වික්ටෝරියා වේල්ල, ශ්‍රී ලංකාව

වික්ටෝරියා වේල්ල, මහවැලි ගංගාවේ ඉහළ කොටසේ (කිලෝමීටර 209) තෙල්දෙණිය නගරයට කිලෝමීටර 6ක් දුරින් පිහිටි දෙආරුක්කු වේල්ලකි. මෙය වික්ටෝරියා ජලාශය වෙනුවෙන් ඉදිකර ඇත. වේල්ල ඉදි කිරීමේ ප්‍රධාන අරමුණ වූයේ වාරි සම්පාදනය සහ ජල විදුලිය නිපදවීමයි. වික්ටෝරියා වේල්ල ශ්‍රී ලංකාවේ උසම වේල්ල වන අතර, එය ශ්‍රී ලංකාවේ විශාලතම ජල විදුලි බලාගාරයට (මෙගාවොට් 210) දායකත්වය සපයයි. 1978 දී ඉදිකිරීම් කටයුතු ඇරඹූ මෙය 1985 අප්‍රේල් මස එවකට ශ්‍රී ලංකා ජනාධිපති ජේ.ආර්. ජයවර්ධන විසින් උත්සවාකාරයෙන් විවෘත කරන ලදී. ඉතිහාසය වික්ටෝරියා වේල්ල කඩිනම් මහවැලි සංවර්ධන වැඩසටහන යටතේ (Accelerated Mahaweli Development Programme (AMDP)) ඉදි කරන ලදී. මෙම ව්‍යාපෘතිය වසර ගණනාවක් සැලසුම් අදියරේ තිබුණු අතර 1977 දී රටේ පැවැති ආර්ථික දුෂ්කරතා සැලකිල්ලට ගෙන කඩිනම් වැඩසටහනක් ලෙස ක්‍රියාත්මක කරන ලදී. හෙක්ටයාර 365,000 ක භූමි ප්‍රදේශයකට වාරි සම්පාදනය කිරීම හා මෙගාවොට් 600ක විදුලිය නිපදවීම වෙනුවෙන් මෙහි සැලසුම් නිර්මාණය කර තිබුණි. කැනඩාවේ Huntings Technical Services ආයතනය සහ එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවර්ධන වැඩසටහනේ ආහාර හා කෘෂිකාර්මික සංවිධානයේ කණ්ඩායමක් විසින් එක්ව කරන ලද අධ්‍යයනයකින් අනතුරුව වික්ටෝරියා වේල්ල 1964 දී මුල් වරට යෝජනා විය. 1978 අගෝස්තු මස 14 වන දින හිටපු ජනාධිපති ජේ.ආර්. ජයවර්ධන මහතා විසින් වික්ටෝරියා වේල්ලේ ඉදිකිරීම් කටයුතු ආරම්භ කරන ලද අතර, 1980 දී එහි ප්‍රධාන ව්‍යුහයන් දි කිරීම ක්‍රියාවට නංවන ලදී. එය සම්පූර්ණයෙන් නිම කිරීම 1985 අප්‍රේල් මස 12 දින උත්සවාකාරයෙන් සනි‍ටුහන් කෙරිණි. වේල්ල හා උමග ඉදිකිරීම බ්‍රිතාන්‍ය බද්ධ ව්‍යාපාරයක් වූ බැල්ෆෝර් බියැටි සහ එඩ්මන්ඩ් නටාල් (Balfour Beatty & Edmond Nuttal )විසින් සිදු කරන ලද අතර, විදුලි බලාගාරය ඉදිකිරීම කොටසෙන් විසින් සිදුකරන ලදී. ව්‍යාපෘතියේ උපදේශක ඉංජිනේරුවන් ලෙස ශ්‍රීමත් ඇලෙක්සැන්ඩර් ගිබ් සහ හවුල්කරුවෝ කටයුතු කළහ. වේල්ල ඉදිකිරීම හේතුවෙන් ඇස්තමේන්තු