Svedia

Svedia (officialmente le Regno de Svedia) es un pais in Scandinavia in Europa que se limita con Norvega in le west e le nord e Finlandia in le est. Illo ha alsi un frontiera maritime con Danmark in le sud-west. Svedia ha costas al Mar Baltic in le est e le sud e al Skagerrak (un parte del Mar del Nord) in le west. Svedia ha 10 milliones de habitantes. Su capital es Stockholm. Altere grande citates es Göteborg, Malmö e Uppsala. Svedia es un monarchia democratic. Illo ha 21 contatos (län) qui es subdividite in 290 municipalitates (kommuner). Desde le 1 de julio 2009 le lingua svedese es lingua official in Svedia. Desde le anno 2000 il ha existite cinque linguas minoritari official: romani chib, meänkieli, sami, yiddish e finnese. Suecia habeva le 31 de decembre 2024, secundo Oficio central de statistica (SCB), un population de 10 587 700 e ha, con un area (inclusive lagos) de 447 425 km², le geographic quinte plus grande pais in Europa. Le capitale de Suecia es Stockholm, le citate plus grande del pais con 995 000 habitantes. Ultra isto, existe duo grande citates addicional secundum le definition de SCB: Göteborg con 608 000 habitantes e Malmö con 339 000 habitantes. Circate 87 % del population, un proportion crescente, vive in centros urbane con al minus 200 habitantes (anno 2016). Secundo le definition de OECD – basate sur al minus 50 000 habitantes – 41 % del suecos vive in systemas urbane. Iste face de Suecia un clar pais rural, con basse densitate de population de 22 habitantes per km² e con densitate plus alte in le parte meridional del pais. Suecia es un monarchia constitutional con democratia parlamentari e economia developpate. Le pais es membro de Nationes Unite desde novembre 1946 e de Union Europee (UE) desde le 1^o de januario 1995, e etiam de Spatio Schengen desde 2001. Ab anno 2024, Suecia es membro de NATO. Suecia, o traditionalmente Svea rike, ab lingua nordic antica svíar, probabilmente ab nordic Svitjod, prime documentate como Swēorice in le anglosaxone Beowulf circa anno 1000, initialmente referiva a un regno de sveos, un tribo documentate prime per le romano historico Tacito in 98 p.Chr. Le nomine “Sweden” deriva de Svitjod. Swēoland ("Terra de Svea") e Swēorīċe ("Regno de Svea") esseva etiam nominationes in anglosaxone pro un region plus o minus unite sub le regimento del sveos. Un del prime reges suecos pro le quales on ha certe informationes es Erik Segersäll, rege inter circa 970 e 995. Erik Segersäll esseva succedite per su filio Olof Skötkonung. Le regno, consistite de sueos e götar, esseva christianisate durante le prime medioevo. Suecia participava al nordic Union de Kalmar inter 1397 e 1523. Durante le epoca de grande poterea del 1600, le pais se expandeva militarmente, con conquistas in le hodie nord de Germania e Balticum. Tamen, Suecia perdeva major parte del territorios foras del peninsula scandinavian durante le 1700 e 1800. Le parte oriental del regno, postea Finlandia, que esseva parte del regno sueco desde le 1100s, esseva perdite a Imperio de Russia in 1809. Le ultime guerra in le qual Suecia esseva directemente involveva esseva le campania contra Norvegia in 1814, quando Suecia, con medios militares, forzava Norvegia a intrar in le Union sueco-norvegian, un union personal que durava usque 1905. Durante le 1900s, le politica externe e le politica de securitate de Suecia esseva characterize per neutralitate militar durante le guerra. Le doctrina de neutralitate esseva abandonnate in 1995 con le intrada de Suecia in le UE. Nonobstante le neutralitate militar, le forzas armate participava in operationes militares extrane per le cooperation con NATO Partenariato pro pace e le politica de securitate e defensa commun de UE. Le doctrina de neutralitate militar esseva abandonnate quando le governo, con un ample supporto in parlamento, in majo 2022 decideva presentar un application pro membership in NATO e le 7 de marzo 2024 Suecia deveniva membro de NATO. Cultura sueca se distingue in misuras international per su individualismo, humanismo e secularismo, e pro un grande confidentia in stato, politica e autoritates inter le citatanos. Politica economic sueca se distingue desde le medio del 1900 internationalmente pro un alt taxation e distribution public del recursos del populo sueco, tanto interne como externe, e pro economia mista (combination de socialismo e economia de mercato). Consensus existe inter le partes del mercato laborative, cognoscite como le modelo sueco. Le pais es classificate quarto in le mundo per le Indice de democratia del The Economist (2021) e quinte (insieme con Germania) in le Indice de developpamento human del ONU (2023). Le pais es un del major contributores del ONU e un del pauc pais que realiza lor objectivos de assistentia de plus de 0,7 % del PNB. Historia Prehistoria Su prehistoria comencia in le periodo appellate Oscillation de Allerød, circa in le anno 12000 a. C. durante le Paleolithico superior, con le arrivata de gruppos nomade de venator-collectores al zona sud del pais, characterisate per le uso de punctas de sagitta facite ex petra. Le sud de Svedia esseva parte del area ubi se disveloppava le Etate de Bronzo Nordic. Iste periodo comenciava circa in le anno 1800 a. C. con le initio del importation de bronzo ab Europa central. Le industria minerari non esseva practicate dum iste periodo e quia le territorio non possede grande depositos, tote le metallos esseva importate. Le Etate de Bronzo Nordic esseva completemente pre-urban: le gente deveniva sedentari e viveva in parve villages e fermas, in domos communal facite ex ligno. In absentia del domination del Imperio Roman, se considera que le Etate de Ferro svedese finalisava in le momento del introduction in su terras del architectura de petra e de ordines monastic circa le anno 1100 d. C. Nam le registros scripte de iste epocha son de pauc credibilitate, iste periodo es considerate protohistoric, illo es, que le