ئیبلا

ئیبلا (سۆمەری : 𒌈𒆷، بە عەرەبی: إبلا، مۆدێرن: تل مرديخ) یەکێک بوو لە شانشینییە سەرەتایییەکانی سووریا. پاشماوەکانی تێڵێک پێکدەھێنن کە دەکەوێتە نزیکەی ٥٥ کم باشووری ڕۆژاوای حەلەب لە نزیک گوندی مەردیخ. ئیبلا ناوەندێکی گرنگ بووە بە درێژایی ھەزارەی سێیەمی پێش زایین و لە نیوەی یەکەمی ھەزارەی دووەمی پێش زایین. دۆزینەوەکەی سەلماندی کە شام ناوەندێکی شارستانییەتی کۆن و مەرکەزیی یەکسانە بە میسر و مێزۆپۆتامیا و ئەو بۆچوونەی ڕەتکردەوە کە دووای دوایی تاکە ناوەندی گرنگ بوون لە ڕۆژھەڵاتی نزیک لە سەردەمی سەرەتای سەردەمی برۆنزیدا. وەک نیشتەجێبوونێکی بچووک لە «سەردەمی بڕۆنزی پێشوو»دا (٣٥٠٠ پ.ز) دەستی پێکرد، «ئیبلا» گەشەی کرد بۆ ئیمپراتۆرییەتییەکی بازرگانی و دواتر بۆ ھێزێکی فراوانخواز کە ھەژموونی خۆی بەسەر زۆربەی باکوور و ڕۆژھەڵاتی سووریادا سەپاند. «ئیبلا» لە ماوەی سەدەی ٢٣ی پ.زدا وێران کرا. پاشان دووبارە ئاوەدان کرایەوە و لە تۆمارەکانی سێیەمین خانەوادەی ئووردا ناوی ھاتووە. «ئیبلا»ی دووەم بەردەوامیی یەکەم بوو، کە لەلایەن خانەوادەیەکی پاشایەتی نوێوە فەرمانڕەوایی دەکرا. لە کۆتایی ھەزارەی سێیەمی پ.زدا وێران کرا، ئەمەش ڕێگەی خۆشکرد بۆ ھۆزە ئەمۆرییەکان تا لە شارەکەدا نیشتەجێ بن، و «ئیبلا»ی سێیەم پێکبھێنن. شانشینی سێیەمیش وەک ناوەندێکی بازرگانی گەشەی کرد؛ بوو بە ژێردەستە و ھاوپەیمانی یەمحەد (حەلەبی ئەمڕۆ) تا وێرانکردنی کۆتایی لەلایەن پاشای ھیتی موورسیلی یەکەم لە ١٦٠٠ پ.ز. «ئیبلا» گەشەسەندنی خۆی لە ڕێگەی تۆڕێکی بازرگانی بەرفراوانەوە پاراست. شوێنەوارەکانی سۆمەر، قوبرس، میسر و تەنانەت تا ئەفغانستان لە کۆشکەکانی شارەکەدا دۆزرانەوە. شانشینەکە زمانی تایبەتی خۆی ھەبوو، زمانی ئیبلایی، و ڕێکخستنی سیاسیی «ئیبلا» تایبەتمەندی جیاوازی لە مۆدێلی سۆمەری ھەبوو. ژنان خاوەنی پێگەیەکی تایبەت بوون، و شاژن کاریگەرییەکی گەورەی لە کاروباری دەوڵەت و ئاییندا ھەبوو. پانتێۆنی خوداوەندەکان بە شێوەیەکی سەرەکی سامیی باکوور بوو و ئەو خوداوەندانەی لەخۆدەگرت کە تایبەت بوون بە «ئیبلا». شارەکە لە ساڵی ١٩٦٤ەوە کنە و پشکنینی بۆ کراوە و بە تەختەگڵەکانی ئیبلا بەناوبانگ بووە، کە ئەرشیفێکی نزیکەی ٢٠٬٠٠٠ تەختەگڵی بزمارییە لەوێ دۆزراونەتەوە، مێژووەکەیان بۆ ٢٥٠٠ پ.ز–٢٣٥٠ پ.ز دەگەڕێتەوە. ئەرشیفەکە بە ھەردوو زمانی سۆمەری و ئیبلایی و بە بەکارھێنانی ڕێنووسی بزماری نووسراوە، ڕێگەی داوە بە تێگەیشتنێکی باشتر لە زمانی سۆمەری و زانیاری گرنگی دەربارەی ڕێکخستنی سیاسی و دابونەریتە کۆمەڵایەتییەکانی شامی ناوەڕاستی ھەزارەی سێیەمی پێش زایین دابین کردووە. سەرچاوەکان دەروازەی ئاسیا دەروازەی مێژوو دەروازەی ڕۆژھەڵاتی ناوین دەروازەی جوگرافیا دەروازەی سووریا