Żvezja

L-Iżvezja (Żvediż:Sverige), uffiċjalment ir-Renju tal-Iżvezja (Żvediż: Konungariket Sverige ), hi pajjiż fl-Iskandinavja fl-Ewropa ta' Fuq. Il-pajjiż imiss man-Norveġja u l-Finlandja, u huwa konness mad-Danimarka b'pont li jaqasm il-fliegu ta' Øresund. L -Iżvezja fiha 450,295 kilometru kwadru (173,860 mi kw) u hi t-tielet l-akbar pajjiż fl-Unjoni Ewropea bl-erja. Għandha popolazzjoni totali ta' madwar 9.5 miljun. u d-densità tal-popolazzjoni hi baxxa, 21 abitant kull kilometru kwadru (54/mi kw). Il-popolazzjoni hi kkonċentrata l-iktar fin-nofs tan-nofsinhar tal-pajjiż. Madwar 85% tal-popolazzjoni jgħixu f'żoni urbani. Il-belt kapitali tal-Iżvezja hija Stokkolma, li hija wkoll l-akbar belt. Mill-bidu tas-seklu 19, l-Iżvezja għexet fil-paċi u evitat il-gwerra. Iż-żoni urbani tal-Isvezja flimkien ikopru 1.5% tal-art tagħha. L-Isvezja għandha klima diversa minħabba l-lonġitudni tal-pajjiż, li tvarja minn 55°N sa 69°N. L-Isvezja ilha abitata minn żminijiet preistoriċi, madwar 12,000 QK L-abitanti tagħha ħarġu bħala l-Geats (Svediż: Götar) u l-Iżvediżi (Svear), li flimkien kienu jikkostitwixxu l-popli tal-baħar magħrufa bħala n-Norse. Fl-aħħar tas-seklu 10 ġie stabbilit stat Svediż unifikat. Fl-1397, l-Isvezja ngħaqdet man-Norveġja u d-Danimarka biex tifforma l-Unjoni Skandinava ta' Kalmar, li l-Isvezja abbandunat fl-1523. Meta l-Isvezja kienet involuta fil-Gwerra ta' Tletin Sena fuq in-naħa Protestanta, bdiet espansjoni tat-territorji tagħha, u ffurmat l-Imperu Svediż. , li baqgħet waħda mill-potenzi l-kbar tal-Ewropa sal-bidu tas-seklu 18. Matul din l-era, l-Iżvezja kkontrollat ​​ħafna mill-Baħar Baltiku. Ħafna mit-territorji maħkuma barra l-Peniżola Skandinava ntilfu matul is-sekli 18 u 19. In-nofs tal-Lvant tal-Iżvezja, il-Finlandja ta' llum, intilfet għar-Russja Tsarista fl-1809. L-aħħar gwerra li fiha kienet involuta direttament l-Isvezja kienet fl-1814, meta l-Isvezja, b’mezzi militari, ġiegħlet lin-Norveġja f’unjoni personali, unjoni li damet. sal-1905. L-Isvezja hija pajjiż żviluppat ħafna li jinsab fil-ħames post fl-Indiċi tal-Iżvilupp tal-Bniedem. Hija monarkija kostituzzjonali u demokrazija parlamentari, bis-setgħa leġiżlattiva mogħtija fir-Riksdag unikamerali ta' 349 membru. Huwa stat unitarju, maqsum f'21 kontea u 290 muniċipalità. L-Isvezja żżomm sistema Nordika ta' benesseri soċjali li tipprovdi kura tas-saħħa universali u edukazzjoni terzjarja għaċ-ċittadini tagħha. Għandu l-14-il l-ogħla PGD per capita fid-dinja u jikklassifika ferm ħafna fil-kwalità tal-ħajja, is-saħħa, l-edukazzjoni, il-protezzjoni tal-libertajiet ċivili, il-kompetittività ekonomika, l-ugwaljanza tad-dħul, l-ugwaljanza bejn is-sessi u l-prosperità. L-Isvezja ngħaqdet mal-Unjoni Ewropea fl-1 ta' Jannar, 1995, u fin-NATO fis-7 ta' Marzu, 2024. Hija wkoll membru tan-Nazzjonijiet Uniti, taż-Żona Schengen, tal-Kunsill tal-Ewropa, tal-Kunsill Nordiku, tal-Organizzazzjoni Dinjija tal-Kummerċ u tal-Organizzazzjoni għall-Kummerċ. Kooperazzjoni u Żvilupp Ekonomiku (OECD). Etimoloġija Huwa ġeneralment aċċettat li l-isem Svezja ġej mill-għerq Proto-Indo-Ewropew *s(w)e, li jfisser "proprju", b'referenza għat-tribù innifsu tal-perjodu tribali. L-isem nattiv Svediż, Sverige (kompost tal-kliem Svea u rike, l-ewwel irreġistrat fil-kognat Swēorice f'Beowulf), jittraduċi bħala "renju tal-Iżvediżi", li eskluda lill-Geats f'Götaland. Il-varjant Ingliż kontemporanju ġie derivat fis-seklu 17 mill-Olandiż Nofsani u mill-Ġermaniż Nofsani tal-Baxx. Sa mill-1287 hemm referenzi fl-Olandiż Nofsani li jirreferu għal lande van sweden ("art tal-Iżvediżi"), bi swede bħala l-forma singular. Fl-Ingliż Qadim il-pajjiż kien magħruf bħala Swéoland jew Swíoríce, u bl-Ingliż Modern Bikri bħala Swedeland. Xi lingwi Finlandiżi, bħall-Finlandiż u l-Estonjan, jużaw it-termini ruotsi u rootsi; Dawn il-varjazzjonijiet jirreferu għan-nies Rus li abitaw iż-żoni kostali ta' Roslagen f'Uppland. Storja Preistorja Il-preistorja tal-Isvezja tibda fl-oxxillazzjoni Allerød, perjodu sħun madwar 12,000 QK, b'kampijiet tal-kaċċa tar-renni tal-Paleolitiku Tard tal-kultura Bromme fit-tarf tas-silġ f'dik li llum hija l-provinċja l-aktar fin-nofsinhar tal-pajjiż, Skåne. Dan il-perjodu kien ikkaratterizzat minn clans żgħar ta' kaċċaturi li jiġbru li jiddependu fuq it-teknoloġija taż-żnied. L-Isvezja u n-nies tagħha ġew deskritti għall-ewwel darba minn Publiju Kornelju Taċitu fil-Germanja tiegħu (98 AD). Fil-Germanja 44 u 45 isemmi lill-Iżvediżi (Suiones) bħala tribù b'saħħtu b'vapuri li kellhom pruwa f'kull tarf (vapuri twal). Mhux magħruf liema rejiet (*kuningaz) ħakmu fuq dawn is-Suiones, iżda l-mitoloġija Norveġiża fiha linja twila ta' rejiet leġġendarji u semi-leġġendarji li jmorru lura għall-aħħar ftit sekli QK Il-kitba runika kienet tintuża fost l-elite tan-Nofsinhar tal-Iskandinavja sa mill-inqas it-2 seklu AD, iżda dak kollu li baqgħu ħajjin mill-Perjodu Ruman huma iskrizzjonijiet qosra li juru li n-nies tan-Nofsinhar tal-Iskandinavja kienu jitkellmu Proto-Norse dak iż-żmien, lingwa antenati għall-Isvediż u lingwi Ġermaniċi oħra tat-Tramuntana. Fis-6 seklu, Jordanes isemmi żewġ tribujiet li jgħixu fl-Iskandinavja, it-tnejn li huma issa meqjusa bħala sinonimi mal-Iżvediżi: is-Suetidi u s-Suehans. Is-Suehans kienu magħrufa fid-dinja Rumana bħala fornituri ta' pil iswed tal-volpi u, skont Jordanes, kellhom żwiemel fini ħafna, simili għal dawk tat-Tyringi tal-Ġermanja (alia vero gens ibi moratur Suehans, quae velud Thyringi equis utuntur eximiis). Vikingi L-Età tal-Viking Svediża damet bejn wieħed u ieħor mis-seklu 8 sas-seklu 11. Il-Vikingi Svediżi u l-Gutar huma maħsuba li vvjaġġaw l-aktar lejn il-Lvant u n-Nofsinhar, u laħqu l-Finlandja, l-Estonja, il-pajjiżi Baltiċi, ir-Russja, il-Belarus, l-Ukrajna, il-Baħar l-Iswed u anke sa Bagdad. Ir-rotot tagħhom għaddew tul id-Dnieper fin-nofsinhar sa Kostantinopli, fejn wettqu bosta rejds. L-imperatur Biżantin Theophilos innota l-ħiliet kbar tagħhom fil-gwerra u stedinhom biex iservu bħala l-gwardja personali tiegħu, magħrufa bħala l-Gwardja Varangian. Il-Vikingi Svediżi, imsejħa Rus, huma maħsuba li huma l-fundaturi ta' Kyiv Rus. Il-vjaġġatur Għarbi Ibn Fadlan iddeskriva lil dawn il-Vikingi qal: Rajt lir-Rus meta ġew fuq il-vjaġġi kummerċjali tagħhom u kkampjaw max-Xmara Itil. Qatt ma rajt kampjuni fiżiċi aktar perfetti, għoljin daqs il-pali tad-data, bjondi u ruddy; Ma jilbsux tuniċi jew caftans, imma l-irġiel jilbsu libsa li tkopri naħa waħda tal-ġisem u tħalli id ​​waħda ħielsa. Kull bniedem għandu mannara, xabla, u sikkina, u jġorrhom miegħu l-ħin kollu. Ix-xwabel huma wesgħin u skanaljati, tat-tip Frankish. L-azzjonijiet ta 'dawn il-Vikingi Svediżi huma mfakkra fuq ħafna runestones fl-Iżvezja, bħall-runestones Griegi u l-runestones Varangian. Kien hemm ukoll parteċipazzjoni konsiderevoli fi spedizzjonijiet lejn il-punent, li huma mfakkra fuq ġebel bħall-ġebel tar-ruħ tal-Ingilterra. L-aħħar spedizzjoni kbira tal-Viking Svediża tidher li kienet l-ispedizzjoni ħażina ta' Ingvar the Traveler lejn Serkland, ir-reġjun fix-Xlokk tal-Baħar Kaspju. Il-membri tiegħu huma mfakkra fuq il-ġebel tar-runes Ingvar, li ħadd minnhom ma' jsemmi xi superstiti. Matul l-istadji bikrija ta 'l-Era tal-Vikingi, ċentru kummerċjali tat-Tramuntana ta' l-Ewropa żviluppa f'Birka fuq il-gżira ta' Björkö, mhux 'il bogħod minn fejn aktar tard inbniet Stokkolma fl-Isvezja ta' latitudni medja. Birka twaqqfet madwar is-sena 750 wara Kristu bħala port kummerċjali minn re jew negozjanti li ppruvaw jikkontrollaw il-kummerċ. Birka kienet ir-rabta Baltika fuq ir-rotta tal-kummerċ ta' Dnieper minn Ladoga (Aldeigja) u Novgorod (Holmsgard) għall-Imperu Biżantin u l-Kalifat Abbasid. Kienet abbandunata madwar is-sena 975 wara Kristu, bejn wieħed u ieħor fl-istess żmien li Sigtuna twaqqfet bħala belt Kristjana madwar 35 km lejn il-grigal. Ġie stmat li l-popolazzjoni f'Birka, fi żmien il-Vikingi, kienet bejn 500 u 1,000 ruħ. Is-sejbiet arkeoloġiċi jindikaw li Birka kienet għadha għanja fis-sekli 9 u 10 hemmhekk instabu eluf ta' oqbra, muniti, ġojjellerija u oġġetti oħra ta' lussu. Renju tal-Isvezja L-età attwali tar-renju tal-Iżvezja mhix magħrufa. Id-determinazzjoni tal-età tagħha tiddependi prinċipalment fuq jekk l-Isvezja hijiex ikkunsidrata bħala nazzjon meta s-Svear (l-Iżvediżi) ħakmu Svealand jew meta' s-Svear u l-Götar (Gats) ta 'Götaland kienu magħquda taħt ħakkiem wieħed. Fl-ewwel każ, Svealand kien imsemmi għall-ewwel darba bħala li kellu ħakkiem wieħed fl-98 minn Tacitus, iżda huwa kważi impossibbli li tkun taf kemm dam dan il-każ. Il-poeżija epika Beowulf tiddeskrivi gwerer semi-leġġendarji bejn l-Isvediżi u l-Geats fis-6 seklu. Madankollu, l-istoriċi normalment jibdew il-linja tal-monarki Svediżi minn meta Svealand u Götaland kienu mmexxija mill-istess re, jiġifieri Erik the Victorious u ibnu Olof Skötkonung fis-seklu 10 Dawn l-avvenimenti ħafna drabi huma deskritti bħala l-konsolidazzjoni tal-Isvezja, għalkemm żoni importanti aktar tard ġew maħkuma u inkorporati. F'dan il-kuntest, "Götaland" tirreferi primarjament għall-provinċji ta' Östergötland u Västergötland. Il-gżira ta' Gotland kienet ikkontestata minn diversi gruppi, inklużi d-Daniżi, il-Lega Hanseatic, u l-Gutes lokali. Småland kien ta' ftit interess dak iż-żmien minħabba l-foresti tal-arżnu fondi tiegħu, u l-belt ta' Kalmar u l-kastell tagħha biss kienu ta' importanza sinifikanti. Kien hemm ukoll insedjamenti Svediżi tul il-kosta tan-nofsinhar ta 'Norrland, waħda mill-erba' artijiet tal-Isvezja. Sant Ansgar huwa tradizzjonalment akkreditat li introduċa l-Kristjaneżmu fl-Iżvezja fl-829, iżda r-reliġjon il-ġdida ma' bdietx tissostitwixxi kompletament il-paganiżmu sas-seklu 12. Matul dak is-seklu, l-Isvezja kienet għaddejja minn ġlidiet dinastiċi bejn il-gruppi Erik u Sverker. Il-kunflitt intemm meta' t-tielet klann iżżewweġ membru tal-klann Erik, u waqqaf id-dinastija Bjälbo, li gradwalment stabbilixxiet lill-Isvezja bħala stat aktar b'saħħtu. Skont il-Leġġenda ta' Sant Erik u l-Kronika ta' Erik, ir-rejiet Svediżi wettqu sensiela ta' Kruċjati lejn il-Finlandja pagana u bdew kunflitti mar-Rus, li sa dak iż-żmien ma' kellhomx aktar konnessjonijiet mal-Isvezja. Il-kolonizzazzjoni Svediża taż-żoni kostali tal-Finlandja bdiet fis-sekli 12 u 13. Fis-seklu 14 din il-kolonizzazzjoni saret aktar organizzata u sal-aħħar tas-seklu bosta miż-żoni kostali tal-Finlandja kienu abitati prinċipalment mill-Isvediżi. Ħlief għall-provinċji ta' Skåne, Blekinge u Halland fil-Lbiċ tal-peniżola Skandinava, li kienu parti mir-Renju tad-Danimarka matul dan il-perjodu, il-fewdaliżmu qatt ma ' żviluppa fl-Isvezja bħalma ġara f’ħafna mill-Ewropa. Bħala riżultat, il-peasantry baqgħet fil-biċċa l-kbira klassi ta' bdiewa ħielsa għal ħafna mill-istorja Svediża. L-iskjavitù, magħrufa wkoll bħala serfdom, ma' kinitx komuni fl-Iżvezja, u l-istituzzjoni naqset gradwalment minħabba t-tixrid tal-Kristjaneżmu, id-diffikultà li jinkisbu skjavi minn artijiet fil-Lvant tal-Baħar Baltiku, u mill-iżvilupp tal-bliet qabel is-seklu 16. Fil-fatt, kemm l-iskjavitù kif ukoll is-serf tneħħew kompletament b'digriet tar-Re Magnus Eriksson fl-1335. L-Isvezja baqgħet pajjiż fqir u ekonomikament sottożviluppat, fejn it-tpartit kien il-mezz ewlieni ta' skambju. Fl-1319, l-Isvezja u n-Norveġja ngħaqdu f'unjoni personali taħt ir-Re Magnus Eriksson, neputi tar-Re Magnus Ladulås tal-Isvezja u r-Re Haakon V tan-Norveġja. Magnus Eriksson iddeċieda wkoll Skåne mill-1332 sal-1360. F'nofs is-seklu 14, l-Isvezja ntlaqtet mill-Mewt l-Iswed. Il-popolazzjoni tal-Iżvezja u l-biċċa l-kbira tal-Ewropa ġiet deċimata. Il-popolazzjoni ma laħqitx il-livelli tagħha ta' qabel l-1348 sal-bidu tas-seklu 19, b’terz tal-popolazzjoni mietet bejn l-1349 u l-1351. Matul dan il-perjodu, il-bliet bdew jakkwistaw drittijiet akbar u ġew influwenzati ħafna minn negozjanti Ġermaniżi