ගත ප්‍රමාණය මෙන් සිව්ගුණයක (30,000) ජනකායක් නැවත පදිංචි කිරීමට සිදුවිය. වික්ටෝරියා ව්‍යාපාරය වික්ටෝරියා වේල්ල මීටර 122ක උසින්ද, මීටර 520ක දිගකින්ද, මීටර 6ක පළලින් හා මීටර 25ක් පළල පදනමකින්ද යුක්ත වෙයි. මෙම වේල්ල මාර්ගයෙන් වික්ටෝරියා ජලාශය නිර්මාණය කරන ලද අතර එම ජලාශය වර්ග කිලෝමීටර 22.7ක මතුපිට ප්‍රදේශයක පැතිර තිබෙන අතර, ඝන මීටර 722,000,000ක ජල ධාරිතාවයකින් හා වර්ග කිලෝමීටර 1869ක ජලාධාරක ප්‍රදේශයකින් සමන්විත වේ. ආරම්භය වික්ටෝරියා ව්‍යාපෘතිය කියන්නේ වික්ටෝරියා වේල්ලත්, වික්ටෝරියා ජලාශයත් සහ වික්ටෝරියා ජල විදුලි බලාගාරය යන ත්‍රිත්වේ ම එකතුවයි. වික්ටෝරියා ව්‍යාපෘතිය පිහිටා තිබෙන්නේ, ශ්‍රී ලංකාවේ මධ්‍යම කඳුකරයේ, දුම්බර මිටියවත මැද්දෙන් ගලන මහවැලි ගඟට හුලු ගඟ එකතුවන ස්ථානයට මදක් පහලින් මහවැලි ගඟේ පටු ම ස්ථායේ. මහවැලි ගඟ ගලන දිශාවට වම් පැත්තෙන් මහනුවර දිස්ත්‍රික්කයේ තෙල්දෙනිය ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාසයේ දෙනිගල කන්දත්, දකුණු පැත්තෙන් නුවරඑළිය දිස්ත්‍රික්කයේ හඟුරන්කෙත ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාසයේ බෝලගල කන්දත් යා කරමින් තමා මේ වික්ටෝරියා වේල්ල හදන්නේ. වේල්ලට 5.8 km දුරින් තමා වික්ටෝරියා ජල විදුලි බලාගාරය තියෙන්නේ. එදා මධ්‍යම කඳුකරයේ මහා මූකලානක් වෙලා තිබුණු, පාරක් තොටක්වත් නොතිබුණු තෙල්දෙණිය ප්‍රදේශය මේ දැවැන්ත ව්‍යාපෘතිය නිසා සම්පූර්ණයෙන්ම වෙනස් වුණා. ලංකාවේ දක්ෂ ඉංජිනේරුවරයෙක් වුණු, එවකට පොල්ගොල්ල වේල්ල සෑදීමට ද නායකත්වය දුන් මහාචාර්ය චන්ද්‍රා පෙරේරා මහතා නේවාසික ඉංජිනේරුවරයා විදියට මේ දැවැන්ත නිර්මාණයට දායකත්වය ලබාදුන්නා. දශක ගණනාවක් මුළුල්ලේ සිදු කළ ගණනය කීරීම් සහ පේරාදේණිය විශ්වවිද්‍යාලයත්, බ්‍රිතාන්‍යයේ භූ විද්‍යා පිළිබඳ Soil & Mechanical ආයතනයත් එක්ව තුන් මාසයකින් කළ පුළුල් සමීක්ෂණ වාර්ථාවත් අනුව යමින්, ගාමිණී දිසානායක මහතාගේ ආරාධනයේන් ජනාධිපති J R ජනවර්ධන මහතාත්, බ්‍රිතාන්‍යයේ විදේශ සංවර්ධන අමාත්‍ය නීල් මාර්ට්න් මහතාත් සහ තවත් සම්භාවනීය