registros appareva depost le periodo in question, e que illos esseva scripte in distincte areas, o que le registros local e contemporanee son extrememente curte. Un intento per le romanos por extender lor imperio preter le fluvios Rheno et Elba esseva abortate in le anno 9 d. C., quando le germanos annihilava le legiones roman sub le commando de Varo, al imboscar les in le Battalia del Bosco de Teutoburgo. Circum iste epocha il habeva un grande cambio in materia de cultura in Scandinavia, resultato ab un major contacto con le romanos. Dum iste epocha le climate impejorava, fortiante le fermeros ad albergar lor animales in hangars durante le longe hibernos. Isto portava a un accumulation annual de stercore, que poteva esser usate per le prime vice de forma systematic pro le inricchimento del solo. Assi, le agricultura e le elevamento de bestias progressava e illos deveniva le motor economic del prime citates. A principios del seculo II, un grande parte del solo cultivate del sud de lor terras esseva dividite in lotes con barrieras parve facite ex petra. De un latere del muro se incontrava le terrenos pro le semination e le pratos pro le forrage de hiberno, dum que del altere latere esseva le bosco e le terra pro le pascer del bestias. Iste division del terra esseva usate usque le seculo XIX. In le protohistoria, Svedia entrava con le libro Germania de Cornelio Tacito in le anno 98, ben que le pauc information que illo reporta re iste lontan area ha essite estimate como incerte, nam illo mentiona varie tribos, como le suiones e le lappones de seculos posterior. Concernente lor scriptura, le alphabeto runic esseva inventate per le élite del sud de Scandinavia in le seculo II, sed toto lo que ha arrivate al presente son breve inscriptiones sur artefactos, principalmente nomines masculin, evidentiante que le populos del sud de Scandinavia parlava proto-nordic in ille epocha, un idioma ex le qual se derivava le svedese e altere linguas nordic. Ultime epoca viking e medioevo Diverse historicos ha assignate differente datas pro le "unification" de Suecia, dependente de lo que illes considera un regno unite e fontes sufficiente fidele. Le prime rege sueco historicamente certemente documentate es Erik Segersäll (morte 995). Suecia consistiva alora del provincias folkland de Uppland, Närke, Södermanland, Västmanland e le regiones de Götaland. Le consolidation de Suecia continuava durante le medioevo e nove territorios esseva incorporate. Durante iste periodo, le regimiento sueco in Finlandia esseva establite. Le provincias finlandese esseva ja a fine del 1200 plene paritate con le altere partes del regno sueco. Le quando e le extento del Christianisation de Suecia es incerto. Vestigios existeva ja circa le anno 900, ma le prime rege que adoptava le christianismo esseva Olof Skötkonung circa le anno 1000. Le christianisation occurreva per missiones e per que le reges e le familias de capites se supportava le nove religione. Durante le medioevo le administration del justitia in le provincias occurreva per le leges regional, e solmente in 1336 le leges regional esseva reemplassate per leges pro tote le regno per le rege Magnus Eriksson. Suecia, Danimarca e Norvegia uniteva in le Union de Kalmar in 1397, quando le tres regnos habeva un monarca commun e un politic externe commun. Epoca Vasa Le epoca Vasa comenciava quando Gustav Vasa post le Massacre de Stockholm esseva nominate regente del regno e ductava Suecia foras del Union de Kalmar per le assediato Guerra de liberation. Le guerra finiva in 1523, e le mesme anno Gustav Vasa esseva electite rege de Suecia. Durante Gustav Vasa, le Reformation prendeva velocitate in Suecia, durante que le reductions de terras ecclesiastic contribuiva a fortificar le finanzas del stato. Gustav Vasa esseva etiam le qui introduceva le monarchia hereditaria in Suecia in 1544. Durante le epoca Vasa, le dietas estamental convocava le parliamento regularmente e includeva permanentemente le estado campesin. Suecia como grande poterea Le epoca de grande poterea comenciava con le rege Gustav II Adolf introducente Suecia in le Guerra de trenta annos. Le rege moriva in 1632 durante le Battea de Lützen, ma le participation de Suecia al guerra usque al pacification in 1648 faceva que Suecia deveniva un grande poterea european, con possessiones in le nord de Germania e Balticum. Durante le epoca de grande poterea, Skåne, Halland, Blekinge, Bohuslän, Gotland, Härjedalen e Jämtland deveniva partite de Suecia. Le altere territorios conquiste (como le Kexholms län, Ingermanland, Estonia, Livonia, Bremen-Verden e Pomerania) esseva perdite durante le seculos sequente. Usque 1680 le potentia executive esseva dividite inter le rege e le alte nobiliate, resultante in nobiles plus potent. Con le reduction in 1680, un monarchia absolutiste esseva introducite, durante que durava usque al morte de Karl XII in 1718, marcante le fin del Grande Guerra nordic. Epoca de libertate Como reaction al defaite in le Grande Guerra nordic, le epoca de libertate comenciava in 1719, resultante in le transito a un monarchia constitutional con debile potentia regale e forte parliamento. Iste periodo videva le formation del prime partitos politic de Suecia, Cappellos e Bonettes. Le epoca de libertate videva etiam un reformation del politica economic vers un approccio plus mercantilista, e le stato supportava le creation de manufaturas per le placato de productos. Tamen existiva tensiones inter le potentia regale e le estamentos, manifestate in le fallite coupe de stato 1756. Le epoca de libertate terminava quando Gustav III effectueva su proprie coupe de stato 1772 que resultava in un potentia regale plus forte. Epoca Gustaviana Le coupe de stato 1772 produceva le Forma de governamento de 1772 e marcava le initio del epoca Gustaviana que durava usque 1809. Durante iste periodo, le legis penal era liberalisate, le pena de morte limitate e le tortura abolite. Alcun libertate de religione esseva introducite pro catholicos e judeos. Per le Acto de union e securitate del parlamento 1789, le major parte del privilegies del nobiles esseva abolite, ma al mesme tempore le potentia del rege esseva augmentate. Gustav III esseva assassinato durante un bal mascherate in 1792 per Jacob Johan Anckarström, e ille esseva succedite per su filio Gustav IV Adolf. Le politica externe de Suecia esseva create como opposition al revolution francese e postea como opposition directe a Napoleon. Suecia esseva involve in le guerres napoleonianes e in 1809 le parte oriental del regno, Finlandia, esseva perdite a Russia post le Guerra Finlandese 1808–1809. Le rege esseva depose per le coupe de stato 1809. 