mil-Lega Anseatika, attiv speċjalment f'Visby. Fl-1397, ir-Reġina Margerita I tad-Danimarka (l-eks kunjata ta' Magnus Eriksson) stabbilixxiet l-unjoni personali tal-Isvezja, in-Norveġja u d-Danimarka permezz tal-Unjoni ta' Kalmar. Madankollu, is-suċċessuri ta' Margaret, li l-ħakma tagħhom kienet iċċentrata fid-Danimarka, ma' setgħux jikkontrollaw in-nobbli Svediża. Fl-1520, ir-Re Kristjan II tad-Danimarka, fittex li jasserixxi t-talba tiegħu lill-Isvezja permezz tal-forza militari, ordna l-massakru tan-nobbli Żvediżi fi Stokkolma, avveniment magħruf bħala l-"Banju tad-Demm ta 'Stokkolma." Din l-atroċità wasslet lin-nobbli Svediża biex iġeddu r-reżistenza tagħhom, u fis-6 ta' Ġunju, 1523 (issa ċċelebrat bħala l-Jum Nazzjonali Żvediż), għamlu lil Gustav Vasa s-sultan tagħhom. Dan kultant jitqies bħala l-fundatur tal-Iżvezja moderna. Ftit wara, ir-re l-ġdid ċaħad il-Kattoliċiżmu u wassal lill-Isvezja fir-Riforma Protestanti. It-terminu riksdag intuża għall-ewwel darba fl-1540s, għalkemm l-ewwel laqgħa fejn rappreżentanti ta' gruppi soċjali differenti ġew imsejħa biex jiddiskutu u jiddeterminaw kwistjonijiet li jaffettwaw il-pajjiż kollu seħħet sa mill-1435, fil-belt ta' Arboga. Matul l-assemblaġġi ta' Riksdag ta' l-1527 u l-1544, taħt ir-Re Gustav Vasa, rappreżentanti ta' l-erba' stati tar-renju (kleru, nobbli, ċittadini u raħħala) kienu msejħa biex jipparteċipaw għall-ewwel darba. Il-monarkija saret ereditarja fl-1544. Il-Lega Anseatika fittxet privileġġi ċivili u kummerċjali mingħand il-prinċpijiet u r-royalties tal-pajjiżi u l-ibliet tul il-kosti tal-Baħar Baltiku. Bi skambju, offrew ċertu ammont ta' protezzjoni lill-ibliet li ssieħbu. Il-privileġġi miksuba mill-Hansa kienu jinkludu garanziji li ċ-ċittadini tal-Hansa biss ikunu jistgħu jinnegozjaw mill-portijiet fejn kienu jinsabu. Kienu qed ifittxu ftehim biex ikunu ħielsa minn kull dwana u taxxa. B'dawn il-konċessjonijiet, in-negozjanti ta 'Lübeck marru Stokkolma, fejn malajr bdew jiddominaw il-ħajja ekonomika tal-belt u għamlu l-belt tal-port ta' Stokkolma l-belt kummerċjali u industrijali ewlenija tal-Isvezja. Taħt il-kummerċ Anseatiku, żewġ terzi tal-importazzjonijiet ta' Stokkolma kienu jikkonsistu minn tessuti, filwaqt li t-terz li jifdal kien melħ. L-esportazzjonijiet ewlenin tal-Isvezja kienu l-ħadid u r-ram. Madankollu, l-Iżvediżi bdew joqogħdu lura mill-pożizzjoni kummerċjali monopolistika tal-Hansa (li l-aktar kienet tikkonsisti minn ċittadini Ġermaniżi). Konsegwentement, meta Gustav Vasa kiser il-poter ta' monopolju tal-Lega Anseatika, il-poplu Svediż qiesu bħala eroj. Barra minn hekk, hekk kif l-Iżvezja żviluppat, ħelset lilha nnifisha mill-Lega Anseatika u daħlet fl-età tad-deheb tagħha, il-fatt li l-bdiewa kienu tradizzjonalment ħielsa fisser li aktar mill-benefiċċji ekonomiċi marru lilhom aktar milli jmorru għal klassi feudali. L-aħħar tas-seklu 16 kien ikkaratterizzat minn fażi finali ta' rivalità bejn il-Kattoliċi li fadal u l-komunitajiet Protestanti ġodda. Fl-1592, in-neputi Kattoliku ta' Gustavus Vasa u r-Re tal-Polonja, Siġimund, tela' fuq it-tron Żvediż. Huwa pprova jsaħħaħ l-influwenza ta' Ruma billi beda l-Kontro-Riforma u ħoloq monarkija doppja, li temporanjament saret magħrufa bħala l-Unjoni Pollakka-Svediż. Il-gvern despotiku tiegħu, ikkaratterizzat b’mod qawwi minn intolleranza lejn il-Protestanti, fetaħ gwerra ċivili li tefgħet lill-Isvezja fil-faqar. Fl-oppożizzjoni, iz-ziju u s-suċċessur ta' Siġimund, Charles Vasa, sejjaħ is-Sinodu ta' Uppsala fl-1593 li uffiċjalment ikkonferma l-Knisja moderna tal-Isvezja bħala Luterana. Wara d-depożizzjoni tiegħu fl-1599, Siġimund ipprova jerġa’ jikseb it-tron akkost ta' kollox u l-ostilitajiet bejn il-Polonja u l-Isvezja komplew għall-mitt sena ta' wara. Imperu Svediż L-Iżvezja żdiedet għal prominenza kontinentali matul ir-renju tar-Re Gustav Adolphus, u ħatfet it-territorji fir-Russja Tsarsite u l-Commonwealth Pollakka-Litwanja f’diversi kunflitti. Matul il-Gwerra tat-Tletin Sena, l-Isvezja rebħet bejn wieħed u ieħor nofs l-istati tal-Imperu Ruman Imqaddes u għelbet lill-armata imperjali fil-Battalja ta' Breitenfeld fl-1631. Gustavus Adolphus ippjana li jsir l-Imperatur Ruman Mqaddes il-ġdid, li jaħkem fuq Skandinavja magħquda u l- stati tal-Imperu Ruman Qaddis, iżda nqatel fil-Battalja ta' Lützen fl-1632. Wara l-Battalja ta' Nördlingen fl-1634, l-unika telfa militari sinifikanti tal-Isvezja fil-gwerra, is-sentiment favur l-Iżvezja fost l-istati Ġermaniżi spiċċat. Dawn il-provinċji Ġermaniżi sseparaw mill-poter Żvediża waħda waħda, u ħallew lill-Isvezja bi ftit territorji Ġermaniżi tat-Tramuntana biss: Pomerania Svediża, Bremen-Verden u Wismar. Mill-1643 sal-1645, matul l-aħħar snin tal-gwerra, l-Isvezja u d-Danimarka-Norveġja ġġieldu fil-Gwerra ta' Torstenson. Ir-riżultat ta' dak il-kunflitt u l-konklużjoni tal-Gwerra tat-Tletin Sena għenu biex l-Isvezja ta' wara l-gwerra tiġi stabbilita bħala forza ewlenija fl-Ewropa. Il-Paċi ta' Westphalia fl-1648 tat territorji lill-Isvezja fit-Tramuntana tal-Ġermanja. F'nofs is-seklu 17, l-Isvezja kienet it-tielet l-akbar pajjiż fl-Ewropa skond iż-żona. L-Isvezja laħqet l-akbar firxa territorjali tagħha taħt il-ħakma ta' Karlu X wara t-Trattat ta' Roskilde fl-1658, wara li Karlu X qasam iċ-ċinturini Daniżi. Il-bażi tas-suċċess tal-Iżvezja matul dan il-perjodu hija attribwita għall-bidliet kbar li Gustav I introduċa fl-ekonomija Svediża fis-seklu 16 u l-introduzzjoni tiegħu tal-Protestantiżmu. Terz tal-popolazzjoni Finlandiża mietet fil-Karestija l-Kbira devastanti tal-1695-1697 li laqtet lill-pajjiż. Il-ġuħ affettwat ukoll lill-Isvezja, u qatel madwar 10% tal-popolazzjoni tal-pajjiż. Fis-seklu 17, l-Isvezja kienet involuta fi gwerer numerużi, pereżempju mal-Polonja u l-Litwanja, li fihom iż-żewġ naħat ikkompetew għat-territorji fl-Istati Baltiċi tal-lum. Il-Gwerra Pollakka-Svediż (1626–1629) intemmet b'waqfien mill-ġlied fi Stary Targ (Altmark Truce) fis-26 ta' Settembru, 1629 li ffavorixxa lill-Iżvediżi, li lilhom il-Polonja ċediet il-biċċa l-kbira ta' Livonia flimkien mal-port importanti tagħha minn Riga. L-Iżvediżi kisbu wkoll id-dritt li jintaxxaw il-kummerċ tal-Polonja fil-Baltiku (3.5% fuq il-valur tal-merkanzija) u żammew il-kontroll ta' ħafna mill-ibliet tal-Prussja Rjali u Dukali (inklużi Piława (Pillau), Memel u Elbląg (Elbing). Żvediżi aktar tard wettqu serje ta 'invażjonijiet tal-Commonwealth Pollakk-Litwan, magħrufa bħala l-Dilluvju Wara aktar minn nofs seklu ta' gwerra kważi kostanti, l-ekonomija Svediża kienet iddeterjorat fil-kompitu tul il-ħajja ta' Charles X, Charles XI jibnu mill-ġdid l-ekonomija u tgħammar mill-ġdid l-armata Wirt tiegħu lil ibnu, il-ħakkiem futur tal-Isvezja, Charles armata permanenti u flotta kbira Tsarist Russja, l-aktar theddida serja għall-Isvezja fil-ħin, kellu armata akbar ferm lura kemm fit-tagħmir kif ukoll fit-taħriġ. Wara l-Battalja ta' Narva fl-1700, waħda mill-ewwel battalji tal-Gwerra l-Kbira tat-Tramuntana, l-armata Russa Tsarista tant kienet meqruda li l-Isvezja kellha opportunità miftuħa biex tinvadi r-Russja Tsarista. Madankollu, Charles jimmodernizza l-armata tiegħek. Wara l-invażjoni b'suċċess tal-Polonja, l-art maħruqa ta' Karlu tat-Tsar Russu Pietru l-Kbir u x-xitwa estremament kiesħa tal-1709, l-Iżvediżi ddgħajfu b'moral imfarrak u kienu ssuperati ħafna kontra l-armata Russa Tsarista f’Poltava. It-telfa fissret il-bidu tat-tmiem għall-Imperu Żvediż. Barra minn hekk, il-pesta li qerdet l-Ewropa ċentrali u tal-Lvant qerdet id-dominji Svediżi u laħqet iċ-ċentru tal-Iżvezja fl-1710. Irritorna lejn l-Isvezja fl-1715, Karlu XII nieda żewġ kampanji kontra n-Norveġja fl-1716 u fl-1718, rispettivament. Waqt it-tieni tentattiv, inqatel maqtul waqt l-assedju tal-fortizza Fredriksten. L-Isvediżi ma' ġewx megħluba militarment f'Fredriksten, iżda l-istruttura u l-organizzazzjoni kollha tal-kampanja waqgħu mal-mewt tar-re. Imġiegħla tagħti żoni kbar ta' art fit-Trattat ta' Nystad fl-1721, l-Isvezja wkoll tilfet postha bħala imperu u bħala l-istat dominanti fil-Baħar Baltiku. Bit-telf tal-influwenza tal-Isvezja, ir-Russja Tsarista ħarġet bħala imperu u saret waħda min-nazzjonijiet dominanti fl-Ewropa. Meta l-gwerra finalment ntemmet fl-1721, l-Isvezja kienet tilfet madwar 200,000 raġel, 150,000 minnhom miż-żona tal-Iżvezja tal-lum u 50,000 mill-parti Finlandiża tal-Iżvezja. Is-setgħa eżekuttiva kienet storikament maqsuma bejn ir-Re u kunsill privat aristokratiku sal-1680, segwita mill-ħakma awtokratika tar-Re mibdija mill-ereditajiet komuni tar-Riksdag. Bħala reazzjoni għall-Gwerra l-Kbira tat-Tramuntana falliet, ġiet introdotta sistema parlamentari fl-1719, segwita minn tliet verżjonijiet differenti tal-monarkija kostituzzjonali fl-1772, 1789 u 1809, din tal-aħħar tagħti diversi libertajiet ċivili. Diġà matul l-ewwel minn dawn it-tliet perjodi, l-"Età tal-Libertà" (1719-1772), ir-Rikstag Żvediż kien sar parlament attiv ħafna, tradizzjoni li damet sas-seklu 19, li stabbiliet il-pedamenti għat-tranżizzjoni għad-demokrazija moderna fi żmien. tmiem dak is-seklu. Fis-seklu 18, l-Isvezja ma kellhiex biżżejjed riżorsi biex iżżomm it-territorji tagħha barra mill-Iskandinavja, u l-biċċa l-kbira minnhom intilfu, u laħqet il-qofol tagħha fit-telf tal-Lvant tal-Iżvezja fl-1809 għar-Russja Tsarista, li saret il-Gran Prinċipat tal-Finlandja awtonomu ħafna fir-Russja Tsarsite. Fittex li terġa' tistabbilixxi d-dominanza Żvediża fil-Baħar Baltiku, l-Iżvezja alleat ruħha kontra l-alleat u l-benefattur tradizzjonali tagħha, Franza, fil-Gwerer Napoleoniċi. Madankollu, fl-1810, marixxall Franċiż, Jean-Baptiste Bernadotte, intgħażel bħala eredi preżunt ta' Karlu XIII; Fl-1818, huwa stabbilixxa d-Dar ta' Bernadotte, u ħa l-isem irjali ta' Karlu XIV. Ir-rwol tal-Isvezja fil-Battalja ta' Leipzig taha l-awtorità li ġġiegħel lid-Danimarka-Norveġja, alleata ta' Franza, iċċedi n-Norveġja lir-Re tal-Isvezja fl-14 ta' Jannar, 1814 bi skambju għall-provinċji tat-Tramuntana tal-Ġermanja, fit-Trattat ta' Kiel. It-tentattivi Norveġiżi biex iżommu l-istatus tiegħu bħala stat sovran ġew miċħuda mir-re Żvediż, Karlu XIII. Huwa nieda kampanja militari kontra n-Norveġja fis-27 ta' Lulju, 1814, li ntemmet fil-Konvenzjoni Moss, li ġiegħlet lin-Norveġja f'unjoni personali mal-Isvezja taħt il-kuruna Żvediża, li damet sa l-1905. Il-kampanja tal-1814 kienet l-aħħar darba li l-Isvezja kienet fi gwerra Storja moderna Il-Kumpanija Svediża tal-Indja tal-Lvant bdiet topera fl-1731. L-għażla ovvja tal-port domestiku kienet Gothenburg, fuq il-kosta tal-punent tal-Isvezja; il-bokka tax-xmara Göta älv hija wiesgħa ħafna u għandha l-akbar u l-aqwa port fil-kontea għal vjaġġi fil-baħar fond. Il-kummerċ kompla sas-seklu 19 u wassal biex il-belt żgħira saret it-tieni belt tal-Isvezja. Bejn l-1750 u l-1850, il-popolazzjoni tal-Isvezja rdoppjat. Skont xi studjużi, l-emigrazzjoni tal-massa lejn l-Istati Uniti saret l-uniku mod biex jiġu evitati l-ġuħ u r-ribelljoni; Aktar minn 1% tal-popolazzjoni emigrat kull sena matul l-1880s Bejn l-1850 u l-1910, huwa maħsub li aktar minn miljun Żvediż marru lejn l-Istati Uniti. Madankollu, l-Iżvezja baqgħet fqira, u żammet ekonomija kważi kompletament agrikola anke meta l-pajjiżi tal-Ewropa tal-Punent bdew jindustrijalizzaw. Minkejja r-rata bil-mod ta' industrijalizzazzjoni fis-seklu 19, ħafna bidliet importanti kienu qed iseħħu fl-ekonomija agrarja minħabba innovazzjonijiet kostanti u tkabbir mgħaġġel tal-popolazzjoni. Dawn l-innovazzjonijiet kienu jinkludu programmi ta' għeluq sponsorjati mill-gvern, l-isfruttament aggressiv ta' art agrikola, u l-introduzzjoni ta' għelejjel ġodda bħall-patata. Il-kultura agrikola Żvediża bdiet tieħu rwol kritiku fil-politika Svediża, li kompliet fi żminijiet moderni mal-Partit Agrarju modern (issa msejjaħ il-Partit taċ-Ċentru). Bejn l-1870 u l-1914, l-Isvezja bdiet tiżviluppa