අමුත්තන් රාශියක් අතින් මෙම ව්‍යාපෘතිය 1980.03.23 වන දින සුබ මොහොතින් ආරම්භ වුණා. වික්ටෝරියා ජලාශය වික්ටෝරියා වේල්ල ඉදිකිරීමෙන් පසු 1984.04.07 දින වික්ටෝරියා ජලාශයට ජලය පිරවීම ආරම්භ කර ඇත. 23.7 km2 වර්ගඵලයක් පුරා විහිදී පවතින මේ දැවැන්ත ජලාශය 722,000,000 m3 ක ජල ධාරිතාවයක් දරාගෙන සිටිනවා. ඒ මෙරට දෙවැනියතම විශාලම ජලාශය බවට පත්වෙමින්. පළමුවැන්න වන්නේ සේනානායක සමුද්‍රයයි. මෙහි උපරිම ගංවතුර මට්ටම මුහුදු මට්ටමේ සිට 441.2 m වන අතර, උපරිම පිටාර මට්ටම මුහුදු මට්ටමේ සිට 438 m වේ. අවම ජල සැපයුම් මට්ටම මුහුදු මට්ටමේ සිට 370 m වේ. වික්ටෝරියා ජලාශය පිරවීමේ දී ඊට තෙල්දෙණිය සහ කුණ්ඩසාලේ ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාසවල යම් කොටසක් ජලයෙන් යට වූ අතර තලාතුඔය, හඟුරන්කෙත, ගඟවටකෝරළය ආදී ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාසත් ඊට ඇතුළත් වුණා. ව්‍යාපෘතිය සඳහා පවුල් 6483ක් මෙම ප්‍රදේශවලින් ඉවත් කළ අතර, ඔවුන් නැවතත් මහවැලි සංවර්ධන ප්‍රදේශවල එනම් මහවැලි B, C, H යන කලාපවල පවුල් 4644ක් ද, වික්ටෝරියා බල ප්‍රදේශයේ පවුල් 1839ක් ද වශයෙන් පදිංචි කළත්, තමන් ඉපදුණු ගෙවල්, පන්සල්, පාසල්, සෙල්ලම් කළ මිදුල් දමා යන්නට සිදුවීම මිනිසුන්ට දරාගත නොහැකි වේදනාවක් වුණා. නමුත් රටේ අනාගතය වෙනුවෙන් ඒ මිනිසුන් නිහඬවම ඒ පරිත්‍යාගය කළා. අදටත් දැඩි නියඟයක් ආ විට වික්ටෝරියා ජලාශය හිඳීයනවා. එවිට පැරණි තෙල්දෙණිය නගරය දිය යටින් මතු වෙනවා. පන්සලේ බුදු පිළිම, කැඩුණු ගොඩනැගිලි, පරණ වික්ටෝරියා පාලම යළිත් දකින්න පුළුවන්. ජලාශයේ සිට විදුලි බලාගාරය දක්වා ජලය ගෙනියන උමං පද්ධතිය (Tunnel Intake) ජලාශ පතුලේ සිට 30 m ඉහළින් පිහිටා ඇති අතර, එහි විශ්කම්භය 6.2 m වේ. ඒ උමඟ 5.8 km දුරක් බෝලගල කන්ද යටින් ගොස් විදුලි බලාගාරයේ තලබමන (Turbines) ත්‍රිත්වයට අධික විභව ශක්තියක් සහ චාලක ශක්තියක් සහිත ජලය මුදා හැර විදුලිය නිපදවයි. වික්ටෝරියා විදුලි බලාගාරය ජලාශයේ සිට ගඟට සමාන්තරව 6 km ක් එහායින් හකුරුතලේ ප්‍රදේශයේ වික්ටෝරියා ජල විදුලි බලාගාරය පිහිටන අතර