە سارازمدا کاری لەسەر کراوە بە بەکارھێنانی تەکنیکی ھاوشێوەی ئەوانەی لە میزۆپۆتامیا، فەلاتی ئێران و دۆڵی ئیندوسدا بەکارھاتوون. ھەندێک دەڵێن لە دەوروبەری ٣٠٠٠ پێش زایین، ئەم شوێنە گەورەترین ناوەندی ناردنی کانزاکاری بووە لە ئاسیای ناوەڕاست. ئەو سیرامیکانەی لە سارازم دۆزراونەتەوە ئاماژە بە پەیوەندییەک دەکەن کە تا فەلاتی ئێران، باکووری بەلۆچستان و تورکمانستان درێژ دەبێتەوە. بۆ نموونە، گۆزەکاریی سەردەمی بڕۆنزی کولتووری باکووری ڕۆژھەڵاتی ئێران، لە سیستان و بەلۆچستانەوە دۆزراونەتەوە. کشتوکاڵیش ئاسان کرابوو لە ڕێگەی دروستکردنی دامەزراوەکانی ئاودێری کە ڕێگەی بە دانیشتووان دەدا ئاوی ڕووباری زەرەفشان بەکاربھێنن و ئاوی چیاکانیش کۆبکەنەوە. گەنم و جۆ (ھەم جۆی ڕووت و ھەم توێکڵدار) لە شوێنەوارەکە دۆزراونەتەوە. ئەو جۆیە ڕووتەی لە سارازم دۆزراوەتەوە لە ڕووی شێوەوە لەو جۆیە دەچێت کە لە شوێنەوارەکانی وەک مێھرگار و نەوشارۆ لە پاکستان دۆزراونەتەوە، و ھەروەھا لەو جۆیە دەچێت کە لە کۆنترین شوێنەوارەکانی چین دۆزراونەتەوە کە تێیاندا جۆ دۆزرابووەوە. دانیشتووانەکە ھەروەھا خەریکی ئاژەڵداری بوون، بەتایبەتی مانگا، مەڕ و بزن. ئاژەڵدارییەکە زیاتر بۆ بەدەستھێنانی بەرھەمە لاوەکییەکان بووە (شیر، خوری، چەرم). سەردەمی سارازم III ھاوتایە لەگەڵ لوتکەی ئابووریی سارازم، چونکە دانیشتووان زیادی کردبوو، تەکنیکەکانی بیناسازی باشتر ببوون و چالاکییە ئابوورییە جۆراوجۆرەکانی وەک گۆزەکاری (بە بەکارھێنانی چەرخی خولانەوەی خاو کە تازە داھێنرابوو) و پسپۆڕیی زیاتر لە کانزاکاری و پیشە دەستییەکانی تردا گەشەی کردبوو. بڕوا وایە شارەکە وەک خاڵێکی کانگاکاری زیندوو کرابێتەوە بۆ کۆکردنەوەی فیرۆزە لە سەرچاوە نزیکەکانەوە. جگە لەوەش، دۆڵی زەرەفشان دەوڵەمەندە بە کانزاکان: زێڕ، زیو، گالینا، مس، تەنەکە و ژاوە. شارۆچکەکە لە کانگاکاری و گۆڕینی سەرچاوە ناوخۆیییەکاندا بەشدار بووە. تەلارسازی لە نێو ئەو چەندین پێکھاتەیەی کە ھەڵکۆڵدراون، زۆربەیان وەک نشینگەی فرە-ژوور دەردەکەون، بەڵام ھەندێکیان پێدەچێت مەبەستێکی جیاوازیان ھەبووبێت و وەک بینای گشتی خزمەتیان کردبێت. ئەو بینایانە وا دەردەکەون کە بە باشی بیریان لێ کراوەتەوە و پلانی ڕوونیان ھەبێت، خشتەی ڕێکیان تێدا بەکارھاتووە و دیوارەکانیان ھەندێک جار بە ڕووپۆشێکی ڕەنگاوڕەنگ داپۆشراون؛ بەڵام، ئەرکەکانیان تا ئێستا ناڕوونن. دوو تەکنیکی سەرەکیی بیناسازی لە شوێنەوارەکەدا ھەن: خشتی گڵی خاو (کە لە قاڵب دراوە و لە ژێر خۆردا وشک کراوەتەوە) و دروستکردنی گڵ بە دەست. تەلارسازیی سارازم I بەھۆی چینی دواترەوە بە سەختی زیانی پێگەیشتووە؛ بۆیە بە وردی لێکۆڵینەوەی بۆ نەکراوە. بیناکانی سەردەمی دووەم ھەبوونی ڕێڕەوی ٥٠-٦٠ سانتیمەتر بە ٢٠-٢٥ سم نیشان دەدەن کە بیناکانی