l-ekonomija industrijalizzata li teżisti llum. Matul it-tieni nofs tas-seklu 19, fl-Isvezja tfaċċaw movimenti tal-bażi qawwija (unjins, gruppi ta' astinenza, u gruppi reliġjużi indipendenti), li ħolqu pedament sod ta' prinċipji demokratiċi. Dawn il-movimenti ppreċipitaw il-migrazzjoni tal-Isvezja lejn demokrazija parlamentari moderna, miksuba madwar iż-żmien tal-Ewwel Gwerra Dinjija. Hekk kif ir-Rivoluzzjoni Industrijali mxiet 'il quddiem matul is-seklu 20, in-nies gradwalment marru lejn l-ibliet biex jaħdmu fil-fabbriki u saru involuti f'unjins soċjalisti. Rivoluzzjoni komunista ġiet evitata fl-1917, wara l-introduzzjoni mill-ġdid tal-parlamentariżmu, u l-pajjiż sar demokratizzat. L-Ewwel Gwerra Dinjija u t-Tieni Gwerra Dinjija L-Isvezja kienet uffiċjalment newtrali matul l-Ewwel Gwerra Dinjija. Madankollu, taħt pressjoni mill-Imperu Ġermaniż, huwa ħa miżuri li kienu ta' detriment għall-qawwiet Alleati, b’mod partikolari tħaffir fil-Kanal ta’ Øresund, u b’hekk għalaqha għall-vapuri Alleati, u ppermetta lill-Ġermaniżi jużaw faċilitajiet Svediżi u ċ-ċifra Svediż biex jittrasmettu messaġġi sigrieti. lill-ambaxxati tagħhom barra. L-Iżvezja ppermettiet ukoll lill-voluntiera biex jiġġieldu flimkien mal-Ġermaniżi għall-Gwardji Bojod kontra l-Gwardji l-Ħomor u r-Russi fil-Gwerra Ċivili Finlandiża, u okkupat fil-qosor Åland b'kooperazzjoni mal-Imperu Ġermaniż. Bħal fl-Ewwel Gwerra Dinjija, l-Isvezja baqgħet uffiċjalment newtrali matul it-Tieni Gwerra Dinjija, għalkemm in-newtralità tagħha ġiet ikkontestata. L-Isvezja kienet taħt l-influwenza Ġermaniża għal ħafna mill-gwerra, peress li r-rabtiet mal-bqija tad-dinja nqatgħu minn imblokk. Il-gvern Svediż appoġġja b'mod mhux uffiċjali lill-Finlandja fil-Gwerra tax-Xitwa u l-Gwerra ta' Kontinwazzjoni billi ppermetta li l-voluntiera u l-materjal jintbagħtu l-Finlandja. Madankollu, l-Isvezja appoġġat ir-reżistenza Norveġiża kontra l-Ġermanja u fl-1943 għenet biex isalvaw lil Lhud Daniżi mid-deportazzjoni lejn kampijiet ta’ konċentrament Nażisti. Matul l-aħħar sena tal-gwerra, l-Iżvezja bdiet ikollha rwol fl-isforzi umanitarji, u ħafna refuġjati, inklużi diversi eluf ta' Lhud mill-Ewropa okkupata min-Nazi, ġew salvati grazzi għal missjonijiet ta' salvataġġ Svediżi fil-kampijiet u parzjalment minħabba li l-Isvezja serviet bħala kenn għar-refuġjati. Id-diplomatiku Svediż Raoul Wallenberg u l-kollegi tiegħu ggarantiw is-sigurtà ta’ għexieren ta' eluf ta' Lhud Ungeriżi. Madankollu, kemm l-Iżvediżi kif ukoll oħrajn argumentaw li l-Iżvezja setgħet għamlet aktar biex topponi l-isforzi tal-gwerra tan-Nażisti. Era ta' wara l-gwerra L-Isvezja kienet uffiċjalment pajjiż newtrali u baqgħet barra n-NATO u l-Patt ta' Varsavja matul il-Gwerra Bierda, iżda privatament il-mexxejja Żvediżi kellhom rabtiet qawwija mal-Istati Uniti u gvernijiet oħra tal-Punent. Wara l-gwerra, l-Isvezja ħadet vantaġġ minn bażi industrijali intatta, stabbiltà soċjali u r-riżorsi naturali tagħha biex tespandi l-industrija tagħha u tforni r-rikostruzzjoni tal-Ewropa. L-Isvezja rċeviet għajnuna taħt il-Pjan Marshall u pparteċipat fl-OECD. Storja riċenti Il-fqigħ ta' bużżieqa tad-djar ikkawżata minn kontrolli inadegwati fuq is-self, flimkien ma' riċessjoni internazzjonali u bidla minn politiki kontra l-qgħad għal kontra l-inflazzjoni, irriżultaw fi kriżi fiskali fil-bidu tad-disgħinijiet il-PDG tal-Isvezja mnaqqas b'madwar 5 %. Fl-1992, ġirja tal-munita wassal biex il-bank ċentrali jgħolli fil-qosor ir-rati tal-imgħax għal 500%. Ir-rispons tal-gvern kien li jnaqqas l-infiq u jimplimenta għadd kbir ta' riformi biex itejbu l-kompetittività tal-Isvezja, inkluża l-privatizzazzjoni ta' prodotti u servizzi pubbliċi. Fit-13 ta' Novembru, 1994, sar referendum li fih 52.3% tal-Iżvediżi vvutaw favur li jissieħbu fl-UE. L-Iżvezja ssieħbet fl-Unjoni Ewropea fl-1 ta' Jannar, 1995. F'referendum li sar fl-2003, l-elettorat Żvediż ivvota kontra s-sħubija fl-ewro. L-Isvezja kellha l-presidenza tal-Unjoni Ewropea mill-1 ta’ Lulju sal-31 ta' Diċembru, 2009. Fit-28 ta' Settembru, 1994, l-MS Estonja għereq waqt li qasmet il-Baħar Baltiku, fit-triq minn Tallinn, l-Estonja, għal Stokkolma, l-Isvezja. Id-diżastru ħasad il-ħajja ta’ 852 persuna (501 minnhom Żvediżi), u dan jagħmilha wieħed mill-agħar diżastri marittimi tas-seklu 20. F'dawn l-aħħar deċennji, l-Isvezja saret nazzjon aktar kulturalment divers minħabba immigrazzjoni sinifikanti; Fl-2013, kien stmat li 15% tal-popolazzjoni kienu twieldu barra minn Malta u 5% addizzjonali tal-popolazzjoni kienu twieldu minn żewġ ġenituri immigranti. L-influss ta' immigranti ġab sfidi soċjali ġodda. Inċidenti vjolenti seħħew perjodikament, inklużi l-irvellijiet ta' Stokkolma tal-2013. Bi tweġiba għal dawn l-avvenimenti vjolenti, il-partit tal-oppożizzjoni kontra l-immigrazzjoni, id-Demokratiċi tal-Iżvezja, ippromwova l-politiki tagħhom kontra l-immigrazzjoni, filwaqt li l-oppożizzjoni tax-xellug tat tort għall-inugwaljanza dejjem tikber ikkawżata mill- politiki soċjoekonomiċi tal-gvern taċ-ċentru-lemin L-Isvezja kienet affettwata serjament mill-kriżi tal-migrazzjoni Ewropea tal-2015, li eventwalment ġiegħel lill-gvern jissikka r-regoli tad-dħul fil-pajjiż. Uħud mir-restrizzjonijiet tal-ażil reġgħu ġew rilassati aktar tard. Fit-30 ta' Novembru, 2021, Magdalena Andersson saret l-ewwel Prim Ministru mara tal-Isvezja. L-elezzjonijiet ġenerali ta' Settembru 2022 spiċċaw b'rebħa kontra blokk ta' partiti tal-lemin. Fit-18 ta' Ottubru, 2022, Ulf Kristersson tal-Partit Moderat sar il-Prim Ministru l-ġdid. Sal-2022, l-Isvezja baqgħet fil-biċċa l-kbira militari mhux allinjata, għalkemm ipparteċipat f’xi eżerċizzji militari konġunti mal-Organizzazzjoni tat-Trattat tal-Atlantiku tat-Tramuntana (NATO) u xi pajjiżi oħra, stazzjonat it-truppi tagħha taħt il-kmand tan-NATO fl-Afganistan, ipparteċipat f'operazzjonijiet ta' żamma tal-paċi sponsorjati mill-UE fl-2022. il-Kosovo, il-Bosnja u Ħerzegovina u Ċipru, u għen fl-infurzar ta' żona ta' ebda titjir taħt mandat tan-NU fuq il-Libja matul ir-Rebbiegħa Għarbija. Barra minn hekk, kien hemm kooperazzjoni estensiva ma' pajjiżi Ewropej oħra fil-qasam tat-teknoloġija tad-difiża u l-industrija tad-difiża; Xi armi magħmula mill-Iżvezja ntużaw mill-armati tal-Koalizzjoni fl-Iraq. Bi tweġiba għall-invażjoni Russa tal-Ukrajna fl-2022, l-Isvezja mxiet biex tingħaqad formalment man-NATO, flimkien mal-Finlandja. Wara ħafna xhur ta' dewmien ikkawżat minn oġġezzjonijiet mit-Turkija u l-Ungerija, l-Isvezja saret membru tan-NATO fis-7 ta’ Marzu 2024. Ġeografija L-Iżvezja tinsab fit-Tramuntana tal-Ewropa, fil-punent tal-Baħar Baltiku u l-Golf tal-Botnia, li tipprovdiha b'kosta estensiva u tifforma l-parti tal-Lvant tal-Peniżola Skandinava. Lejn il-punent hemm il-firxa tal-muntanji Skandinavi (Skanderna), firxa tal-muntanji li tifred lill-Isvezja min-Norveġja. Il-Finlandja tinsab fil-Grigal. Għandha fruntieri marittimi mad-Danimarka, il-Ġermanja, il-Polonja, ir-Russja, il-Litwanja, il-Latvja u l-Estonja, u hija marbuta wkoll mad-Danimarka (lbiċ) mill-Pont Öresund. Il-fruntiera tagħha man-Norveġja (1,619 km twila) hija l-itwal fruntiera mingħajr interruzzjoni fl-Ewropa. L-Isvezja tinsab bejn latitudnijiet 55° u 70° N, u fil-biċċa l-kbira bejn lonġitudnijiet 11° u 25° E (parti mill-gżira Stora Drammen tinsab eżatt fil-punent ta' 11°). B'erja ta '449,964 km² (173,732 sq mi), l-Iżvezja hija l-55 l-akbar pajjiż fid-dinja, il-ħames l-akbar pajjiż fl-Ewropa, u l-akbar pajjiż fl-Ewropa ta' Fuq. L-iktar elevazzjoni baxxa tal-Isvezja tinsab fil-bajja tal-Lag Hammarsjön qrib Kristianstad, f'-2.41 m (-7.91 pied) taħt il-livell tal-baħar. L-ogħla punt huwa Kebnekaise f'2,111 m (6,926 pied) 'l fuq mil-livell tal-baħar. L-Iżvezja għandha 25 provinċja jew landskap. Għalkemm dawn il-provinċji m'għandhom l-ebda skop politiku jew amministrattiv, għandhom rwol importanti fl-awto-identità tan-nies. Il-provinċji huma normalment miġbura fi tliet artijiet kbar, partijiet, Norrland tat-Tramuntana, Svealand ċentrali u Götaland tan-Nofsinhar. Norrland b'popolazzjoni baxxa jkopri kważi 60% tal-pajjiż. L-Isvezja għandha wkoll ir-Riżerva Naturali Vindelfjällen, waħda mill-akbar żoni protetti fl-Ewropa, b'total ta' 562,772 ettaru (madwar 5,628 km2). Madwar 15% tal-Isvezja tinsab fit-tramuntana taċ-Ċirku Artiku. L-Isvezja tan-Nofsinhar hija prinċipalment agrikola, b'kopertura tal-foresti dejjem tiżdied lejn it-tramuntana. Madwar 65% taż-żona totali tal-Isvezja hija koperta minn foresti. L-ogħla densità tal-popolazzjoni tinsab fir-reġjun ta' Öresund fin-Nofsinhar tal-Isvezja, tul il-kosta tal-punent saċ-ċentru ta' Bohuslän, u fil-wied tal-Lag Mälaren u Stokkolma. Gotland u Öland huma l-akbar gżejjer tal-Isvezja; Vänern u Vättern huma l-akbar lagi tagħha. Vänern hija t-tielet l-akbar fl-Ewropa, wara l-Lag Ladoga u l-Lag Onega. Flimkien mat-tielet u r-raba' l-akbar lagi Mälaren u Hjälmaren, jokkupaw parti sinifikanti tal-wiċċ tan-Nofsinhar tal-Isvezja. Id-disponibbiltà wiesgħa ta' passaġġi tal-ilma navigabbli madwar l-Isvezja tan-Nofsinhar ġiet sfruttata bil-kostruzzjoni tal-Kanal Göta fis-seklu 19, tqassar id-distanza potenzjali bejn il-Baħar Baltiku fin-Nofsinhar ta' Norrköping u Gothenburg permezz tal-użu tan-netwerk ta' lagi u xmajjar biex jiffaċilitaw il kanal. L-Iżvezja għandha wkoll ħafna xmajjar twal li jiskulaw il-lagi. L-Isvezja tat-Tramuntana u ċ-ċentru għandha bosta xmajjar wesgħin magħrufa bħala älvar, li ġeneralment joriġinaw fil-muntanji Skandinavi. L-itwal xmara hija Klarälven – Göta älv, li titla’ fi Trøndelag fin-Norveġja ċentrali u tgħaddi għal 1,160 kilometru (720 mi) qabel tiżvojta fil-baħar f'Gothenburg. Fin-Nofsinhar tal-Isvezja, xmajjar idjaq magħrufa bħala åar huma wkoll komuni. Il-maġġoranza l-kbira tal-kapitali muniċipali jinsabu fuq il-baħar, xmara jew lag u l-maġġoranza tal-popolazzjoni tal-pajjiż tgħix f'muniċipalitajiet kostali. Fruntiera Total tal-fruntieri tal-pajjiż: 2,211 km, pajjiżi tal-fruntiera (2): Finlandja 545 km; In-Norveġja 1,666 km. Klima Il-biċċa l-kbira tal-Isvezja għandha klima moderata, minkejja l-latitudni tat-Tramuntana tagħha, b'erba' staġuni distinti u temperaturi ħfief matul is-sena. Ix-xitwa fin-nofsinhar imbiegħed hija ġeneralment dgħajfa u timmanifesta ruħha biss permezz ta 'ftit perjodi iqsar b'temperaturi tas-silġ u taħt iż-żero; il-ħarifa tista' tinbidel fir-rebbiegħa hemmhekk, mingħajr perjodu definit tax-xitwa. Il-partijiet tat-Tramuntana tal-pajjiż għandhom klima subartika, filwaqt li l-partijiet ċentrali għandhom klima kontinentali umda. In-nofsinhar kostali jista 'jiġi definit bħala klima kontinentali umda bl-użu tal-iżoterma ta' 0°C, jew klima oċeanika bl-użu tal-iżoterma ta' -3°C. Minħabba l-moderazzjoni marittima akbar fin-Nofsinhar tal-peniżola, id-differenzi tas-sajf bejn il-kosti tar-reġjuni l-aktar tan-Nofsinhar u tat-Tramuntana huma madwar 2 °C (4 °F) fis-sajf u 10 °C (18 °F) fix-xitwa. Dan jiżdied saħansitra aktar meta jitqabblu żoni tal-intern tat-Tramuntana, fejn id-differenza tax-xitwa fit-tramuntana mbiegħda hija ta' madwar 15 °C (27 °F) madwar il-pajjiż. L-aktar sjuf sħan għandhom it-tendenza li jkunu fil-Wied ta' Mälaren madwar Stokkolma minħabba l-massa kbira tal-art li tipproteġi l-kosta tal-Lvant Nofsani minn sistemi ta' pressjoni baxxa mill-Atlantiku f’Lulju. It-temperaturi massimi bi nhar fil-bliet kapitali muniċipali tal-Isvezja jvarjaw minn 19 °C (66 °F) sa 24 °C (75 °F) f'Lulju u minn -9 °C (16 °F) sa 3 °C (37 °F) f'Jannar. It-temperaturi kesħin huma influwenzati mill-altitudni ogħla fl-intern tat-Tramuntana. Fil-livell tal-baħar, l-aktar temperaturi massimi kesħin ivarjaw minn 21°C (70°F) sa -6°C (21°F). Bħala riżultat tas-sjuf ħfief, ir-reġjun Artiku ta 'Norrbotten għandu waħda miż-żoni agrikoli l-aktar tat-Tramuntana fid-dinja. L-Isvezja hija ħafna aktar sħuna u niexfa minn postijiet oħra f'latitudni simili, u anke kemmxejn