Baʼs partiyasi

Arab sotsialistik baʼs partiyasi (arabcha: حزب البعث العربي الاشتراكي‎‎ Hizb al-baʼs al-arabiy al-ishtirokiy / ALA-LC romanizatsiyasi: Ḥizb al-Baʻth al-ʻArabī al-Ishtirākī — arab sotsialistik tirilish/jonlanish partiyasi) — Suriya va Iroqdagi siyosiy partiyalardan biri. Baʼs partiyasi 1947-yilida suriyalik mutafakkir Mishel Aflaq (1910-1989) tashabbusi bilan arab sotsializm gʻoyalarini rivojlantirish va tarqatish uchun tashkil etilgan. XX asrning o‘rtalarida arab dunyosi mustamlaka hukmronligidan chiqib, yangi mustaqil davlatlar sifatida shakllana boshladi. Shu davrda arab millatchiligi, panarabizm, sotsializm kabi g‘oyalar katta kuchga aylandi. Aynan shu muhitda paydo bo‘lgan eng muhim siyosiy harakatlardan biri bu Baas (Arab Sotsialistik Tiklanish) partiyasi edi. Baas partiyasi arab dunyosining ikki asosiy davlatida – Suriya va Iroqda hokimiyat tepasiga chiqdi va o‘nlab yillar davomida bu mamlakatlarning siyosiy hayotini boshqardi. Uning mafkurasi arab milliy birligi, sotsializm va mustamlakachilikka qarshi kurash g‘oyalariga asoslangan edi. Partiya tarixini tushunish uchun avvalo uning asoschilaridan biri – Michel Aflaq va uning do‘sti Salah al-Bitarning faoliyatini eslash lozim. Aflaq nazariy asoslarni ishlab chiqqan bo‘lsa, Baas partiyasi shu g‘oyalarni siyosiy harakat darajasiga olib chiqqan edi. Baas partiyasining kelib chiqishi “Baas” arab tilida “tiklanish” yoki “uyg‘onish” degan ma’noni bildiradi. Bu nomning o‘ziyoq partiyaning maqsadini anglatib turardi: arab dunyosini siyosiy, madaniy va iqtisodiy jihatdan qayta tiklash, uni zamonaviy kuchli millat sifatida birlashtirish. Partiya 1940-yillarda Suriyada shakllandi. O‘sha paytda Suriya Fransiya mandati ostida edi va milliy mustaqillik uchun kurash kuchayib borayotgan edi. Bu davrda Michel Aflaq va Salah al-Bitar arab millatchiligi va sotsializmni birlashtiruvchi yangi mafkura yaratishga intildilar. 1947-yilda Damashqda bo‘lib o‘tgan kongressda Baas partiyasi rasmiy ravishda tuzildi. Mafkura va asosiy tamoyillar Baas partiyasi o‘z mafkurasini uch asosiy tamoyilga asoslagan: Vahdat (birlik) – Arablar yagona millatdir. Geografik jihatdan bo‘linib ketgan bo‘lsa-da, tarix, til va madaniyat jihatdan ular birdir. Shuning uchun yagona arab davlati tuzilishi kerak. Hurriyat (ozodlik) – Arab xalqlari mustamlakachilikdan, imperializm va chet el ta’siridan ozod bo‘lishi kerak. Shuningdek, ichki siyosiy hayotda ham erkinlik zarur. Ishtirokiyya (sotsializm) – Arab jamiyatida ijtimoiy adolat, tenglik va umumiy farovonlik bo‘lishi zarur. Bu G‘arb marksizmidan farqli, “arab sotsializmi” deb ataladigan, milliy qadriyatlarga asoslangan shakl edi. Michel Aflaqning qarashlarida din ham muhim o‘rin tutgan. U nasroniy bo‘lsa-da, islomni arablarning tarixiy va madaniy birligini ifodalovchi kuch sifatida ko‘rgan. Dastlabki siyosiy faoliyat Baas partiyasi dastlab kichik intellektual doira edi. 1950-yillarda esa u kengroq siyosiy kuchga aylandi. Bu davrda Suriyada ko‘plab harbiy to‘ntarishlar bo‘lib turardi va siyosiy muhit beqaror edi. 1958-yilda Suriya va Misr birlashib, Birlashgan Arab Respublikasi (BAR)ni tuzdilar. Bu Aflaq va Baas tarafdorlari uchun arab birligi sari muhim qadam edi. Ammo bu tajriba qisqa davom etdi va 1961-yilda Suriya undan chiqdi. 