Կենտրոնական սինագոգ (Հալեպ)

Կենտրոնական սինագոգ, Հալեպ քաղաքում գտնվող կրոնական կառույց, նախկին պաշտամունքային վայր(եբրայերեն՝ בית הכנסת המרכזי בחאלֶבּ‎, արաբ․՝ كنيس حلب المركزي‎‎)։ Հայտնի է նաև որպես Հալեպի մեծ սինագոգ, Հովաբի սինագոգ, ալ-Սաֆրա կամ ալ-Բանդարա սինագոգ։ Թվագրվում է մ.թ. 5-րդ դարով։ Սիրիաբնակ հրեական համայնքի հիմնական սինագոգը հայտնի էր նրանով, որ այնտեղ էր գտնվում Հալեպի ձեռագիրը ավելի քան հինգ հարյուր տարի՝ մինչև հեռացումը և տեղափոխումը Իսրայել 1947 թվականի Հալեպի ջարդից հետո, որի ընթացքում սինագոգը այրվեց։ Սինագոգը վերակառուցվել է իր ավերակներից 1992 թվականին, բայց հետագայում կրկին վնասվել է 2011-2015 թվականների միջև ընկած ժամանակահատվածում՝ Սիրիայի քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ։ Սեֆարդյան ժառանգության թանգարանը 2016 թվականից ի վեր վերակառուցում է սինագոգը։ Պատմություն Դեյվիդ Սաթոնի խոսքերով՝ հրեաները ավանդաբար կարծում էին, որ Հալեպի Մեծ սինագոգի հիմքը կառուցել է Դավիթ թագավորի զորավար Յոաբ բեն Սերույան՝ քաղաքի նվաճումից հետո, որն այն ժամանակ հայտնի էր որպես Արամ Սոբա։ Այն մինչ օրս երբեմն անվանում են Հովաբի սինագոգ։ Արևմտյան թևը՝ սինագոգի ամենահին հատվածը, թվագրվում է հինգերորդ կամ վեցերորդ դարով։ Ամենահին պահպանված արձանագրությունը թվագրվում է 834 թվականին։ 1260 թվականին Հալեպի մոնղոլական ներխուժման ժամանակ սինագոգը վեց նշանակված անվտանգ ապաստարաններից մեկն էր։ Այնուամենայնիվ, այն ավերվել է 1400 թվականին Լենկթեմուրի գլխավորությամբ մոնղոլական մեկ այլ ներխուժման ժամանակ։ Սինագոգի վերակառուցումը սկսվել է 1405 թվականին և ավարտվել 1418 թվականին։ Անցանկալի ուշադրություն չգրավելու համար սինագոգը զգալիորեն փոքրացվեց։ 1516 թվականին Սիրիան անցավ Օսմանյան կայսրության տիրապետության տակ և ապրեց տնտեսական մեծ աճի շրջան, որի արդյունքում իսպանաբնակ հրեաները կայուն արտագաղթեցին Սիրիա։ Աճող թվով այցելուներին տեղավորելու համար շենքի արևելյան կողմում կառուցվեց լրացուցիչ թև՝ որպես նոր ժամանողների համար տարածք՝ մասնակցելու իրենց յուրահատուկ ծիսական գործունեությանը։ Սինագոգը կրկին վերանորոգվեց 1855 թվականին՝ արտացոլելով համայնքի հպարտությունը իր գեղեցկությամբ։ Սեֆարդների 16-րդ դարում ժամանելուն պես կառուցվեց բակի արևելյան թևը։ Դրա հարավային մասում, դեպի Երուսաղեմ, գտնվում էր «Եղիայի քարանձավը»։ Բարձրացված, ծածկած թեվան գտնվում էր սյունասրահով բակում և օգտագործվում էր սեզոնային եղանակով ամռանը։ Այս դասավորությունը գրեթե անփոփոխ մնաց մինչև 1947 թվականի անկարգությունների ժամանակ թալանվելը և այրվելը։ Սինագոգը մի քանի փոփոխությունների ենթարկվեց մինչև 1947 թվականի Հալեպի ջարդերի ժամանակ իր ոչնչացումը։ Այն ավերակների մեջ էր մինչև 1990 թվականը, երբ Նյու Յորքի սիրիական հրեական համայնքը ֆինանսավորեց վերակառուցման աշխատանքները, որոնք ավարտվեցին 1992 թվականին։ Վերակառուցվելուն չնայած՝ սինագոգը մնաց լքված՝ 1947 թվականի արտագաղթից հետո Հալեպում հրեաների բացակայության պատճառով։ Հետագայում այն ​​անցավ Սիրիայի կառավարության իրավասության ներքո։ Սիրիայի քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ շենքը կրկին վնասվեց 2011-2015 թվականներին՝ անհասկանալի հանգամանքներում։ Սեֆարդյան