کۆمەڵگەیەک بەیەکەوە دەبەستنەوە و ڕێگە دەدەن بە چوونە ناو حەوشەیەک کە تەنووری نانیشی تێدا دۆزراوەتەوە. زەوییەکان لە ماوەی سەردەمی سارازم IIIدا بەزۆری سووتاون. ھەندێک بینا ھەروەھا ئاگردانی گەورەیان تێدابوو، و وا بیرکرایەوە لەسەر بنەمای تێبینیی ئاگردانی ھاوشێوە لە تورکمانستان کە لەوانەیە ئەم بینایانە وەک ناوچەی پەرستن خزمەتیان کردبێت. قەڵابەندی و شوورە و پەرژینیش لە ھەڵکۆڵینی II دا دۆزرانەوە. شوێنەکانی ناشتن داڕێژە:Continental Asia in 3000 BCE شوێنەکانی ناشتن بە شێوەی بازنەیەکی گەورە بوون بە تیرەی ١٥ مەتر کە بە دیوارێک دەورە درابوون. لە ھەندێک لە ژوورەکانی ناشتندا، کەلوپەلی بەنرخ وەک گۆزەکاری و مرواری دۆزراونەتەوە. گۆڕستانێکی گەورە (necropolis) ھێشتا نەدۆزراوەتەوە. بەدوای شیکردنەوەی پاشماوەکاندا، مرۆڤناس خۆدژایۆڤ گەیشتووەتە ئەو ئەنجامەی کە خەڵکی سارازم بنەچەیان لە بەشی باشووری ناوەڕاست و باشووری ڕۆژئاوای ئاسیا بووە و لە ڕووی جێنێتیکییەوە پەیوەندییان بە دانیشتووانی شوێنەوارە ئینێۆلیتیکییەکانی تری تورکمانستانەوە ھەیە (گۆکسور و قارا-دێپێ). کولتوور و ھونەر لە لوتکەی ئاوەدانیی سارازمدا، شارەکە لە ڕووی ئابوورییەوە گەشەی کردبوو و بەرھەمھێنانی ھونەریش گەشەی سەندبوو. گۆزەکاری بە دەوڵەمەندی بە مۆتیڤەکانی وەک بازنە، خاچ، سێگۆشە، ھێڵ و نەخشی تۆڕ ڕازێنرابوونەوە کە بە ڕەنگەکانی سوور، زەرد و شین کێشرابوون. نەخشی ڕۆزێت (گوڵەقەیتان) کە لەسەر ھەندێک سیرامیک دۆزراونەتەوە دەکرێت ئاماژە بن بۆ تێگەیشتن لە ڕۆژژمێری خۆری. پەیکەرە بچووکەکانی تێراکۆتا بۆ ژنان و ئاژەڵان کە خاوەن ھێزی جادوویی بوون دۆزراونەتەوە، چونکە فیگەرە پەیکەرییەکان وەک ڕەوتێکی ھونەریی گرنگ دەرکەوتن. بڕوا ئایینییەکانی خەڵکی سارازم ناڕوونن، بەڵام دەزانین کە قوربانگایان ھەبووە کە ئاگری پیرۆزیان تێدا سووتاوە. وا دەردەکەوێت سارازم پەیوەندیی بە کولتووری گۆکسورەوە ھەبێت لە ڕێگەی کۆچی بەرەو ڕۆژھەڵاتی لە ناوچەکەدا. پێگەی کەلەپووری جیھانی شوێنەواری پڕۆتۆ-شارنشینی سارازم لە تەممووزی ٢٠١٠دا خرایە ناو پێڕستی کەلەپووری جیھانی وەک "شوێنەوارێکی ئەرکۆلۆژی کە شایەتی گەشەسەندنی نشینگەکانی مرۆڤە لە ئاسیای ناوەڕاست، لە ھەزارەی چوارەمی پێش زایین تاوەکو کۆتایی ھەزارەی سێیەمی پێش زایین". ئەمە یەکەمین شوێنەواری کەلەپووری جیھانییە لە تاجیکستان. بۆ پاراستنی شوێنەوارە ئەرکۆلۆژییەکە، ھەندێک ناوچە بە سەقفی کانزایی داپۆشراون و ھەندێکی تریان لە ژێر خاکدا نێژراونەتەوە. بە یارمەتیی خەڵکی ناوخۆ و پەیمانگای توێژینەوەی CRATerre، ڕووپۆشێکی پارێزەر لە قەپاڵە یان کای برنج و گڵی جێگیرکراو دیزاین کراوە بۆ داپۆشینی ئەو ناوچە ناسکانەی کە پێشتر ئاشکرا کرابوون. سەرچاوەکان کتێبناسی داڕێژە:Central Asian history داڕێژە:Sughd