تاجیکستان

تاجیکستان، بە فەرمی کۆماری تاجیکستان، وڵاتێکی دەورەدراو بە وشکانییە کە لە ئاسیای ناوەڕاست ھەڵکەوتووە. دوشەنبە گەورەترین شار و پایتەختی وڵاتەکەیە و قەرەباڵغترین شاریشە، کە دانیشتووانەکەی زیاتر لە ١.٢ ملیۆن کەسە. تاجیکستان لە باشوورەوە لەگەڵ ئەفغانستان، لە ڕۆژاواوە لەگەڵ ئۆزبەکستان، لە باکوورەوە لەگەڵ قرغیزستان، و لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ چین ھاوسنوورە؛ ھەروەھا لە ڕێگەی ڕێڕەوی واخانی ئەفغانستانەوە بە مەودایەکی کەم لە پاکستان جیا دەکرێتەوە. کۆی دانیشتووانەکەی لە ١١ ملیۆن کەس تێپەڕ دەکات. ئەم خاکە پێشتر نیشتمانی چەندین کولتووری سەردەمی نیۆلیتیک و سەردەمی بڕۆنز بووە، لەوانەش شارستانیەتیی ئۆکسوس لە ڕۆژاوا. بەشێک لە وڵاتەکە بەشێک بوون لە شارستانیەتییەکانی سۆغدی و باختەری، و لەلایەن ھەخامەنشییەکان، ئەسکەندەری مەزن، یۆنانی–باختەرییەکان، کووشانییەکان، کیدارییەکان، ھێفتالییەکان، خاقاناتی یەکەمی توورکی، خەلافەتەکانی ئەمەوی و عەباسی، ئیمپراتۆریەتیی سامانی، قەرەخانییەکان، سەلجووقییەکان، خوارەزمشاھییەکان، مەغۆلەکان، تەیموورییەکان، و خاننشینی بوخارا فەرمانڕەوایی کراون. ئەم ناوچەیە دواتر لەلایەن ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی داگیر کرا، پێش ئەوەی ببێتە بەشێک لە یەکێتیی سۆڤیەت. لە ناو یەکێتیی سۆڤیەتدا، سنوورەکانی وڵاتەکە کێشران کاتێک وەک کۆمارێکی خۆبەڕێوەبەر بەشێک بوو لە ئۆزبەکستان، پێش ئەوەی لە ٥ی کانوونی یەکەمی ١٩٢٩دا ببێتە کۆمارێکی پێکھێنەری یەکێتیی سۆڤیەت. لە ٩ی ئەیلوولی ١٩٩١، تاجیکستان خۆی وەک دەوڵەتێکی سەربەخۆی خاوەن سەروەری ڕای گەیاند کاتێک یەکێتیی سۆڤیەت لە لێکھەڵوەشاندا بوو. دوای سەربەخۆیی، جەنگێکی ناوخۆیی ڕووی دا کە لە ئایاری ١٩٩٢ تا حوزەیرانی ١٩٩٧ی خایاند. لە دوای کۆتایی ھاتنی جەنگەکەوە، سەقامگیرییەکی ڕامیاریی تازە دامەزراو و یارمەتییە دەرەکییەکان ڕێگەیان داوە ئابووریی وڵاتەکە گەشە بکات. وڵاتەکە لە ساڵی ١٩٩٤ـەوە لەلایەن ئیمۆمالی ڕەحمانەوە سەرکردایەتی دەکرێت، کە سەرۆکایەتیی ڕژێمێکی پاوانخواز دەکات و تۆماری مافەکانی مرۆڤی ڕەخنەی لێ گیراوە. تاجیکستان کۆمارێکی سەرۆکایەتییە کە لە چوار پارێزگا پێکدێت. تاجیکەکان زۆرینەی نەتەوەیی لە وڵاتەکەدا پێکدەھێنن، و زمانی نەتەوەیییان تاجیکییە. ڕووسی وەک زمانی فەرمیی نێوان نەتەوەکان بەکار دەھێنرێت. لەکاتێکدا دەوڵەت لە ڕووی دەستوورییەوە عەلمانییە، بەڵام ٩٧.