1800s Jean Baptiste Bernadotte (Karl Johan) esseva electite succedente al throne sueco al parlamento 1810 in Örebro, e postea Suecia reintreva in le alliance militar contra Napoleon. Durante le Sexta guerra de coalition, Suecia participava con tropas in Germania. Karl Johan, como commander supreme del armata nord, divideva le armata sueco post le Battea de Leipzig pro ir verso Danimarca. Danimarca esseva alora un alleato de Francia. Suecia vinceva le Battea de Bornhöft, e Danimarca esseva obligate signer le Pace de Kiel, in le qual Suecia obteneva Norvegia in cambio de Pommern sueco. Norvegia non acceptava le accordo e proclamava su independentie e createva su proprie constitution, Constitution de Eidsvoll. Suecia non poteva acceptar isto, e inviate le armata in Norvegia pro reprimar le insurrection. Le campania contra Norvegia durava solo un mes quasi, e finiva con victoria sueca e Convention de Moss. Postea Suecia e Norvegia formava un union, Regnos Unite de Suecia e Norvegia, que durava usque 1905. Durante le 1800s le industrialisation attrahiva Suecia. Isto dependeva de bon rete de transportes, e ideo le Canal de Göta esseva construite, completate in 1832. Postea le construction de ferrovias comenciava, que ab 1850 habeva grande importantia. In politica, changeamenti occurreva etiam. In 1866 le dietas estamental esseva abolite per le reformation del representation, e un nove parlamento bicameral esseva introducite. Le industrialisation sueca produceva etiam grande empresas international, principalemente in electronica e chimica como L.M. Ericsson e Nitroglicerina AB, que obteneva un position importante internationalmente al fin del seculo. Democratisation de Suecia, politica del hogar del populo Un prime reforme de suffragio esseva adoptate in 1909, introducente suffragio pro tote le homines, con suffragio gradate e un systema proportional de election. In 1919 le parlamento decideva suffragio universal e equal in Suecia, post que le rege Gustaf V acceptava nominar le governo sueco secundo le majoritate del parlamento in 1917. Suffragio equal esseva applicate prime in le election de secunde camera 1921, resultante in un governo socialdemocratic sub Hjalmar Branting. Durante le 1920s le potentia governative cambiava, ma al election 1932 le socialdemocraticos assumeva le governo e, excepto le estate 1936, remaneva in potentia usque 1976. Durante le governo de coalition del Secunde Guerra mondial e le coalition del 1950 con le hodie Partito del Centro, le potentia governative esseva dividite con altere partitos. Durante le Secunde Guerra mondial, le paises nordic sperava esser neutre, ma iste sperantia cadeva per le attacco de Union Sovietic a Finlandia e le attacco de Allemagne nazista a Danimarca e Norvegia, forzante Suecia adoptar un politica pragmatica verso le mundo. Post le fin del guerra, le governo de coalition esseva dissolvite, e un governo pur socialdemocratico assumeva. Durante le 1950–1960, extensive reformes in politica social se implementava, e in le prime 1970s un reformation del mercato laborative se faceva. Le prosperitate economic durante iste annos permitteva multes de haber un nivel de vita augmentante. Le politica de securitate sueca esseva fundate super neutralitate in tempore de pace. Postea, il se demonstrava que le neutralitate formal non impediva cooperation pro technologia de armamento con NATO. Le prime minister Olof Palme adoptava un politica externe offensiva, criticante inter altere le Guerra in Vietnam e le apartheid in Africa del Sud. In 1971 le precedente parlamento bicameral esseva reemplassate per un parlamento unicameral. In 1974 un extensive reforme constitucional esseva adoptate. Durante le 1970s le economia declinava e le question de energia deveniva actual. Criticas contra energia nuclear resultava in que le parlamento decideva que null altere centrales nucleari essera construite. Fin del 1900 e sequente Le caduta del Mur de Berlin in 1989, le caduta del Union Sovietic in 1991 e le fin del Guerra fredde resultava in un re-evaluation del precedente opinion que le neutralitate sueca impediva un participation plus proche de Suecia in le integration europee. Le Association Europee de Libre Comercio, EFTA, in le qual Suecia participava desde 1960, se aproxima al Communitate Europee, CE per le cooperation del Spatio Europee de Cooperation Economic, SECE. In un pacchetto de crisis in autumn 1990, le governo suggeriva que Suecia deberea applicar pro devenir membro del CE (postea transformate in Union Europee, UE). Post negotiationes, Suecia deveniva membro del UE le 1^o de januario 1995, post que un majoritate de 52,3 % votava pro membership in un referendum del membership UE in Suecia le 13 de novembre 1994. Le 7 de marzo 2024, Suecia deveniva membro del cooperation de defensa militar NATO. Geographia e natura Suecia trova se in le nord de Europa, in le parte oriental del peninsula scandinavic e se extendente super circa 17 latitudes e 15 longitudes (meridianes). Le differentia longitudinale corresponde a 52 minutas de differentia de hora solar (inter Haparanda in le oriente e Strömstad in le occidente). In superficie, Suecia es le quinte plus grande pais in Europa (si solmente le partes