aktar lejn in-Nofsinhar, prinċipalment minħabba l-kombinazzjoni tal-Gulf Stream u d-drift ġenerali tar-riħ tal-punent, ikkawżat mid-direzzjoni tar-rotazzjoni tal-Land. Minħabba l-latitudni għolja tal-Isvezja, it-tul tad-dawl tal-jum ivarja ħafna. Fit-Tramuntana taċ-Ċirku Artiku, ix-xemx qatt ma' tinżel għal parti minn kull sajf, u qatt ma titla għal parti minn kull xitwa. Fil-kapitali Stokkolma, id-dawl tal-ġurnata jdum aktar minn 18-il siegħa fl-aħħar ta' Ġunju, iżda biss madwar 6 sigħat fl-aħħar ta' Diċembru. L-Isvezja tirċievi bejn 1,100 u 1,900 siegħa ta' xemx fis-sena. L-ogħla temperatura li qatt ġiet irreġistrata fl-Isvezja kienet ta' 38 °C (100 °F) f'Målilla fl-1947, filwaqt li l-aktar temperatura kiesħa qatt irreġistrata kienet -52.6 °C (−62.7 °F) fi Vuoggatjålme fit-2 ta' Frar, 1966. Bħala medja, il-biċċa l-kbira tal-Iżvezja tirċievi bejn 500 u 800 mm (20 u 31 pulzieri) ta' preċipitazzjoni kull sena, li tagħmilha konsiderevolment aktar niexfa mill-medja dinjija. Il-parti tal-Lbiċ tal-pajjiż tirċievi aktar xita, bejn 1,000 u 1,200 mm (39 u 47 in), u xi żoni muntanjużi fit-tramuntana huma stmati li jirċievu sa 2,000 mm (79 in). Minkejja l-postijiet tat-Tramuntana, in-Nofsinhar u ċ-ċentru tal-Iżvezja jista 'jkollhom kważi l-ebda borra f'xi xtiewi. Ħafna mill-Iżvezja tinsab fid-dell tax-xita tal-muntanji Skandinavi madwar in-Norveġja u l-Majjistral tal-Isvezja. Huwa mbassar li hekk kif il-Baħar Barents jiffriża inqas fix-xtiewi li ġejjin, u b'hekk isir "Atlantifikat", l-evaporazzjoni addizzjonali se żżid il-borra futura fl-Isvezja u ħafna mill-Ewropa kontinentali. Veġetazzjoni L-Isvezja għandha distanza konsiderevoli min-nofsinhar għat-tramuntana, li tikkawża differenzi kbar fil-klima, speċjalment matul ix-xitwa. It-tul u l-intensità tal-erba 'staġuni jinfluwenzaw it-tkabbir naturali tal-pjanti f'postijiet differenti. L-Isvezja hija maqsuma f'ħames żoni ta' veġetazzjoni ewlenin, li huma: Iż-żona tal-foresta jwaqqgħu l-weraq tan-Nofsinhar Iż-żona tal-foresta tal-koniferi tan-Nofsinhar Iż-żona tal-foresti tal-koniferi tat-Tramuntana, jew Taiga Iż-żona tal-betula alpina Iż-żona tal-muntanji vojta Iż-żona tal-foresti jwaqqgħu l-weraq tan-Nofsinhar, magħrufa wkoll bħala r-reġjun nemorali, hija parti minn żona ta 'veġetazzjoni akbar li tinkludi wkoll id-Danimarka u partijiet kbar tal-Ewropa ċentrali. Ġie kkonvertit fil-biċċa l-kbira f'żoni agrikoli, iżda għadhom jeżistu foresti akbar u iżgħar. Ir-reġjun huwa kkaratterizzat minn rikkezza kbira ta 'siġar u arbuxelli. Il-fagu hija l-aktar siġra dominanti, iżda l-ballut jista 'wkoll jifforma foresti iżgħar. L-elm iffurmaw foresti fil-passat, iżda dawn tnaqqsu ħafna minħabba l-marda tal-elm Olandiż. Siġar u arbuxelli oħra importanti f’dan il-qasam jinkludu karpen, anzjani, ġellewż, honeysuckle, linden, cypress, yew, buckthorn, blackthorn, luq, rowan, rowan Svediż, ġnibru, holly, ivy, dogwood, żafżafa tal-mogħoż, larch, ċirasa selvaġġa, aġġru, irmied, aln tul nixxigħat u, fuq ħamrija ramlija, betula li tikkompeti mal-arżnu. Il-prinjoli mhuwiex indiġenu, iżda bejn madwar 1870 u 1980, ġew imħawla biha żoni kbar. Matul l-aħħar 40-50 sena, żoni kbar ta 'pjantaġġuni tal-prinjoli preċedenti ġew imħawla mill-ġdid b'foresti jwaqqgħu l-weraq. Iż-żona tal-foresti tal-koniferi tan-Nofsinhar, imsejħa wkoll ir-reġjun boreo-nemorali, hija delimitata mill-konfini naturali tat-Tramuntana tal-ballut ( Limes norrlandicus ) u l-konfini naturali tan-Nofsinhar tal-prinjol, bejn iż-żona tan-Nofsinhar tal-weraq u t-taiga l-aktar fit-Tramuntana. Fil-partijiet tan-Nofsinhar ta 'din iż-żona hemm speċi ta' koniferi, prinċipalment spruces u arżnu, imħallta ma' diversi siġar tal-weraq. Birch tikber fil-biċċa l-kbira kullimkien. Il-konfini tat-tramuntana tas-siġra tal-fagu taqsam din iż-żona. Għalkemm fiż-żona naturali tagħha, il-pjantaġġuni tal-prinjoli huma wkoll komuni, u dawn il-foresti huma densi ħafna, peress li s-siġar tal-prinjoli jistgħu jikbru densi ħafna, speċjalment fiż-żoni tan-Nofsinhar ta' din iż-żona ta' veġetazzjoni. Iż-żona tal-foresti tal-koniferi tat-Tramuntana jew it-taiga tibda fit-tramuntana tal-konfini naturali tal-foresta tal-ballut. Fost l-ispeċi jwaqqgħu l-weraq, il-betula hija l-unika waħda ta 'importanza. L-arżnu u l-prinjoli huma s-siġar dominanti, iżda l-foresti jonqsu gradwalment hekk kif tmur lejn it-tramuntana. Fit-tramuntana estrema huwa diffiċli li wieħed jafferma li s-siġar jiffurmaw foresti veri, minħabba d-distanzi kbar bejniethom. Iż-żona tal-betula alpina, fil-muntanji Skandinavi, hija żona fejn, skont il-latitudni u l-altitudni, tista' tikber biss speċi iżgħar ta' betula (Betula pubescens jew B. tortuosa). Fejn tispiċċa din iż-żona ta' veġetazzjoni, l-ebda siġar ma' jikbru: iż-żona muntanjuża vojta. L-Isvezja kisbet punteġġ medju tal-Indiċi tal-Integrità tal-Pajsaġġ tal-Foresti fl-2019 ta' 5.35/10, u kklassifikaha fil-103 post globalment minn 172 pajjiż. Gvern u politika L-Isvezja bħalissa hija mexxejja fl-UE fl-istatistika li tkejjel l-ugwaljanza fis-sistema politika u fis-sistema edukattiva. Ir-Rapport Globali dwar id-Diskrepanza bejn is-Sessi tal-2006 ikklassifika lill-Isvezja bħala l-pajjiż numru wieħed f'termini ta' ugwaljanza bejn is-sessi. Qafas kostituzzjonali L-Isvezja għandha erba' liġijiet fundamentali (Svediż: grundlagar) li flimkien jiffurmaw il-Kostituzzjoni: l-Istrument tal-Gvern (Svediż: Regeringsformen), il-Liġi tas-Suċċessjoni (Svediż: Successionsordningen), il-Liġi tal-Libertà tal-Istampa (Svediż: Tryckfrihetsförordningen) u l-Liġi Bażika dwar il-Libertà tal-Espressjoni (Svediż: Yttrandefrihetsgrundlagen). Is-settur pubbliku fl-Isvezja huwa maqsum f'żewġ partijiet: l-entità legali magħrufa bħala l-Istat (Svediż: staten) u l-awtoritajiet lokali: dawn tal-aħħar jinkludu l-Kunsilli Reġjonali (Svediż: regioner) (imsemmijin mill-kunsilli tal-kontea (landsting fl-2020) u Il-Muniċipalitajiet lokali (Svediż: kommuner), aktar milli l-Istat, jikkostitwixxu l-akbar parti tas-settur pubbliku fl-Isvezja. L-awtoritajiet lokali għandhom awto-gvern, kif mitlub mill-Kostituzzjoni, u l-bażi tat-taxxa tagħhom stess. Minkejja l-awtonomija tagħhom, l-awtoritajiet lokali jiddependu fil-prattika mill-Istat, peress li l-parametri tar-responsabbiltajiet tagħhom u l-ambitu tal-ġurisdizzjoni tiegħu Att dwar il-Gvern (Svediż: Kommunallagen) għadda mir-Riksdag. L-Isvezja hija monarkija kostituzzjonali, u r-Re Carl XVI Gustaf huwa l-kap tal-istat, iżda r-rwol tal-monarka huwa limitat għal funzjonijiet ċerimonjali u rappreżentattivi. Ir-Re jiftaħ is-sessjoni annwali tar-Riksdag, jippresiedi l-Kunsill Speċjali li jsir waqt bidla fil-Gvern, iżomm Kunsillita' Informazzjoni regolari mal-Prim Ministru u l-Gvern, jippresiedi laqgħat tal-Kunsill Konsultattiv tal-Affarijiet Barranin (Svediż: Utrikesnämnden), u jirċievi Kredenzjali Ittri minn ambaxxaturi barranin fl-Iżvezja u sinjali dawk minn ambaxxaturi Żvediżi mibgħuta barra. Barra minn hekk, ir-Re jagħmel Żjarat Statali barra l-pajjiż u jospita viżitaturi deħlin. Is-setgħa leġiżlattiva tgħix fir-Riksdag unikamerali, magħmul minn 349 membru. L-elezzjonijiet ġenerali jsiru kull erba' snin. L-inizjattiva leġiżlattiva tista' tkun mill-Gvern jew mill-membri tar-Riksdag. Il-membri huma eletti fuq il-bażi ta' rappreżentazzjoni proporzjonali għal perjodu ta' erba' snin. Il-funzjonament intern tar-Riksdag huwa regolat, minbarra l-Istrument tal-Gvern, mill-Att Riksdag (Svediż: Riksdagsordningen). Il-liġijiet fundamentali jistgħu jiġu emendati mir-Riksdag biss; Hija meħtieġa maġġoranza assoluta biss b'żewġ voti separati minn elezzjoni ġenerali intermedjarja. Il-Gvern (Svediż: Regeringen) jiffunzjona bħala korp kolleġġjali b'responsabbiltà kollettiva u jikkonsisti mill-Prim Ministru, nominat mill-President u elett b'vot fir-Riksdag, u ministri oħra tal-kabinett (Svediż: Statsråd), maħtura u mkeċċija fl-unika waħda. diskrezzjoni tal-Prim Ministru. Il-Gvern huwa l-awtorità eżekuttiva suprema u huwa responsabbli għall-azzjonijiet tiegħu lejn ir-Riksdag. Ħafna mill-awtoritajiet amministrattivi tal-istat (Svediż: statliga förvaltningsmyndigheter) jirrappurtaw lill-Gvern. Karatteristika unika tal-amministrazzjoni tal-istat Żvediża hija li l-ministri tal-kabinett individwali m'għandhom l-ebda responsabbiltà ministerjali individwali għall-prestazzjoni tal-korpi fil-portafoll tagħhom; peress li CEOs u kapijiet oħra ta' aġenziji tal-gvern jirrappurtaw direttament lill-Gvern kollu kemm hu; u ministri individwali huma pprojbiti milli jindaħlu; għalhekk l-oriġini tat-terminu pejorattiv fil-lingwa politika Svediża ministerstyre (bl-Ingliż: "regola ministerjali") fi kwistjonijiet li jridu jiġu ttrattati minn korpi individwali, sakemm il-liġi ma tipprovdix speċifikament mod ieħor. Il-ġudikatura hija indipendenti mir-Riksdag, il-Gvern u awtoritajiet amministrattivi oħra tal-istat. Il-funzjoni ta' stħarriġ ġudizzjarju tal-leġiżlazzjoni ma tiġix eżerċitata mill-qrati; minflok, il-Kunsill Leġiżlattiv joħroġ opinjonijiet mhux vinkolanti dwar il-legalità. M'hemm l-ebda stare decisis fis-sens li l-qrati mhumiex marbuta bil-preċedent, anke jekk huwa influwenti. Diviżjonijiet amministrattivi L-Isvezja hija stat unitarju maqsum f'21 reġjun (regioner) u 290 muniċipalità (kommuner). Kull reġjun jikkorrispondi għal kontea (län) b'numru ta' muniċipalitajiet għal kull kontea. Ir-reġjuni u l-muniċipalitajiet huma gvernijiet lokali, iżda għandhom funzjonijiet differenti u responsabbiltajiet separati. Il-kura tas-saħħa, it-trasport pubbliku u ċerti istituzzjonijiet kulturali huma amministrati minn kunsilli reġjonali. L-iskola qabel l-iskejjel, l-edukazzjoni primarja u sekondarja, l-utilitajiet tal-ilma, ir-rimi taż-żibel, il-kura tal-anzjani u s-servizzi ta' salvataġġ huma ġestiti mill-muniċipalitajiet. Gotland huwa każ speċjali li jkun reġjun b'muniċipalità waħda u l-funzjonijiet tar-reġjun u l-muniċipalità huma mwettqa mill-istess organizzazzjoni. Il-gvern muniċipali u reġjonali fl-Isvezja huwa simili għall-gvern tal-kummissjonijiet muniċipali u l-kunsilli tal-kabinett. Iż-żewġ livelli għandhom assemblei leġiżlattivi (kunsilli muniċipali u assemblej reġjonali) ta' bejn 31 u 101 membru (dejjem numru fard) li jiġu eletti minn sistema ta' rappreżentanza proporzjonali minn listi tal-partiti f'elezzjonijiet ġenerali li jsiru kull erba’ snin flimkien mal-elezzjonijiet parlamentari nazzjonali . Il-muniċipalitajiet huma wkoll maqsuma f'total ta' 2,512 parroċċa (församlingar). Dawn m'għandhomx responsabbiltajiet politiċi uffiċjali, iżda huma suddiviżjonijiet tradizzjonali tal-Knisja tal-Isvezja u għad għandhom xi importanza bħala fuljetti taċ-ċensiment. Il-gvern ċentrali Żvediż għandu 21 Bord Amministrattiv tal-Kontea (Svediż: länsstyrelser), li huma responsabbli għall-amministrazzjoni statali reġjonali mhux assenjati lil aġenziji governattivi oħra jew gvern lokali. Kull bord amministrattiv tal-kontea huwa mmexxi minn Gvernatur tal-Kontea (Svediż: landshövding) maħtur għal terminu ta' sitt snin. Il-lista tal-uffiċjali tal-kontea preċedenti tmur lura, fil-biċċa l-kbira tal-każijiet, għall-1634, meta l-kontej ġew maħluqa mill-Mulej Kanċillier Suprem, il-Konti Axel Oxenstierna. Ir-responsabbiltà ewlenija tal-Bord Amministrattiv tal-Kontea hija li jikkoordina l-iżvilupp tal-kontea skont l-għanijiet stabbiliti mir-Riksdag u l-Gvern. Hemm diviżjonijiet storiċi eqdem, prinċipalment il-Ħamsa u Għoxrin Provinċja u Tliet Artijiet, li għadhom iżommu importanza kulturali. Sistema ġudizzjarja Il-qrati huma maqsuma f'żewġ sistemi paralleli u separati: il-qrati ġenerali (allmänna domstolar) għal kawżi kriminali u ċivili, u l-qrati amministrattivi ġenerali (allmänna förvaltningsdomstolar) għal kawżi li jinvolvu tilwim bejn persuni privati ​​u awtoritajiet. Kull waħda minn dawn is-sistemi għandha tliet livelli, fejn il-qorti tal-ogħla livell tas-sistema rispettiva normalment