٥٪ی دانیشتووان بە ناو پێڕەوی لە ئیسلام دەکەن. لە گۆرنۆ–بەدەخشاندا، جۆراوجۆرییەکی زمانەوانیی بەرچاو ھەیە، کە تێیدا زمانەکانی وەک ڕووشانی، شوغنی، ئەشکاشمی، واخی، و تاجیکی قسەیان پێ دەکرێت. چیاکان زیاتر لە ٩٠٪ی وڵاتەکە دادەپۆشن. تاجیکستان وڵاتێکی بەرەو گەشەسەندووە کە خاوەنی ئابوورییەکی ڕاگوزەرە و پشت بە حەواڵەکان و بەرھەمھێنانی ئەلەمنیۆم و لۆکە دەبەستێت. تاجیکستان ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان، کۆمەڵەی دەوڵەتە سەربەخۆکان، ڕێکخراوی ئاسایش و ھاوکاری لە ئەورووپا، ڕێکخراوی ھاوکاریی ئیسلامی، ڕێکخراوی ھاوکاریی ئابووری، ڕێکخراوی ھاوکاریی شانگھای، و ڕێکخراوی پەیمانی ئاسایشی بەکۆمەڵە، ھەروەھا ھاوبەشێکی ھاوبەشی بۆ ئاشتیی ناتۆیە. ڕەگناسی زاراوەی «تاجیک» لە بنەڕەتدا لە پاڵەوی و وشەی «تازییک»ـەوە وەرگیراوە، کە گوزارشتێکی تورکییە بۆ ناوی نەتەوەیی عەرەبی «تەی»، کە ئاماژەیە بۆ ھۆزێکی عەرەبی قەحتانی کە لە سەدەی ٧ەمی زایینیدا بۆ ناوچەی ماوەرائەننەھر لە ئاسیای ناوەڕاست کۆچیان کردووە. بەر لە ١٩٩١، تاجیکستان لە زمانی ئینگلیزیدا بە «Tadjikistan-تادجیکستان» یان «Tadzhikistan-تادژیکستان» دەردەکەوت. ئەمەش بەھۆی پیتگۆڕی لە زمانی ڕووسییەوە بە ڕووسی: "Таджикистан" بوو. لە زمانی ڕووسیدا، ھیچ پیتێکی تاک نییە بۆ نیشاندانی دەنگی «j»؛ لە جیاتی ئەوە، «дж» (کە وەک «dzh» پیتگۆڕی دەکرێت) بەکار دەھێنرێت. «تادژیکستان» شێوازێکی تری نووسینە و لە وێژەی زمانی ئینگلیزیدا دەبینرێت کە لە سەرچاوە ڕووسییەکانەوە وەرگیراوە. ڕامیاری دوای سەربەخۆیی، تاجیکستان کەوتە ناو شەڕێکی ناوخۆیییەوە. لایەنەکان لەلایەن وڵاتانی بیانییەوە پاڵپشتی دەکران لەوانە ئەفغانستان، ئێران، پاکستان، ئۆزبەکستان و ڕووسیا. ڕووسیا و ئێران سەرنجیان خستە سەر پاراستنی ئاشتی لە نەتەوە شەڕکەرەکەدا بۆ کەمکردنەوەی ئەگەری دەستێوەردانی ویلایەتە یەکگرتووەکان یان تورک. ڕووسیا پاڵپشتی لایەنی لایەنگری حکوومەتی دەکرد و سەربازی لە کۆمەڵەی وڵاتە سەربەخۆکان جێگیر کرد بۆ پاسەوانیکردنی سنووری تاجیکستان–ئەفغانستان. جگە لە ٢٥،٠٠٠ کەس، زیاتر لە ٤٠٠،٠٠٠ ڕووسی نەتەوەیی، کە زۆربەیان لە پیشەسازیدا کاریان دەکرد، بەرەو ڕووسیا ھەڵاتن. تا ساڵی ١٩٩٧، شەڕەکە دوای ڕێککەوتننامەی ئاشتی لەنێوان حکوومەت و ئۆپۆزسیۆنی بە سەرۆکایەتی ئیسلامییەکان کۆتایی ھات، و حکوومەتێکی ناوەندی دەستی بە دروستبوون کرد، بە ھەڵبژاردنی ئاشتییانە لە ساڵی ١٩٩٩. «چاودێرانی دێرینی تاجیکستان زۆرجار وڵاتەکە بەوە وەسف دەکەن کە بە قووڵی دژی مەترسییە و گومانیان لە بەڵێنەکانی چاکسازی ھەیە، سستییەکی ڕامیاری کە دەیگەڕێننەوە بۆ شەڕی ناوخۆیی وێرانکەری وڵاتەکە،» ئیلان