Sweden

Ang Suwesya, o "Sverige", (Ingles: Sweden) ibig sabihin ay opisyal na Kaharian ng Suwesya (Swedish: Konungariket Sverige) ay isang bansang Nordiko sa Iskandinabiya, sa Hilagang Europa. Ito ay napalilibutan ng Noruwega, sa kanluran, Pinlandiya sa hilagang silangan, ng Kipot ng Skagerrak at Kipot ng Kattegat sa timog kanluran at ng Dagat Baltiko at look ng Botnia sa silangan. Ang Suwesya ay may mababang densidad ng populasyon sa lahat ng kaniyang mga metropolitanong area. Pinagmulang ng Pangalan Karaniwang itinuturing na ang pangalan ng Suwesya ay nagmula sa Proto-Indo-Europeo na ugat na *s(w)e, na nangangahulugang 'sarili', na tumutukoy sa sariling tribo noong panahong tribo pa ang lipunan. Ang katutubong pangalang Suweko, Sverige (isang tambalan ng mga salitang Svea at rike, na unang naitala sa kaugnay na anyo na Swēorice sa Beowulf), ay nangangahulugang "kaharian ng mga Swede", na hindi isinama ang mga Geats sa Götaland. Sa wikang Suweko, tinatawag ng mga taga-Sweden ang kanilang bansa na "Sverige" o "Sverge", ibig sabihin ay "kaharian ng mga Suweko." o "Kaharian ng Suwesya" Ang makabagong anyo nito sa Ingles ay hinango noong ika-17 siglo mula sa Middle Dutch at Gitang baba ng Alemanya. Noon pang 1287, may mga sangguniang makikita sa Middle Dutch na tumutukoy sa isang lande van sweden ("lupain ng [mga] Swede"), na may swede bilang anyong isahan. Sa Old English, ang bansa ay kilala bilang Swéoland o Swíoríce, at sa Early Modern English bilang Swedeland. Ilang wikang Finnic, tulad ng Finnish at Estonian, ay gumagamit ng mga katawagang Ruotsi at Rootsi; ang mga anyong ito ay tumutukoy sa mga Rus' na nanirahan sa mga baybaying lugar ng Roslagen sa Uppland at nagbigay ng kanilang pangalan sa Russia. Kaharian ng Suwesya Ang aktuwal na edad ng kaharian ng Sweden o Suwesya ay hindi alam. Ang pagtukoy sa edad nito ay nakadepende kung ituturing ang Sweden bilang isang bansa noong ang Svear (mga Suweko) ay namuno sa Svealand o noong ang Svear at ang Götar (mga Geat) ng Götaland ay pinag-isa sa ilalim ng iisang pinuno. Sa unang kaso, unang nabanggit ang Svealand na may iisang pinuno noong taong 98 ni Tacitus, ngunit halos imposibleng malaman kung gaano na ito katagal noon. Inilalarawan ng epikong tulang Beowulf ang kalahating alamat ng mga digmaang Suweko-Geatiko noong ika-6 na siglo. Gayunpaman, karaniwang sinisimulan ng mga historyador ang tala ng mga monarko ng Suwesya mula nang ang Svealand at Götaland ay napailalim sa parehong hari, na sina Erik the Victorious at ang kaniyang anak na si Olof Skötkonung noong ika-10 siglo. Madalas tawaging pagkakaisa ng Suwesya ang mga pangyayaring ito, kahit na maraming lugar ang nasakop at isinama kalaunan. Sa kontekstong ito, ang "Götaland" ay pangunahing tumutukoy sa mga lalawigan ng Östergötland at Västergötland. Ang Småland ay halos walang interes noon dahil sa malalalim nitong kagubatan ng pino, at tanging ang lungsod ng Kalmar at ang kastilyo nito ang may malaking kahalagahan. Mayroon ding mga pamayanang Suweko sa kahabaan ng timog na baybayin ng Norrland, isa sa apat na lupaing rehiyon ng Sweden. Si San Ansgar ay tradisyonal na kinikilala bilang nagpakilala ng Kristiyanismo sa Suwesya noong 829, ngunit hindi lubusang napalitan ang paganismo ng bagong relihiyon hanggang ika-12 siglo. Noong panahong iyon, dumaranas ang Suwesya ng tunggaliang dinastiko sa pagitan ng mga angkan ng Eric at Sverker. Nagtapos ang tunggalian nang mag-asawa ang ikatlong angkan sa angkan ng Eric, na bumuo ng dinastiyang Bjälbo, na unti-unting nagpanday sa mas matatag na estado ng Suwesya. Ayon sa Alamat ni Saint Erik at sa Erik's Chronicle, nagsagawa ang mga haring Suweko ng sunod-sunod na Krusada laban sa paganong Pinlandiya at nagsimula ng tunggalian sa Rus', na noon ay wala nang kaugnayan sa Suwesya. Bunga ng mga Krusada, lalo na ng Ikalawang Krusadang Suweko na pinamunuan ni Birger Jarl unti-unting napabilang ang Pinlandiya sa kaharian ng Suwesya