ඊට 5646 m දිග සහ 6.2 m විශ්කම්භය ඇති වෘත්තාකාර භූගත කොන්ක්‍රීට් උමඟක් ඔස්සේ අධික පීඩනයකින් ජලය ගෙන එයි. පසුව එය 3 m විශ්කම්භයක් සහිත 178 m දිග වානේ උමඟක් (Penstocks) සහ 116 m, Surge Tank හරහා විදුලි බලාගාරයට පැමිණෙන අතර, එමගින් බලාගාරයේ ඇති 70 MW බැගින් වූ ජනක යන්ත්‍ර 3න් මුළු ක්ෂමතාව ලෙස 210 MW ප්‍රමාණයක් 12.5 kV විභවයක් යටතේ ජාතික විදුලි බල පද්ධතියට දායාද කරයි. වාර්ෂිකව 716 GWh විද්‍යුත් ශක්ති ප්‍රමාණයක් ලබාදෙන මෙම බලාගාරය ශ්‍රී ලංකාවේ දැනට පවතින විශාලත ම ජල විදුලි බලාගාරය ද වෙයි. එසේ ම මෙය හඳුන්වන්නේ Peaking Station එකක් ලෙසයි. එනම් රටේ විදුලි ඉල්ලුම එකපාරටම වැඩි වන වෙලාවට ඉතා ඉක්මනින් ක්‍රියාත්මක කර විදුලිය දෙන බලාගාරයක් ලෙසයි. බලාගාරයේ සිවිල් ඉංජිනේරු කටයුතු Costain සමාගමත්, විදුලි ඉංජිනේරු කටයුතු GEC Large Machines සමාගමත්, යාන්ත්‍රික ඉංජිනේරු කටයුතු Boving සමාගමත් මගින් සිදුවිය. Boving සමාගම මගින් නිපදවූ එක් සිරස් තලබමනයකින් (Vertical Francis Turbines) 72 MW ක්ෂමතාවයක් නිපදවීමට 190 m උස ජල විභවයක් (Net Head) අවශ්‍යවන අතර උපරිම 83 MW ක්ෂමතාවයක් සඳහා 208 m උස ජල විභවයක් අවශ්‍ය වේ. ඒ සඳහා එක් Turbine යකට 35 m3s-1 ක ජල සීග්‍රතාවයක් අවශ්‍ය වන අතර Turbine භ්‍රමණ සීග්‍රතාවය 333 ⅓ RPM වේ. වික්ටෝරියා වේල්ල වික්ටෝරියා වේල්ල එකක් මීටර 12.5ක පළලින් හා මීටර 6.5ක දිගින් යුතු වාන් දොර‍ටු 8කින් සමන්විත වෙයි. මෙම වාන් දොර‍ටු ජල මට්ටම ඉහළ යාමේදී ස්වයංක්‍රීයව විවෘත වේ. මෙම වාන් දොර‍ටු නිර්මාණය (වැසීම සඳහා පමණක් බලය යොදවන) සිවිල් ඉංජිනේරුවන්ගේ ආයතනය වෙතින් නව්‍ය සිවිල් ඉංජිනේරු නිර්මාණය යන සම්මානය දිනා ගන්නා ලදී. වාන් දොර‍ටු 8 හි සම්පුර්ණ සඵල පළල මීටර 100ක් වන අතර එය ඝනමීටර 8200ක උපරිම ජලය මුදා හැරීමකට සහය දක්වයි. මීට අමතරව පහත් මට්ටමින් වාන් දොර‍ටු 2ක් වේල්ලේ පදනමේ පිහිටා තිබෙන අතර ඒවා වේල්ල පි‍ටුපස එකතු වන රොන්මඩ ඉවත් කිරීම සඳහා භාවිතා කරයි. ගැලරිය ආශ්‍රිත ලිපි වික්ටෝරියා ජලාශය ශ්‍රී ලංකාවේ ගංගා නාමාවලිය මූලාශ්‍ර