Svéçia

A Svéçia (Sverige in svedéize, prononçiòu [ˈsvæ̌rjɛ]), conosciûa ofiçialménte cómme Régno de Svéçia (Konungariket Sverige in svedéize, prononçiòu [ˈkôːnɵŋaˌriːkɛt ˈsvæ̌rjɛ]), a l'é 'n pàize de l'Eoröpa do nòrd. Giögrafîa A Svéçia a confìnn-a co-a Norvéggia a nórd e a ponénte e co-a Finlàndia a nòrd-èst; inte âtre direçioìn a l'é afaciâ in sciô Mâ Bàltico. Pe de ciù, a l'é colegâ a sùd-òvest co-a Danimàrca pe mêzo de 'n pónte-tùnel in sce l'Öresund. Co-în'àrea de 450.295 km2 a Svéçia a l'é a ciù grànde naçión de l'Eoröpa do nòrd, a tèrsa ciù grànde ch'a fàsse pàrte de l'Unión Eoropêa e a quìnta ciù grànde do continénte intrêgo. A Svéçia a l'é pàrte da región giögràfica da Fennoscàndia e, a despæto da sò âta latitùdine, aprêuvo a l'açión de corénte a l'à 'n clìmma relativaménte mîte. Defæti, gràçie a l'efètto do Mà Bàtico e de l'Atlàntico do nòrd, a l'à de stæ continentâli câde. Pe de ciù o clìmma e i paizàggi són asæ despægi tra e pàrte nòrd e sùd do pàize, co-i invèrni che a ògni mòddo són bén bén fréidi e con de fórti nevàdde inte tùtta a naçión. E tære da Svéçia do sùd són destinæ prinçipalménte a l'agricoltûa, pe cóntra o nòrd, òcupòu in pàrte da-i Mónti Scandìnavi, o l'é covèrto de forèste. A popolaçión da Svéçia a l'é de 10,4 milioìn de persónn-e, a ciù grànde tra e naçioìn de l'Eoröpa do nòrd, co-ina denscitæ ciutòsto bàssa de sôlo 25,5 abitànti pe chilòmetro quàddro. L'87% di svedéixi o sta inte zöne urbâne, ö sæ inte 'n'àrea pægia a l'1,5% do totâle, concentræ sorviatùtto inte pàrte centrâle e meridionâle do pàize. A capitâle da Svéçia, e çitæ ciù grànde da naçión ascì, a l'é Stocólma; e âtre çitæ ciù inportànti són Göteborg, Malmö e Uppsala. Stöia O teritöio da modèrna Svéçia o l'é stæto frequentòu scìnn-a da-a preistöia da vàrri pòpoli germànichi, tra i quæ se pêuan aregordâ i Gêati (Götar in svedéize) e i Svedéixi (Svear in svedéize), pàrte de quélle gènte pasæ a-a stöia co-o nómme de Vichìnghi. 'Na prìmma naçión svedéize indipendénte, o régno medievâle de Svéçia, a l'à stæta costitoîa a-o prinçìpio do sécolo XII. Depoî a pèsta néigra da meitæ do sécolo XIV, a quæ a l'à caxonòu a mòrte de squæxi 'n tèrso da popolaçión scandìnava, o domìnio de l'Hansa in sce l'Eoröpa do nòrd o l'à incomensòu a minaciâ economicaménte e politicaménte i pàixi da Scandinàvia. Pe 'sta raxón chi inte l'ànno 1397 a l'é stæta costitoîa l'Unión de Kalmar, da-a quæ a Svéçia a l'é sciortîa into 1523. Co-a sò parteçipaçión inta goæra di trént'ànni insémme a-i stâti protestànti, a naçión a l'à incomensòu a espàndise, creàndo l'inpêro svedéize, unn-a de grénde poténse eoropêe scìnn-a-o prinçìpio do sécolo XVIII. Tra i sécoli XVIII e XIX a Svéçia a l'à progresivaménte perdûo o contròllo de tære de fêua a-a penîzoa scandìnava, scìnn-a l'anesción da modèrna Finlàndia inte l'inpêro rùscio into 1809. L'ùrtima goæra diretaménte conbatûa da-a Svéçia