tisma' biss każijiet li jistgħu jsiru preċedent. Hemm ukoll għadd ta' qrati speċjali, li se jisimgħu sett aktar limitat ta' kawżi, kif stipulat mil-leġiżlazzjoni. Filwaqt li huma indipendenti fid-deċiżjonijiet tagħhom, xi wħud minn dawn il-qrati jiffunzjonaw bħala diviżjonijiet fi ħdan il-qrati tal-qrati amministrattivi ġenerali jew ġenerali. Il-Qorti Suprema tal-Isvezja (Svediż: Högsta domstolen) hija t-tielet u l-aħħar istanza fil-kawżi ċivili u kriminali kollha fl-Isvezja. Il-Qorti Suprema tikkonsisti minn 16-il imħallef (Svediż: justitieråd), maħtura mill-Gvern, iżda l-qorti bħala istituzzjoni hija indipendenti mir-Riksdag u l-Gvern ma jistax jindaħal fid-deċiżjonijiet tal-qorti. Skont stħarriġ dwar il-vittimizzazzjoni ta' 1,201 resident fl-2005, l-Isvezja għandha rati ta' kriminalità ogħla mill-medja meta mqabbla ma' pajjiżi oħra tal-UE. L-Isvezja għandha livelli għoljin jew ogħla mill-medja ta' attakki, attakki sesswali, reati ta' mibegħda u frodi tal-konsumatur. L-Isvezja għandha livelli baxxi ta' serq, serq ta' karozzi u problemi ta' droga. Tfittex tixħim huwa rari. Rapport tal-midja minn nofs Novembru 2013 ħabbar li erba' ħabsijiet fl-Isvezja kienu ngħalqu matul is-sena minħabba tnaqqis sinifikanti fin-numru ta' priġunieri, u li n-numru ta' ħabsijiet fl-Isvezja kien naqas b’madwar 1% fis-sena mill-2004. Relazzjonijiet barranin Mill-1995, l-Isvezja kienet membru tal-Unjoni Ewropea u, bħala riżultat tas-sitwazzjoni globali tas-sigurtà ġdida, id-duttrina tal-politika barranija tal-pajjiż ġiet parzjalment modifikata, u l-Isvezja għandha rwol aktar attiv fil-kooperazzjoni Ewropea tas-sigurtà. Fl-2022, bi tweġiba għall-invażjoni Russa tal-Ukrajna, l-Isvezja ddeċidiet li tingħaqad formalment mal-alleanza tan-NATO. L-Isvezja saret membru tan-NATO formalment fl-2024. Militari Fl-Isvezja, il-liġi hija infurzata minn diversi entitajiet tal-gvern. Il-pulizija Żvediża hija aġenzija tal-gvern li tittratta kwistjonijiet tal-pulizija. It-Task Force Nazzjonali hija unità SWAT nazzjonali fi ħdan il-forza tal-pulizija. Ir-responsabbiltajiet tas-Servizz ta' Sigurtà Svediż huma l-kontrospjunaġġ, l-attivitajiet kontra t-terroristi, il-protezzjoni tal-kostituzzjoni, u l-protezzjoni ta' oġġetti u nies sensittivi. Il-Försvarsmakten (Forzi Armati Żvediżi) hija aġenzija tal-gvern taħt il-Ministeru tad-Difiża Żvediż u hija responsabbli għall-operazzjonijiet fi żmien il-paċi tal-forzi armati Żvediżi. Il-kompitu ewlieni tal-aġenzija huwa li tħarreġ u tuża forzi għaż-żamma tal-paċi barra l-pajjiż, filwaqt li żżomm il-kapaċità fit-tul li tiffoka mill-ġdid fuq id-difiża tal-Isvezja f'każ ta' gwerra. Il-forzi armati huma maqsuma fl-Armata, Air Force u Navy. Il-kap tal-forzi armati huwa l-Kmandant Suprem (Överbefälhavaren, ÖB), l-ogħla uffiċjal ikkummissjonat fil-pajjiż. Sal-1974, ir-Re kien pro forma l-Kap Kmandant, iżda fir-realtà kien mifhum b'mod ċar matul is-seklu 20 li l-monarka ma kienx se jkollu rwol attiv bħala mexxej militari. Sat-tmiem tal-Gwerra Bierda, kważi l-irġiel kollha li laħqu l-età tas-servizz militari ġew abbozzati. F’dawn l-aħħar snin, in-numru ta' rekluti rġiel naqas b'mod drammatiku, filwaqt li n-numru ta' voluntiera nisa żdied bi ftit. Ir-reklutaġġ kien ġeneralment immirat biex jinstabu l-aktar rekluti motivati. Bil-liġi, is-suldati kollha li jservu barra għandhom ikunu voluntiera. Fl-1 ta' Lulju 2010, l-Isvezja temmet ir-reklutaġġ ta' rutina u saret forza kollha voluntiera sakemm ma jkunx meħtieġ għat-tħejjija tad-difiża. Il-forzi totali mqajma kienu jikkonsistu f'madwar 60,000 suldat, meta mqabbla mas-snin tmenin, qabel il-waqgħa tal-Unjoni Sovjetika, meta l-Isvezja setgħet tgħolli sa 1,000,000 membru tas-servizz. Madankollu, fil-11 ta' Diċembru 2014, minħabba tensjonijiet fiż-żona Baltika, il-Gvern Svediż reġa’ introduċa parti mis-sistema Svediża ta' reklutaġġ, taħriġ ta' aġġornament. Fit-2 ta' Marzu, 2017, il-gvern iddeċieda li jerġa' jintroduċi l-parti li jifdal tas-sistema ta' reklutaġġ Svediża, taħriġ militari bażiku. L-ewwel rekluti bdew it-taħriġ tagħhom fl-2018. Peress li l-liġi issa hija newtrali bejn is-sessi, kemm l-irġiel kif ukoll in-nisa jista' jkollhom iservu. L-Iżvezja ddeċidiet li ma tiffirmax it-trattat tan-NU dwar il-Projbizzjoni tal-Armi Nukleari. [176] L-unitajiet Żvediżi pparteċipaw f'operazzjonijiet taż-żamma tal-paċi fir-Repubblika Demokratika tal-Kongo, Ċipru, il-Bożnja u Ħerzegovina, il-Kosovo, il-Liberja, il-Libanu, l-Afganistan u ċ-Ċad. Ekonomija L-Isvezja hija t-12-il pajjiż l-aktar sinjur fid-dinja f'termini ta' PGD (prodott gross domestiku) per capita u ċ-ċittadini tagħha jgawdu livell għoli ta' għajxien. L-Isvezja hija ekonomija mħallta, orjentata lejn l-esportazzjoni. L-injam, l-enerġija idroelettrika u l-mineral tal-ħadid jikkostitwixxu l-bażi tar-riżorsi ta' ekonomija b'enfasi qawwija fuq il-kummerċ barrani. Is-settur tal-inġinerija tal-Isvezja jammonta għal 50% tal-produzzjoni u l-esportazzjonijiet, filwaqt li l-industriji tat-telekomunikazzjoni, tal-karozzi u farmaċewtiċi huma wkoll ta' importanza kbira. L-Isvezja hija d-disa' l-akbar esportatur ta' armi fid-dinja. L-agrikoltura tirrappreżenta 2% tal-PGD u l-impjiegi. Il-pajjiż huwa fost l-ogħla fil-penetrazzjoni tat-telefon u l-aċċess għall-Internet. It-trejdjunjins, l-assoċjazzjonijiet ta' min iħaddem u l-ftehimiet kollettivi jkopru parti kbira tal-impjegati fl-Isvezja. Il-kopertura għolja tal-ftehimiet kollettivi tinkiseb minkejja n-nuqqas ta' mekkaniżmi statali li jestendu l-ftehimiet kollettivi għal industriji jew setturi sħaħ. Kemm ir-rwol prominenti tan-negozjar kollettiv kif ukoll il-mod li bih tinkiseb ir-rata għolja ta' kopertura jirriflettu l-predominanza tal-awtoregolamentazzjoni (regolamentazzjoni mill-partijiet tas-suq tax-xogħol infushom). Meta' s-sistema Svediża ta' Ghent ġiet mibdula fl-2007, li rriżultat f'żieda sinifikanti fir-rati tal-fondi tal-qgħad, kien hemm tnaqqis sostanzjali fid-densità tal-unjins u l-fondi tal-qgħad. Fl-2010, il-koeffiċjent Gini tad-dħul tal-Isvezja kien it-tielet l-inqas fost il-pajjiżi żviluppati, b'0.25, kemmxejn ogħla mill-Ġappun u d-Danimarka, li jissuġġerixxi li l-Isvezja kellha inugwaljanza ta 'dħul baxx. Madankollu, il-koeffiċjent Gini tal-ġid tal-Isvezja, 0.853, kien it-tieni l-ogħla fil-pajjiżi żviluppati, u ogħla mill-medji Ewropej u tal-Amerika ta' Fuq, li jissuġġerixxi inugwaljanza għolja fil-ġid. Anke fuq il-bażi tad-dħul disponibbli, id-distribuzzjoni ġeografika tal-koeffiċjent Gini tal-inugwaljanza tad-dħul tvarja fi ħdan reġjuni u muniċipalitajiet differenti fl-Isvezja. Danderyd, barra Stokkolma, għandu l-ogħla koeffiċjent ta' inugwaljanza fid-dħul ta' Gini fl-Isvezja, b’0.55, filwaqt li Hofors qrib Gävle għandu l-inqas, b’0.25. Fi Stokkolma u Skåne u madwarhom, tnejn mir-reġjuni l-aktar densament popolati tal-Isvezja, il-koeffiċjent tad-dħul Gini huwa bejn 0.35 u 0.55. F'termini ta' struttura, l-ekonomija Svediża hija kkaratterizzata minn settur tal-manifattura kbir orjentat lejn l-esportazzjoni u bbażat fuq l-għarfien; settur tas-servizzi tan-negozju li qed jikber, iżda komparattivament żgħir; u, meta mqabbel ma' standards internazzjonali, settur kbir tas-servizzi pubbliċi. Organizzazzjonijiet kbar, kemm fis-settur tal-manifattura kif ukoll tas-servizzi, jiddominaw l-ekonomija Svediża. L-industrija tal-manifattura tat-teknoloġija għolja u medja-għolja tirrappreżenta 9.9% tal-PGD. L-akbar 20 kumpanija Żvediża rreġistrata (skont il-fatturat) fl-2007 kienu Volvo, Ericsson, Vattenfall, Skanska, Sony Ericsson Mobile Communications AB, Svenska Cellulosa Aktiebolaget, Electrolux, Volvo Personvagnar, TeliaSonera, Sandvik, Scania, ICA, Hennes & Mauritz, IKEA, Nordea, Preem, Atlas Copco, Securitas, Nordstjernan u SKF. Il-maġġoranza l-kbira tal-industrija Svediża hija kkontrollata privatament. Huwa stmat li 4.5 miljun residenti Svediżi huma impjegati, u madwar terz tal-forza tax-xogħol temm l-edukazzjoni terzjarja. F'termini ta' PGD fis-siegħa maħduma, l-Isvezja kienet id-disa' l-ogħla fid-dinja fl-2006, b'31 USD, meta mqabbla mat-22 USD ta' Spanja u l-35 USD tal-Istati Uniti. Il-PGD għal kull siegħa maħduma qed jikber 2.5% fis-sena għall-ekonomija kollha kemm hi u t-tkabbir bilanċjat tal-produttività f'termini kummerċjali huwa ta' 2%. Skont l-OECD, id-deregolamentazzjoni, il-globalizzazzjoni u t-tkabbir tas-settur tat-teknoloġija kienu muturi ewlenin tal-produttività. L-Iżvezja hija mexxejja dinjija fil-pensjonijiet privatizzati u l-problemi tal-finanzjament tal-pensjonijiet huma relattivament żgħar meta mqabbla ma’ ħafna pajjiżi oħra tal-Ewropa tal-Punent. Fl-2014 se jitnieda programm pilota biex tiġi ttestjata l-fattibilità ta' ġurnata tax-xogħol ta' sitt sigħat, mingħajr telf ta' paga, li jinvolvi persunal muniċipali ta' Gothenburg. Il-gvern Svediż qed jipprova jnaqqas l-ispejjeż tiegħu billi jnaqqas is-sigħat tal-leave tal-mard u jżid l-effiċjenza. Il-ħaddiem tipiku jirċievi 40% tal-ispejjeż tax-xogħol tiegħu wara l-feles tat-taxxa. It-taxxa totali miġbura mill-Isvezja bħala perċentwal tal-PGD tagħha laħqet il-quċċata ta '52.3% fl-1990. Il-pajjiż iffaċċja kriżi tal-proprjetà immobbli u bankarja fl-1990-1991, u konsegwentement għadda riformi tat-taxxa fl-1991 biex jimplimenta tnaqqis fir-rata tat-taxxa u l-espansjoni ta il-bażi tat-taxxa maż-żmien. Mill-1990, it-taxxi bħala perċentwal tal-PGD miġbur mill-Isvezja kienu qed jonqsu, u r-rati totali tat-taxxa għall-ogħla qligħ naqsu l-aktar. Fl-2010, 45.8% tal-PGD tal-pajjiż inġabar f'taxxi, it-tieni l-ogħla fost il-pajjiżi tal-OECD, u kważi d-doppju tal-perċentwali fl-Istati Uniti jew fil-Korea t'Isfel. L-impjiegi ffinanzjati mid-dħul mit-taxxi jammontaw għal terz tal-forza tax-xogħol Svediża, proporzjon sostanzjalment akbar milli fil-biċċa l-kbira tal-pajjiżi l-oħra. B'mod ġenerali, it-tkabbir tal-PGD kien mgħaġġel minn meta r-riformi, speċjalment dawk fis-settur tal-manifattura, ġew ippromulgati fil-bidu tad-disgħinijiet. L-Iżvezja hija r-raba' l-aktar ekonomija kompetittiva fid-dinja, skont il-Forum Ekonomiku Dinji fir-Rapport Globali tal-Kompetittività tiegħu 2012-2013. L-Iżvezja hija l-pajjiż bl-aħjar prestazzjoni fl-Indiċi tal-Ekonomija Ekoloġika tal-2014 (GGEI) L-Isvezja tinsab fir-raba’ fl-Annarju tal-Kompetittività Dinjija tal-IMD tal-2013. L-Iżvezja żżomm il-munita tagħha stess, il-krona Svediża (SEK). Ir-Riksbank Svediż – imwaqqaf fl-1668 u għalhekk l-eqdem bank ċentrali fid-dinja – bħalissa jiffoka fuq l-istabbiltà tal-prezzijiet, b'mira ta' inflazzjoni ta' 2%. Skont l-Istħarriġ Ekonomiku tal-OECD tal-2007 tal-Isvezja, l-inflazzjoni medja fl-Isvezja kienet waħda mill-inqas fost il-pajjiżi Ewropej minn nofs id-disgħinijiet, l-aktar minħabba d-deregolamentazzjoni u l-utilizzazzjoni rapida tal-globalizzazzjoni. L-akbar flussi kummerċjali huma mal-Ġermanja, Istati Uniti, Norveġja, Renju Unit, Danimarka u Finlandja. Enerġija Is-suq tal-enerġija tal-Isvezja huwa fil-biċċa l-kbira privatizzat. Is-suq tal-enerġija Nordiku huwa wieħed mill-ewwel swieq tal-enerġija liberalizzati fl-Ewropa u huwa nnegozjat fuq NASDAQ OMX Commodities Europe u Nord Pool Spot. Fl-2006, minn produzzjoni totali tal-elettriku ta' 139 TWh, l-elettriku mill-idroenerġija kien jammonta għal 61 TWh (44%) u l-enerġija nukleari pprovdiet 65 TWh (47%). Fl-istess ħin, l-użu ta' bijokarburanti, pit, eċċ. ipproduċiet 13 TWh (9%) ta' elettriku, filwaqt li l-enerġija mir-riħ ipproduċiet 1 TWh (1%). L-Isvezja kienet importatur nett tal-elettriku b'marġni ta' 6 TWh. Il-bijomassa tintuża prinċipalment biex tipproduċi sħana għal tisħin distrettwali u ċentrali u proċessi industrijali. L-Isvezja ngħaqdet mal-Aġenzija Internazzjonali tal-Enerġija fl-1974, wara li l-kriżi taż-żejt tal-1973 saħħet l-impenn tal-Isvezja biex tnaqqas id-dipendenza fuq il-fjuwils fossili importati. Biex tipproteġi kontra xokkijiet mhux mistennija fil-provvista taż-żejt