europee de Danemarca e Turquia es considerate). Le pais limita al Norvegia in occidente, Finlandia in nordoriental, e Danemarca in sudoccidente. Le aquas circunvicinant es Golfe de Botnia e Mare de Botnia, parte del Mare Baltico, e in sudoccidente Skagerrak, Kattegat e Öresund. Suecia forma parte del area geographic del Nord. Al oriente de Suecia trova se le Mare Baltico e le Golfe de Botnia e le longe linea costal influentia le clima. Al occidente trova se le catena montuose nominate Scandes o Catena montuose scandinavic, vetulemente etiam nominate Kølen in sueco e norvegian (kjølen). Iste separa Suecia de Norvegia. Le limite national segue approximativemente le divide aquifere in iste catena montuose desde le 1700s. Le fluvios del nord de Suecia (le vocate Norrlandsälvar) generalemente flue a oriente del catena montuose e deveni sovente bastante larges. Le sud de Suecia es in grande parte terras agricole. In total, Suecia es coperite per 2,7 milliones de hectareas de terras agricole. In total, tamen, 60 % del superficie total e 75 % del area de terra es coperite per silva. Le region silvatic de Suecia pertine al margine occidental del eurasiatic taiga. Le densitate de population es etiam plus alte in le partes meridional, con centros principalmente in Mälardalen, Bergslagen, Skåne e Västra Götaland. In le sud de Götaland, multe fluvios originate in le medio del vocate altiplano sud-sueco e flue tanto al nord que al sud, al oriente e al occidente. Le fluvios del sud de Suecia non deveni generalemente tanto longe e grande como in le nord. In Svealand e Götaland trova se tamen le plus grande fluvio del pais per volume de aqua e bacino: Klarälven-Göta älv, que include etiam le lago Vänern. Comparate con altere paises, Suecia ha un grande numero de lagos de varie grandezza. Il ha 267 570 lagos interne e insulas maritme in Suecia. Le plus alte monte de Suecia es Kebnekaise, con 2 097 m super le nivello del mar. Le duo insulas plus importante es Gotland e Öland, le duo lagos plus grande es Vänern e Vättern. Suecia se extendente 1 572 km ab nord a sud e le plus grande latitudine es circa 500 km (vide etiam Punctos extrem de Suecia). Silva, energia de aqua e ferro es importante ressources natural, assi como manganeso in le Mare Baltico, cuprum, plumbum, zinc, aurum, argentum, uranio, arsenico, volfram e feldspato. Clima Suecia habe in general un clima temperate con grande differentias de temperatura, nonobstante su latitudine nordic, causa del calore de Golf Stream. In le sud de Suecia domina arbore foliose, in le nord domina silva conifere con pins e sapinos, e betulas robuste que domina le paisage. In le parte le plus nordic de Suecia, marcate per montes, le pais ha un clima subarctic. Isto significa hibernos plus longe, plus frigid e con neve stabile. Durante parte del estate, le sol de median nocte appare (le sol non se pone) in le parte le plus nord (nord de le cercle polar nord), mentre durante parte del inverno domina tenebras complete. Le nocte de mid-inverno es solmente interrompite per alcun horas de aurora e crepusculo. Precipitation annual es normalmente circa 680 mm, con quantitates relativamente grande super le catena montuose occidental. Le temperatura media de die in januario varia de circa 0 °C in le sud, alcun grados minus in le medio, e hasta −18 °C in le nord. In julio, le differentias de temperatura inter nord e sud es significativamente minus grande que in inverno. Le temperatura media de die es circa 17 °C in Götaland (alcun plus basse in le Altiplano sud-sueco) e in Svealand (excepto le partes occidental). In Norrland le temperatura media de die in julio decresce a lo longe del costa de circa 17 °C a Gävle a 14 °C a Haparanda. In le montes, le temperatura media de die pro julio se attarda super 10 °C. Le plus basse temperatura in Suecia esseva registrate le 2 de februario 1966 in Vuoggatjålme, Lappland, con –52,6 °C. Le plus alte temperatura registrate, 38 °C, esseva a Ultuna, Uppland (9 julio 1933) e Målilla, Småland (29 junio 1947). Kiruna (Nord Norrland / parte le plus nordic de Suecia): Patrono:Klimattabell Stockholm (Oriente de Svealand / sud-central Suecia): Patrono:Klimattabell Göteborg (Västra Götaland): Patrono:Klimattabell Malmö (Skåne / parte le plus sudic de Suecia): Patrono:Klimattabell Tipos de natura Lagos e fluvios – Suecia es un del paises plus riche in lagos in le mundo, e quasi un decime del superficie es lagos. Ultra lagos, il ha alcun fluvios grande, como Vindelälven, Torne älv, Kalix älv e Pite älv, que tote es protecte como fluvios national. Montes Costa e mare Foresta de arbor foliose precii – minus de 1 % del terra sueco es coperite per iste foresta. Actualmente, illa trova se solmente al sud de Dalälven. Palude – circa un quinto del terra sueco es palude. Silva conifere – iste typo de natura domina le natura de Suecia. Region de vegetation Pro le grande differente latitudinal del nord al sud (de circa 55 a 69 grados nord), grande differentias in le distribution possible del vegetatio se apparente. On pote distinguer zonas de plantation (pro arbores plantate e culturas) e region de vegetatio pro le distribution natural de toto ab herbas a arbores. In iste contexto, Suecia es dividite in cinque regiones principal: Region de foresta foliose sudic Region de silva conifere sudic Region de silva conifere nordic Region de betula montan Region de altimontes Le tipic pro le region de foresta foliose sudic es que illo es un extension del area de foresta foliose del nord-vest de Europa, ma le factor principal es le absentia de sapinos natural. Iste region, que coperi le costa occidental, major parte de Skåne e sud de Blekinge, es characterize principalmente per fagus e altere arbores foliose precii. Le olmos tamen habeva diminuite pro maladie del olmo. Le sud de Öland pertine al region de foresta foliose sudic, ma es un exception minus que sapinos naturalmente distribuite illa. Region de silva conifere