a l'é stæta quélla do 1814 cóntra a Norvéggia, costréita a intrâ in unión personâ inta Corónn-a Svedéize e diventâ tórna indipendénte, in mòddo pacìfico, into 1905. Da quéllo moménto o régno svedéize o l'é restòu in pâxe scìnn-a-a giornâ d'ancheu, tegnìndo 'na polìtica èstera de stréita neotralitæ inti afâri èsteri, tànto che into 2014 a l'à celebròu 200 ànni da pâxe, adreitûa ciù da Svìsera. A Svéçia a l'é restâ neotrâle inte tùtte dôe e goære mondiâli e inta goæra fréida, scibén che a partî da-o 2009 a l'à incomensòu a colaborâ de ciù co-a NATO. Economîa e polìtica A Svéçia a l'à svilupòu 'n fórte stâto sociâle, in sciâ bâze do coscì dîto modéllo nòrdico, ch'o garantìsce 'n'ascisténsa sanitâia universâle e 'n'educaçión, livéllo universcitâio inclûzo, de bàdda a tùtti i sò çitadìn. A naçión a l'à l'unzén rédito pro capite ciù âto a-o móndo e 'n livéllo asæ âto de qualitæ de vìtta, d'educaçión, d'ascisténsa sanitâia, de conpetitivitæ econòmica, de paritæ de génere e de svilùppo umâno in generâle. A Svéçia a l'é 'na monarchîa costituçionâle e 'na democraçîa parlamentâre, co-o potêre legislatîvo ch'o vêgne ezercitòu da-i 349 ménbri do Riksdag, asenblêa a 'na sôla càmia. A l'é 'n stâto unitâio, spartîo tra 21 contêe e 290 comùn. A naçión a l'é intrâ inte l'Unión Eoropêa a-o 1° de zenâ do 1995 ma a l'à refuòu, co-in referendum, de parteçipâ a l'Eorozöna e a-a NATO ascì. A l'é un di ménbri de Naçioìn Unîe, do Conséggio nòrdico, da WTO e de l'OECD. Nòtte Bibliografîa (EN) Steven Koblik, Sweden's Development from Poverty to Affluence 1750-1970, U of Minnesota Press, 1975, ISBN 0-816-60766-4. (EN) Franklin Daniel Scott, Sweden, the Nation's History, SIU Press, 1988, ISBN 0-809-31489-4. (EN) AA. VV., National Atlas of Sweden, Coronet Books, 1990s. (EN) Torbjörn Larsson e Henry Bäck, Governing and Governance in Sweden, Professional Publishing Svc., 2008, ISBN 91-44-03682-5. (EN) Neil Kent, A Concise History of Sweden, Cambridge University Press, 2008, ISBN 0-521-01227-9. (EN) Charlotte Rosen Svensson, Culture Shock! Sweden: A Survival Guide to Customs and Etiquette, Marshall Cavendish, 2009, ISBN 98-14-43590-2. (EN) Insight Guides, Insight Guides Sweden, 7ª ed., Apa Publications, 2016, ISBN 1-786-71545-7. (EN) Benedict Walker, Craig McLachlan e Becky Ohlsen, Lonely Planet Sweden, 7ª ed., Lonely Planet, 2018, ISBN 1-786-57468-3. Âtri progètti Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Svéçia Colegaménti estèrni (SV, EN) Scîto ofiçiâ, in sce sweden.se. URL consultòu l'11 arvî 2022. (SV, EN) Scîto ofiçiâ do govèrno, in sce government.se. URL consultòu l'11 arvî 2022. (SV, EN) Scîto ofiçiâ da famìggia reâ, in sce kungahuset.se. URL consultòu l'11 arvî 2022. (SV, EN) Scîto ofiçiâ do parlaménto, in sce riksdagen.se. URL consultòu l'11 arvî 2022. (ET, NL, DE, FR) Scîto turìstico ofiçiâ, in sce visitsweden.com. URL consultòu l'11 arvî 2022.