Тадмур

Тадмур (ба арабӣ: تدمر, Tadmur; «Палмира» — номи юнонӣ-римӣ) — маҷмаи бузурги харобазори шаҳри қадим дар воҳаи Тадмур-и биёбони Сурияи маркази, тахминан 215 километр шимолу шарқтар аз Димашқ. Сабти Мероси ҷаҳонии ЮНЕСКО аз соли 1980. Тадмур маркази давлати Палмира-и маликаи Зенобия (240–274 мелодӣ) — кӯтоҳмуддат рақиби Рум — буд ва имрӯз бо вайрон шуданҳои даъоҳои бараҳнаи ИГИЛ (2015–2016) ба яке аз дардоварон-симоҳои таърихи муосир табдил ёфтааст. Таърих Маҳалли Тадмур дар воҳаи бузурги саҳроӣ-биёбонӣ воқеъ аст; номи «Тадмор» дар матнҳои аккадии асрҳои XIX то милод зикр шудааст. Шаҳр ниҳояти муҳими Роҳи Абрешим буд — маҳалли мубодилаи корвонҳои тиҷоратии Рум, Эрон ва Чин. Дар асрҳои I–III мелодӣ Тадмур яке аз шаҳрҳои аз ҳама сарватманди дунёи Рум гардид, бо иморатҳои мармарии бузург, ки тарзи омезишгари юнонӣ-римӣ ва шарқиро ифода мекарданд. Аз 260 мелодӣ маликаи Зенобия (Заббо-и Тадмурӣ) — яке аз қашангтарин ҳукмронони занаи таърих — шавҳари худро (Узайнат) пас аз вафоти ӯ ҷонишин шуд ва империяи бузурги Палмиро таъсис кард, ки Сурия, Миср ва қисми Анадолу-ро дар бар мегирифт. Соли 272 имперотори румии Аврелиан Зенобияро шикаст дод ва ӯро ҳамчун асир ба Рум бурд. Соли 273 пас аз шӯриши дувуми Тадмур, Аврелиан шаҳрро ба пуррагӣ хароб кард. Дар асри IV мелодӣ Диоклетиан Тадмурро ҳамчун пойгоҳи аскарии сарҳади Эрон дубора асос гузошт, аммо шаҳр ҳаргиз ба аҳамияти пешинааш барнагашт. Дар асри VII фотеҳони арабӣ Тадмурро забт ва ба маркази хурди корвонҳои саҳроӣ табдил доданд. Шаҳри асосии қадим дар асрҳои IX–XI зери қум пинҳон шуд ва то охирҳои асри XIX аз тарафи аврупоиён аз нав кашф нашуд; гурӯҳҳои бузурги бостоншиносии фаронсавӣ ва швейтсарӣ дар асри XX иморатҳои асосиро ошкор карданд. ЮНЕСКО 1980 Тадмурро ба рӯйхати Мероси Ҷаҳонӣ дохил кард. 20 май 2015 ИГИЛ (Иёлоти Исломии Ироқ ва Шом) Тадмурро забт кард ва низомии бостоншинос Холид ал-Асъад — 82-сола, фарзонаи бузурги Тадмур ва роҳбари 50-солаи маҳалли бостоншиносӣ — 18 августи 2015 ба қариби 25 нафари дигар сар бурида шуд барои нагуфтани ҷойи махфии қимати харобаҳои безарар. ИГИЛ 23 августи 2015 Маъбади Бэлшамин (асри I мелодӣ), 30 августи 2015 Маъбади Бэл (32 мелодӣ — яке аз қадимтарин ва қашангтарин маъбадҳои дунёи қадим) ва 4 октябри 2015 Тоқи бузурги Севери (асри III) — ҳама иморатҳои нишона-и Тадмурро бо бомбакад пурра вайрон кард. Март 2016 лашкари Сурия Тадмурро озод кард, аммо 11 декабри 2016 ИГИЛ дубора забт кард ва боз ҳамзамон осори зиёди дигарро вайрон кард — амфитеатр, тетрапилон-и Қеохори ва иморати Музеи Тадмурро. 2 марти 2017 лашкари Сурия бо ҳамкории Россия Тадмурро озод кард. Ҷуғрофия ва иқлим Тадмур дар воҳаи бузурги саҳроии маркази Сурия, дар баландии 405 метр, дар маҳалли чашмаҳои табиии оби заминӣ воқеъ аст. Иқлим биёбонии нимхушк — тобистон бениҳоят гарм (миёнаи июл зиёда аз 36 °C), зимистон хунук. Аҳолӣ Маҳалли Тадмур (шаҳри имрӯза дар наздикии харобаҳо) пеш аз ҷанг тахминан 50 ҳазор аҳолӣ дошт; пас аз идораи ИГИЛ ва ҷанг қариб ба пуррагӣ тарк карда шудааст. Иқтисод Иқтисоди Тадмур пеш аз ҷанг бар сайёҳии байналмилалӣ (харобаҳои UNESCO), фосфат (конҳои бузурги фосфати Тадмур) ва саноати газ табии (заводи моеъсозии газ дар наздикӣ) асос меёфт. Нақлиёт Тадмур дар шоҳроҳи Димашқ–Тадмур–Дайр-уз-Завр воқеъ аст. Фурудгоҳи маҳаллӣ ва Стансияи роҳи оҳани Тадмур-Калаф амал мекарданд. Фарҳанг ва маориф Маҷмаи харобаҳои Тадмур (вазъи пас аз 2016 — қариб ҳама зарар дидаанд) дорои: Маъбади Бэл (32 мелодӣ — асосан вайрон шуда), Маъбади Бэлшамин (вайрон шуда), Тоқи Севери (Тоқи Зафари асри III — вайрон шуда), Театр (4500 нафар, асри II — асосан нигоҳ дошта шудааст), Сӯтуни Бузург (дароз 1,1 километр — асосан нигоҳ дошта шудааст), Қалъаи Қалаъат ибни Маъон (асри XIII — арабӣ-Айюбӣ, болои тапа-и шарқтари харобаҳо) ва Қубраи бузурги Зенобия ва макбараҳои бузурги хонаводаги (Қубраи се-қаваҳо, асри I мелодӣ). Бостоншиноси Сурия Холид ал-Асъад (1934–2015) — фарзонаи бузурги Тадмур — дар мудофиаи харобаҳо ҷон дод. Нигаред низ Сурия Димашқ Зенобия Империяи Рум ИГИЛ Эзоҳ Пайвандҳо Тадмур (Палмира) — UNESCO World Heritage Тадмур дар Encyclopædia Britannica