sudic es characterizate per un mistura de arbores conifere con addition de fagos e querces. Le limite nordic del fagus divide iste region in duo subregion. Fagos occurre naturalmente, miscite con arbores conifere, circa un linea ab medio de Bohuslän a region de Oskarshamn, con un exclave in le Västgötaslätten. Le limite nordic del region de silva conifere sudic coincide completamente con le limite nordic del querce. Region de silva conifere nordic es characterizate per sapinos, pins, con addition de betulas, olmos, frassinos, etc. Practicamente tote le arbores foliose precii es plantate. Isto region es extension directe del taiga russo-finlandese. Plus al nord, le silva deveni plus sparse. In le valle del montes inferior, trova se Region de betula montan, ubi le betula montan es le unice vegetatio major. Vegetation plus basse, como flores, liquenes e mirtillos occurre. Super un certe altitudine in le montes, trova se Region de altimontes. Le limite de arbores depende del latitudine, plus alte in le montes de Dalarna que al limite national. Altimontes pote esser glaciar o rocas expose (i.e. scarpas), ma etiam vegetatio plus basse durante le estate. Stato e politica Le systema politic de Svedia Svedia es un parlamentar e democratia representative con un riksdag eligite per le populo e es governate per un governo dirigite per un prime ministro. Formalmente, Svedia es simultaneemente un monarchia constitutional, ubi le monarca – le rege – es capo de stato. Le actual capo de stato es le rege Carl XVI Gustaf; le herediero al throno es princesse hereditari Victoria; le chef de governo es le prime ministro Ulf Kristersson; e le presidente del riksdag es Andreas Norlén. Le leges del regno es adoptate per le parlamento del pais – le riksdag – con 349 membros eligite directemente in electiones libere. Le riksdag consiste de un camera unic. Le governo es responsabile ante le riksdag. Nove propositiones de lege es normalmente presentate per le governo, ma pote etiam esser presentate per membros del riksdag. Le membros del riksdag es eligite cata quatro annos secundo un systema electoral proportional. Le die del election es le secunde dominica de septembre, e alora es etiam eligite membros del consilio municipal e del consilio regional. Le membros del riksdag e tote altere politicos es eligite quando le electores vota pro differente partitos politic, que representa differente orientationes politic. Tote le citatanos de plus que 18 annos pote votar in le electiones parlamentar, e pote liberemente fundar partitos o candidar se a cargos politic. Le systema politic svedese es in grande mesura basate super democratia participative. In le electiones al riksdag existe le clausula del 4 pro cento, lo que significa que partitos con minus de 4 % del votos non obtene mandate parlamentar. Svedia ha quatro leges fundamental: le Instrumento de governo (1974, rev. 2010), le Acto de succession (1810, rev. 1980), le Ordinantia super le libertate de pressa (1949) e le Lege fundamental super le libertate de expression (1992). Le Regulamento del Riksdag (2014) ha un status inter lege fundamental e lege ordinari. Le Instrumento de governo comencia con le sequente paragrapho introductori: Patrono:Citat Le leges fundamental pote solmente esser modificate per duo decisiones identic del riksdag con un election parlamentar inter illos. Un referendum pote esser organisate inter le duo decisiones; le resultato es obligatori. Le Consilio de Legislatura examina nove propositiones de lege e lor conformitate con le leges fundamental, le ordine juridic, le securitate juridic e le derecto del UE. Le monarchia non detene plus poter politic; illo ha un function symbolic como capo de stato con quasi exclusivemente deberes ceremonial. Le leges fundamental esseva scribite partialmente con le objectivo de poter abolir le monarchia “con un tracto de pluma”, e plure partitos include le introduction de un republica in lor programmas politic. Tamen, le casa regal continua a gauder de alte popularitate. Le governo dirige le pais e es nominate post le electiones parlamentar post negotiationes dirigite per le presidente del riksdag. Le presidente propone un prime ministro super le base del plus forte appoio in le nove riksdag. Le riksdag approba le nomination. Le prime ministro nomina le ministros. Le governo debe esser appoiate o tolerate per un majoritate del membros del riksdag. Le riksdag controla le governo, inter altere vias per le Comite constitutional. Le riksdag pote etiam presentar un voto de motion de non-confidentia; si al minus 35 membros lo propone, un voto pote obligar le governo a dimitter. Svedia es membro del UE. Circa 80 % de nove leges adoptate in Svedia deriva de directivas del UE. Svedia ha 21 de 705 mandate in le Parlamento Europee e es representate per le governo svedese in le Consilio del Union Europee. In le Commission Europee sede le svedese Jessika Roswall (Moderatos). Politica Durante le major parte del seculo XX, cinque partitos ha dominate le riksdag: Partito del Sinistra (socialismo), Socialdemocratas (socialdemocratia), Partito Liberal del Populo (liberalismo), Moderatos (conservatismo) e Partito del Centro (interesses rural). Plus tarde entrava in le riksdag Partito Verde (1988) e Democratas Christian (1991). Democratas de Svedia es representate desde 2010. Desde le election de 2022, le prime ministro es Ulf Kristersson, chef del Moderatos, qui dirige un minoritari governo formate per Moderatos, Democratas Christian e Liberales, con appoio parlamentar de Democratas de Svedia. In addition al electiones parlamentar, electiones municipal e regional es organisate simultaneemente. Svedia es etiam un del paises que participa le plus activemente in organisationes international. Illo contribua substantialmente al ONU, al UE e al UNHCR. Systema judiciari Le Policia National include le activitate policial e constitue un autoritate estatal. Le activitate central del policia es