Sîn-pet-sṳ

Sîn-pet-sṳ (Hon-sṳ: 新北市) he Thòi-vân pet-phu ke yit-ke chhṳ̍t-hot-sṳ. Kì fàn-tîn Thòi-pet-sṳ, sa 29-chak khî; khì-chûng Piông-khièu-khî he sṳ-chṳn-fú ke só-chhai-thi; Sa̍k-mùn-khî ke Fu-kui-kok lâu Kung-liàu-khî ke Sâm-tiâu-kok fûn-phie̍t he Thòi-vân-tó ke chui-pet-tôn lâu chui-tûng-tôn; tûng-pet lìn-sa he Kî-lùng-sṳ, tûng-nàm chiap-sông Ngì-làn-yen, sî-nàm lìn Thò-yèn-sṳ. Liá-ha ngìn-su chhêu-ko 400-van, he Thòi-vân ngìn-khiéu chui-tô ke hàng-chṳn-khî. Chhṳ̂n-fû Thòi-pet, thèu-pái ôn-to Kiê-lûng (Hon-sṳ: 雞籠), fe̍t-chá Thâm-súi (Hon-sṳ: 淡水). 1875 ngièn, tui Sṳ́m Pó-chṳ̂n cheu-chhiáng thiâm-sa Thòi-pet-fú khôi-sṳ́ chang yû "Thòi-pet" ke miàng, he yîn-vi chhai Thòi-vân-fú ke pet-phién, ku-só tet-miàng. Chhai Ngit-pún sṳ̀-thoi, cheu Chhîn-koet ke hàng-chṳn-khî-va̍k, sa Thòi-pet-yen (臺北縣), sṳ̂-he thèu 1 pái yû "Thòi-pet-yen" ke-chak miàng chhut-hien. Chhai Chûng-fà Mìn-koet sṳ̀-thoi, chhai pún-lòi he Thòi-pet-chû ke khî-vet tî-tú sa Thòi-pet-yen. 2007 ngièn, Thòi-pet-yen tha̍t-to pien-cho chhṳ̍t-hot-sṳ ke chṳ̂-kiet, sa yîn-vi kí-kîn yû Thòi-pet-sṳ, cho-m̀-tet yung "Thòi-pet" cho miàng. Ku-só ke-tông-sṳ̀ ke Thòi-pet-yen Chṳn-fú hiong sa-fi lòi chṳ̂n-khiù yit-chak sîn-ke miàng, me kí-hàng mióng-lu thèu-phêu, chui-heu pûn "Sîn-pet-sṳ" (新北市) tet-tó chui-kô ke phêu-su. Ku-só Thòi-pet-yen Chṳn-fú chhai 2009 ngièn 4 ngie̍t hiong Chûng-fà Mìn-koet Nui-chṳn-phu thî-po sṳ̂n-kiet (提報升格) cho chhṳ̍t-hot-sṳ, me khok-thin yung "Sîn-pet-sṳ" lòi cho sṳ̂n-kiet heu ke sṳ-miàng. Sa-hâ-lòi chhut-hien-lé ngoi-koet-miàng ke mun-thì. Thòi-pet-yen Chṳn-fú pún-lòi yî-cheu "Phêu-chún Thi-miàng Yi̍t-siá Chún-chet" (Hon-sṳ: 標準地名譯寫準則) ke kûi-thin lòi yîm-yi̍t (音譯) lâu Chûng-fà Mìn-koet Kau-yuk-phu ke "Chûng-vùn Yi̍t-yîm Sṳ́-yung Ngièn-chet" (Hon-sṳ: 中文譯音使用原則) ke kûi-thin yung Hon-ngî Phîn-yîm, lâu Sîn-pet-sṳ ke Yîn-vùn miàng ôn-to "Xinbei City", yî-chhiá kîn-ko Nui-chṳn-phu het-thin, yû-têu ke ngî-ngièn ho̍k-chá lâu ngoi-koet-ngìn me chṳ̂-chhṳ̀. M̀-ko sa-fi song yû kha tô ke ngìn sa chṳ̂-chhṳ̀ yung "New Taipei City", chhiu-he "Sîn