Ալ-Հուսն ամրոց

Ալ-Հուսն ամրոց, Կրակ դը Շևալիե կամ Կրակ դել-Օսպիտալ (արաբ․՝ قلعة الحصن‎‎՝ կալաաթ ալ-հուսն, ֆրանսերեն՝ Krak des Chevaliers, ֆրանսերեն՝ Krak de l'Hospital), հիվանդախնամների միաբանության ամրոց, գտնվում է Սիրիայում՝ 650մ բարձրության վրա՝ Տրիպոլի արևելք, Անտիոքից Բեյրութ և Միջերկրական ծով տանող ճանապարհից ոչ հեռու։ Սիրիական ամենամոտ խոշոր քաղաքը՝ Հոմսը, գտնվում է ամրոցից 65կմ արևելք։ Հիվանդախնամների միաբանության ամենապահպանված ամրոցներից մեկն է աշխարհում։ 2006 թվականին ամրոցը Սալահ ալ-Դինի բերդի հետ (Լաթակիայից 30կմ արևելք) ընդգրկվել է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության օբյեկտների ցանկում։ Պատմություն Արաբական աղբյուրներից հայտնի է, որ 1031 թվականին ամրոցը գրավել է Հալեպի էմիրի քրդական կայազորը։ Այդ ժամանակ ամրոցը կոչվում էր Հուսն ալ-Աքրադ («Քրդերի ամրոց»)։ Ֆրանկներն ամրոցն անվանում էին Կրատ (ֆրանսերեն՝ Le Krat), բայց հետո, արաբական «կառակ» (ամրոց) բառի նմանությամբ այն սկսել են կոչել Կրակ (ֆրանսերեն՝ Le Krak): 1099 թվականին՝ Առաջին խաչակրաց արշավանքի ժամանակ, այն զավթել է Թուլուզի կոմս Ռայմունդ IV-ը, սակայն շուտով խաչակիրները թողել են ամրոցը, որպեսզի շարունակեն արշավանքը դեպի Երուսաղեմ։ 1110 թվականին ամրոցը կրկին գրավվել է Գալիլեայի իշխան Թանկրեդի, իսկ 1142 թվականին Տրիպոլիի կոմս Ռայմունդ II-ը ամրոցը փոխանցել է հիվանդախնամների միաբանությանը, որպեսզի նրանք հսկեն սահմանները Զանգի իբն Ակ-Սանկուրայի՝ Հալեպում և Մոսուլում թյուրքական կայազորի պետի հնարավոր հարձակումներից։ Հիվանդախնամները վերականգնել են ամրոցը և կառուցել են բազմաթիվ հավելյալ կառույցներ՝ վերածելով այն խաչակիրների ամենամեծ հենարանը Սուրբ Երկրում։ Ամրոցի շուրջը կառուցված էր 3-ից 30մ հաստության պատ՝ դիտակետային աշտարակներով, որոնցից մեկը զբաղեցնում էր հիվանդախնամների Մեծագույն Մագիստրոսը։ Դրսի պատից այն կողմ եղել է բակ, որը շրջանցելով կարելի էր հայտնվել ներսում՝ սրահում, մատուռում (որը հետագայում մուսուլմանները վերածել են մզկիթի) և 120 մ երկարությամբ պահեստատանը։ Մյուս պահեստային կառույցները թաքցված էին ժայռի մեջ, որի վրա ամրոցն էր, ինչի շնորհիվ էլ ամրոցը կարողացել էր դիմակայել երկարատև պաշարումների։ 12-րդ դարի վերջին և 13-րդ դարի սկզբին երկրաշարժերի պատճառով որոշ կառույցներ վնասվեցին, և ամրոցը ստիպված էին կրկին վերականգնել։ Ամրոցն անառիկ էր։ Ամրոցը շատ անգամ են պաշարել, բայց ապարդյուն։ 1188 թվականին ամրոցը պաշարել է Սալահ ալ-Դինի զորքը։ Այդ գրոհի ժամանակ մուսուլմաններին հաջողվել է գերեվարել բերդապահին։ Սալադինի զինվորները նրան մոտեցրել են ամրոցի պատին և պահանջել են, որ նա կայազորին հրամայի բացել դարպասները։ Սկզբում բերդապահը արաբերեն հրամայել է հանձնել ամրոցը, իսկ հետո արդեն ֆրանսերեն՝ կռվել մինչև վերջին զոհը։ Ամրոցը կարողացել են գրավել միայն թյուրքերը՝ խաբեությամբ, երբ Սիրիայի և Եգիպտոսի սուլթան Բեյբարս I-ը ամրոց ուղարկել է կեղծ նամակ, որտեղ ասվում էր, իբր Տրիպոլիի կոմսը հրամայում էր հանձնել ամրոցը։ Արդյունքում, 1271 թվականի ապրիլի 8-ին այն ընկավ։ 1272 թվականին՝ Խաչակրաց իններորդ արշավանքի ժամանակ, Անգլիայի թագավոր Էդուարդ I-ը տեսավ ամրոցը և այնքան հիացավ նրանով, որ Անգլիայի և Ուելսի իր ամրոցների համար՝ որպես օրինակ օգտագործել է Կռակը։ Լոուրենս Արաբացին, 1909 թվականի օգոստոսին առաջին անգամ տեսնելով ամրոցը, նկարագրել է այն որպես՝ 2003 թվականին ամրոցում Վալենտին Պիկուլյայի համանուն վեպի մոտիվներով նկարահանվել է «Բայազետ» ռուսական հեռուստասերիալը։ 2013 թվականին ամրոցը զավթել են ահաբեկիչները։ 2014 թվականի մարտին Սիրիայի քաղաքացիական կռիվների ժամանակ կառավարական զորքերը գրավել են ամրոցը՝ ոչնչացնելով տասնյակ ահաբեկիչների, իսկ փրկվածներին ստիպել են փախչել Լիբանան։ Ավելի վաղ սիրիական օդային ուժերի թռիչքներից մեկի ժամանակ ավերվել է աշտարակներից մեկը։ Համաձայն որոշ տեղեկությունների՝ աշտարակը ոչնչացվել է Սու-24ՄԿ ռմբակոծչի կողմից, որը ստացվել է Ռուսաստանից ղեկավարվող ավիառումբով։ Նշանակետային զենքը առաջացրել է ճեղքվածք կառույցում, որից էլ օգտվել են սիրիական զորքերը։ Այդ քայլը հնարավորություն տվել է պահպանել պատմական ամրոցը ավերվածություններից։ Ծանոթագրություններ Աղբյուրներ Крак-де-Шевалье // в книге Режин Перну «Крестоносцы» Фотографии крепости // на Flickr.com История и архитектура Крак де Шевалье Статья о Крак-де-Шевалье // в Wall Street Journal от 31.01.2009{{ref-