گرینبێرگ لە وتارێکی ھەواڵیدا لە نیویۆرک تایمز پێش ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی وڵاتەکە لە تشرینی دووەمی ٢٠٠٦دا نووسیویەتی. ھەڵبژاردنە پەرلەمانییەکانی ٢٠٠٥ تۆمەتی لایەنە ئۆپۆزسیۆنەکان و چاودێرانی نێونەتەوەیی لێکەوتەوە کە سەرۆک ئیمۆمالی ڕەھمان بە گەندەڵی دەستکاری پرۆسەی ھەڵبژاردن و بێکاریی کردووە. ھەڵبژاردنەکانی شوباتی ٢٠١٠ بینرا کە پارتی فەرمانڕەوای PDPT چوار کورسی لە پەرلەمان لەدەستدا، بەڵام ھێشتا زۆرینەی پاراست. چاودێرانی ھەڵبژاردنی ڕێکخراوی ئاسایش و ھاوکاری لە ئەورووپا ڕایان گەیاند کە دەنگدانەکەی ٢٠١٠ «نەیتوانی زۆرێک لە پابەندبوونە سەرەکییەکانی OSCE جێبەجێ بکات» و «ئەم ھەڵبژاردنانە لە زۆرێک لە پێوەرە دیموکراسییە بنەڕەتییەکاندا سەرکەوتوو نەبوون.» حکوومەت پێداگری لەسەر ئەوە کرد کە تەنھا پێشێلکارییەکی کەم ڕوویانداوە، کە کاریگەری لەسەر ئیرادەی گەلی تاجیک نابێت. بەپێی ڕاپۆرتەکان، حکوومەتی تاجیکستان مووی دەموچاوی قەدەغە کردووە وەک بەشێک لە سەرکوتکردنی کاریگەرییە ئیسلامییەکان و بەھۆی پەیوەندییە ھەستپێکراوەکانی لەگەڵ توندڕەوی ئیسلامی، کە لە وڵاتی ھاوسنووری ئەفغانستان بەدی دەکرێت. ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی کە لە ٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦ بەڕێوەچوو، لەلایەن پارتە ئۆپۆزسیۆنە «سەرەکییەکان» بایکۆت کرا، لەوانە پارتی زیندووبوونەوەی ئیسلامی کە ٢٣،٠٠٠ ئەندامی ھەبوو. چوار نەیارەکەی تری کە مابوونەوە «ھەموویان جگە لە پاڵپشتیکردنی» ڕەھمان، ھیچی تریان نەکرد. ئازادیی ڕۆژنامەگەری بە فەرمی لەلایەن حکوومەتەوە گەرەنتی کراوە، بەڵام دەزگاکانی ڕاگەیاندنی سەربەخۆ بە سنوورداری ماونەتەوە، ھەروەھا بڕێکی زۆر لە ناوەڕۆکی وێبیش. بەپێی پەیمانگای ڕاپۆرتکردنی شەڕ و ئاشتی، دەستگەیشتن بە ماڵپەڕە ناوخۆیی و بیانییەکان بلۆک کراوە، و ھەندێکجار ڕێگری لە ڕۆژنامەنووسان دەکرێت لە ڕاپۆرتکردن لەسەر ھەندێک ڕووداو. لە کردەوەدا، ھیچ ڕەخنەیەکی گشتی لە ڕژێمەکە قبووڵ ناکرێت و ھەموو ناڕەزایەتییەکی ڕاستەوخۆ سەرکوت دەکرێت و ڕووماڵکردنی لە میدیا ناوخۆییەکاندا ڕەت دەکرێتەوە. لە پێوەرەکانی دیموکراسی ساڵی ٢٠٢٠ لەلایەن یەکەی زانیاریی ئیکۆنۆمیست، تاجیکستان پلەی ١٦٠ی بەدەستھێنا، دوای عەرەبستانی سعوودی، لە کاتێکدا نازناوی «ڕژێمی تاکڕەو»ی پێدرا. لە تەممووزی ٢٠١٩، باڵیۆزانی نەتەوە یەکگرتووەکانی ٣٧ وڵات، لەوانە تاجیکستان، نامەیەکی ھاوبەشیان بۆ ئەنجومەنی مافەکانی مرۆڤی نەتەوە یەکگرتووەکان واژۆ کرد و تێیدا بەرگرییان لە مامەڵەی چین