u skont l-impenji internazzjonali meħuda permezz tal-IEA, l-Isvezja żżomm riżerva strateġika taż-żejt ta' mill-inqas 90 jum ta' importazzjonijiet netti taż-żejt. Minn Frar 2022, ir-riżervi taż-żejt tal-Isvezja ammontaw għal 130 jum ta' importazzjonijiet netti. L-Isvezja qalbet biex tiġġenera l-elettriku prinċipalment mill-enerġija idroelettrika u nukleari. Madankollu, l-użu tal-enerġija nukleari kien limitat. Fost affarijiet oħra, l-inċident ta’ Three Mile Island wassal lir-Riksdag biex jipprojbixxi impjanti nukleari ġodda. F'Marzu 2005, stħarriġ tal-opinjoni wera li 83% appoġġaw iż-żamma jew iż-żieda tal-enerġija nukleari. L-Isvezja hija meqjusa bħala mexxej globali fid-dekarbonizzazzjoni. Il-politiċi għamlu avviżi dwar it-tneħħija gradwali taż-żejt fl-Iżvezja, it-tnaqqis tal-enerġija nukleari, u investimenti ta' diversi biljuni ta' dollari fl-enerġija rinnovabbli u l-effiċjenza enerġetika. Il-pajjiż ilu għal ħafna snin isegwi strateġija ta' taxxi indiretti bħala strument ta' politika ambjentali, inklużi taxxi fuq l-enerġija b’mod ġenerali u taxxi fuq id-dijossidu tal-karbonju b'mod partikolari. L-Isvezja kienet l-ewwel nazzjon li implimentat l-ipprezzar tal-karbonju, u l-prezzijiet tal-karbonju tagħha għadhom l-ogħla fid-dinja mill-2020. Dan il-mudell intwera li huwa partikolarment effettiv fid-dekarbonizzazzjoni tal-ekonomija tan-nazzjon. Trasport L-Isvezja għandha 162,707 km (101,101 mi) ta 'toroq pavimentati u 1,428 km (887 mi) ta' awtostradi. Awtostradi jgħaddu mill-Iżvezja u minn fuq il-Pont Øresund lejn id-Danimarka. L-Iżvezja kellha traffiku fuq ix-xellug (vänstertrafik bl-Iżvediż) minn madwar 1736, iżda wara li r-Riksdag għadda leġiżlazzjoni fl-1963, il-bidla seħħet fit-3 ta’ Settembru, 1967, magħrufa bl-Iżvediż bħala Dagen H. Il-Metro ta' Stokkolma hija l-unika sistema taħt l-art ta' l-Isvezja u sservi l-belt ta' Stokkolma permezz ta' 100 stazzjon. Is-suq tat-trasport ferrovjarju huwa privatizzat, iżda għalkemm hemm ħafna kumpaniji privati, l-akbar operaturi jibqgħu proprjetà tal-istat. L-operaturi jinkludu SJ, Veolia Transport, Green Cargo, Tågkompaniet u Inlandsbanan. Ħafna mill-ferroviji huma proprjetà u ġestiti minn Trafikverket. Il-biċċa l-kbira tan-netwerks tat-tram ingħalqu fl-1967, iżda baqgħu ħajjin f'Norrköping, Stokkolma u Gothenburg, bin-netwerk tat-tram ta' Gothenburg ikun l-akbar. Linja ġdida tat-tramm infetħet f'Lund fit-13 ta' Diċembru 2020. L-akbar ajruporti jinkludu l-Ajruport ta' Stokkolma-Arlanda (16.1 miljun passiġġier fl-2009) 40 km (25 mi) fit-tramuntana ta' Stokkolma, l-Ajruport ta' Gothenburg-Landvetter (4.3 miljun passiġġier fl-2008) u l-Ajruport ta' Stokkolma-Skavsta (2.0 miljun passiġġier). L-Isvezja hija d-dar tal-akbar żewġ kumpaniji tal-port fl-Iskandinavja, Port of Göteborg AB (Gothenburg) u l-kumpanija transnazzjonali Copenhagen Malmö Port AB. L-ajruport l-aktar użat għal ħafna min-Nofsinhar tal-Isvezja huwa l-Ajruport ta' Kastrup jew Kopenħagen, li huwa biss 12-il minuta ride tal-ferrovija mill-eqreb stazzjon tal-ferrovija Żvediż, Hyllie. L-Iżvezja għandha wkoll bosta konnessjonijiet tal-laneċ għal diversi pajjiżi ġirien. Dan jinkludi rotta minn Umeå tul il-Golf tal-Botnia sa Vaasa fil-Finlandja. Hemm diversi konnessjonijiet miż-żona ta' Stokkolma madwar il-Baħar ta' Åland għal Mariehamn fuq Åland, kif ukoll Turku u Ħelsinki fuq il-kontinent Finlandiż u aktar lejn l-Estonja u San Pietruburgu fir-Russja. Ir-rotot tal-laneċ miż-żona ta' Stokkolma jgħaqqdu wkoll mal-Latvja u l-Polonja permezz tal-Baħar Baltiku. Il-portijiet tal-laneċ ta' Karlskrona u Karlshamn fix-Xlokk tal-Iżvezja jaqdu l-Polonja u l-Litwanja. Ystad u Trelleborg ħdejn il-ponta tan-Nofsinhar tal-Isvezja għandhom konnessjonijiet tal-laneċ mal-gżira Daniża ta’ Bornholm u l-portijiet Ġermaniżi ta' Sassnitz, Rostock u Travemünde, rispettivament, u l-laneċ jgħaddu lejn Świnoujście, il-Polonja, mit-tnejn. Trelleborg huwa l-aktar port tal-laneċ tal-Isvezja f'termini ta' piż li jinġarr bit-trakk. Minkejja l-ftuħ tal-konnessjoni fissa għad-Danimarka, il-Pont ta' Öresund, l-iktar rotta bieżla tal-laneċ tibqa’ l-konnessjoni qasira madwar l-iktar sezzjoni dejqa tal-Öresund bejn Helsingborg u l-port Daniż ta’ Helsingør, magħrufa bħala l-lanċa HH. Hemm aktar minn sebgħin tluq kuljum f'kull direzzjoni; Matul is-sigħat peak, lanċa titlaq kull ħmistax-il minuta. Portijiet aktar 'il fuq mill-kosta tal-punent Żvediża jinkludu Varberg, b'konnessjoni bil-lanċa madwar il-Kattegat sa Grenaa fid-Danimarka, u Gothenburg, li sservi lil Frederikshavn fit-tramuntana imbiegħda tad-Danimarka u Kiel fil-Ġermanja. Fl-aħħarnett, hemm laneċ minn Strömstad ħdejn il-fruntiera Norveġiża għal destinazzjonijiet madwar il-Fjord Oslo fin-Norveġja. L-Isvezja għandha żewġ linji nazzjonali tal-laneċ b'vapuri kbar, li jgħaqqdu Gotland mal-kontinent. Il-linji jitilqu mill-port ta' Visby fuq il-gżira u l-laneċ ibaħħru lejn Oskarshamn jew Nynäshamn. Laneċ tal-karozzi iżgħar jgħaqqad il-gżira ta' Ven f'Øresund ma' Landskrona. Politika pubblika L-Isvezja għandha wieħed mill-istati soċjali l-aktar żviluppati fid-dinja. Skont rapport tal-OECD tal-2012, il-pajjiż kellu t-tieni l-ogħla infiq soċjali pubbliku bħala perċentwal tal-PGD tiegħu wara Franza, u t-tielet l-ogħla nefqa soċjali totali (pubblika u privata), bi 30.2% tal-PGD tiegħu, wara Franza u il-Belġju. L-Isvezja nefqet 6.3% tal-PGD tagħha, id-disa’ l-ogħla fost l-34 pajjiż tal-OECD, biex tipprovdi aċċess ugwali għall-edukazzjoni. Fuq il-kura tas-saħħa, il-pajjiż nefaq 10.0% tal-PGD totali tiegħu, it-tnax l-ogħla. Storikament, l-Isvezja pprovdiet appoġġ qawwi għall-kummerċ ħieles (ħlief fl-agrikoltura) u, fil-biċċa l-kbira, drittijiet ta' proprjetà relattivament b’saħħithom u stabbli (kemm privati ​​kif ukoll pubbliċi), għalkemm xi ekonomisti nnutaw li l-Isvezja ppromwoviet industriji b’tariffi u użat Sussidjati Pubblikament. R&D matul is-snin kritiċi bikrin tal-industrijalizzazzjoni tal-pajjiż. L-Isvezja hija waħda mill-aktar ugwalitarji u żviluppati fuq il-pjaneta. It-tkabbir kostanti tal-istat soċjali wassal lill-Isvediżi biex jiksbu livelli bla preċedent ta' mobilità soċjali u kwalità tal-ħajja (sal-lum, l-Isvezja b’mod konsistenti tikklassifika fil-quċċata tal-klassifika tas-saħħa, il-litteriżmu u l-iżvilupp uman), ferm qabel xi pajjiżi aktar sinjuri. L-Iżvezja adottat relattivament malajr politiki neoliberali, bħall-privatizzazzjoni, il-finanzalizzazzjoni u d-deregolamentazzjoni, meta mqabbla ma 'pajjiżi bħal Franza. Il-gvern Svediż attwali jkompli x-xejra ta' tibdil moderat ta' riformi soċjali preċedenti. It-tkabbir kien akbar milli f'ħafna pajjiżi oħra tal-UE-15. Minn nofs is-snin tmenin, l-Isvezja kellha l-aktar tkabbir mgħaġġel fl-inugwaljanza minn kwalunkwe nazzjon żviluppat, skont l-OECD. Dan ġie attribwit fil-biċċa l-kbira għat-tnaqqis tal-benefiċċji tal-istat u bidla lejn il-privatizzazzjoni tas-servizzi pubbliċi. Madankollu, jibqa 'ħafna aktar ugwalitarju minn ħafna nazzjonijiet. L-Isvezja adottat politiki agrikoli tas-suq ħieles fl-1990. Sa mis-snin tletin, is-settur agrikolu kien suġġett għal kontrolli tal-prezzijiet. F'Ġunju 1990, ir-Riksdag ivvota favur politika agrikola ġdida li mmarkat bidla sinifikanti mill-kontrolli tal-prezzijiet. Bħala riżultat, il-prezzijiet tal-ikel naqsu xi ftit. Madankollu, il-liberalizzazzjonijiet malajr saru irrilevanti minħabba li ġew imposti kontrolli agrikoli tal-UE. Fl-2015 u fl-2016, 69 fil-mija tal-ħaddiema impjegati kienu organizzati f'unjins. Id-densità tal-unjins fl-2016 kienet ta' 62 % fost il-ħaddiema manwali (il-biċċa l-kbira tagħhom fil-Konfederazzjoni Svediża tat-Trade Unions, LO) u 75 % fost il-ħaddiema tal-għonq abjad (il-biċċa l-kbira tagħhom fil-Konfederazzjoni Svediża tal-Impjegati Professjonali, TCO, u l-Konfederazzjoni Svediża). tal-Assoċjazzjonijiet Professjonali, SACO). L-Isvezja għandha fondi tal-qgħad tal-unjins appoġġjati mill-istat (sistema ta' Ghent). L-unjins għandhom id-dritt li jeleġġu żewġ rappreżentanti fil-bord tad-diretturi fil-kumpaniji Żvediżi kollha b'aktar minn 25 impjegat. L-Isvezja għandha numru relattivament għoli ta' leave tal-mard għal kull ħaddiem fl-OECD: il-ħaddiem medju jitlef 24 jum minħabba mard. Ir-rata tal-qgħad kienet ta' 7.2% f’Mejju 2017, filwaqt li r-rata tal-impjiegi kienet ta' 67.4%, b’forza tax-xogħol li tikkonsisti f'4,983,000 persuna u 387,000 qiegħda. Il-qgħad fost iż-żgħażagħ (ta' 24 sena u inqas) fl-2012 kien ta' 24.2 %, u b’hekk l-Isvezja kienet il-pajjiż tal-OECD bl-ogħla proporzjon ta' qgħad fost iż-żgħażagħ meta mqabbel mal-qgħad ġenerali. Xjenza u teknoloġija Fis-seklu 18 bdiet ir-rivoluzzjoni xjentifika fl-Isvezja. Sa dak iż-żmien, il-progress tekniku ġie prinċipalment mill-Ewropa kontinentali. Fl-1739 twaqqfet l-Akkademja Rjali Svediża tax-Xjenzi, b'bħalhom Carl Linnaeus u Anders Celsius bħala l-ewwel membri tagħha. Gustaf Dalén waqqaf AGA u rċieva l-Premju Nobel għall-valv solari tiegħu. Alfred Nobel ivvinta d-dinamita u stabbilixxa l-Premjijiet Nobel. Lars Magnus Ericsson waqqaf il-kumpanija li ġġib ismu, Ericsson, li tibqa’ waħda mill-akbar kumpaniji tat-telekomunikazzjoni fid-dinja. Jonas Wenström kien wieħed mill-pijunieri tal-kurrent alternanti u, flimkien ma 'Nikola Tesla, huwa kkreditat li kien wieħed mill-inventuri tas-sistema elettrika bi tliet fażijiet. L-industrija tal-inġinerija tradizzjonali tibqa' sors importanti ta' invenzjonijiet Svediżi, iżda l-farmaċewtiċi, l-elettronika u industriji oħra ta' teknoloġija avvanzata qed jaqilgħu l-art. Tetra Pak kienet invenzjoni għall-ħażna ta 'ikel likwidu, ivvintata minn Erik Wallenberg. Losec, mediċina għall-ulċera, kienet l-iktar droga li nbiegħet fid-dinja fis-snin 90 u ġiet żviluppata minn AstraZeneca. Aktar reċentement, Håkan Lans ivvinta s-Sistema ta' Identifikazzjoni Awtomatika, standard globali għan-navigazzjoni marittima u ta' l-avjazzjoni ċivili. Parti kbira mill-ekonomija Svediża sal-lum hija bbażata fuq l-esportazzjoni ta' invenzjonijiet tekniċi. Skont l-Uffiċċju tal-Privattivi u tat-Trademarks tal-Istati Uniti, fl-2014 l-inventuri Svediżi kellhom 47,112 privattiva fl-Istati Uniti. Bħala nazzjon, għaxar pajjiżi oħra biss għandhom aktar privattivi mill-Isvezja. Flimkien, is-setturi pubbliċi u privati ​​tal-Isvezja jonfqu aktar minn 3.5% tal-PDG fuq ir-riċerka u l-iżvilupp (R&D) kull sena, u b'hekk l-Isvezja ssir it-tieni l-akbar pajjiż għall-investiment fl-R&D bħala perċentwali tal-PGD tad-dinja. Għal bosta deċennji, il-gvern Svediż ipprijoritizza attivitajiet xjentifiċi u ta' R&D. Bħala persentaġġ tal-PGD, il-gvern Żvediż jonfoq l-aktar fuq ir-riċerka u l-iżvilupp. L-Isvezja hija l-pajjiż Ewropew bl-ogħla numru ta’ xogħlijiet xjentifiċi ppubblikati per capita. Is-Sors Ewropew ta' Spallazzjoni (ESS) kien skedat li jibda l-operazzjonijiet inizjali fl-2019, bil-kostruzzjoni li għandha titlesta fl-2025. L-ESS se jarmu raġġ tan-newtroni madwar 30 darba aktar b'saħħtu minn kwalunkwe faċilità eżistenti tas-sors tan-newtroni llum. Il-MAX IV, li jiswa madwar SEK 3 biljun, ġie inawgurat fil-21 ta 'Ġunju 2016. Iż-żewġ faċilitajiet għandhom implikazzjonijiet importanti għar-riċerka tal-materjali. L-Isvezja kklassifikat fit-tielet post fl-Indiċi tal-Innovazzjoni Globali fl-2022 u fit-tieni post fl-2023. Ġestjoni tal-iskart L-Isvezja hija magħrufa għas-sistema effiċjenti tagħha għall-immaniġġjar tal-iskart. 