at sa saklaw ng impluwensya ng Simbahang Katolika. Nagtayo ang mga Suweko ng mga kuta sa Tavastland at Åbo, habang nagtayo ng konsehong maharlika ang hari, bumuo ng estrukturang administratibo at sistema ng buwis, at isinulat ang mga kodigo ng batas sa panahon ng paghahari nina Magnus Ladulås (1275–1290) at Magnus Eriksson (1319–1364). Dahil dito, ganap na naisama ang mga lupaing Suomi o Pinlandiya sa kaharian ng Suwesya. Emperyong Suweko Emperyo ng Suwesya (The Empire of Sweden) ay umangat ang Suwesya bilang makapangyarihang bansa sa kontinente noong pamumuno ni haring Gustavus Adolphus, nang makuha nito ang mga teritoryo mula sa Rusya at Komonwelt ng Polonya-Litwanya sa iba’t ibang digmaan. Sa Panahong Tatlumpung Taon ng Digmaan, nasakop ng Sweden ang halos kalahati ng mga estado ng Banal na Imperyo Romano at natalo ang hukbo ng Imperyo sa Labanan sa Breitenfeld noong 1631. Plano ni Gustavus Adolphus na maging bagong Banal na Emperador Romano, na mamumuno sa isang nagkakaisang Scandinavia at mga estado ng Banal na Imperyo, ngunit siya’y napatay sa Labanan sa Lützen noong 1632. Pagkatapos ng Labanan sa Nördlingen noong 1634, ang tanging malaking pagkatalo ng Suwsya sa digmaan, humina ang simpatya ng mga Aleman para sa Suewsya. Unti-unting humiwalay ang mga lalawigang Aleman mula sa kapangyarihan ng Suwsya, iniwan lamang ito ng ilang hilagang teritoryo gaya ng Suwekong Pomerania, Bremen-Verden at Wismar. Mula 1643 hanggang 1645, nakipagdigma ang Sweden sa Dinamarka-Noruwega sa Digmaang Torstenson. Ang kinalabasan ng labang ito at ang pagtatapos ng Tatlumpung Taon ng Digmaan ang nagpatibay sa Suwsya bilang makapangyarihang bansa sa Europa. Sa pamamagitan ng Kapayapaan sa Westphalia noong 1648, nakakuha ang Sweden ng mga teritoryo sa hilagang Alemanya. Noong kalagitnaan ng ika-17 siglo, ang Suwesya ang ikatlong pinakamalaking bansa sa Europa batay sa lawak ng lupa. Naabot nito ang pinakamalawak na teritoryo sa ilalim ng pamumuno ni Charles X matapos ang kasunduan sa Roskilde noong 1658, matapos ang pagdaan niya sa mga Belt ng Dinamarka. Ang pundasyon ng tagumpay ng Sweden noong panahong ito ay iniuugnay sa malalaking pagbabago sa Ekonomiya ng Suwesya na pinasimulan ni Gustav I noong ika-16 siglo, at sa pagpapakilala niya ng Protestantismo. Isang-katlo ng populasyon ng Finland ang namatay sa mapaminsalang Dakilang Taggutom ng 1695–1697. Tinamaan din ng taggutom ang Sweden, na pumatay sa humigit-kumulang 10% ng populasyon nito. Noong ika-17 siglo, sangkot ang Suwsya sa maraming digmaan, tulad ng laban sa Polonya-Litwanya , kung saan parehong nag-agawan sa mga teritoryo ng kasalukuyang Baltic states. Natapos ang Digmaang Polako–Suweko (1626–1629) sa isang tigil-putukan sa Stary Targ (Kasunduan sa Altmark) noong 26 Setyembre 1629 na pumabor sa mga Suweko, kung saan isinanib ng Poland ang malaking bahagi ng Livonia kasama ang mahalagang pantalan ng Riga. Nakakuha rin ng karapatan ang mga Suweko na buwisan ang kalakalan ng Polonya sa Baltiko (3.5% sa halaga ng mga kalakal), at napanatili ang kontrol sa maraming lungsod sa Royal at Dukal Prusya (kabilang ang Piława (Pillau), Memel at Elbląg (Elbing)). Paglaon ay nagsagawa ang mga Suweko ng serye ng pananakop sa Polonya-Litwanya, na kilala bilang Deluge. Pagkatapos ng higit kalahating siglo ng halos tuloy-tuloy na digmaan, bumagsak ang ekonomiya ng Suwesya. Naging habambuhay na tungkulin ni anak ni Charles X, Charles XI, na muling buuin ang ekonomiya at ihanda ang hukbo. Ang kanyang pamana sa anak na susunod na hari ng Suwsya, Charles XII, ay isa sa pinakamahuhusay na arsenal sa buong mundo, isang malaking nakatayong hukbo at isang dakilang hukbong dagat. Ang Rusya, ang pinakamalaking banta sa Suwsya sa panahong ito, ay may mas malaking hukbo ngunit malayong nahuhuli sa kagamitan at pagsasanay. Mga sanggunian Ang lathalaing ito na tungkol sa Suwesya at Bansa ay isang usbong. Makatutulong ka sa Wikipedia sa pagpapalawig nito.