تەدمور

تەدموور (بە عەرەبی: تدمر) یان پالمیرا (بە ئینگلیزی: Palmyra) شارێکی کۆنی مێژوویی بووە کە ئێستا دەکەوێت پارێزگای حومسی سووریا. لە دوو ھەزار ساڵ پێش زایینەوە ئاوەدانی تێدا بووە وەک کاروانسەرا و شوێنی حەوانەوەی ڕێبوارانی بیابان ناوبانگی ھەبووە. لە سەدەی سێیەمی زایینیدا زۆر دەوڵەمەند و دەسەڵاتدار بووە و لە بەرامبەری ساسانیەکان و ڕۆمدا وەستاوە. لە کۆتاییدا، لە ساڵی ٢٧٣ی زایینیدا بە دەستی ڕۆمییەکان وێران کراوە. ھەرێم و نەخشەی شار شاری تەدموور ٢١٥ km (١٣٤ mi) لە باکووری ڕۆژھەڵاتی پایتەختی سووریا، دیمەشق ھەڵکەوتووە؛ لەگەڵ ناوچەیەکی دەوروبەری فراوان لە چەندین نیشتەجێبوون، کێڵگە، و قەڵا، شارەکە بەشێک لەو ناوچەیە پێکدەھێنێت کە بە پالمیرینا یان تەدمووری ناسراوە. شارەکە لە مێرگێکدا ھەڵکەوتووە کە بە خورما دەورە دراوە (کە بیست جۆریان لێ تۆمار کراوە). دوو زنجیرە چیا دەڕواننە سەر شارەکە - پشتێنەی کێوی تەدمووری باکوور لە باکوورەوە و چیاکانی تەدمووری باشوور لە باشووری ڕۆژئاواوە. لە باشوور و ڕۆژھەڵاتەوە تەدموور ڕووبەڕووی بیابانی سووریا دەبێتەوە. دۆڵێکی بچووک بە ناوی ئەلقوبوور (دۆڵی گۆڕەکان)، بە ناوچەکەدا تێدەپەڕێت، کە لە گردەکانی ڕۆژئاواوە دەڕژێت و بە لای شارەکەدا تێدەپەڕێت پێش ئەوەی لە باخچەکانی ڕۆژھەڵاتی مێرگەکەدا ون ببێت. لە باشووری دۆڵەکەدا کانییەک ھەیە بە ناوی ئەفکا. «پلینی پیرۆز» لە ساڵانی ٧٠ی زایینیدا شارۆچکەکەی وەک بەناوبانگ بەھۆی شوێنی بیابانییەکەی، دەوڵەمەندی خاکەکەی، و ئەو کانییانەی دەوریان داوە وەسف کردووە، کە کشتوکاڵ و ئاژەڵدارییان گونجاو کردووە. نەخشە تەدموور وەک نیشتەجێبوونێکی بچووکی نیۆلیتیک لە نزیک کانی ئەفکا لە کەناری باشووری وادی ئەلقوبوور دەستی پێ کرد. نیشتەجێبوونی ھێلینیستی تەدموور کە زۆر دواتر بوو، ھەروەھا لە نزیک کانی ئەفکا لە کەناری باشووری وادی ئەلقوبوور ھەڵکەوتبوو. لە ماوەی سەدەی یەکەمدا نیشتەجێبووەکانی بۆ کەناری باکووری دۆڵەکە فراوان بوون. ئەگەرچی دیوارەکانی شارەکە لە سەردەمی «زینۆبیا»دا لە بنەڕەتدا ڕووبەرێکی فراوانیان لە ھەردوو کەناری دۆڵەکە گرتبووەوە، بەڵام ئەو دیوارانەی لە سەردەمی «ئۆریلیان»دا دووبارە دروست کرانەوە تەنھا دەوری بەشی کەناری باکووریان دابوو. زۆربەی پڕۆژە گەورەکانی شارەکە لەسەر کەناری باکووری دۆڵەکە دروست کرابوون، لەنێویاندا پەرستگای بێل، لەسەر تەپۆڵکەیەک کە شوێنی پەرستگایەکی پێشوو بوو (بە پەرستگای ھێلینیستی ناسراوە). لەگەڵ ئەوەشدا، ھەڵکەندنی شوێنەوارناسی پشتگیری لەو بیردۆزە دەکات کە تەپۆڵکەکە لە بنەڕەتدا لە کەناری باشوور ھەڵکەوتبوو، و دۆڵەکە بۆ باشووری تەپۆڵکەکە لادراوە بۆ ئەوەی پەرستگاکە بخرێتە ناو ڕێکخستنی شارستانی کۆتایی سەدەی یەکەم و سەرەتای سەدەی دووەمی تەدموور لە کەناری باکوور. ھەروەھا لە باکووری دۆڵەکە شەقامی