0.7% biss tal-iskart domestiku totali jiġi eliminat u l-bqija jerġa' jintuża. Madwar 52% tal-iskart tiegħu jintuża għall-produzzjoni tal-enerġija (jiġifieri maħruq) u 47% huwa riċiklat. Madwar żewġ miljun tunnellata ta' skart huma importati minn pajjiżi ġirien biex isiru prodotti ta' riċiklaġġ kosteffettivi. Skont ir-rapport tal-2023, l-Isvezja ġġenerat €1.7 biljun fl-2020 (l-ogħla valur s'issa kien €1.98 biljun fl-2016) mir-riċiklaġġ tal-iskart. Ix-xogħlijiet jitwettqu prinċipalment permezz tal-organizzazzjoni pubblika, Swedish Waste Management (Avfall Sverige). Taxxi Sa mill-aħħar tas-sittinijiet, l-Isvezja kellha l-ogħla rata ta' taxxa (bħala perċentwal tal-PGD) fid-dinja industrijalizzata, għalkemm illum id-distakk naqas u d-Danimarka qabżet lill-Isvezja bħala l-ogħla pajjiż intaxxat fost il-pajjiżi żviluppati. L-Isvezja għandha skala ta' taxxa progressiva f’żewġ stadji b’taxxa muniċipali fuq id-dħul ta' madwar 30 % u taxxa statali addizzjonali għal dħul għoli ta' 20-25 % meta salarju jaqbeż madwar 320,000 SEK fis-sena. It-taxxi tal-pagi huma 32%. Barra minn hekk, VAT nazzjonali ta' 25% tiżdied ma' ħafna affarijiet mixtrija minn ċittadini privati. Ċerti oġġetti huma suġġetti għal taxxi addizzjonali, pereżempju l-elettriku, il-gażolina/diżil u xorb alkoħoliku. Fl-2007, id-dħul totali mit-taxxa kien 47.8% tal-PGD, it-tieni l-ogħla piż tat-taxxa fost il-pajjiżi żviluppati, niżel minn 49.1% fl-2006. L-infiq tas-settur pubbliku jammonta għal 53% tal-PGD. L-impjegati statali u muniċipali jiffurmaw madwar terz tal-forza tax-xogħol, ħafna aktar milli fil-biċċa l-kbira tal-pajjiżi tal-Punent. Id-Danimarka biss għandha settur pubbliku akbar (38 % tal-forza tax-xogħol Daniża). L-infiq tat-trasferiment huwa għoli wkoll. Bħala medja, 27% tal-flus tal-kontribwenti fl-Isvezja jmorru għall-edukazzjoni u l-kura tas-saħħa, filwaqt li 5% imorru għall-pulizija u l-militar, u 42% għas-sigurtà soċjali. Pensjonijiet Ir-residenti kollha tal-Isvezja jirċievu pensjoni tal-istat. L-Aġenzija Żvediża tal-Pensjonijiet hija responsabbli għall-pensjonijiet. Nies li ħadmu fl-Iżvezja, iżda marru joqogħdu f'pajjiż ieħor, jistgħu wkoll jirċievu l-pensjoni Żvediża. Hemm diversi tipi ta' pensjonijiet fl-Iżvezja: pensjonijiet professjonali u privati, u pensjonijiet nazzjonali tal-irtirar. Persuna tista' tirċievi taħlita tat-tipi differenti ta' pensjonijiet. Demografija Il-popolazzjoni residenti totali tal-Isvezja kienet 10,377,781 minn Ottubru 2020. Il-popolazzjoni qabżet l-10 miljun għall-ewwel darba nhar il-Ġimgħa, 20 ta' Jannar, 2017. Id-densità medja tal-popolazzjoni hija ftit aktar minn 25 ruħ kull km² (65 kull mil kwadru), b'1,437 ruħ kull km² f'lokalitajiet (settlement kontinwu b'mill-inqas 200 abitant). 87% tal-popolazzjoni tgħix f'żoni urbani, li jkopru 1.5% tal-wiċċ kollu tal-art. 63% tal-Isvediżi jgħixu f'żoni urbani kbar. Huwa sostanzjalment ogħla fin-nofsinhar milli fit-tramuntana. Il-kapitali, Stokkolma, għandha popolazzjoni muniċipali ta' madwar 950,000 abitant (b'1.5 miljun fiż-żona urbana u 2.3 miljun fiż-żona metropolitana). It-tieni u t-tielet l-akbar bliet huma Gothenburg u Malmö. Barra mill-ibliet il-kbar, żoni b'densità ta' popolazzjoni notevolment ogħla jinkludu l-parti agrikola ta' Östergötland, il-kosta tal-punent, iż-żona madwar il-Lag Mälaren, u ż-żona agrikola madwar Uppsala. Norrland, li jkopri madwar 60% tat-territorju Svediż, għandu densità ta' popolazzjoni baxxa ħafna (inqas minn 5 persuni għal kull kilometru kwadru). Il-muntanji u ż-żoni kostali l-aktar imbiegħda huma kważi mhux popolati. Hemm ukoll densità baxxa ta' popolazzjoni f'partijiet kbar tal-punent ta' Svealand, kif ukoll fin-Nofsinhar u ċ-ċentru ta' Småland. Żona magħrufa bħala Finnveden, li tinsab fil-Lbiċ ta 'Småland, u prinċipalment taħt is-57 parallel, tista' wkoll titqies kważi vojta mill-popolazzjoni. M'hemm l-ebda statistika uffiċjali dwar l-etniċità, iżda skont Statistics Sweden, 2,752,572 (26%) abitant tal-Isvezja kienu ta 'oriġini barranija fl-2021, definiti bħala mwielda barra mill-pajjiż jew imwielda fl-Isvezja biż-żewġ ġenituri mwielda barra. Minn dawn l-abitanti, 2,090,503 persuna twieldu barra l-pajjiż u 662,069 persuna twieldu fl-Isvezja minn ġenituri mwielda barra. Barra minn hekk, 805,340 persuna kellhom ġenitur wieħed imwieled barra mill-pajjiż u l-ġenitur l-ieħor imwieled fl-Isvezja. L-Isvezja tirrikonoxxi uffiċjalment ħames gruppi minoritarji: Lhud, Roma, Sami, Finlandiżi u Turners. L-Isvezja għandha waħda mill-eqdem popolazzjonijiet fid-dinja, b'età medja ta' 41.1 sena. Lingwa Il-lingwa uffiċjali tal-Iżvezja hija l-Isvediż, lingwa Ġermanika tat-Tramuntana, relatata mad-Daniż u n-Norveġiż u tixbaħ ħafna mad-Daniż u n-Norveġiż, iżda differenti fil-pronunzja u l-ortografija. Id-djaletti mitkellma fi Skåne, l-aktar parti tan-nofsinhar tal-pajjiż, huma influwenzati mid-Daniż minħabba li r-reġjun kien tradizzjonalment parti mid-Danimarka u bħalissa jinsab qrib tiegħu. Iżvezja Il-Finlandiżi huma l-akbar minoranza lingwistika fl-Isvezja, li jinkludu madwar 5% tal-popolazzjoni tal-pajjiż, u l-Finlandiż huwa rikonoxxut bħala lingwa minoritarja. Flimkien mal-Finlandiż, erba' lingwi minoritarji oħra huma wkoll rikonoxxuti: Meänkieli, Sami, Romani u Jiddix. L-Iżvediż sar il-lingwa uffiċjali tal-Iżvezja fl-1 ta' Lulju, 2009, meta ġiet implimentata liġi ġdida dwar il-lingwa. Il-kwistjoni dwar jekk l-Iżvediż għandux jiġi ddikjarat lingwa uffiċjali kienet tqajmet fil-passat, u r-Riksdag ivvota dwar il-kwistjoni fl-2005, iżda l-proposta falliet għal ftit. Fi gradi differenti, il-biċċa l-kbira tal-Iżvediżi, speċjalment dawk li twieldu wara t-Tieni Gwerra Dinjija, jifhmu u jitkellmu bl-Ingliż, minħabba r-rabtiet kummerċjali, il-popolarità tal-ivvjaġġar barrani, influwenza qawwija Anglo-Amerikana, u t-tradizzjoni tas-sottotitoli minflok l-ispettakli tat-televiżjoni barranin u films, u x-xebh relattiv taż-żewġ lingwi, li jagħmel it-tagħlim tal-Ingliż aktar faċli. Fi stħarriġ tal-2005 mill-Eurobarometer, 89% tal-Isvediżi rrappurtaw li kellhom il-kapaċità li jitkellmu bl-Ingliż. L-Ingliż sar suġġett obbligatorju għall-istudenti tal-iskola sekondarja li jistudjaw ix-xjenzi naturali sa' mill-1849, u kien suġġett obbligatorju għall-istudenti Svediżi kollha mill-aħħar tas-snin erbgħin Il-biċċa l-kbira tal-istudenti jistudjaw ukoll lingwa waħda u, xi kultant, żewġ lingwi addizzjonali. Xi Daniżi u Norveġiżi huma' wkoll mgħallma bħala parti mill-korsijiet Svediżi għal kelliema nattivi. Minħabba l-intelliġibilità reċiproka wiesgħa bejn it-tliet lingwi Skandinavi kontinentali, kelliema Svediżi spiss jużaw il-lingwa nattiva tagħhom meta' jżuru jew jgħixu fin-Norveġja jew id-Danimarka. Reliġjon Qabel is-seklu 11, l-Iżvediżi żammew mal-paganiżmu Norveġiż, jaduraw lill-allat Æsir, iċċentrat fuq it-Tempju ta' Uppsala. Bil-Kristjanizzazzjoni fis-seklu 11, il-liġijiet tal-pajjiż inbidlu, u jipprojbixxu l-qima ta' deities oħra sal-aħħar tas-seklu 19. Wara r-Riforma Protestanta fl-1530s, l-awtorità tal-Knisja Kattolika Rumana ġiet abolita u l-Luteraniżmu sar mifrux. L-adozzjoni tal-Luteraniżmu tlestiet fis-Sinodu ta' Uppsala fl-1593, u saret ir-reliġjon uffiċjali. Matul l-era ta' wara r-Riforma, ġeneralment magħrufa bħala l-perjodu tal-Ortodossija Luterana, gruppi żgħar ta' nies mhux Luterani, speċjalment l-Olandiżi Kalvinisti, il-Knisja Moravjana, u l-Huguenots Franċiżi kellhom rwol importanti fil-kummerċ u l-industrija, u kienu tollerati fis-skiet . Is-Sami oriġinarjament kellhom ir-reliġjon xamanika tagħhom stess, iżda ġew ikkonvertiti għal-Luteraniżmu minn missjunarji Svediżi fis-sekli 17 u 18. Bil-liberalizzazzjonijiet reliġjużi tal-aħħar tas-seklu 18, dawk li jemmnu ta' twemmin ieħor, bħall-Ġudaiżmu u l-Kattoliċiżmu Ruman, tħallew jgħixu u jaħdmu liberament fil-pajjiż. Madankollu, sal-1860 baqa' illegali li l-Luterani jikkonvertu għal reliġjon oħra. Is-seklu 19 ra l-wasla ta' diversi knejjes evanġeliċi ħielsa u, lejn l-aħħar tas-seklu, is-sekulariżmu, li wassal lil ħafna biex jitbiegħdu mir-ritwali tal-knisja. It-tluq mill-Knisja tal-Isvezja sar legali bl-hekk imsejjaħ Att dwar id-Dissidenti tal-1860, iżda biss taħt id-dispożizzjoni li tidħol f'denominazzjoni Kristjana oħra. Id-dritt li tibqa' barra minn kwalunkwe denominazzjoni reliġjuża ġie stabbilit formalment fl-Att dwar il-Libertà tar-Reliġjon fl-1951. Fl-2000, il-Knisja tal-Isvezja sseparat mill-istat. L-Iżvezja kienet it-tieni pajjiż Nordiku li ċediet mill-Knisja Statali tagħha (wara li l-Finlandja għamlet dan bil-Liġi tal-Knisja tal-1869). Fl-aħħar tal-2022, 52.8% tal-Isvediżi kienu jappartjenu għall-Knisja tal-Isvezja; dan in-numru ilu jonqos b'1 sa 2 punti perċentwali kull sena mill-2001. Madwar 2% tal-membri tal-knisja jattendu regolarment is-servizzi tal-Ħadd. Ir-raġuni għan-numru kbir ta' membri inattivi hija parzjalment li, sal-1996, it-tfal awtomatikament saru membri mat-twelid jekk mill-inqas ġenitur wieħed kien membru. Mill-1996, tfal u adulti biss li jitgħammdu jsiru membri. Madwar 275,000 Żvediżi llum huma membri ta' diversi knejjes Protestanti ħielsa evanġeliċi (fejn l-attendenza tal-kongregazzjoni hija ħafna ogħla), u minħabba l-immigrazzjoni reċenti, issa hemm madwar 100,000 Kristjan Ortodossi tal-Lvant u 92,000 Kattoliku Ruman li jgħixu fl-Isvezja. 30% huma "xejn" jew "mhux speċifikati." 8% huma "oħrajn" (minbarra l-Knisja tal-Isvezja). L-ewwel kongregazzjoni Musulmana twaqqfet fl-1949. Il-preżenza tal-Islam fl-Isvezja kienet marġinali sas-sittinijiet, meta l-Isvezja bdiet tirċievi immigranti mill-Balkani u t-Turkija. L-immigrazzjoni sussegwenti mill-Afrika ta' Fuq u l-Lvant Nofsani żiedet il-popolazzjoni Musulmana stmata għal 600,000 ruħ. Madankollu, madwar l- 2010 madwar 110,000 biss kienu membri ta' kongregazzjoni. Saħħa Fl-Isvezja, il-kura tas-saħħa hija ffinanzjata prinċipalment mit-taxxi, hija universali għaċ-ċittadini kollha, u hija deċentralizzata, għalkemm il-kura tas-saħħa privata teżisti wkoll. Is-sistema tal-kura tas-saħħa fl-Isvezja hija ffinanzjata prinċipalment permezz ta' taxxi miġbura mill-kunsilli reġjonali u l-muniċipalitajiet. B'kollox 21 kunsill huma responsabbli mill-kura primarja u fl-isptarijiet fil-pajjiż. Il-kura tas-saħħa privata hija rarità fl-Iżvezja, u anke dawk l-istituzzjonijiet privati ​​joperaw taħt il-kontroll tal-kunsilli lokali. Il-kunsilli tal-belt jirregolaw ir-regoli u l-istabbiliment ta 'kliniċi privati ​​possibbli. Filwaqt li f’ħafna pajjiżi oħra l-kura għall-anzjani jew dawk li għandhom bżonn għajnuna psikjatrika ssir privatament, fl-Isvezja, awtoritajiet lokali ffinanzjati pubblikament huma responsabbli minn dan it-tip ta' kura. Il-kura tas-saħħa fl-Isvezja hija ta' kwalità simili għal pajjiżi żviluppati oħra. L-Isvezja hija fost l-aqwa ħames pajjiżi għal mortalità baxxa tat-trabi. Tikklassifika wkoll ħafna għall-għomor tal-ħajja u l-ilma tajjeb għax-xorb. Fl-2018, is-saħħa u l-kura medika ammontaw għal madwar 11% tal-PGD. Edukazzjoni Tfal bejn sena u 5 snin huma garantiti post fi kindergarten pubbliku (Svediż: förskola jew, b'mod kolokwali, dagis). Bejn is-6 u s-16-il sena, it-tfal jattendu skola komprensiva obbligatorja. Fil-Programm għall-Valutazzjoni Internazzjonali tal-Istudenti (PISA), studenti Żvediżi ta' 15-il sena jiksbu punteġġi qrib il-medja tal-OECD. Wara li jlestu d-disa' grad, madwar 90% tal-istudenti jkomplu bi skola sekondarja għolja ta' tliet snin (gymnasium), li tista’ twassal kemm għal kwalifika tax-xogħol kif ukoll għall-eliġibilità għad-dħul fl-università. Is-sistema tal-iskola hija fil-biċċa l-kbira ffinanzjata mit-taxxi. Il-gvern Svediż jittratta l-iskejjel pubbliċi u indipendenti bl-istess mod billi jintroduċi vawċers edukattivi fl-1992, li jagħmilha wieħed mill-ewwel pajjiżi fid-dinja wara l-Olanda. Kulħadd jista' jistabbilixxi skola għall-profitt u l-muniċipalità trid tħallas skejjel ġodda l-istess ammont li jirċievu l-iskejjel muniċipali. L-ikla tal-iskola hija b'xejn għall-istudenti kollha fl-Iżvezja, u l-provvista tal-kolazzjon hija mħeġġa wkoll. Fl-Isvezja hemm diversi universitajiet u kulleġġi, li l-eqdem u l-akbar minnhom jinsabu f'Uppsala, Lund, Gothenburg u Stokkolma. Fl-2000, 32% tal-Iżvediżi kellhom lawrja universitarja, u b'hekk il-pajjiż kien il-ħames fil-OECD f'dik il-kategorija. Bħal f'pajjiżi Ewropej oħra, il-gvern jissussidja wkoll it-tagħlimta' studenti internazzjonali li qed isegwu studji universitarji