لەگەڵ ئۆیغوورەکان لە ناوچەی شینجیانگ کرد. لە تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠، سەرۆک ئیمۆمالی ڕەھمان بۆ خولێکی تری حەوت ساڵە بە ٩٠٪ی دەنگەکان دووبارە ھەڵبژێردرایەوە، دوای ھەڵبژاردنێک کە تا ڕادەیەکی زۆر ڕێوڕەسمی بوو. لە نیسانی ٢٠٢١، ناکۆکییەک لەسەر ئاو لەگەڵ کیرگیزستان پەرەی سەند بۆ یەکێک لە پێکدادانە سنوورییەکانی نێوان ھەردوو وڵات لە دوای سەربەخۆیی. لە تەممووزی ٢٠٢١، تاجیکستان داوای لە ئەندامانی ڕێکخراوی پەیمانی ئاسایشی بەکۆمەڵ (CSTO) کرد کە لەلایەن ڕووسیاوە سەرپەرشتی دەکرێت و لە وڵاتانی پێشووی سۆڤیەت پێکھاتووە، بۆ یارمەتیدان لە ڕووبەڕووبوونەوەی ئەو تەحەدا ئەمنییانەی کە لە ئەفغانستانی دراوسێوە سەر ھەڵدەدەن. نیگەرانییە ئەمنییەکان لە کاتێکدا سەریان ھەڵدا کە ھێزە بیانییەکانی وەک سوپای ئەمریکا و بەریتانیا وڵاتەکەیان بەجێھێشت، ئەمەش بووە ھۆی ئەوەی زیاتر لە ١،٠٠٠ مەدەنی و سەربازی ئەفغانی بۆ وڵاتی دراوسێ تاجیکستان ھەڵبێن دوای ئەوەی یاخیبووانی تاڵیبان کۆنترۆڵی بەشێکی ئەفغانستانیان کرد. جوگرافیا تاجیکستان دەورەدراوە بە وشکانی و بچووکترین نەتەوەی ئاسیای ناوەڕاستە لە ڕووی ڕووبەرەوە. زیاتر لە نێوان بازنەکانی پانی ٣٦ پلە و ٤١ پلەی باکوور، و ھێڵەکانی درێژی ٦٧ پلە و ٧٥ پلەی ڕۆژھەڵات دایە. بە چیاکانی زنجیرەچیای پامیر داپۆشراوە، و زۆربەی وڵاتەکە لە سەرووی ٣٬٠٠٠ مەتر (٩٬٨٠٠ پێ) لە ئاستی دەریاوەیە. ناوچە نزمەکان لە باکوور (بەشێک لە دۆڵی فەرغانە) و لە دۆڵەکانی باشووری ڕووبارەکانی کۆفارنیھۆن و ڤاخیشن، کە ئاموودەریا پێکدەھێنن. دوشەنبە لەسەر لێژایییەکانی باشوور لە سەرووی دۆڵی کۆفارنیھۆن ھەڵکەوتووە. ڕووبارەکانی ئاموودەریا و پانج سنووری لەگەڵ ئەفغانستان دیاری دەکەن، و سەھۆڵبەندانەکانی ناو چیاکانی تاجیکستان سەرچاوەی ئاوی ڕژاون بۆ دەریای ئاراڵ. زیاتر لە ٩٠٠ ڕووبار لە تاجیکستاندا ھەن کە درێژییان لە ١٠ کیلۆمەتر زیاترە. دابەشکردنی کارگێڕی تاجیکستان لە چوار دابەشکردنی کارگێڕی پێکدێت. ئەمانەش پارێزگاکانی (ویلایەت) سوغد و خەتلان، پارێزگای خۆسەری گۆرنۆ-بەدەخشان (بە کورتکراوەی GBAO)، و ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی کۆمار (RRP – Raiony Respublikanskogo Podchineniya لە وەرگێڕانی پیتی لە ڕووسییەوە یان NTJ – Ноҳияҳои тобеи ҷумҳурӣ [Nohiyahoi tobei jumhurii] بە تاجیکی). ھەر ناوچەیەک دابەش کراوە بۆ قەزا (بە تاجیکی: Ноҳия، نۆھیا یان ڕایۆن)، کە ئەوانیش لای خۆیانەوە دابەش دەکرێن بۆ جامۆتەکان (یەکە خۆبەڕێوەبەرییەکانی ئاستی گوند) و پاشان