Լենցբուրգի ամրոց

Լենցբուրգի ամրոց (գերմ.՝ Schloss Lenzburg), ամրոց Շվեյցարիայի Աարգաու կանտոնի Լենցբուրգ քաղաքի հին քաղաքի (գերմ.՝ Altstadt) հետևում գտնվող բլրի վրա։ Այն Շվեյցարիայի բլրի գագաթին գտնվող ամենահին և ամենակարևոր ամրոցներից է։ Համալիրը կանգնած է 508 մետր բարձրությամբ գրեթե շրջանաձև մոլասե բլրի վրա, որը մոտ հարյուր մետր բարձրանում է շրջակա հարթավայրից։ Ամրոցի անվանումը գալիս է Լենցբուրգի կոմսերից, ովքեր հավանաբար 11-րդ դարի սկզբին բլրի վրա կառուցել են իրենց բնակավայրը։ 1173 թվականից ամրոցը պատկանել է Շտաուֆերներին, մոտ 1230 թվականից՝ Կիբուրգերներին, իսկ 1273 թվականից՝ Հաբսբուրգներին։ Երբ 1415 թվականին Բեռն քաղաքը գրավել է Աարգաուն, ամրոցը ծառայել է որպես Բեռնի կառավարչի նստավայր ավելի քան երեքուկես դար, մինչև 1804 թվականին այն անցել է Աարգաու կանտոնի տիրապետության տակ։ Այնուհետև գործել է որպես կրթական հաստատություն և եղել է մասնավոր սեփականություն 1860 թվականից։ 1956 թվականին կանտոնի և Լենցբուրգ քաղաքի կողմից աջակցվող հիմնադրամը գնել է ամրոցը ամերիկացի բևեռախույզ Լինքոլն Էլլսվորթի այրուց և այն հասանելի է դարձրել հանրության համար։ Բլրի գագաթին գտնվող համալիրը շրջապատված է շրջանաձև պատերով և բաղկացած է յոթ շենքից, որոնք կառուցվել են 12-րդ և 18-րդ դարերում։ Դրանք պայտաձև վեր են խոյանում ներքին բակի շուրջը։ Գերակշռում են գոթական և բարոկկո ճարտարապետական ոճերը։ Համապարփակ վերանորոգման ավարտից հետո 1987 թվականից Աարգաուի պատմական թանգարանը գտնվում է ամրոցում, որն իր հերթին 2007 թվականից հանդիսանում է Աարգաուի թանգարանների ասոցիացիայի մաս։ Ներկայացված է ամրոցի նախկին բնակիչների մշակույթը, Աարգաու կանտոնի պատմական հավաքածուները, ինչպես նաև արվեստի ու մշակութի պատմությանը նվիրված ժամանակավոր ցուցահանդեսներ։ Կանտոնի և Լենցբուրգ քաղաքի կողմից աջակցվող հիմնադրամը պատասխանատու է ամրոցի պահպանման համար։ Մեկ այլ հիմնադրամ և ասոցիացիա կազմակերպում են բազմաթիվ միջոցառումներ։ Ամրոցը, նրա պատմական թանգարանը և բլուր-ամրոցն իր նոր քարի դարյան գերեզմաններով համարվում են ազգային նշանակության ժառանգության վայրեր։ Շլոսբերգ Ամրոցը գտնվում է Լենցբուրգի հին քաղաքից անմիջապես արևելք՝ Շլոսբերգի հարթ գագաթին (ծովի մակարդակից 508 մ բարձրության վրա)։ Այն բարձրանում է Սեեթալի հովտի մակարդակից մոտ հարյուր մետր․ ունի 250 մետրից քիչ տրամագիծ։ Աչքի ընկնող բլուրը հյուսիսից, արևմուտքից և հարավից շրջապատված է հարթ տեղանքով։ Արևելքում այն վերածվում է մոտ 460 մետր բարձրությամբ թամբարդի, որը բաժանում է այն հարակից և գրեթե նույն բարձրության վրա գտնվող Գոֆերսբերգից (ծովի մակարդակից 507 մ բարձրության վրա)։ Երկրաբանորեն, երկուսն էլ Շվեյցարիայում մոլաս-խոյի ճակատների հազվագյուտ օրինակներ են։ Շլոսբերգի հիմքը բաղկացած է հորիզոնական, համեմատաբար հեշտությամբ քայքայվող մերգելներից և ցածր քաղցրահամ ջրային մելասից ստացված փափուկ ավազաքարերից։ Ամենաբարձր հատվածում այն բաղկացած է վերին ծովի մելասից ստացված կարծր ավազաքարից, որտեղ ժայռը մասամբ վեր է բարձրացել։ Բլուրն իր ձևը ստացել է Սաալե սառցե դարաշրջանում (գերմ.