dividite in sept region, que include cata un un parte del Svedia, plus altere functiones central, ubi le Division Operationale National executa missiones operative. Le Sicurezza Policial es le altere autoritate estatal responsabile pro le servitio de policia in Svedia. Le tribunales es dividite in tribunales general, tribunales administrative general e tribunales speciales. Le tribunales general tracta e judica casos civil (controversias inter individuos) e criminal, durante que le tribunales administrative judica controversias inter individuos e autoritates. Le tribunales general es dividite in differente instantia juridic: tribunales local e tribunales administrative, cujos decisiones pote esser apelate a tribunales appellate regional, tribunales superior e tribunales administrative superior, con le Hoge Tribunal de Svedia e le Hoge Tribunal Administrative de Svedia (anteriormente Regeringsrätten) como le autoritate final in lor respectivo systema. Certos casos es decidite in tribunales special. Isto include le Tribunal Laboral de Svedia, Tribunal de Mercato de Svedia, Tribunal de Brevettos, tribunales de terra e ambiente, tribunales de proprietate e tribunales de migration. Alcun casos laboral, initialmente tractate in tribunales local, pote esser apelate al Tribunal Laboral. Un judicio in le Tribunal Laboral o Tribunal de Mercato non pote esser apelate. Defensione Le termino defensa total es usate in Svedia como un denomination general pro le defensa militar e civil. Durante le major parte del seculo XX, Svedia esseva militarmente neutral, ma ora es membro de NATO e participa al cooperation de defensa intra le Union Europee. Le termino neutralitate disapparea del linea de securitate national in 2007. Le quota del defensa in le PIB de Svedia esseva 1,48 % in 2007. Le operationes international deveniva gradualemente plus importante comparate al anterior objective dominante de defender le territorio national contra invasion. Le defense svedese consiste del branches de defense armata, marina e aeronautica. Le marina include le flotta e le corpo amphibie. Tote le branches de defense es sub le autoritate de Fuerzas Armate. Durante le 1990, post le Guerra Frigide, un periodo de reduction gradual del defensa svedese comenciava. Svedia applicava servitio militar obligatori durante multo tempore, ma desde le inicio del decennio de 1990, le recruitmento ha drasticamente descendite. In 1996, 32,547 personas ingressava in service militar o civil, in 2007 le numero esseva 5,119. Le service militar obligatori esseva suspendite le 1 julio 2010; ora le necessita de personal es complite per soldatos professional e servicio voluntari. Le 2 marzo 2017, le governo decideva que le persone sub le obligo del defensa total debe completar le selection e le formation basica: selection ab 1 julio 2017, formation ab 1 januario 2018. Le 5 julio 2022, Svedia esseva formalmente invitate a NATO; le 7 marzo 2024, Svedia deveniva membro. Division administrative Svedia es dividite in 21 provincias. In cata provincia existe un länsstyrelse nominate per le governo. In cata provincia existe etiam un region que es le representation local del populo. Cata provincia es ulterior subdividite in municipios, total 290. Historic e traditional divisiones include regiones (25) e partes del pais (3), que non ha significante function administrative, ma le statistic population es reportate pro illos. Patrono:Col-break Economia Historia economica de Svedia Desde le etate de ferrum, Svedia habeva un commercio international extensive, que sovente se restringeva a un numero limitate de mercantias importante de importation e exportation. Iste mercantias proveniva principalemente del recursos natural del pais, principalemente ferrum e ligno. Durante le etate de Folkunga (1250–1300), le commercio in Svedia esseva dominate per mercatores germano (solo in le 1600 Svedia deveniva un nation commerical real) pro le qual Visby esseva un nodo importante usque al 1300. In le 1500, plus de 90 % del population svedese laborava in le agricultura. Le economia del campesinos svedese se basava super le autoconsumo. Le mercantias importate principalmente esseva sal pro conservar alimentos e telas, principalmente pro satisfacer le demanda del classe superior. Le exportation esseva dominate per metalles como ferrum e cuprum. Durante iste periodo, Svedia esseva un pais fortemente specialisate in exportation de recursos. A partir del 1500, Svedia adoptava un politica mercantiliste, que se intensificava durante le 1600. Le expansion economica durante le stormaktstiden (1600) implicava que Svedia tentava extender su commercio verso Europa Oriental e Europa Central. Iste effortos non habeva succeso totalmente, nam le exportation russe e polonese prendeva altere vias. Tamen, Svedia reussiva vender cuprum e ferrum sempre plus in le mercato mondial. In le 1700, le agricultura svedese se revolutionava, augmentante le production per persona, le division de labor, le production de mercato e le formation de capital. Le expansion fortemente accelerate, partemente subsidiate per le stato, desde le medie del 1700 provocava aumento del moneta e inflation (aumento de custos e precios), plus deficit in le finanzas estatal. Le commercio e le industria deveniva le foco del interesse del stato in le 1700. In le 1800, le stato investiva in grande sumas in infrastructure, e multe institutiones finanziari, como bancas, esseva fundate. Circa 1850, Svedia se approxi­mava al ideal del liberalismo pro libero commercio. Le taxas de alimentos esseva reducite e tote le prohibiciones de importation e exportation, excepto le exportation de mineral de ferrum, esseva abolite. Durante le medie del 1800, Svedia passava gradualmente a un economia de mercato plus liberal, in concomitantia al industrialisation. Le grande mutationes economice conduceva a nove institutiones, como se videva in fine del 1800, quando le incremento del labor industrial dava origine a syndicato, cassa de sanitate e association de patrones. Le seculo XX esseva le seculo del industria. Durante le 1960, Svedia esseva un del paises plus riche del mundo per PIB per capita. Le 1970 manifestava un aumento del consumption public, que stabilisava le ciclos economice. Inflation cresceva, le croissance decresceva, e le disempleo augmentava, creando le conditiones de stagflation. Inter 1970 e 1990, le croissance economica declinava fortemente, provocante problem in le finanzas public. Le deregulamento del stato e politica expansiv in le 1980 conduceva al crisis finanziari del 1990, con grande deficit public. Post le crisis, le monetarismo deveniva plus influente, priorisante stabilisation del moneta e reduction del inflation. Post le bulle IT, 2000–2002, occurreva un recesion forte, afectante specialmente le sector IT. Economia de Svedia Le moneta de Svedia es krona svedese (SEK). Le PIB PPP esseva stimato in 270,5 millardos dollar US in 2005. PIB per capita esseva 36 578 dollar in 2007. Le reddito medio per persona esseva 28 400 kronor per mense in 2010. Svedia es membro de OECD desde 1961 e del UE desde 1995. Post le referendum 2003, Svedia non participa totalmente al UEM. Le economia svedese es un economia mixto, con mercato parcialmente liber e altas taxationes pro sustiner un extensive sector public e redistribution de redditos. Circa un tertia parte del populazione activamente laborante laborava in sector public. Le industria privata producia circa 90 % del industria del pais; le sector de servicios circa 70 % del PIB; le agricultura circa 2 % del PIB e de le labor force. Mercato laboral In julio 2012, le disempleo esseva 7 %. Le plus alte in Norrbottens län (10,5 %), le plus basse in Stockholms län (3,9 %). Le disempleo juvenil (15–24) esseva 16,9 %, sub le media UE (22,6 %). Le differencias salarial es le plus basse in OECD; in 2019, 68 % del laboratores apparteneva a syndicato: 60 % del operarios e 72 % del oficieros. Industria e mercantias Sectores importante: servicios, industria, silvicultura, mines; altere sectores: agricultura ( triticum, patata, sugarbeet, bovinos ) e piscation. Exportation principal: machinae, papel, ligno, ferrum, chalybe, vehiculos, electronica e telecomunicationes. Exportation plus de 50 % del PIB. Le industria svedese es dominate per grande societates international. Stockholm es le centro financiar principal del Nord, con Borsa de Stockholme e bancos central. Le familia Wallenberg exerceva grande influence. Le pais ha systema distribution moderne, bon communication inter interne e externe, e labor force ben educate. Le commercio intra Europa es importante; Germania es le major partner. Le productos industriales 47,5 % del valor de exportation in 2007. Svedia esseva paupere ante 100 annos, ma le successos veni de innovation. Finantias public Le finantias public include le finances del kommun, region e stato. Illos comprende plus de la mesme de la metade del PIB svedese. Le budgete estatal pro 2023 esseva stimato a 1 300 millardos kronor. Major parte del expensas public es finanziate per taxas. Le sector public functiona per autoritates, societates e societates mixto con sector private. Desde 1990, le sector public ha subite corporatisation e privatisation pro augmentar le libertate de selection del population e meliorar efficientia. Historicamente, le finantias public non semper equilibrava. Le debito public in fine 2022 esseva 1 052 millardos kronor (bruto), circa 33 % del PIB. Desde fin 1990, le proportion del debito al PIB descendiva, de 80 % a 33 %. Debito per capita circa 105 000 kronor. Le stato possede grande activos financial; Svedia ha superavit net. Le Riksbank stabilisa le inflation circa 2 % annue. Condiciones social Svedia ha le 5° plus alte standard de vita secondo Indice de developpamento human, 0,959/1,0. 1990–2023, indice augmentava de 0,818 a 0,959 (~0,48 % annue). Le inegalitate de reddito es basse (Gini 29,5, 2024). Paupertate es inter le plus basse del mundo. Le disempleo e protection social mostra certe vulnerabilitate: 1/3 del disempleate non ha accesso a assurance de disempleo. Capital social e corruption Svedia ha alte capital social: alte fiducia inter individuos e in le autoritates. Factores include impartialitate in administration, non discrimination, basse corruption e egualitate economic. Corruption existe in omne pais. Olle Lundin nota: "ubi homines existe, corruption existe". Tamen, Svedia ha basse corruption, inter le prime 10 al mundo. Transparency International 2018: Svedia 3° cum Finlandia, Singapore e Schweiz. Robert Putnam (Harvard) 2007: immigratione grande pote reducer le capital social a breve termino. Investigations in Göteborgs universitet: fiducia social in Svedia stabile ultime 20 annos, mentre le percentuale de immigrantes augmentava de 11 % (2000) a 20 % (2020). Infrastructura Transporto public Ab le anno 1983, le transporto public local e regional in Svedia es organisate a le nivello de län. In cata län debe haber un autoritate de transporto public. Iste autoritates regionales responde pro metropolitana, tram, autobús urbane e autobús regional assi como pro le transporto treno regional. Alcun autoritates responde etiam pro altere modos de transporte (nave). Pro le transporto public long-distante profitabile, il non existe un autoritate o dirigente de transporto in le senso proprie del termino; cata compania de transporto (operator) pote operar independentemente. Le mercato ha essite deregulate ab le annos 1990. Tamen, il existe un autoritate pro le transporto public national, isto es long-distante, sub le jurisdiction de Trafikverket (usque al 2011 esseva un autoritate separate nominate Rikstrafiken). Trafikverket solmente approvisiona le trafico e non administra systemas de billet ni provide vehiculos; isto debe esser facite per le operator. In alcun lineas intermedie, tanto autobús como treno, Trafikverket e plure autoritates