گوندەکان (قیشڵۆقەکان). ھەتا ساڵی ٢٠٠٦، ٥٨ قەزا و ٣٦٧ جامۆتە لە تاجیکستاندا ھەبوون. جۆراوجۆریی بایۆلۆژی تاجیکستان پێنج ناوچەی ئیکۆلۆژیی وشکانی لەخۆدەگرێت: دەشتی ئالای-ڕۆژاوای تیان شان، دارستانە کراوەکانی گیسارۆ-ئالای، بیابان و توندرا کێوییەکانی پامیر، نیمچەبیابانی بادغیز و کارابیل، و دارستانە وشکەکانی پارۆپامیسوس. ئابووری لە ساڵی ٢٠١٩دا، نزیکەی ٢٩٪ی کۆی بەرھەمی ناوخۆییی تاجیکستان لە حەواڵەی کۆچبەرانەوە (زۆربەیان لە تاجیکەکانی کارکەر لە ڕووسیاوە) ھاتووە. بەو پێیەی داھاتی دەرەکی بە شێوەیەکی پڕمەترسی بەندە بە حەواڵەی کرێکارە کۆچبەرەکان لە دەرەوەی وڵات و ھەناردەکردنی ئەلەمنیۆم و لۆکە، ئابوورییەکە بەرامبەر بە شۆکە دەرەکییەکان لاوازە. لە ساڵی داراییی ٢٠٠٠دا، ھاوکارییە نێونەتەوەیییەکان وەک سەرچاوەیەکی بنەڕەتیی پاڵپشتی بۆ بەرنامەکانی دووبارە شیاندنەوە مانەوە کە جەنگاوەرانی پێشووی شەڕی ناوخۆیییان لە ئابووریی مەدەنیدا تێکەڵ کردەوە، ئەمەش یارمەتیدەر بوو بۆ پاراستنی ئاشتی. ھاوکارییە نێونەتەوەیییەکان ھەروەھا پێویست بوون بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی دووەم ساڵی وشکەساڵی، کە بووە ھۆی بەردەوامیی کەمیی لە بەرھەمھێنانی خۆراکدا. لە ٢١ی ئابی ٢٠٠١دا، مانگی سوور ڕای گەیاند کە برسێتی لە تاجیکستانی داوە، و داوای ھاوکاریی نێونەتەوەییی بۆ وڵاتەکە کرد. لە کانوونی دووەمی ٢٠١٢دا، ٦٨٠،١٥٢ کەس لە تاجیکستان لەگەڵ نائاساییشی خۆراکدا دەژیان. لەمانە، ٦٧٦،٨٥٢ کەس لە ژێر مەترسیی قۆناغی ٣ (قەیرانی توندی خۆراک و بژێوی) نائاساییشی خۆراکدا بوون، و ٣،٣٠٠ کەسیش لە ژێر مەترسیی قۆناغی ٤ (باری نائاساییی مرۆیی) بوون. ئەو کەسانەی لە زۆرترین مەترسیی نائاساییشی خۆراکدا بوون لە قەزای موورغۆب لە GBAO دەژیان. بەپێی پڕۆگرامی خۆراکی جیھانی (WFP)ی نەتەوە یەکگرتووەکان، ڕێژەی بەدخۆراکی لە تاجیکستان لە ساڵی ٢٠٢٣دا دەگاتە ٣٠٪. وەک بەشەکانی تری ئاسیای ناوەڕاست، خاکەکان بەرەو تێکچوون دەچن و سەرچاوەکانی ئاو کەم دەبنەوە، بەتایبەتی لە ئەنجامی گۆڕانی کەشوھەوا. ئابووریی تاجیکستان دوای شەڕەکە گەشەی کرد. بەپێی زانیارییەکانی بانکی جیھانی، کۆی بەرھەمی ناوخۆییی تاجیکستان بە تێکڕای ٩.