Thòi-pet-sṳ" lòi thûng-yi̍t, mò-oi yung yîm-yi̍t ke "Xinbei". Sîn-pet-sṳ thèu 1 pái ke sṳ-chóng sién-kí khì-kiên, Chhai Yîn-vùn lâu Chû Li̍p-lùn ke lióng-sà heu-sién-ngìn tu chṳ̂-chhṳ̀ lâu Sîn-pet-sṳ ke Yîn-vùn-miàng ham-cho "New Taipei City". Chû Li̍p-lùn chhiu-yim Sîn-pet-sṳ Sṳ-chóng heu, chhiu hiong Chûng-yông Chṳn-fú chhṳ̀n-po (呈報) kûng-vùn lòi kói Sîn-pet-sṳ ke Yîn-vùn miàng. Nui-chṳn-phu chhai 2010 ngièn 12 ngie̍t 31 ngit thûng-ko, ko-lòi siên-pu Sîn-pet-sṳ chṳn-sṳt ke Yîn-vùn miàng kói cho "New Taipei City". Li̍t-sṳ́ Sṳ́-chhièn Sṳ̀-thoi Sî-fông sṳ-li̍t hàn-ko Ho̍k-ló-ngìn lâu Hak-ngìn chhai 17 sṳ-ki ngi̍p-lòi Thòi-vân yî-chhièn, liá-ha pâu-hàm Sîn-pet-sṳ chhai-nui ke Thai Thòi-pet Thi-khî (大臺北地區) tu he ngièn-chhu-mìn ke fa̍t-thung fam-vì. Khì-chûng Ketagalan-chhu̍k he̍t chhai Thòi-pet Phùn-thi, sân-tú chú-yeu yû he̍t Atayal-chhu̍k. Kîn-kí liá-ha vak-tó ke kháu-kú vì-chṳ́ (考古遺址) fat-hien-tó, Thai Thòi-pet Thi-khî chhai Sîn-sa̍k-hi Sṳ̀-thoi (yok Sî-yèn-chhièn 5000 ngièn) chhiu yû ngìn-lui he̍t-tén lé. Kîm-pû-ngit ke Sîn-pet-sṳ Pat-lí-khî tî-tú yû Thai-pun-hâng Vì-chṳ́ (大坌坑遺址) lâu Sṳ̍p-sâm-hòng Vì-chṳ́ (十三行遺址) ke lióng-chak tông chhung-yeu ke kháu-kú vì-chṳ́; khì-chûng ke Sṳ̍p-sâm-hòng Vì-chṳ́ he liá-ha Thòi-vân thu̍k yit ke pûn ngìn chṳn-sṳ̍t yû lien-thiet (煉鐵) kî-su̍t ke sṳ́-chhièn vùn-fa. Hò-Sî (荷西) to Chhang-sṳ Sṳ̀-thoi Hò-Sî sṳ̀-thoi, su-tó Sî-pân-ngà ke thúng-chhṳ, chhai Fu-mî (Hon-sṳ: 滬尾) kien-li̍p Sṳn Domingo Sàng, ko-heu pûn Hò-làn fí-thet yu chhiùng-sîn hí hí-lòi, kói ôn-to "Antonio Sàng", chhiu he liá-ha ke Fùng-mò-sàng. Chhang Sṳ̀n-kûng chhai Thòi-vân ke sṳ̀-chiet, sa 1 fú 2 yen, Thòi-pet thi-khî ke-tong-sṳ̀ son-cho Thiên-hîn-yen. Chhîn-koet Sṳ̀-thoi Chhîn-koet sṳ̀-thoi, Thai Thòi-pet Thi-khî chhai 1684 ngièn kûi chhai Thòi-vân-fú Chû-lò-yen; 1723 ngièn kói kûi chhai Thâm-súi-thâng. Chhîn-koet thúng-chhṳ ke chhièn-pan (前半) hàn kha mò-sîm-kôn kón-lî Thòi-vân, ku-só Thòi-vân ke-tông-sṳ̀ chia̍p-chia̍p fat-sên fûn-lui hái-theu (分類械鬥) lâu thung-lon; heu-pan sṳ̀-khì, yîn-vi lie̍t-khiòng (列強) yeû-khiù Thòi-vân khôi-kóng (開港), hán-ko fat-sên-lé Méu-tân-sa Sṳ-khientén-tén tông-tô ke ngoi-kâu sṳ-khien ko-heu, chang khôi-sṳ́ kha yû-sîm yung chṳ-thu lòi kón-lî Thòi-vân. 1875 ngièn, Khîm-chhâi Thai-sṳ̀n (欽差大臣) Sṳ́m Pó-chṳ̂n cheu-chhiáng sa-li̍p Thòi-pet-fú, Thai Thòi-pet chang khôi-sṳ́ yû chhṳ-kâ ke hàng-chṳn tân-vi. Ngit-pún Sṳ̀-thoi 1895 ngièn 6 ngie̍t, Ngit-pún chhai Thòi-vân pet-phu sa-li̍p Thòi-pet-yen, hâ-poi fûn-cho Kî-lùng, Ngì-làn, Sîn-chuk 3 chak chṳ̂-thâng (支廳), 8 ngie̍t yu chen-kâ Thâm-súi Chṳ̂-thâng. 1897 ngièn, fi-thet lé chṳ̂-thâng, tui Thòi-pet-yen fûn-chhut Sîn-chuk-yen lâu Ngì-làn-thâng. 1901 ngièn yu lâu yen fi-thet, kói-cho thâng (廳), pún-lòi ke Thòi-pet-yen fûn-cho Thòi-pet, Kî-lùng, Chhṳ̂m-hâng, Thò-yèn, Sîn-chuk tén 5 chak thâng. 1909 ngièn, thi-fông-thâng kói-chṳ (改制), Thòi-pet-thâng pin-thet Kî-lùng-thâng chhiòn-phu lâu Chhṳ̂m-hâng-thâng ke thai-phu-fun. 1920 ngièn, yu kói-kiet (改革) thi-fông chṳ-thu, fi thâng li̍p chû (州) lâu khiùn (郡), liá-ha Sîn-pet-sṳ ke khî-vek he kûi chhai Thòi-pet-chû. Chûng-fà Mìn-koet Sṳ̀-thoi Thi-ngi-chhṳ Sṳ-kie Thai-chan ko-heu, Chûng-fà Mìn-koet Chṳn-fú lâu Thòi-pet-chû kói cho Thòi-pet-yen, Thòi-pet-sṳ lâu Kî-lùng-sṳ fûn-chhut-hi cho sén-hot-sṳ (省轄市). Pún-lòi ke kiê-chông (街庄) kói-chṳ cho hiông-chṳ́n (鄉鎮), pún-lòi ke khiùn kói cho yen-hot-khî (縣轄區); yen-chhṳ (縣治) pún-lòi lâu Thòi-pet-sṳ khiung-yung só-chhai, 1947 ngièn 1 ngie̍t chṳn-sṳt sa-li̍p chhai Piông-khièu-chṳ́n. 1949 ngièn, lâu Thâm-súi-khî ke Sṳ-lìm lâu Pet-thèu va̍k cho Chhó-sân Kón-lî-khiu̍k. 1950 ngièn, Ngì-làn-khî, Lò-tûng-khî lâu Sû-o-khî fûn-chhut-hi, sṳ̀n-li̍p Ngì-làn-yen. 1968 ngièn, Sṳ-lìm-chṳ́n, Pet-thèu-chṳ́n, Kín-mî-chṳ́n, Nàm-kóng-chṳ́n, Muk-chha̍k-hiông lâu Nui-fù-hiông fûn-chhut-hi pûn ke-tông-sṳ̀ thèu-siên pien cho chhṳ̍t-hot-sṳ (直轄市) ke Thòi-pet-sṳ ko-heu, sṳ̂ he liá-ha ke hàng-chṳn-khî fam-vì. Heu-lòi yîn-vi ngìn-khiéu sṳ̀n-chóng, kí-hâ chak hiông-chṳ́n sṳ̂n-kiet (升格) cho yen-hot-sṳ (縣轄市), chhiòn yen ke ngìn-khiéu chhai 1979 ngièn chhêu-ko ke-tông-sṳ̀ chhṳ̍t-hot-sṳ 100-van ngìn ke sa-li̍p mùn-khiâm (門檻), 