Thusis

Thusis (im yheimische Tieläkt am Ort [ˈtu(ː)ʒ̊ɪʒ̊], aber bi de Walser rundume Tuse [ˈtuʒ̊ə]; rätoromanisch Tusáun, italienisch Tosana) isch e Gmaind vo der Region Viamala im Kanton Graubünde. Geografii D Gmaind Thusis lyt an Hinderrhy a däre geografisch markante Stell, wo dr Fluss us der Via-Mala-Schlucht id Flechi vom Domleschg use chunt. Weni spöter nimmt der Hinderhy vo dr rächte Syte här als Näbefluss d Albula uf. Bi Thusis flüsst d Nolla, wo vom Piz Beverin abe chunt, vo der lingge Syten in Hinderrhy. Die Gmaind chunt im Weschte a d Gmaind Masein aa, im Süde a Ronggälle, wo i dr Viamala lyt, im Oschte an Sils und im Norde, im Taalbode vom Domleschg, a d Gmaind Cazis bim Cazner Bach. Thusis isch en Oort a dr Passtrooss zum Vogelbärg und zum Splügepass, a dr Autobaan A13 und a dr Albulalinie vo dr Rhätische Baan. Sprooch Thusis isch e düütschsproochegi Gmeind. Dr lokal Dialäkt heisst «Thusnerdüütsch». S Rätoromanische (d Sproochvariante Sutselvisch) isch z Thusis under em Yfluss vo Chur här vermuetli scho im 16. Joorhundert ufggä worde. Am Bärghang südlech vo dr Nolla sind no rätoromaneschi Fluernäme läbig: Crapteig, Crappasusta, Saissa, Crapschalva und anderi. Gschicht Thusis isch ane 1156 s erschte Mol gnännt. Dr Ort isch als Stazion uf de Bärgstroosse uf Italie wichtig gsi. Ane 1525 isch z Thusis d Reformazion ygfüert worde. 1967 het me d Schnällstrooss uf Bellinzona mit em San-Bernardino-Dunnel eröffnet. Am Usgang vo dr Viamala stoot am Rhy s Chraftwärch Thusis vo der Chraftwärch Hinterrhy AG. Uf de 1. Jänner 2018 het sech die ehemoligi Gmeind Mutte oben a dr Schynschlucht mit Thusis zämegschlosse. Architektur di evangelischi Chile vo 1506 di katholeschi Chile Guethirt s Schlössli s Huus Rooseroll d Burgruine Obertagstei d Ysebaanbrugg di neue Stroossebrugge s Chraftwärch d Raschtstazion Viamala vo dr A 13 Lüüt Hans Ardüser (1557 – öpe 1614), Bündner Wandermooler, Lehrer und Schriftsteller Literatur Jürg Simonett: Thusis. In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz. Weblink Website vo dr Gmeind Thusis Fuessnoote