٦٪ لە ماوەی ٢٠٠٠–٢٠٠٧دا فراوان بووە. ئەمە پێگەی تاجیکستانی لەنێوان وڵاتانی دیکەی ئاسیای ناوەڕاست (لەوانە تورکمانستان و ئۆزبەکستان) «باشتر کرد»، کە وادیارە لەو کاتەوە لە ڕووی ئابوورییەوە دابەزیون. سەرچاوە سەرەکییەکانی داھات لە تاجیکستان بریتین لە بەرھەمھێنانی ئەلەمنیۆم، چاندنی لۆکە و حەواڵەی کرێکارە کۆچبەرەکان. لۆکە ٦٠٪ی بەرھەمی کشتوکاڵی پێکدەھێنێت، کە پاڵپشتی ٧٥٪ی دانیشتووانی لادێ دەکات، و ٤٥٪ی زەوییە کشتوکاڵییە ئاودێرییەکان بەکاردەھێنێت. پیشەسازیی ئەلەمنیۆم لەلایەن کۆمپانیای ئەلەمنیۆمی تاجیکی خاوەندارێتی دەوڵەتەوە نوێنەرایەتی دەکرێت – کە گەورەترین کارگەی ئەلەمنیۆمە لە ئاسیای ناوەڕاست و یەکێکە لە گەورەترینەکان لە جیھاندا. ڕووبارەکانی تاجیکستان، وەک ڤاخیش و پانج، توانای وزەی کارۆئاوییان ھەیە، و حکوومەت سەرنجی خستووەتە سەر ڕاکێشانی وەبەرھێنان بۆ پڕۆژەکان بۆ بەکارھێنانی ناوخۆیی و ھەناردەکردنی کارەبا. تاجیکستان شوێنی بەنداوی نوورەکە، کە دووەم بەرزترین بەنداوە لە جیھاندا. کۆمپانیای RAO UESی ڕووسیا کار لەسەر وێستگەی کارەبای کارۆئاوی سانگتوودا-١ (بە توانای ٦٧٠ مێگاوات) دەکات کە لە ١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨دا دەستی بە کارکردن کردووە. پڕۆژەکانی تری گەشەپێدان بریتین لە سانگتوودا-٢ لەلایەن ئێرانەوە، زەرافشان لەلایەن کۆمپانیای چینی سینۆھایدرۆ، و وێستگەی کارەبای ڕۆگوون کە بە بەرزییەکی پێشبینیکراوی ٣٣٥ مەتر (١٬٠٩٩ پێ)، شوێنی بەنداوی نوورەک دەگرێتەوە وەک بەرزترین بەنداو لە جیھاندا ئەگەر تەواو بکرێت. پڕۆژەیەکی پلان بۆ داڕێژراو، CASA-1000، ١٠٠٠ مێگاوات کارەبای زیادە لە تاجیکستانەوە بۆ پاکستان دەگوازێتەوە بە تێپەڕبوون بە ئەفغانستاندا. درێژیی گشتیی ھێڵی گواستنەوەکە ٧٥٠ کیلۆمەترە لە کاتێکدا پلان وایە پڕۆژەکە لەسەر بنەمای ھاوبەشی کەرتی گشتی و تایبەت بێت بە پاڵپشتی بانکی جیھانی، IFC، ADB و IDB. تێچووی پڕۆژەکە بە نزیکەی ٨٦٥ ملیۆن دۆلاری ئەمریکی دەخەمڵێنرێت. سەرچاوەکانی تری وزە بریتین لە نیشتەنییەکانی خەڵووز و یەدەگی بچووکتری گازی سروشتی و نەوت. لە ساڵی ٢٠١٤دا تاجیکستان پشتبەستووترین ئابووریی جیھان بوو بە حەواڵە، کە حەواڵەکان ٤٩٪ی کۆی بەرھەمی ناوخۆیییان پێکدەھێنا و پێشبینی دەکرا لە ساڵی ٢٠١٥دا بە ڕێژەی ٤٠٪ دابەزێت بەھۆی قەیرانی ئابووری لە فیدراسیۆنی ڕووسیا. کرێکارە کۆچبەرە تاجیکەکان لە دەرەوە، بەتایبەتی لە فیدراسیۆنی ڕووسیا، بوونەتە سەرچاوەی سەرەکیی داھات بۆ ملیۆنان کەس لە خەڵکی تاجیکستان و لەگەڵ دابەزینی ئابووریی ڕووسیا لە ساڵانی ٢٠١٤–٢٠١٥ بانکی جیھانی ھۆشداریی دا کە ژمارەیەکی زۆر لە پیاوانی تاجیک دەگەڕێنەوە ماڵەوە و ڕووبەڕووی ئاسۆیەکی ئابووریی «کەم» دەبنەوە. بەپێی ھەندێک خەمڵاندن نزیکەی ٤٧٪ی دانیشتووان بە کەمتر لە ١.٢٥ دۆلاری ئەمریکی لە ڕۆژێکدا دەژین. کۆچکردن لە تاجیکستان و حەواڵە دەرئەنجامەکانی لە ڕووی قەبارە و کاریگەرییە ئابوورییەکانەوە بێوێنە بوون. لە ساڵی ٢٠١٠دا، حەواڵەی کۆچبەرە کرێکارە تاجیکەکان گەیشتە نزیکەی ٢.