f'istituzzjonijiet Svediżi, għalkemm abbozz ta' liġi li għadda reċentement fir-Riksdag se jillimita dan is-sussidju għal studenti minn pajjiżi taż-ŻEE u l-Isvizzera. L-influss kbir ta' immigranti fl-iskejjel Żvediżi ġie kkwotat bħala parti kbira mir-raġuni għaliex l-Isvezja naqset aktar minn kwalunkwe pajjiż Ewropew ieħor fir-rankings internazzjonali PISA. Universitajiet L-Isvezja għandha 42 università. Is-sistema edukattiva tal-Isvezja hija ċċentrata fuq l-istudenti, għalhekk l-inizjattiva personali u l-ħsieb indipendenti huma vvalutati. Fl-universitajiet Svediżi, l-istudenti huma meħtieġa li jipparteċipaw b'mod attiv f'lekċers, seminars u diskussjonijiet fi gruppi. Fl-Isvezja, universitajiet kbar joffru ħafna mill-programmi tal-masters tagħhom bl-Ingliż. Il-grad idum 3 snin. Kultura Mużika Saru tentattivi storiċi biex tinħoloq mill-ġdid mużika Nordika bbażata fuq strumenti misjuba fis-siti tal-Viking. L-istrumenti użati kienu l-lur (tip ta' tromba), strumenti sempliċi tal-korda, flawtijiet tal-injam u tnabar. L-Isvezja għandha xena mużikali folkloristika sinifikanti. Joik, tip ta' mużika Sami, hija kanzunetta li hija parti mill-ispiritwalità animista tradizzjonali Sami. Kompożituri notevoli jinkludu Carl Michael Bellman u Franz Berwald. L-Isvezja għandha wkoll tradizzjoni importanti ta' mużika korali. Minn popolazzjoni ta' 9.5 miljun abitant, huwa stmat li bejn ħames mija u sitt mitt elf ruħ ikantaw f'korijiet. Fl-2007, b'aktar minn $800 miljun fi dħul, l-Isvezja kienet it-tielet l-akbar esportatur tal-mużika fid-dinja, qabeż biss mill-Istati Uniti u r-Renju Unit. Skont sors wieħed, fl-2013, l-Isvezja tipproduċi l-aktar hits per capita fid-dinja. charts, segwit mir-Renju Unit u l-Isvezja għandha xena jazz pjuttost vivaċi. Iċ-Ċentru Svediż ta' Riċerka dwar il-Jazz u l-Mużika Folk ippubblika ħarsa ġenerali lejn il-jazz fl-Isvezja minn Lars Westin. Arkitettura Qabel is-seklu 13, kważi l-bini kollu kien magħmul mill-injam, iżda dalwaqt intuża l-ġebel. L-ewwel bini tal-ġebel Żvediż huma l-knejjes Rumani fil-kampanja. Dawn jinkludu l-Katidral ta' Lund tas-seklu 11 u l-Knisja ta' Dalby kemmxejn aktar reċenti, iżda wkoll ħafna knejjes Gotiċi bikrin mibnija b’influwenzi tal-Lega Hanseatic, bħal dawk f'Ystad, Malmö u Helsingborg. Inbnew ukoll katidrali f'partijiet oħra tal-Iżvezja biex jilqgħu l-isqfijiet Żvediżi. Il-Katidral ta' Skara huwa mibni minn briks mis-seklu 14 u l-Katidral ta' Uppsala mis-seklu 15. Fl-1230 tpoġġew il-pedamenti tal-Katidral ta' Linköping, li l-materjal tiegħu kien ġebla tal-franka, iżda l-kostruzzjoni ħadet madwar 250 sena biex titlesta. Fost l-eqdem strutturi hemm ukoll xi fortizzi importanti u bini storiku ieħor bħal Borgholm Castle, Halltorps Manor u Eketorp Fortress fuq il-gżira ta' Öland, Nyköping Fortress u l-ħajt tal-belt ta' Visby. Fl-1520s, ir-Re Gustav Vasa beda l-bini ta' mansions kbar, kastelli u fortizzi. Fost l-aktar magnífico hemm il-Kastell ta' Kalmar, il-Kastell ta' Gripsholm u l-Kastell ta' Vadstena. Fiż-żewġ sekli li ġejjin, l-Isvezja kienet ikkaratterizzata minn arkitettura Barokka u, aktar tard, Rococo. Fost l-aktar proġetti notevoli ta' dak iż-żmien kien hemm il-belt ta' Karlskrona, li issa wkoll ġiet iddikjarata Sit ta' Wirt Dinji, u l-Palazz ta' Drottningholm. Il-wirja ta' Stokkolma, li mmarkat il-bidu tal-funzjonaliżmu, jew funkis kif sar magħruf, ħarġet għall-ewwel darba fl-1930; l-istil beda jiddomina fid-deċennji ta' wara. Xi proġetti notevoli ta' dan it-tip kienu l-Programm Miljun, li offra akkomodazzjoni affordabbli f'kumplessi kbar ta' appartamenti. L-Avicii Arena, li tinsab fi Stokkolma, hija l-akbar bini emisferiku fuq il-pjaneta. Il-koppla tagħha għandha dijametru ta' 110 metru u l-kostruzzjoni tagħha ħadet sentejn u nofs. Midja L-Iżvediżi huma fost l-akbar konsumaturi ta' gazzetti fid-dinja u kważi kull belt għandha gazzetta lokali. Il-gazzetti ewlenin ta' filgħodu ta' kwalità tal-pajjiż huma Dagens Nyheter (liberali), Göteborgs-Posten (liberali), Svenska Dagbladet (liberali konservattiv) u Sydsvenska Dagbladet (liberali). L-akbar żewġ tabloids filgħaxija huma Aftonbladet (soċjal demokratiku) u Expressen (liberali). Il-gazzetta internazzjonali ta' filgħodu b'xejn u appoġġjata mir-reklamar, Metro International, twaqqfet fi Stokkolma, l-Isvezja. L-aħbarijiet tal-pajjiż huma ppubblikati bl-Ingliż, fost oħrajn, minn The Local (liberali). Għal żmien twil, il-kumpaniji tax-xandir pubbliku żammew monopolju fuq ir-radju u t-televiżjoni fl-Isvezja. Xandiriet tar-radju ffinanzjati mil-liċenzja bdew fl-1925. It-tieni netwerk tar-radju inħoloq fl-1954 u t-tielet netwerk tnieda fl-1962, b'reazzjoni għall-istazzjonijiet tal-pirati. Fl-1979, ir-radju tal-komunità mingħajr skop ta' qligħ kien permess u fl-1993 beda r-radju lokali kummerċjali. Is-servizz televiżiv iffinanzjat minn liċenzja ġie mniedi uffiċjalment fl-1956. It-tieni kanal, TV2, ġie mniedi fl-1969. Dawn iż-żewġ kanali (imħaddma minn Sveriges Television mill-aħħar tas-snin sebgħin) kellhom monopolju sas-snin tmenin, meta t-televiżjoni bil-kejbil u bis-satellita kienu disponibbli. . L-ewwel servizz bis-satellita bil-lingwa Svediż kien TV3, li beda jxandar minn Londra fl-1987. Kien segwit minn Kanal 5 fl-1989 (dak iż-żmien magħruf bħala Nordic Channel) u TV4 fl-1990. TV4 beda xandiriet terrestri fl-1992, u sar l-ewwel kanal privat biex jittrasmetti kontenut televiżiv mill-intern tal-pajjiż. Madwar nofs il-popolazzjoni hija konnessa mat-televiżjoni bil-kejbil. It-televiżjoni diġitali terrestri bdiet topera fl-Isvezja fl-1999. Letteratura L-Isvezja għandha ħafna awturi ta' fama dinjija, fosthom August Strindberg, Astrid Lindgren, u r-rebbieħa tal-Premju Nobel Selma Lagerlöf u Harry Martinson. B'kollox, ingħataw seba' Premji Nobel fil-Letteratura lill-Iżvediżi. L-ewwel test letterarju tal-Isvezja huwa r-runestone Rök, imnaqqax matul l-Età tal-Vikingi madwar is-sena 800 AD Bil-konverżjoni tal-art għall-Kristjaneżmu madwar is-sena 1100 wara Kristu, l-Isvezja daħlet fil-Medju Evu, li matulu kittieba monastiċi ppreferew jużaw il-Latin. Għalhekk, hemm biss ftit testi Svediżi Qadim minn dak il-perjodu. Il-letteratura Svediża bdiet tiffjorixxi biss meta l-lingwa saret standardizzata matul is-seklu 16. Din l-istandardizzazzjoni kienet fil-biċċa l-kbira dovuta għat-traduzzjoni sħiħa tal-Bibbja għall-Iżvediż fl-1541. Din it-traduzzjoni hija l-hekk imsejħa Bibbja Gustav Vasa. Bit-titjib fl-edukazzjoni u l-libertà miġjuba mis-sekularizzazzjoni, is-seklu 17 ra diversi awturi notevoli jiżviluppaw aktar il-lingwa Svediża. Xi figuri ewlenin jinkludu Georg Stiernhielm (seklu 17), li kien l-ewwel li kiteb poeżija klassika bl-Iżvediż; Johan Henric Kellgren (seklu 18), l-ewwel li kiteb proża Svediża fluwenti; Carl Michael Bellman (tard is-seklu 18), l-ewwel kittieb tal-ballads burlesk; u August Strindberg (tard is-seklu 19), kittieb u drammaturgu soċjorealista li kiseb fama madwar id-dinja. Il-bidu tas-seklu 20 kompla jipproduċi awturi notevoli, bħal Selma Lagerlöf (Premju Nobel fl-1909), Verner von Heidenstam (Premju Nobel fl-1916), u Pär Lagerkvist (Premju Nobel fl-1951). F'dawn l-aħħar deċennji, numru żgħir ta' kittieba Svediżi stabbilixxew lilhom infushom internazzjonalment, fosthom ir-rumanzier kriminali Henning Mankell u l-kittieb tal-finzjoni tal-ispjuni Jan Guillou. Il-kittieba Svediża li ħalliet l-aktar impressjoni dejjiema fuq il-letteratura dinjija hija l-kittieb tal-kotba għat-tfal Astrid Lindgren, u l-kotba tagħha dwar Pippi Longstocking, Emil u oħrajn. Fl-2008, it-tieni awtur tal-finzjoni bl-aħjar bejgħ fid-dinja kien Stieg Larsson, li s-sensiela tiegħu ta' rumanzi dwar il-kriminalità mill-Millennju qed tiġi ppubblikata wara l-mewt għal akklamazzjoni tal-kritika. Festi Minbarra l-festi tradizzjonali Kristjani Protestanti, l-Isvezja tiċċelebra wkoll xi festi uniċi, uħud minnhom mit-tradizzjoni ta' qabel il-Kristjana. Dawn jinkludu s-solstizju tas-sajf, Walpurgis Night (Valborgsmässoafton), fit-30 ta' April, meta' jinxtegħlu n-nar, u Jum il-Ħaddiem, fl-1 ta' Mejju, iddedikat għad-dimostrazzjonijiet soċjalisti. Il-Jum ta' Santa Luċija, li tagħti d-Dawl, fit-13 ta' Diċembru, huwa rikonoxxut b'mod wiesa' f'ċelebrazzjonijiet elaborati li jittradixxu l-oriġini Taljana tiegħu u jagħtu bidu għall-istaġun tal-Milied li jdum xahar. Is-6 ta' Ġunju huwa l-Jum Nazzjonali Żvediż u ilha btala pubblika mill-2005. Barra minn hekk, hemm ċelebrazzjonijiet uffiċjali ta' Jum it-Titjir tal-Bnadar u kalendarju tal-jum tal-isem fl-Isvezja. F'Awwissu, ħafna Żvediżi jiċċelebraw kräftskivor (ikliet tal-gambli). Lejlet San Martin f'Tours tiġi ċċelebrata f'Novembru fi Scania bil-festi ta' Mårten Gås, fejn jiġu servuti wiżż mixwi u svartsoppa ('soppa sewda'). Is-Sami, waħda mill-minoranzi indiġeni tal-Isvezja, għandhom il-vaganza tagħhom fis-6 ta' Frar u Scania tiċċelebra Jum il-Bandiera ta' Scania fit-tielet Ħadd ta' Lulju. Kċina Il-kċina Svediża, bħal dik tal-pajjiżi Nordiċi l-oħra (id-Danimarka, in-Norveġja u l-Finlandja), kienet tradizzjonalment sempliċi. Ħut (partikolarment aringi), laħam, patata u prodotti tal-ħalib kellhom rwol prominenti. Il-ħwawar kienu skarsi. Il-preparazzjonijiet jinkludu pulpetti Svediżi, tradizzjonalment servuti bi gravy, patata mgħollija, u ġamm tal-lingonberry; pancakes; pyttipanna, hash moqli bil-ħwawar ta' laħam u patata oriġinarjament maħsub biex juża l-laħam li jibqa'; lutfisk; u l-smörgåsbord, jew buffet lavish. Akvavit huwa xarba alkoħolika distillata popolari, u snaps tax-xorb għandu sinifikat kulturali. Il-ħobż tradizzjonali, ċatt u niexef evolviet f'diversi varjanti kontemporanji. Ikel ta' importanza reġjonali huwa surströmming (ħut iffermentat) fit-Tramuntana tal-Isvezja u s-sallura fin-Nofsinhar tal-Isvezja. F'Awwissu, fil-festival tradizzjonali magħruf bħala l-festival tal-gambli, kräftskiva, l-Isvediżi jieklu kwantitajiet kbar ta' gambli mgħollija bix-xibt. Ċinema Il-kultura Svediża tas-seklu 20 hija kkaratterizzata mix-xogħlijiet pijunieri taċ-ċinema bikrija, ma' Mauritz Stiller u Victor Sjöström. Fis-snin 1920-1980, il-filmmaker Ingmar Bergman u l-atturi Greta Garbo u Ingrid Bergman saru figuri internazzjonali fiċ-ċinema. Aktar reċentement, films ta' Lukas Moodysson, Lasse Hallström u Ruben Östlund irċevew rikonoxximent internazzjonali. Sports L-attivitajiet sportivi huma moviment nazzjonali li fih nofs il-popolazzjoni tipparteċipa b'mod attiv f'attivitajiet sportivi organizzati. Iż-żewġ sports ewlenin tal-ispettaturi huma l-futbol u l-hockey fuq is-silġ. It-tieni nett, wara l-futbol, ​​l-isports ekwestri (li fih il-maġġoranza tal-parteċipanti huma nisa) għandhom l-akbar numru ta’ prattikanti. Sussegwentement, il-golf, l-orientering, il-ġinnastika, l-atletika u l-isports tat-tim tal-ice hockey, handball, floorball, basketball u bandy huma l-aktar popolari f'termini ta' prattikanti. It-tim nazzjonali Żvediż tal-hockey fuq is-silġ tal-irġiel, magħruf b'affezzjoni bħala Tre Kronor (Spanjol: Tres Coronas), rebaħ il-Kampjonat tad-Dinja disa' darbiet, u poġġih fit-tielet post fl-għadd ta' midalji ta' kull żmien. Tre Kronor rebaħ ukoll midalji tad-deheb Olimpiku fl-1994 u fl-2006. Fl-2006, Tre Kronor sar l-ewwel tim nazzjonali tal-hockey li rebaħ il-Kampjonati Olimpiċi u tad-Dinja fl-istess sena. It-tim nazzjonali tal-futbol tal-irġiel tal-Isvezja kellu xi suċċess fit-Tazza tad-Dinja fil-passat, spiċċa t-tieni meta ospita t-tournament fl-1958, u t-tielet darbtejn, fl-1950 u fl-1994. L-Isvezja ospitat l-Olimpjadi tas-Sajf tal-1912, ekwestri fl-Olimpjadi tas-Sajf tal-1956, u t-Tazza tad-Dinja tal-FIFA fl-1958. Avvenimenti sportivi ewlenin oħra jinkludu l-Euro 1992, it-Tazza tad-Dinja tan-Nisa tal-FIFA 1995 FIFA, il-Kampjonati Dinji tal-Atletika tal-1995, il-Euro tan-Nisa tal-UEFA tal-2013 u diversi kampjonati fl-ice hockey, curling, atletika, skiing, bandy, figure skating u għawm. Gallerija Referenzi