՝ Risseiszeit)։ Պատմություն Նախապատմություն Շլոսբերգը նախապատմական ժամանակներում կարող էր ծառայել որպես բնակավայր։ 1959 թվականին Շլոսբերգի և Գոֆերսբերգի միջև ընկած թամբարդի ջրամբարի շինարարության ժամանակ հայտնաբերվել է Շվեյցարիայի նեոլիթյան դարաշրջանի ամենամեծ դամբարանադաշտերից մեկը (մոտ 3000 մ.թ.ա.)։ 1981-1986 թվականներին Աարգաուի կանտոնային հնագիտական հաստատության կողմից իրականացված հետազոտությունների արդյունքում հայտնաբերել են մինչև 2,5 մ հաստությամբ մշակութային շերտ, որը տարածվում է ամրոցի ամբողջ տարածքում։ Գտնվել է միայն նախապատմական օջախ, հռոմեական աղյուսով թափոն և 11-րդ դարի միջնադարյան բարձր փայտե տուն։ Ամենահին արտեֆակտները նեոլիթյան ժամանակաշրջանի չորոշված կայծքարե գործիքն ու մասնատված քարե կացինն են: Բազմաթիվ կերամիկական գտածոներ վկայում են, որ բրոնզի դարում տարածքը բնակեցվել է։ Հռոմեական գտածոները թվագրվում են 1-ին և 2-րդ դարերին և կապված են հարևան Վիկուս Լինդֆելդի (գերմ.՝ Vicus Lindfeld) հետ: Այդտեղ, հավանաբար, սրբավայր է եղել Ըստ լեգենդի՝ մի ժամանակ վիշապը, որը պարտվել է երկու ասպետների՝ Վոլֆրամին և Գունտրամին, ապրել է Շլոսբերգի քարանձավում: Երախտապարտ ֆերմերները ընտրել են Լենցբուրգի երկու կոմսերին և թույլ տվել վիշապի ժայռի վրա ամրոց կառուցել։ Ազնվականների կառավարում Լենցբուրգների դինաստիայի պատմականորեն հաստատված առաջին անդամը Ուլրիխ I-ն է, որը հայտնի է նաև «Հարուստ» մականվամբ։ Նա եղել է Ցյուրիխի կայսերական կառավարիչ և Բերոմյունստերի և Շեյնիսի աբբայությունների կառավարիչը։ 1036 թվականի մի արձանագրությունում նա հիշատակվում է որպես Աարգաուի կոմս։ Ամրոցի գոյության մասին ամենավաղ հավաստի վկայությունը թվագրվում է 1077 թվականով․ Ուլրիխ I-ի թոռ Ուլրիխ III-ը Ներդրման պայքարի ժամանակ (Investiturstreit) եղել է գերմանացի թագավոր Հենրիխ IV-ի կողմնակիցը և շուրջ կես տարի իր մոտ է պահել երկու պապական նվիրակների։ Այդ ժամանակ Լենցբուրգի կոմսերը Շվեյցարական սարահարթի ամենակարևոր ֆեոդալներից էին և սերտ հարաբերություններ էին պահպանում գերմանացի կառավարիչների հետ։ Լենցբուրգների ազնվական տոհմը վերացել է 1173 թվականին։ Տոհմի վերջին կոմսը՝ Ուլրիխ IV-ը, իր կտակում ժառանգ է նշանակել կայսր Ֆրիդրիխ I-ին։ Նրանք ընկերներ էին եղել և միասին մասնակցել էին Երկրորդ խաչակրաց արշավանքին։ Լենցբուրգի ամրոցում կայսրն անձամբ է կարգավորել ժառանգության բաժանման հարցը և հողերի մեծ մասը հանձնել է իր որդուն՝ Բուրգունդիայի պալատական կոմս Օտտո I-ին։ Օտտոյի մահից հետո՝ 1200 թվականին, Հոհենշտաուֆենները վտարվեցել են Աարգաուից։ Երկու ազգակից ազնվական ընտանիքների (Անդեխս-Մերանիեն և Շալոն) միջոցով Լենցբուրգը մոտ 1230 թվականին ամուսնության միջոցով անցել է Կիբուրգ ընտանիքի տիրապետությանը։ Նրանք Շլոսբերգի արևմտյան ստորոտում, ներկայիս Լենցբուրգ քաղաքի տեղում, հիմնադրել