ပရေၚ်ထတ်ယုက်

ပရေင်ထတ်ယုက် (အၚ်္ဂလိက်: Health) ဟီုမ္ဂးဂှ် နကဵု ဂကောံပရေင်ထတ်ယုက်ဂၠးကဝ် (World Health Organization-WHO) ပံက်လဝ် အဓိပ္ပါယ် ＂ဒတန် အလုံမွဲ ခန္ဓကာယ၊ စိတ္တ ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် ထတ်ယုက် မံင်ခိုဟ်တုဲ၊ မဟွံမဲ ကု ဂိယဲ (disease)၊ မဟွံခိုင်ဗိုန်တုဲ ဍိုန်လျ (infirmity) ဂှ် ဒှ် ပရေင်ထတ်ယုက် ရ။＂ ဆဂး နကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ်ဂှ် ကာလ ဓမံက် ရုပ်ရဴ ကမၠောန် မ္ဂး ဟွံရုမ်ဂပ် ဂးတုဲ၊ တၠပညာ တအ် ဒးဒုင် ပါ်ပါဲ နွံ ကီု ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပရေင်ထတ်ယုက် ဂှ် ဒး ပံက် အဓိပ္ပါယ် တၟိ ＂ပရေင်ထတ်ယုက် ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အရာ ဍာ်ဒကေဝ် သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ ကေုာံ မင်မဲ အရာ မဒး ဆဵုဂဗ ဇီုကပိုက် ပ္ဍဲကဵု ဘဝ မၞိဟ် မွဲမွဲ မစပ်ကဵု ပရေင် ခန္ဓကာယ၊ ပရေင် စိုတ် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် ရ။＂ ဗီုဏအ် ထေက် ရောင် ညးတအ် ပတိုန်ထ္ၜး လဝ် ရ။ ၁။ ကာယထတ်ယုက် (Physical Health) ကာယထတ်ယုက် ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အကာဲအရာ ခန္ဓကာယ မကၠောန် ကမၠောန် အတိုင် ဓမ္မတာ ဍိုက်က်ပေင်င် ရ။ အရာ ဏအ် ဂှ် ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု- စၞအဟာရ (Nutrition): ပွမစ ကဵု စၞ မၞုံ ကု ဓါတ် ဍိုက်ပေင် မပ္တံကဵု ပရဝ်တေန်၊ ဗဳတာမေန်၊ ကေုာံ သၞေဝ်ကေဝ် တအ် သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် လမျီု ကေုာံ ဒြဟတ်။ ပရေင်ချဳဓရာင် (Physical Activity): ပွမဝေင် ဇြဟတ် (Exercise) လၟိုန် အခိင် ညံင် ဂြိုဟ်ဆီ၊ ဇုတ် ကေုာံ ဒြဟတ် ဖျုန် တအ် ဂွံ ခိုင်ကၠိုက်။ ပရေင်ဇူဒီု (Rest and Sleep): ပွမတိက် ပေင် အခိင် (ဗွဲဓမ္မတာ ၇-၈ နာဍဳ သွက် မၞိဟ် ဇၞော်) ညံင် ဆဲလ် တအ် ဂွံ ကလေင် ဖောအ်ဗြေဝ် ကေုာံ က္ဍဟ် ဂွံ ဇူဒီု။ ၂။ စိုတ်ထတ်ယုက် (Mental Health) ဂကောံ ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးကဝ် (WHO) ဗၟံက်ထ္ၜး လဝ် စိုတ်ထတ်ယုက် မြဴသာ် ဝွံ ရ- "ဒတန် ဒဒှ် မမံင်စ ခိုဟ် (A state of well-being) မဒှ် အကာဲအရာ ပူဂိုလ် မွဲမွဲ မတီ ကေတ် အစောံသတ္တိ ဇကု၊ မမာန်ဇၞး ကေတ် ပရေင် ဍဵုဍိုက် (Stresses) ဓမ္မတာ ပ္ဍဲ ဘဝ၊ မကၠောန် ကမၠောန် ကလိဂွံ ဖဵုသွာက်၊ ကေုာံ မပါလုပ် ယိုက်ဂၠေင် ဖန်ဗဒှ် သွက် ဂကောံမၞိဟ် ဇကု မာန် ရ"။ စိုတ်ထတ်ယုက် ဝွံ ဍေံ ဟွံသေင် ဆ ပရေင် "မဟွံမွဲ ကု ယဲစိုတ်" သၟး ပုဟ်။ ယဲစိုတ် (Mental Illness) ယဲစိုတ် ဂှ် ညးတအ် ပံက် လဝ် အဓိပ္ပါယ် ဒဒှ်ရ 'ဍေံ ဒှ် အကာဲအရာ မပလီုပလာ် ကဵု ပရေင် ညာတ်၊ ပရေင် ဒုင်စသိုင် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် စိုတ်၊ မဖန် ညံင် ဂွံ ကဵု သြဇာ ပရေံ လတူ ပရေင် မံင်စ မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင် ကၠောန် ကမၠောန် ညးတအ် ရ။ ပွမက္တဵုဒှ် ယဲစိုတ် ဝွံ ဍေံ ဖန် ညံင် ကမၠောန် က္ဍဟ် ပူဂိုလ် မွဲ ဂွံ လီုလာ် အာ ယာယဳ ဟွံသေင်မ္ဂး လၟိုန် ကာလ မာန် ရ'။ ဝေါဟာရ တၞဟ် တအ် ဂှ် ညးကော်စ 'ပြသၞာ စိုတ်ထတ်ယုက်'၊ 'ယဲ'၊ ဟွံသေင်မ္ဂး 'ပရေင်လီုလာ် စိုတ်' ရ။ အတိုင် စရင် ဍုင် အမေရိကာန် မ္ဂး၊ မၞိဟ် ဇၞော် (အာယုက် ၁၈ လတူ) မွဲ ပွံက် ပ္ဍဲ မသုန် ပွံက် (၁/၅) ဂှ် နွံ ကု အကာဲအရာ မစၟဳစၟတ် ဆဵု ယဲစိုတ် ရ။ ယဲစိုတ် ဂှ် ဒှ် ဟိုတ် အဓိက မဖန် ညံင် မၞိဟ် တအ် ဂွံ ဒှ် မၞိဟ် စောန် (Disability) ပ္ဍဲကဵု ဍုင် အမေရိကာန် ကေုာံ ကနေဒါ ရ။ ဥပမာ ယဲ တအ် ဂှ် မပ္တံကဵု ယဲစိုတ်ကယျောင် (Schizophrenia)၊ ယဲ စိုတ်ဟွံတန် (ADHD)၊ ယဲစိုတ်ဟွံမိပ် (Major depressive disorder)၊ ယဲစိုတ်သၠုင်သဝ် (Bipolar disorder)၊ ယဲစိုတ်ဂွိင်ဖေက် (Anxiety disorder)၊ ယဲစိုတ်လကိုတ် (PTSD) ကေုာံ ယဲ အဝ်တဳဇြေမ် (Autism) တအ် ရ။ ပြသၞာ သၟတ် ကေုာံ ယဲစိုတ် သၟတ် တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ဒး ဒုင်စသိုင် ပြသၞာ စိုတ်ထတ်ယုက် ဟိုတ်နူကဵု ဒး ဒုင် ဍဵုဍိုက် နူကဵု ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ ပြသၞာ ပရေင်မၞိဟ် မညးတအ် ဒး ဆဵုဂဗ တအ် ရ။ ပြသၞာ အဓိက မဆဵု ဂၠိုင် ပ္ဍဲ သၟတ် တအ် ဂှ် ဒှ်- ယဲစိုတ်ဟွံမိပ် (Depression)၊ ပြသၞာ စၞစ ဟွံစှ်ေ သၞောတ်ဝ် (Eating disorders) ကေုာံ ပွမစကာ ဂဥုဲ မၜူမာဲ (Drug abuse) တအ် ရ။ သွက်ဂွံ ကာကွယ် ပြသၞာ တအ် ဏအ် ဂှ် နဲကဲ နွံ ဗွဲမဂၠိုင် ရ၊ ဥပမာ - ပွမဟီုအရေဝ် သောၚ်ကလး ကု သၟတ် မဒး ဒုင်စသိုင် ယဲစိုတ် တအ် နကဵု လညာတ် မခိုဟ်။ ယဲစိုတ် ဝွံ ဍေံ လွဳလွတ် ဂွံ တုဲ၊ မိမ တအ် ဒး စွံ သတိ လတူ အခိုက်အလိုက် အမူအယာ သၟတ် တအ် ရ။ ဟိုတ် မဖန် ညံင် ဂွံ ဒှ် ယဲစိုတ် ပြသၞာ စိုတ်ထတ်ယုက် ဝွံ ဍေံ က္တဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ဟိုတ် နာနာ သာ် ရ၊ မပ္တံကဵု- ဟိုတ် ဇဳဝဗေဒ (Biological factors): မပ္တံကဵု ဓါတ် ဗဳဇ (Genes) ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင် ဟွံညဳသၟဟ် ဓာတုဗေဒ ပ္ဍဲ က္ဍဟ်။ ပရေင်ဆဵုဂဗ ပ္ဍဲ ဘဝ (Life experiences): မပ္တံကဵု ပရေင် ဒး ဒုင် ဘဲဒဏ် လကိုတ် (Trauma) ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင် ဒး ဒုင် ဍဵုဍိုက် ပလီုပလာ် (Abuse)။ ဝင် တၞောဝ်ဒတောဝ် (Family history): ဝင် မိမ တၞောဝ်ဒတောဝ် မကေင် နွံ ကု ယဲစိုတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပြသၞာ စိုတ်ထတ်ယုက်။ ၃။ မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ပညာဂဥုဲ (Medicine) ပရေင်ထတ်ယုက် လိင် (Sexual health) ဇဳဝဗေဒ (Biology) သၞောတ် ခန္ဓကာယ (Organ systems) ၄။ နိဿဲ