١ ملیار دۆلاری ئەمریکی، کە زیادبوونێکی نیشان دا بە بەراورد بە ساڵی ٢٠٠٩. تاجیکستان گواستنەوەی لە ئابوورییەکی پلان بۆ داڕێژراوەوە بۆ ئابووریی بازاڕ بەبێ پەنابردنی «بەرچاو و درێژخایەن» بۆ ھاوکاری بەدەستھێناوە، و بە شێوەیەکی تەنھا لەسەر بنەمای بازاڕ، تەنھا بە ھەناردەکردنی کاڵای سەرەکیی سوودمەندی بەراوردکاری خۆی — کە کرێکاری ھەرزانە. تێبینی سیاسەتی تاجیکستانی بانکی جیھانی لە ساڵی ٢٠٠٦ بەو ئەنجامە دەگات کە حەواڵەکان ڕۆڵیان ھەبووە وەک یەکێک لە بزوێنەرەکانی گەشەی ئابووریی تاجیکستان لە ماوەی ساڵانی ڕابردوودا، داھاتی زیاد کردووە، و لە ئەنجامدا یارمەتیدەر بووە لە کەمکردنەوەی ھەژاری. قاچاخچێتیی ماددە بێھۆشکەرەکان سەرچاوەیەکی نایاساییی داھاتە لە تاجیکستان چونکە وڵاتێکی ترانزێتە بۆ ماددە بێھۆشکەرەکانی ئەفغانی بەرەو بازاڕەکانی ڕووسیا و بە پلەیەکی کەمتر بۆ ئەورووپای ڕۆژاوا؛ ھەندێک گوڵی خەشخاش بە شێوەی ناوخۆیی بۆ بازاڕی ناوخۆ دەچێنرێت. بە زیادبوونی ھاوکاریی ڕێکخراوە نێونەتەوەیییەکان، وەک UNODC، و ھاوکاری لەگەڵ دەسەڵاتدارانی ئەمریکا، ڕووسیا، یەکێتیی ئەورووپا و ئەفغانستان، ئاستێک لە پێشکەوتن لە شەڕی دژ بە قاچاخچێتیی نایاساییی ماددە بێھۆشکەرەکان بەدەست دێت. تاجیکستان لە پلەی سێیەمی جیھاندایە بۆ دەستبەسەرداگرتنی ھێرۆین و ئۆپیۆمی خاو (١٢١٦.٣ کیلۆگرام ھێرۆین و ٢٦٧.٨ کیلۆگرام ئۆپیۆمی خاو لە نیوەی یەکەمی ٢٠٠٦دا). پارەی ماددە بێھۆشکەرەکان گەندەڵی دەخاتە ناو حکوومەتی وڵاتەکەوە؛ بەپێی ھەندێک لە شارەزایان ئەو کەسایەتییانەی کە لە ھەردوو لایەنی شەڕی ناوخۆیی جەنگاون و دوای واژۆکردنی ئاگربەست پۆستیان لە حکوومەتدا وەرگرتووە، دەستیان لە بازرگانیی ماددە بێھۆشکەرەکاندا ھەیە. UNODC لەگەڵ تاجیکستان کار دەکات بۆ بەھێزکردنی خاڵە سنوورییەکان، دابینکردنی مەشق و ڕاھێنان، و پێکھێنانی تیمە ھاوبەشەکانی ڕێگریکردن. یارمەتیدەر بووە لە دامەزراندنی دەزگای کۆنتڕۆڵکردنی ماددە بێھۆشکەرەکانی تاجیکستان. دانیشتووان بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠٢٦ ژمارەی دانیشتووانی وڵاتی تاجیکستان ١٠،٩٧٨،٥٩٩ کەس بووە کە دەکاتە ٠.١٣ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مامناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٢٢.٤ ساڵە. ھەروەھا ٢٧.٩٨ لەسەدی دانیشتووانی وڵات لە شارەکان دەژین. ئایین سەرچاوەکان بەستەرە دەرەکییەکان دەروازەی جوگرافیا دەروازەی وڵاتەکان دەروازەی ئاسیا دەروازەی تاجیکستان