1963-yilgi to‘ntarish va hokimiyatga kelish 1963-yilda Suriyada harbiy to‘ntarish bo‘lib, Baas partiyasi hokimiyatni qo‘lga kiritdi. Shu paytdan boshlab u mamlakat siyosatining markaziga aylandi. Ammo 1966-yilda partiya ichida keskin ichki kurash yuzaga chiqdi. Natijada Michel Aflaq va Salah al-Bitar hokimiyatdan chetlatildi. Baas partiyasi Suriyada yangi radikal qanot qo‘liga o‘tdi. Suriyadagi Baas 1966-yildan keyin Suriyadagi Baas partiyasi tobora ko‘proq harbiylar qo‘lida bo‘ldi. Nihoyat, 1970-yilda Hafez al-Asad hokimiyatni egallab, uzoq muddatli avtoritar rejimni o‘rnatdi. Asad davrida Baas mafkurasi rasmiy davlat mafkurasiga aylandi. Biroq amalda u milliy birlik va sotsializmni targ‘ib qilsa-da, siyosiy erkinliklarni chekladi. Suriyada Baas partiyasi yagona rasmiy siyosiy kuch bo‘lib qoldi. Asaddan keyin uning o‘g‘li Bashar al-Asad ham hokimiyatni davom ettirdi va partiya bugungi kunda ham Suriya siyosatining markazida turibdi. Iroqda Baas Baas partiyasi Iroqda ham faol edi. 1963-yilda u birinchi marta qisqa muddat hokimiyatni qo‘lga kiritdi, ammo tez orada quvib chiqarildi. 1968-yilda yana bir to‘ntarish bo‘lib, Baas partiyasi Iroqda hokimiyatga qaytdi. Bu safar u uzoq vaqtga – 2003-yilgacha hukmronlik qildi. 1970-yillarda Saddam Husayn partiyada tez ko‘tarilib, 1979-yilda prezident bo‘ldi. U Baas mafkurasini o‘zining shaxsiy hokimiyati uchun mafkuraviy asos sifatida ishlatdi. Iroqda Baas partiyasi kuchli markazlashgan, avtoritar tizimga aylandi. U milliy birlik va sotsializmni targ‘ib qilsa-da, amalda Saddam Husaynning diktaturasiga xizmat qildi. Mafkura va amaliyot o‘rtasidagi tafovut Baas partiyasining mafkurasi nazariyada milliy birlik, ozodlik va ijtimoiy adolatni targ‘ib qilgan. Ammo amaliyotda partiya hokimiyatni mustahkamlash, muxolifatni bostirish va avtoritar boshqaruvni o‘rnatishga xizmat qildi. Suriyada ham, Iroqda ham Baas partiyasi yagona siyosiy kuch sifatida mavjud bo‘ldi. Unga a’zo bo‘lish ko‘plab lavozimlarga chiqish uchun zarur edi. Biroq bu, ko‘pincha, mafkura uchun emas, balki karera va ijtimoiy imkoniyatlar uchun amalga oshirildi. 2003-yil va Iroqda Baasning qulashi 2003-yilda AQSh Iroqqa bostirib kirib, Saddam Husayn rejimini ag‘darib tashladi. Shu bilan birga, Baas partiyasi ham rasman taqiqlab qo‘yildi. “De-Baathification” siyosati doirasida minglab partiya a’zolari lavozimlardan chetlatildi. Bu esa Iroqda beqarorlikni kuchaytirib, keyinchalik qurolli qarshilik harakatlariga zamin yaratdi. Bugungi kunda Baas Suriyada Baas partiyasi hanuz rasmiy hukmron partiya sifatida mavjud. U Bashar al-Asad rejimining asosiy tayanchi hisoblanadi. Biroq amalda u mafkuraviy harakatdan ko‘ra hokimiyatni ushlab turuvchi siyosiy tuzilma sifatida faoliyat yuritadi. Iroqda esa Baas partiyasi rasman taqiqlangan. Biroq uning sobiq a’zolari va tarafdorlari turli siyosiy va harbiy harakatlarda qatnashib kelmoqda. Baas partiyasining merosi Baas partiyasi arab dunyosida katta iz qoldirdi. Uning asosiy merosi quyidagilardan iborat: Arab millatchiligiga hissa qo‘shishi – Baas arab birligi g‘oyasini siyosiy dasturga aylantirdi. Sotsializmni arab dunyosiga moslashtirishi – Ijtimoiy adolat va tenglikni targ‘ib qildi, ammo amalda ko‘p hollarda muvaffaqiyatsiz bo‘ldi. Avtoritarizmni kuchaytirishi – Suriyada va Iroqda Baas hokimiyatni qo‘lda jamlash va muxolifatni bostirish vositasiga aylandi. Uzoq davom etuvchi ta’siri – Partiya bugun ham Suriya siyosatining markazida, Iroqdagi merosi esa hanuz sezilmoqda. Manbalar