են ամրացված շուկայական բնակավայր։ Հարտման 4-րդը՝ Կիբուրգի վերջին կոմսը, մահացել է 1264 թվականին՝ առանց արական ժառանգների։ Անչափահաս ժառանգուհի Աննա ֆոն Կիբուրգի խնամակալությունը և Կիբուրգի տիրույթների կառավարումը ստանձնել է Հաբսբուրգի կոմս և հետագայում Գերմանիայի թագավոր Ռուդոլֆ I-ը։ Ավելի ուշ Աննան ամուսնացել է Ռուդոլֆի զարմիկի՝ Հաբսբուրգ-Լաուֆենբուրգի Էբերհարդ I-ի հետ։ 1273 թվականին Ռուդոլֆը 14,000 արծաթով կալվածքը ձեռք է բերել իր աղքատ ազգականից։ Երկու տարի անց նա Լենցբուրգում անցկացրել է պալատական ժողով (հոֆթագ)։ Ավստրիայի տարբեր դուքսեր կամ նրանց ներկայացուցիչները կառավարել են ամրոցը, սակայն այն կորցրել է իր նախկին նշանակությունը և դարձել տարածաշրջանային վարչական կենտրոն, երբ Հաբսբուրգների իշխանության կենտրոնը աստիճանաբար տեղափոխվել է Ավստրիայի էրցհերցոգություն։ 1339 թվականից ամրոցում է բնակվել Հաբսբուրգների դուքս Ֆրիդրիխ II-ը։ Ամրոցում պետք է տեղի ունենար նրա հարսանիքը՝ Անգլիայի թագավոր Էդուարդ III-ի դուստր Ջոանի հետ։ Այդ նպատակով նա հրամայել է կառուցել ասպետների տունը։ Սակայն դուքսը մահացել է 1344 թվականին՝ երբեք չտեսնելով իր ապագա հարսնացուին։ Ասպետների տան շինարարությունը մնացել է անավարտ։ 1369 թվականից ամրոցի կալվածքի տիրակալն է եղել ծագումով Զեենգենից և գյուղացիությունից ստորին ազնվականության աստիճանի հասած Ռիբի-Շուլտհայս ընտանիքը։ 1375 թվականին ամրոցը դիմակայել է Գուգլերների պաշարմանը։ Ծանոթագրություններ Գրականություն Hans Dürst, Hans Weber: Schloss Lenzburg und Historisches Museum Aargau. AT-Verlag, Aarau 1990, ISBN 3-85502-385-9. André Moosbrugger, Klaus Merz, Bruno Meier, Heiner Halder, Hans Ulrich Glarner, Daniela Ball, Gabriela Angehrn: Schloss Lenzburg. Kromer Medien, Lenzburg 2001. Heidi Neuenschwander: Schloss Lenzburg seit der Kantonsgründung. In: Historische Gesellschaft des Kantons Aargau (Hrsg.): Argovia. Band 106. Sauerländer, Aarau 1994, ISBN 978-3-7941-3778-7 (online). Hans Dürst: Schloss Lenzburg, Historisches Museum Aargau. In: Schweizerische Kunstführer GSK. Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte, Bern 1992, ISBN 3-85782-509-X. Michael Stettler, Emil Maurer: Die Kunstdenkmäler des Kantons Aargau, Bezirke Lenzburg und Brugg. Birkhäuser Verlag, Basel 1953. Peter Frey: Schloss Lenzburg, neue Erkenntnisse zur Bau- und Siedlungsgeschichte: Ergebnisse der archäologischen Forschungen von 1979-1984. In: Historische Gesellschaft des Kantons Aargau (Hrsg.): Nachrichten des Schweizerischen Burgenvereins. Band 60. Schweizerischer Burgenverein, Aarau 1987, ISBN 978-3-7941-3778-7 (online). Angela Dettling, Stefan Hess, Thomas Rorato: Ausstellungsführer Wohnmuseum / Museum Aargau. Museum Aargau, Lenzburg 2011. Natur- und Heimatschutzkommission Lenzburg (Hrsg.): Natur- und Kulturpfad Schloss- und Goffersberg. 2008.