کۆڵەکەکان ھەبوو، کە شەقامی سەرەکی تەدموور بوو بە درێژیی ١٫١-kiloمەتر-long (٠٫٦٨ mi)، کە لە پەرستگای بێل لە ڕۆژھەڵاتەوە درێژ دەبووەوە، بۆ پەرستگای ناشتن ژمارە ٨٦ لە بەشی ڕۆژئاوای شارەکە. لە بەشی ڕۆژھەڵاتیدا تاقێکی گەورەی ھەبوو، و تێتراپایلۆن لە ناوەڕاستیدا وەستاوە. گەرماوەکانی دیۆکلیتیان لە لای چەپی شەقامی کۆڵەکەکان بوون. لەو نزیکانە نیشتەجێبوونەکان، پەرستگای بەعل شەماین، و کڵێساکانی بیزەنتی ھەبوون، کە «باسیلیکا IV» دەگرێتەوە، کە گەورەترین کڵێسای تەدموورە. کڵێساکە بۆ سەردەمی بنەچەی جەستینیان دەگەڕێتەوە، بەرزیی کۆڵەکەکانی بە ٧ مەتر (٢٣ پێ) دەخەمڵێنرێت، و بنکەکەی ٢٧٫٥ تا ٤٧٫٥ مەتر (٩٠ تا ١٥٦ پێ) بووە. پەرستگای نابوو و شانۆی ڕۆمانی لە لای باشووری شەقامی کۆڵەکەکان دروست کرابوون. لە پشت شانۆکە بینایەکی بچووکی سینات و ئاگۆرایەکی گەورە ھەبوون، لەگەڵ پاشماوەی «تیرکلینیۆم» (ژووری میوانداری) و دادگای گومرگ. شەقامێکی یەکتربڕ لە کۆتایی ڕۆژئاوای شەقامی کۆڵەکەکاندا دەچێتەوە سەر سەربازگەی دیۆکلیتیان، کە لەلایەن سۆسیانۆس ھیرۆکلێس (فەرمانڕەوای ڕۆمانیی سووریا لە سەردەمی دیۆکلیتیان) دروست کراوە. لەو نزیکانە پەرستگای ئەللات و دەروازەی دیمەشق ھەن. مێژووی دانیشتووانناسی سەردەمەکانی بڕۆنز و ئاسن زووترین دانیشتووانە ناسراوەکان ئەمورییەکان بوون لە سەرەتای ھەزارەی دووەمی پێش زایین، و تا کۆتایی ھەزارەکە، ئاماژە بەوە دراوە کە ئارامییەکان لە ناوچەکەدا دانیشتوون. عەرەبەکان لە کۆتایی ھەزارەی یەکەمی پێش زایین گەیشتنە شارەکە. سەردەمەکانی ھێلینیستی تا بیزەنتی زەبدیبێل، کە یارمەتی سەلووکییەکانی دا لە جەنگی ڕافیا (٢١٧ پێش زایین)، وەک فەرماندەی «عەرەبەکان و ھۆزە دراوسێکان بە ژمارەی دە ھەزار کەس» ئاماژەی پێ کراوە؛ زەبدیبێل و پیاوەکانی لە دەقەکاندا بە تەواوی وەک تەدمووری نەناسێنراون، بەڵام ناوی «زەبدیبێل» ناوێکی تەدموورییە کە دەبێتە ھۆی ئەو دەرەنجامەی کە ئەو خەڵکی تەدموور بووە. عەرەبە تازەھاتووەکان لەلایەن دانیشتووانە پێشووەکانەوە ھەڵکێشران، زمانی تەدموورییان وەک زمانی دایک بەکار دەھێنا، و بەشێکی گرینگی خانەدانەکانیان پێکدەھێنا. لە لوتکەی خۆیدا لە سەردەمی دەسەڵاتی زینۆبیا (دەوروبەری ٢٧٠)، تەدموور زیاتر لە ٢٠٠،٠٠٠ دانیشتووی ھەبوو. شارە کلاسیکییەکە ھەروەھا کۆمەڵگەیەکی جووی ھەبوو؛ نەخشەبەردینەکانی تەدموور لە گۆڕستانی بێت شەعاریم لە جەلیلی خواروو ناشتنی جووە تەدموورییەکان پشتڕاست دەکەنەوە. لە ماوەی سەردەمی ڕۆمانیدا، جارجار و بە دەگمەن، ئەندامانی خێزانە تەدموورییەکان ناوی یۆنانییان ھەڵدەبژارد لە کاتێکدا یۆنانییە ڕەسەنەکان کەم بوون؛ زۆربەی ئەو کەسانەی ناوی یۆنانییان ھەبوو، کە سەر بە یەکێک لە خێزانەکانی شارەکە نەبوون، کۆیلە ئازادکراوەکان بوون. وا دیارە تەدموورییەکان حەزیان بە یۆنانییەکان نەکردووە، بە