1980 ngièn mî tha̍t-to 225.8 van ngìn, chhêu-ko Thòi-pet-sṳ, pien cho Thòi-vân chui-thai-ke yen-sṳ. 1990 ngièn 5 ngie̍t tha̍t-to 300-van ngìn, chhai 2019 ngièn 5 ngie̍t ngìn-khiéu lòi-to 400-van. Theu-ko thi-fông ngìn-sṳ ke chên-chhí, Thòi-pet-yen chhai 2007 ngièn 10 ngie̍t 1 ngit lie̍t cho "chún chhṳ̍t-hot-sṳ" (準直轄市), 2010 ngièn 12 ngie̍t 25 ngit chṳn-sṳt kói-chṳ cho chhṳ̍t-hot-sṳ, miàng kói cho "Sîn-pet-sṳ", pien cho Thòi-vân Pet-phu thi-ngi-chak chhṳ̍t-hot-sṳ. Thi-lî Vi-é Sîn-pet-sṳ fàn-tîn Thòi-pet-sṳ si-chû lâu Kî-lùng-sṳ sâm-mien, ke sâm chak sṳ khiung ôn-to Thòi-pet tû-fi khî, he khiung-thùng ke sên-fa̍t-khiên (生活圈), hàn-ko yáng-hióng to lìm-khiun ke Thò-yèn-sṳ lâu Ngì-làn-yen. Thiên-sṳ̀ Sîn-pet-sṳ chhai Köppen hi-heu fûn-lui song he kûi chhai chhèu-sṳp fu-ngie̍t-tai hi-heu khî (潮濕副熱帶氣候區, Yîn-ngî: humid subtropical climate), chhiòn-ngièn yí-liòng pí phìn-kiûn kha tô, ngie̍t phìn-kiûn chui-tâi-vûn he yit-ngie̍t ke 13.3 °C, ngie̍t phìn-kiûn chui-kô-vûn he chhit-ngie̍t ke 34.2 °C. Hàng-chṳn khî-va̍k Sîn-pet-sṳ hâ-poi khiung yû 29 ke khî, pâu-hàm 1 ke "chhṳ̍t-hot-sṳ sân-thi ngièn-chhu-mìn khî" (Hon-sṳ: 直轄市山地原住民區), chhiòn-phu tu he chhiùng pún-lòi Thòi-pet-yen ke 10 ke yen-hot-sṳ (縣轄市), 4 ke chṳ́n, lâu 15 ke hiông kói-chṳ lòi ke. Hâ-poi he 29 ke khî ke miàng, chhù-thet Piông-khièu-khî yî-ngoi, Pha̍k-fa-sṳ A to Y phài-lie̍t: Kau-yuk Kîn-chi Kâu-thûng Koet-tho Koet-tho 1 ho (Chûng-sân Kô-suk-kûng-lu) Koet-tho 3 ho (Fuk-ngì-mò-sâ Kô-suk-kûng-lu) Koet-tho 3-kap chhṳ̂-sien (Thòi-pet Lièn-lo̍k-tho) Koet-tho 5 ho (Pet-ngì Kô-suk-kûng-lu) Sén-tho Thòi 1 Sien Thòi 1-kap Sien Thòi 2 Sien Thòi 2-kap Sien Thòi 2-yet Sien Thòi 2-piáng Sien Thòi 2-tên Sien Thòi 3 Sien Thòi 5 Sien Thòi 7-yet Sien Thòi 9 Sien Thòi 9-kap Sien Thòi 15 Sien Sṳ-tho Sṳ-tho 101 ho Sṳ-tho 101-kap sien Sṳ-tho 102 ho Sṳ-tho 103 ho Sṳ-tho 104 ho Sṳ-tho 105 ho Sṳ-tho 106 ho Sṳ-tho 107 ho Sṳ-tho 108 ho Sṳ-tho 109 ho Sṳ-tho 110 ho Sṳ-tho 111 ho Sṳ-tho 114 ho Sṳ-tho 116 ho Vùn-fa lâu fûng-kín khî Chṳn-chhṳ Chhâm-kháu chṳ̂-liau Ngoi-phu lièn-kiet Sîn-pet-sṳ chṳn-fú