ժառանգության թանգարանի գլխավորած վերականգնման աշխատանքները սկսվեցին 2016 թվականին, սակայն սինագոգը լրացուցիչ վնասներ կրեց 2023 թվականի երկրաշարժի ժամանակ։ Վերականգնումը շարունակվում է։ Ճարտարապետություն և դասավորություն Սինագոգը բաղկացած էր երեք հիմնական հատվածներից՝ արևմտյան աղոթասրահ, կենտրոնական բակ և արևելյան թև, որը ավելացվել է 19-րդ դարում։ Յուրաքանչյուր հատվածում կար մեկական թեվա և յոթ հեխալոտ (սուրբ տապանակներ) ամբողջ համալիրում: Մոնղոլների կողմից ավերածություններից հետո այն վերակառուցվեց փուլերով: Համայնքի ընդարձակմանը զուգընթաց ավելացվեցին ավելի փոքր մատուռներ, որոնցից մեկը պարունակում էր սինագոգի գենիզան: Արևմտյան աղոթասրահը սյուների շարքերով բաժանված էր երեք միջանցքի: Դրա արևմտյան պատն ուներ տարբեր դիզայնի յոթ պատուհան: Կենտրոնում կար փորագրված փայտե ներքին թեվա՝ վեց աստիճաններով: Միջին տապանակը և Մովսեսի տապանակը գտնվում էին հարավային ծայրում՝ դեպի Երուսաղեմ: Արևելյան միջանցքը վերածվեց մուտքի դահլիճի՝ հարավային ծայրում գտնվող կնքված տապանով, իսկ դրա վերևում գտնվում էր կանանց պատկերասրահը: Կենտրոնական բակը հաճելի եղանակին ծառայում էր որպես բացօթյա սրբավայր: Դրա կենտրոնում գտնվում էր չորս սյուների վրա հենված և գմբեթով ծածկված բացօթյա թեվա: Արևմտյան պատում պահվում էր Թեքիայի տապանակը, որտեղ հնչում էր շոֆարը. ինը աստիճան տանում էին դեպի վերին հարթակ, որն օգտագործվում էր թլպատման արարողությունների համար: Հարավային պատի դիմաց կանգնած էր ամառային տապանակը, որը շրջապատված էր կիսաշրջանաձև հեխալոտով: Բակի հյուսիսային կողմում գտնվում էր բեթ միդրաշը (ուսումնասիրության սենյակ): Սեֆարդյան հրեաների համար կառուցված արևելյան միդրաշը 1400-ական թվականներին ուներ ժամանակակից ուսումնական թև և երկու միջանցքով բաժանված աղոթքի տարածք: Դրա կենտրոնում գտնվում էր մեկ այլ փայտե թեվա: Հարավային ծայրում գտնվում էին Սեֆարդյան հրեաների տապանակը և Եղիայի փակ քարանձավը, որտեղ պահվում էր Հալեպի ձեռագիրը ժողովարանում գտնվելու ժամանակ։ Ծանոթագրություններ Աղբյուրներ Adler, Nathan (1905). The Jews of Many Lands. Philadelphia, USA: Jewish Publication Society. «Central Synagogue, Aleppo, Syria». Diarna: The Geo-Museum of North African and Middle Eastern Jewish Life. Վերցված է 2025 թ․ նոյեմբերի 8-ին. Friedman, Matti (2012). The Aleppo Codex. Chapel Hill, NC: Algonquin Books of Chapel Hill. Laniado, Hacham David (2005). Sutton, David (ed.). Aleppo: City of Scholars. Translated by Kirzner, Isaac (Jack Adjmi ed.). Brooklyn, NY: Mesorah Publications. Silvera, Carol. «History of the Great Synagogue». The Great Synagogue of Aleppo. CUNY Academic Commons. Վերցված է 2025 թ․ նոյեմբերի 8-ին. Steinmeyer, Nathan (2022 թ․ հոկտեմբերի 10). «Step Into the Aleppo Synagogue». Biblical Archaeology Society. Tawil, Hayim; Schneider, Bernard (2010). «The Crown's History from 11th-Century Jerusalem to 20th-Century Aleppo». Crown of Aleppo: The Mystery of the Oldest Hebrew Bible Codex. Jewish Publication Society. էջեր 54–62. Zenner, Walter (1990). A Global Community: The Jews from Aleppo, Syria. Wayne State University Press. էջեր 35–39. ISBN 0814327915.