విపశ్యనా ఉద్యమం

విపశ్యన ఉద్యమం అనేది ఆధునిక బౌద్ధమతంలో ఏర్పడిన ఒక ఉద్యమం. ఇది ముఖ్యంగా థేరవాద బౌద్ధ సంప్రదాయం ఆధారంగా అభివృద్ధి చెందింది. ఈ ఉద్యమం బౌద్ధ ధ్యాన సాధనలను, ముఖ్యంగా విపశ్యన (అంతర్దృష్టి) ధ్యానాన్ని, సాధారణ గృహస్థులకు కూడా విస్తృతంగా అందుబాటులోకి తీసుకురావడాన్ని లక్ష్యంగా చేసుకుంది. 19వ శతాబ్దం చివరి భాగం నుండి బర్మా (ప్రస్తుత మయన్మార్)లో ప్రారంభమైన ఈ ఉద్యమం, 20వ శతాబ్దంలో శ్రీలంక, థాయ్‌లాండ్, భారతదేశం మరియు పాశ్చాత్య దేశాలకు వ్యాపించి ప్రపంచవ్యాప్తంగా విశేష ఆదరణ పొందింది. విపశ్యన ఉద్యమం, బౌద్ధ ధ్యానాన్ని కేవలం సన్యాసులకే పరిమితం చేయకుండా, గృహస్థులు కూడా నిర్వాణ మార్గంలో పురోగమించగలరనే భావనను బలపరిచింది. ఈ ఉద్యమం ద్వారా పాలి బౌద్ధ గ్రంథాల ఆధారంగా సతిపఠ్ఠాన (స్మృతి స్థాపన) మరియు విపశ్యన ధ్యాన పద్ధతులు పునరుద్ధరించబడి, సులభంగా అభ్యసించగల విధంగా బోధించబడ్డాయి. 19వ శతాబ్దంలో బర్మాలో జరిగిన మతపరమైన సంస్కరణల నేపథ్యంలో ఈ ఉద్యమం ఆవిర్భవించింది. బ్రిటిష్ వలస పాలన, బౌద్ధ సంఘం (సంఘ)పై వచ్చిన సవాళ్లు, అలాగే బౌద్ధమతాన్ని పునరుజ్జీవింపజేయాలనే సంకల్పం ఈ ఉద్యమం ఎదుగుదలకు దోహదపడ్డాయి. ముఖ్యంగా లెడీ సయాడావ్, మింగ్‌గున్ సయాడావ్, మహాసీ సయాడావ్, ఉ బా ఖిన్, ఎస్. ఎన్. గోయంకా వంటి గురువులు విపశ్యన సాధనను ప్రపంచవ్యాప్తంగా విస్తరించడంలో కీలక పాత్ర పోషించారు. విపశ్యన ఉద్యమంలోని వివిధ సంప్రదాయాలు ధ్యాన పద్ధతుల్లో కొంత వ్యత్యాసం కలిగి ఉన్నప్పటికీ, అన్నింటిలోనూ సతి (స్మృతి), సమాధి (ఏకాగ్రత) మరియు ప్రజ్ఞ (అంతర్దృష్టి) అభివృద్ధిపైనే ప్రధానంగా దృష్టి కేంద్రీకృతమై ఉంటుంది. ఈ సాధన ద్వారా అనిత్యత (అనిచ్చ), దుఃఖం (దుక్ఖ), అనాత్మ (అనత్త) అనే బౌద్ధ త్రిలక్షణాలను ప్రత్యక్షంగా అనుభవించడం ద్వారా విముక్తిని సాధించవచ్చని ఈ ఉద్యమం బోధిస్తుంది. చరిత్ర విపశ్యన ఉద్యమం యొక్క మూలాలు 19వ శతాబ్దంలో బర్మా (ప్రస్తుత మయన్మార్)లో జరిగిన బౌద్ధ పునరుజ్జీవన ఉద్యమాలలో ఉన్నాయి. ఈ ఉద్యమాలు వలస పాలన ప్రభావం, పాశ్చాత్య ఆధునికత సవాళ్లు, అలాగే బౌద్ధమతాన్ని సంరక్షించి పునరుద్ధరించాలనే సంకల్పానికి ప్రతిస్పందనగా ఉద్భవించాయి. ఈ కాలంలో బౌద్ధ ధ్యాన సాధనలను పునరుద్ధరించేందుకు, ముఖ్యంగా విపశ్యన ధ్యానాన్ని మళ్లీ ప్రాచుర్యంలోకి తీసుకురావడానికి అనేక మంది భిక్షువులు కృషి చేశారు. 19వ శతాబ్దం చివరి మరియు 20వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో లెడీ సయాడావ్ (1846–1923) ఈ ఉద్యమ అభివృద్ధిలో అత్యంత ప్రభావశీలులలో ఒకరిగా నిలిచాడు. ఆయన పాలి గ్రంథాలను విస్తృతంగా అధ్యయనం చేసి, ధ్యాన సాధనను కేవలం భిక్షువులకే పరిమితం చేయకుండా గృహస్థులకు కూడా బోధించాడు. నిర్వాణాన్ని ఈ జన్మలోనే సాధించవచ్చనే విశ్వాసాన్ని ఆయన బలపరిచాడు. ఆయన శిష్యుల ద్వారా విపశ్యన సాధన బర్మా అంతటా వ్యాపించింది. తరువాత మింగ్‌గున్ జేతవన సయాడావ్, మహాసీ సయాడావ్, మొహిన్ సయాడావ్, ఉ బా ఖిన్ తదితరులు విపశ్యన సాధనకు భిన్నమైన బోధనా విధానాలను అభివృద్ధి చేశారు. వీరిలో మహాసీ సయాడావ్ రూపొందించిన 'నోటింగ్' పద్ధతి ప్రపంచవ్యాప్తంగా విస్తృత ఆదరణ పొందింది. ఉ బా ఖిన్ బోధించిన సంప్రదాయాన్ని ఆయన శిష్యుడు ఎస్. ఎన్. గోయంకా భారతదేశంతో పాటు అనేక దేశాలకు పరిచయం చేశాడు. 20వ శతాబ్దం ద్వితీయార్థంలో విపశ్యన ఉద్యమం దక్షిణ, ఆగ్నేయ ఆసియా దేశాల నుండి యూరప్, ఉత్తర అమెరికా, ఆస్ట్రేలియా తదితర ప్రాంతాలకు విస్తరించింది. ధ్యాన శిబిరాలు, బౌద్ధ అధ్యయన కేంద్రాలు, అంతర్జాతీయ సంస్థల ద్వారా ఈ ఉద్యమం ప్రపంచవ్యాప్త గుర్తింపు పొందింది. ఈ ఉద్యమం ఆధునిక బౌద్ధమతంపై విశేష ప్రభావాన్ని చూపింది. ముఖ్యంగా ధ్యాన సాధనను సన్యాస జీవితానికే పరిమితం చేయకుండా, సాధారణ గృహస్థులు కూడా దైనందిన జీవితంలో అభ్యసించగల ఆధ్యాత్మిక మార్గంగా పరిచయం చేయడంలో ఇది కీలక పాత్ర పోషించింది. మూలాలు