کۆلۆمبۆ

کۆلۆمبۆ پایتەختی ڕاپەڕاندن و دادوەریی سریلانکایە، ھەروەھا پڕدانیشتووانترین شاری وڵاتەکەیە. ھەروەھا ناوەندی داراییی دوورگەکەیە و شوێنێکی گەشتیارییە. مەزەندە دەکرێت ناوچەی مێترۆپۆلیتانی کۆلۆمبۆ دانیشتووانەکەی ٥.٦ ملیۆن بێت، و ٧٥٢،٩٩٣ لەناو سنووری شارەوانیدا. ناوەندی داراییی دوورگەکەیە و شوێنێکی گەشتیارییە. کەوتووەتە کەناراوەکانی ڕۆژاوای دوورگەکە. ھەروەھا پایتەختی کارگێڕیی پارێزگای ڕۆژاوا و ناوەندی قەزای کۆلۆمبۆیە. کاتێک سریلانکا لە ساڵی ١٨١٥دا درایە دەست ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیا، کرا بە پایتەختی دوورگەکە، و پێگەی پایتەختی خۆی پاراست کاتێک سریلانکا لە ساڵی ١٩٤٨دا سەربەخۆیی بەدەست ھێنا. لە ساڵی ١٩٧٨دا، کاتێک ئەرکە کارگێڕییەکان بۆ سری جایاواردێنێپورا کۆتێ گوازرانەوە، کۆلۆمبۆ وەک پایتەختی بازرگانیی سریلانکا دیاری کرا. ڕەگناسی ناوی «کۆلۆمبۆ»، کە بۆ یەکەمجار لەلایەن گەڕیدە پورتوگالییەکانەوە لە ساڵی ١٥٠٥دا ناسێنرا، پێدەچێت لە ناوی کلاسیکیی سینھالی කොලොන් තොට، கொல்லம் துறைமுகம் «کۆلۆن تۆتا» وەرگیرابێت، کە بە واتای «بەندەر لەسەر ڕووباری کێلانی» دێت. بۆچوونێکی دیکە ئەوەیە کە ناوەکە لە ناوی سینھالیی කොල-අඹ-තොට، பெருங்குடல் துறைமுகம் «کۆلا-ئەمبا-تۆتا» وەرگیراوە کە بە واتای «بەندەرێک بە دارەمانگۆی گەڵادار/سەوز» دێت. دانەری کۆنترین ڕێزمانی سینھالی، «سیداتسەنگارەڤا»، کە لە سەدەی ١٣یەمدا نووسراوە، دەربارەی پۆلێک وشە نووسیویەتی کە تەنھا سەر بە سینھالیی سەرەتایی بوون. وشەکانی «نارامبا» (بۆ بینین) و «کۆلامبا» (قەڵا یان بەندەر) وەک وەرگیراو لە زمانی ڤێدای ڕەسەن ڕیز دەکات. «کۆلامبا» لەوانەیە سەرچاوەی ناوی پایتەختی بازرگانیی کۆلۆمبۆش بێت. مێژوو گەڕیدە ئیبن بەتوتە، کە لە سەدەی ١٤یەمدا سەردانی دوورگەکەی کردووە، بە «کەلانپوو» ناوی بردووە. عەرەبەکان، کە بەرژەوەندیی سەرەکییان بازرگانی بوو، لە دەوروبەری سەدەی ھەشتەمی زاینیدا دەستیان بە نیشتەجێبوون لە کۆلۆمبۆ کرد، زۆربەی بەو ھۆیەی کە بەندەرەکە لە ڕێگەی کۆنترۆڵکردنی بەشێکی زۆری بازرگانیی نێوان شانشینەکانی سینھالی و جیھانی دەرەوە یارمەتی کارەکەیانی دەدا. بە شێوەیەکی بەربڵاو باوەڕ وا بوو کە نەوەکانیان پێکھاتەی کۆمەڵگەی ناوخۆییی موورەکانی سریلانکا پێک دەھێنن، بەڵام ڕەچەڵەکیان زیاتر باشووری ھیندییە. سەردەمی پورتوگالییەکان گەڕیدە پورتوگالییەکان بە سەرۆکایەتی دۆم لۆرێنسۆ دێ ئەلمێیدا بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٥٠٥دا گەیشتنە سریلانکا. لە ماوەی یەکەم سەردانیاندا پەیماننامەیەکیان لەگەڵ پاشای شانشینی کۆتێ، پاراکراماباکووی ھەشتەم (١٤٨٤–١٥١٨) واژوو کرد، کە وای لێ کردن بتوانن بازرگانی بە بەرھەمی دارچینی دوورگەکە بکەن، کە لە ناوچە کەنارییەکانی دوورگەکەدا بوو، لەوانەش لە کۆلۆمبۆ. وەک