بیانییان داناون، و نیشتەجێبوونیانیان لە شارەکەدا سنووردار کردووە. سەردەمەکانی سەرەتای موسڵمانان تا کۆتایی عوسمانی لە ماوەی خەلافەتی ئەمەویدا، تەدموور بە شێوەیەکی سەرەکی لەلایەن بەنی کەلبەوە دانیشتووی تێدا بوو. بنیامین تودێلا بوونی ٢٠٠٠ جووی لە شارەکەدا لە ماوەی سەدەی دوازدەھەمدا تۆمار کردووە. تەدموور پاش وێرانکردنی لەلایەن تەیموور لە ١٤٠٠دا ڕووی لە کزی کرد، و لە سەرەتای سەدەی ٢٠ەمدا گوندێکی خاوەن ٦،٠٠٠ دانیشتووان بوو. ڕەگەزی تەدمووری کلاسیک دانیشتووانی تەدموور تێکەڵەیەک بوون لە گەلە جیاوازەکانی نیشتەجێی شارەکە، کە لە ناوە ئارامی، عەرەبی و ئەمورییەکانی ھۆزە تەدموورییەکاندا دەبینرێت، بەڵام ڕەگەزی تەدموور جێگەی مشتومڕە. ھەندێک لە زانایان، وەک «ئەندرۆ ئێم سمیس دووەم»، ڕەگەز بە چەمکێکی پەیوەندیدار بە ناسیۆنالیزمی مۆدێرن دادەنێن، و پێیان باشترە تەدموورییەکان بە ناونیشانی ڕەگەزییەوە وەسف نەکەن کە خۆیان نەیانناسیوە، و دەگەنە ئەو دەرەنجامەی کە بەڵگەی پێویست نییە سەبارەت بەوەی تەدموورییەکان خۆیان بە چ ڕەگەزێک بینیوە. لە لایەکی ترەوە، زۆرێک لە زانایان، وەک «ئیڤیند سیلاند»، پێیان وایە کە ڕەگەزێکی جیاوازی تەدمووری لە بەڵگە ھاوچەرخە بەردەستەکاندا دیارە. بەرھەمی سەدەی دووەم دێ مونیتیۆنیبوس کاسترۆروم ئاماژەی بە تەدموورییەکان کردووە وەک «ناتیۆ»، کە ھاوتای لاتینی وشەی یۆنانی «ئێتنۆس»ە. سیلاند ئاماژەی بەو بەڵگە نەخشێنراوانە کردووە کە تەدموورییەکان لە دەرەوەی شارەکە جێیان ھێشتووە. نەخشەبەردینەکانی تەدموور بوونی دیاسپۆڕایەکی ڕاستەقینە دەردەخەن کە سێ پێوەرەکەی لەلایەن کۆمەڵناسی ڕۆجەرز بروباکەرەوە دانراوە تێدایە. ئەندامانی دیاسپۆڕای تەدمووری ھەمیشە بنەچەی تەدمووری خۆیان ڕوون دەکردەوە و زمانی تەدموورییان بەکار دەھێنا، و ئایینی جیاوازی خۆیان دەپاراست تەنانەت کاتێک ئایینی کۆمەڵگەی میواندار لە ئایینی تەدموورەوە نزیک بوو. سیلاند گەیشتە ئەو دەرەنجامەی کە لە دۆخی تەدمووردا، خەڵکەکە خۆیان بە جیاواز لە دراوسێکانیان دەبینی و ڕەگەزێکی ڕاستەقینەی تەدمووری ھەبووە. جگە لە بوونی ڕەگەزێکی تەدمووری، ئارامی یان عەرەب دوو ناونیشانی ڕەگەزی سەرەکین کە لەلایەن مێژوونووسانەوە مشتومڕیان لەسەرە؛ «خاڤیێر تێکسیدۆر» ڕای گەیاند، «تەدموور شارێکی ئارامی بووە و ھەڵەیە بە شارێکی عەرەبی دابنرێت»، لە کاتێکدا «یاسامین زەھران» ڕەخنەی لەم قسەیە گرت و مشتومڕی کرد کە دانیشتووانەکە خۆیان بە عەرەب دەزانی. لە کردوەدا، بە بۆچوونی چەندین زانا وەک «ئودۆ ھارتمان» و «مایکل سۆمەر»، ھاووڵاتییانی تەدموور بە شێوەیەکی سەرەکی ئەنجامی یەکگرتنی ھۆزە عەرەب و ئارامییەکان بوون بۆ ناو یەکێتییەک بە ئاگایییەکی ھاوشێوەوە؛ ئەوان وەک تەدمووری بیریان دەکردەوە و کاریان دەکرد. سەرچاوەکان دەروازەی ئاسیا دەروازەی جوگرافیا دەروازەی سووریا