regionales collaborate pro le approvisionnement. Trafikverket approvisiona etiam, intra le mandato de l'autoritate, le transporto aviation non-profitabile (exemplo a Norrland) e le transporto per nave (principalmente a Gotland). Le transporto public inter Svedia e altere paises quasi nunquam recive subsidio, ma le linea de treno a Narvik in Norge es un exception. Energia Le proportion de energia renovabile in le uso de energia de Svedia in 2018 era plus de 54 %. Le abondantia de silvas del pais es parcialmente usate como biocombustible in sistemas de calefaction a distancia e centrala termoelelectric, assi como materias primas forestal e productos agricole es usate pro combustibile de vehiculos. Le modificationes in le consumo de energia in Svedia durante le 21° seculo ha essite principalmente caracterisate per le reduction constant del energia proveniente de petrolio e productos petroli, mentre le biocombustibles augmentava lor proportion. Le consumo total de energia in Svedia diminuiva in 2021 circa 1 % comparate al anno precedente. Le energia hydralic representava a initio de 2023 42 % del production electric, circa 69 TWh per anno. Le hydralic es concentrate in barrages super fluvios in le partie nord del pais. Energia termal principalmente alimentate per biocombustible representava 8,9 % (14,7 TWh), e energia eoliane 20 % (33 TWh). Le energia nuclear representava 29 % (48 TWh). Le tendencia del ultime 5 annos es augmentar le energia eoliane e reducer le energia nuclear. Le exportation de electricitate verso paises vicin ha augmentate forte a 33 TWh. Le pais ha sex reactores nuclear in function repartite inter Centrala nuclear de Forsmark, Centrala nuclear de Oskarshamn e Centrala nuclear de Ringhals. Durante le ultime duo annos multe proprietarios de domos installava pannellos solari, con tal demanda que le delivery deveniva lente. Le rete de transmission electric de Svedia, circa 17 000 kilometros de lineas 400 kV e 220 kV, es connectite con le reticules de Norge, Finlandia, Danmark, Polonia, Germania e Lituania. Le consumo total de electricitate ha diminuite ligeiramente e Svedia deveniva un net-exportator de electricitate (33 TWh in 2022), principalmente verso Finlandia. In 2022 le consumo electric cresseva 5 % minus comparate al anno precedente, principalmente pro precios plus alte e risparmio de energia. In Svedia existe plure raffinerias que produce productos de petrolo como benzina e diesel ab petrolo crude. On raffina tanto que Svedia exporta plus benzina e diesel que illos importa. Svedia non ha extraction de petrolo e depende de importation. In 2007 Svedia importava 20 930 000 m³ de petrolo crude. Vias Le rete de vias de Svedia estima esser 212 000 kilometros (anno 2001). Le partes meridionale del pais ha le rete le plus extensive. Principalmente le regiones densemente populate como Skåne, Göteborg, la costa occidental assi como Östergötland, Uppsala e le region Stockholm ha un rete extensive. Vias minor in regiones sparsamente populate pote esser via de grava, principalmente in Norrland. Ex Skåne se pote accedere a autostradas verso Danmark super Öresundsbron e verso Göteborg, Stockholm e Gävle. Ex Göteborg le autostradas continua verso Norvegia via E6, que functiona como via international de transito inter Copenhagen e Oslo. De Helsingborg a Vattrång, circa 20 km nord de Hudiksvall, le via es totalmente separata. Le rete de autostradas Svedese es parte del rete continental e connectite al resto de Europa via Öresundsförbindelsen e per Danmark verso Germania. Alcun partes de E4 plus nord ha standard deficiente, ma Dubbelkrum e Umeåprojektet proposites bypasses extra urbes. Ferrovia Le rete ferroviar de Svedia ha essite expandite ab le medio del 19° seculo. Multes lineas rural esseva abolite durante le secunde metade del 20° seculo. In 2001 le rete comprendeva circa 11 106 kilometros de ferrovia, de le qual 9 400 km esseva electrificate. Le ferrovia es distribuite inegualmente in Svedia. Le rete ha Stockholm como puncto central e connecte al resto del pais. Le ferrovia, parte del rete continental europee, connecte a Danmark, Norge e via Danmark a Germania. Trenos partente de Stockholm verso Hamburg circula quotidianamente. Alcun regiones ha rete densemente developpate (regiones attorno Stockholm, Göteborg e Skåne), altere regiones ha rete sparse, specialmente in Norrland con solo un o duo lineas. Aviation In Svedia existe duo major aeroportos international: Arlanda e Göteborg Landvetter. Post illos veni Luleå-Kallax flygplats e Malmö Airport. Le societate statale Swedavia gesti 10 de 20 major aeroportos del pais. Diverses grande companias international opera ab iste aeroportos. SAS ancora ha un avantaggio, ma alteres como Norwegian e Ryanair ha grande importantia. In le domestic existi plure optiones – excepto SAS – pro le rotas major, como BRA e le low-cost Norwegian. Alcun companias exteriore que opera a Arlanda e Göteborg Landvetter include KLM, Air France, British Airways e Lufthansa. Arlanda ha etiam ferrovia con traffic denso nord e sud. Navigation maritim Le navigation maritim svedese ha historicamente grande importantia pro le commercio e le position geographic de Svedia, que lo face quasi dependente del mare como un nacion insular. Con un del costas plus longe in Europa e porto profonditate adequate, le navigation responde pro circa 90 % del transportos de commercio exterior. In 2007 existiva 232 naves registrate in le registro svedese, e 562 naves controlate per Svedia (includente naves registrate in altere paises). Le tipologias major es nave-tanker e RORO, e le portos major es Göteborg, Stockholm, Helsingborg e Trelleborg. Telephonia Telephonia fixe (2012): 4,5 milliones de abonnamentos. A 2017 le numero de abonnamentos fix cadeva a 2,6 milliones (1,5 milliones de ip-telephonia). Mobil telephonia (2012): 13,9 milliones de abonnamentos. A 2017 le numero de abonnamentos mobil augmentava a 14,4 milliones. Referentias