بەشێک لە پەیماننامەکە، دەسەڵاتی تەواو بەسەر ھێڵی کەناراوەکاندا درایە پورتوگالییەکان لە بەرامبەر بەڵێنی پاراستنی کەناراوەکان لە داگیرکەران. ڕێگەیان پێ درا بنکەی بازرگانی لە کۆلۆمبۆ دابمەزرێنن. بەڵام لە ماوەیەکی کورتدا، دانیشتووانە موسڵمانەکانی کۆلۆمبۆیان دەرکرد و لە ساڵی ١٥١٧دا دەستیان بە دروستکردنی قەڵایەک کرد. پورتوگالییەکان زوو درکیان بەوە کرد کە کۆنترۆڵکردنی سریلانکا بۆ پاراستنی دامەزراوە کەنارییەکانیان لە ھیندستان پێویستە، و دەستیان کرد بە دەستکاریکردنی فەرمانڕەواکانی شانشینی کۆتێ بۆ بەدەستھێنانی کۆنترۆڵی ناوچەکە. دوای ئەوەی بە لێھاتوویی سوودیان لە ڕکابەرییەکانی ناو خێزانی پاشایەتی وەرگرت، کۆنترۆڵی ناوچەیەکی گەورەی شانشینەکەیان گرتە دەست و پاشای سینھالی مایادوونی شانشینێکی نوێی لە سیتاواکا دامەزراند، کە ناوچەیەک بوو لە شانشینی کۆتێدا. زۆری نەبرد ئەو بەشێکی زۆری شانشینی کۆتێی لکاند و پورتوگالییەکانی ناچار کرد بکشێنەوە بۆ کۆلۆمبۆ، کە چەندین جار لەلایەن مایادوونی و پاشاکانی دواتری سیتاواکا گەمارۆ درا، ئەمەش ناچاری کردن داوای ھێزی یارمەتیدەر لە بنکە سەرەکییەکەیان لە گۆای ھیندستان بکەن. دوای ڕووخانی شانشینەکە لە ساڵی ١٥٩٣دا، پورتوگالییەکان توانییان کۆنترۆڵی تەواو بەسەر ناوچە کەنارییەکەدا دابمەزرێنن، کە کۆلۆمبۆ پایتەختیان بوو. ئەم بەشەی کۆلۆمبۆ تا ئێستاش بە قەڵا ناسراوە و کۆشکی سەرۆکایەتی و زۆربەی ھۆتێلە پێنج ئەستێرەکانی کۆلۆمبۆی تێدایە. ناوچەی دەوروبەری قەڵا بە پێتا (سینھالی: පිට කොටුව؛ تامیلی: புறக் கோட்டை «پیتا کۆتوڤا»، «قەڵای دەرەکی») ناسراوە و ناوەندێکی بازرگانییە. سەردەمی ھۆڵەندییەکان لە ساڵی ١٦٣٨دا ھۆڵەندییەکان پەیماننامەیەکیان لەگەڵ پاشا ڕاجاسینھای دووەمی کاندی واژوو کرد کە دڵنیایی دەدایە پاشا بۆ ھاوکاریکردنی لە شەڕەکەیدا دژی پورتوگالییەکان لە بەرامبەر قۆرخکردنی کاڵا سەرەکییەکانی بازرگانیی دوورگەکە. پورتوگالییەکان بەرگرییان لە بەرامبەر ھۆڵەندییەکان و کاندیانەکان کرد بەڵام وردە وردە لە مۆڵگەکانیاندا تێک شکێنران کە لە ساڵی ١٦٣٩دا دەستی پێ کرد. ھۆڵەندییەکان لە ساڵی ١٦٥٦دا دوای گەمارۆدانێکی داستانی کۆلۆمبۆیان گرت، کە لە کۆتاییدا تەنھا ٩٣ پاشماوەی پورتوگالی ڕێگەی دەربازبوونی سەلامەتیان لە قەڵاکە پێ درا. ھەرچەندە ھۆڵەندییەکان (بۆ نموونە ڕیکڵۆف ڤان گۆنس) لە سەرەتادا ناوچە دەستبەسەرداگیراوەکەیان بۆ پاشاکانی سینھالی گەڕاندەوە، بەڵام دواتر ڕەتیان کردەوە ڕادەستیان بکەنەوە و کۆنترۆڵی دەوڵەمەندترین زەوییە دارچینەکانی دوورگەکەیان بەدەست ھێنا لەوانەش کۆلۆمبۆ کە دواتر وەک پایتەختی پارێزگا دەریایییەکانی ھۆڵەندا لەژێر کۆنترۆڵی کۆمپانیای ھیندستانی ڕۆژھەڵاتی ھۆڵەندیدا خزمەتی دەکرد تا ساڵی ١٧٩٦. سەرچاوەکان IPA: [ˈkoləᵐbə] دەروازەی جوگرافیا دەروازەی سریلانکا