ماری، سووریا

ماری (نووسینی بزماری: 𒈠𒌷𒆠, ma-ri ki، بە عەرەبی: تل حريري) شارە-دەوڵەتێکی دێرینی سامی بوو لە سووریای ئەمڕۆدا. پاشماوەکانی گردێک پێکدەھێنن لە ١١ کیلۆمەتری باکووری ڕۆژاوای ئەبوو کەمال لە کەناری ڕۆژاوای ڕووباری فورات، نزیکەی ١٢٠ کیلۆمەتر لە باشووری ڕۆژھەڵاتی دێرەزوور. وەک ناوەندێکی بازرگانی و دەوڵەتێکی باڵادەست لە نێوان ٢٩٠٠ی پێش زایین و ١٧٥٩ی پێش زایین گەشەی کرد. شارەکە لە ناوەڕاستی ڕێڕەوە بازرگانییەکانی فورات لە نێوان سوومەر لە باشوور و شانشینی ئیبلایی و شام لە ڕۆژاوا دروست کراوە. ماری بۆ یەکەمجار لە ناوەڕاستی سەدەی ٢٦ی پێش زایین چۆڵکرا، بەڵام دووبارە بنیات نراوە و پێش ساڵی ٢٥٠٠ی پێش زایین بوو بە پایتەختی دەوڵەتێکی باڵادەستی سامیی ڕۆژھەڵات. ئەم مارییەی دووەم چووە ناو شەڕێکی درێژخایەن لەگەڵ ڕکابەرەکەی ئیبلا و بە پەیوەندییە بەھێزەکەی لەگەڵ کولتووری سوومەری ناسراوە. لە سەدەی ٢٣ی پێش زایین لەلایەن ئەکەدییەکانەوە وێرانکرا، کە ڕێگەیان دا شارەکە دووبارە دروست بکرێتەوە و فەرمانڕەوایەکی سەربازییان (شاکاناکوو) دەستنیشان کرد. فەرمانڕەواکان لەگەڵ ھەڵوەشانەوەی ئیمپراتۆریەتیی ئەکەدی سەربەخۆ بوون، و شارەکەیان وەک ناوەندێکی ھەرێمیی دۆڵی فورات دووبارە بنیات نایەوە. شاکاناکووەکان تا نیوەی دووەمی سەدەی ١٩ی پێش زایین حوکمی مارییان کرد، تا ئەو کاتەی خانەوادەکە لەبەر ھۆکاری نادیار ڕووخا. دوای ماوەیەکی کەم، ماری بوو بە پایتەختی خانەوادەی لیمی ئەمووری. ماریی ئەمۆری تەنھا ماوەیەکی کەم بەردەوام بوو پێش ئەوەی لەلایەن بابلەوە لە نزیکەی ١٧٦١ی پێش زایین وێران بکرێت، بەڵام وەک نیشتەجێبوونێکی بچووک لەژێر دەسەڵاتی بابلییەکان و ئاشوورییەکان ماوەیەک ڕزگاری بوو پێش ئەوەی لە ماوەی سەردەمی ھێلینیستی چۆڵ بکرێت و لەبیر بکرێت. مارییەکان ھەردوو خوداوەندە سامی و سوومەرییەکانیان دەپەرست و شارەکەیان وەک ناوەندێکی سەرەکی بازرگانی دامەزراند. ھەرچەندە قۆناغەکانی پێش ئەمۆرییەکان بە کاریگەرییەکی زۆری کولتووری سوومەری دەناسرانەوە، بەڵام ماری شارێکی کۆچبەرە سوومەرییەکان نەبوو، بەڵکو نەتەوەیەکی سامی‌ئاخێو بوو کە خاوەنی زاراوەیەکی ھاوشێوەی زمانی ئیبلایی بوو. ئەمۆرییەکان سامییەکانی ڕۆژاوا بوون کە پێش سەدەی ٢١ی پێش زایین دەستیان بە نیشتەجێبوون لە ناوچەکە کرد؛ تا سەردەمی خانەوادەی لیم (نزیکەی ١٨٣٠ی پێش زایین)، بوون بە دانیشتووانە باڵادەستەکە لە کەوانەی بەپیت. دۆزینەوەی ماری لە ساڵی ١٩٣٣دا تێڕوانینێکی گرنگی سەبارەت بە نەخشەی جیۆپۆلیتیکی مێزۆپۆتامیا و سووریای دێرین ڕەخساند، بەھۆی دۆزینەوەی زیاتر لە ٢٥٠٠٠ تابلێت کە کارگێڕی دەوڵەتیان لە ھەزارەی دووەمی پێش زایین و سروشتی پەیوەندییە دیپلۆماسییەکانی نێوان ھێزە سیاسییەکانی ناوچەکە ڕوون دەکردەوە. ھەروەھا تۆڕە بازرگانییە بەرفراوانەکانی سەدەی ١٨ی پێش زایینیان ئاشکرا کرد، کە ناوچەکانی تا ئەفغانستان لە باشووری ئاسیا و کریت لە حەوزی دەریای ناوەڕاست بە یەکەوە دەبەستەوە. تێبینییەکان سەرچاوەکان دەروازەی ئاسیا دەروازەی سووریا