Suður-Kórea

Suður-Kórea eða Lýðveldið Kórea er land í Austur-Asíu. Það nær yfir syðri hluta Kóreuskaga og á landamæri að Norður-Kóreu nálægt 38. breiddargráðu. Landhelgi Suður-Kóreu kemur saman við landhelgi Kína og Japan. Kórea var eitt ríki til ársins 1948 þegar landinu var skipt í Kóreustríðinu. Nafnið Kórea er dregið af heiti ríkisins Goryeo sem stóð á skaganum á miðöldum. Landið er fjalllent og liggur í nyrðra tempraða beltinu. Íbúar eru um 52 milljónir. Höfuðborgin og stærsta borg Suður-Kóreu er Seúl með um 10 milljón íbúa. Fornleifafundir benda til þess að Kóreuskaginn hafi verið byggður frá árfornsteinöld sem nær frá því fyrir 2,6 milljónum ára til 300 þúsund ára, en saga Kóreu hefst með ríkinu Gojoseon sem samkvæmt arfsögn var stofnað af Dangun árið 2333 f.Kr. Á fyrsta árþúsundinu e.Kr. voru þrjú konungsríki í Kóreu (Goguryeo, Baekje og Silla) en þau voru sameinuð árið 668. Eftir það tók við Goryeo-tímabilið og Jóseontímabilið sem stóð til 1910. Það ár lagði Japanska keisaradæmið Kóreuskagann undir sig. Eftir Síðari heimsstyrjöld skiptist skaginn í hernámssvæði Bandaríkjanna og Sovétríkjanna. Lýðveldið Kórea, eða Suður-Kórea, var stofnað í suðurhlutanum í kjölfar þjóðaratkvæðagreiðslu árið 1948. Sovétmenn stóðu þá fyrir stofnun Alþýðulýðveldisins Kóreu í norðurhlutanum undir stjórn Kim Il Sung. Árið 1950 gerði Norður-Kórea innrás í Suður-Kóreu til að sameina ríkið á ný sem leiddi til Kóreustríðsins. Stríðið stóð í þrjú ár og lyktaði með vopnahléi og stofnun hlutlauss svæðis milli ríkjanna við 38. breiddargráðu. Í Suður-Kóreu ríktu herforingjastjórnir og einræðisherrar á borð við Syngman Rhee, Park Chung-hee og Chun Doo-hwan en árið 1987 hófust lýðræðisumbætur. Efnahagur Suður-Kóreu óx hratt á 8. og 9. áratugnum en landið fór illa út úr fjármálakreppunni í Asíu 1997. Eftir það hefur vöxtur verið hægari en þó með því mesta sem gerist í heiminum. Suður-Kórea er einn af Asíutígrunum fjórum, ásamt Tævan, Singapúr og Hong Kong. Suður-Kórea er hátekjuland sem byggir auð sinn á iðnframleiðslu á sviði hátækni og samgöngutækja. Nokkrar stórar fyrirtækjasamsteypur á borð við Samsung, Hyundai og LG eru ríkjandi í iðnaðarframleiðslu til útflutnings. Suðurkóreski herinn er annar stærsti her heims, miðað við fjölda hermanna og varaliða. Herskylda í 18 til 21 mánuð gildir fyrir alla karlmenn milli 18 og 35 ára, og eftir að henni lýkur eru þeir hluti af varaliði hersins. Suður-Kórea situr hátt á listum yfir lönd eftir menntun, þróun lífsgæða, lýðræðislegum stjórnháttum, og nýsköpun. Þar eru einar mestu lífslíkur í heim, en þjóðin eldist líka hratt og fæðingartíðni er mjög lág. Suður-Kórea hefur eitt mesta aðgengi að Internetinu meðal landa heims, og þéttasta net háhraðalesta í heimi. Á 21. öld hefur dægurmenning Suður-Kóreu (popptónlist, sjónvarpsþættir og kvikmyndir) notið mikilla vinsælda um allan heim. Þetta hefur verið kallað „Kóreubylgjan“ (Hallyu). Suður-Kórea á aðild að Þróunarsamvinnunefnd OECD, G20, IPEF og Parísarklúbbnum. Heiti Heiti landsins, Kórea, er útheiti sem er dregið af heiti sögulegs konungsríkis á Kóreuskaga sem nefndist Goryeo (kóreska: 고려 eða 高麗 Koryŏ). Goryeo var stytting sem ríkið Goguryeo tók formlega upp á 5.. öld, og varð heiti ríkisins sem tók við á 10. öld. Arabískir og persneskir kaupmenn sem komu þangað báru nafnið fram „Kórea“. Nafnið kom fyrst fyrir sem „Conrai“ skrifað með latínuletri á portúgölskum kortum eftir João vaz Dourado frá 1568. Seinna á 16. og 17. öld var það skrifað „Corea“ á kortum Teixeira Albernaz frá 1630. Evrópumenn kynntust fyrst konungsríkinu Goryeo þegar Afonso de Albuquerque hernam Malakka árið 1511 og lýsti fólki sem verslaði í þeim heimshluta sem „Gores“. Á 19. öld var heiti landsins ýmist ritað „Corea“ eða „Korea“ í vestrænum ritum. Sumir Kóreubúar telja að Japanska keisaraveldið hafi átt frumkvæði að því að rithátturinn „Korea“ varð almennur meðan á hernámi Japana stóð, til að tryggja að Japan yrði á undan í listum yfir lönd eftir stafrófsröð. Þegar konungsríkið Jóseon (조선 eða 朝鮮 Chosŏn) tók við af Goryeo árið 1392 varð heiti þess opinbert heiti alls landsins, þótt það væri ekki tekið gilt um allan heim. Hið nýja opinbera nafn var dregið af heiti hins forna konungsríkis Gójóseon. Árið 1897 breytti konungurinn Gojong af Kóreu opinbera heitinu í Kóreuveldi (대한제국 eða 大韓帝國 Daehan Jeguk) í stað Jóseon. Síðari hluti nafnsins, Daehan („Mikla Han“) er dreginn af Samhan („þrjú Han“) sem vísar til þriggja konungsríkja Kóreu, fremur en hins forna ríkjabandalags Suður-Kóreu. „Jóseon“ var samt áfram notað af Kóreubúum sem heiti á landinu, þótt það væri ekki lengur opinbert heiti. Þegar Kórea var undir stjórn Japana voru bæði nöfnin „Han“ og „Jóseon“ notuð. Eftir uppgjöf Japana 1945 var ákveðið að landið skyldi heita „Republic of Korea“ („Lýðveldið Kórea“) á ensku. Kóreska heitið Daehan Minguk (대한민국 eða 大韓民國 „Lýðveldi Mikla Han“) er stundum notað af Suður-Kóreubúum til að tala um kóresku þjóðina í heild, fremur en Suður-Kóreu. Saga Samtímasaga Árin 2011 og 2012 tóku börn fyrrverandi forseta við völdum í báðum Kóreuríkjunum. Kim Jong Un tók við af föður sínum Kim Jong Il sem leiðtogi Norður-Kóreu 2011, og dóttir Park Chung-hee, Park Geun-hye, var kjörin fyrsti kvenforseti Suður-Kóreu árið 2012. Íhaldsstjórn Park Geun-hye var sökuð um spillingu, mútuþægni og áhrifabrask í tengslum við vin Park, Choi Soon-sil. Í nóvember 2016 hófust útbreidd mótmæli og Park féll á vantrausti. Í kosningum varð Moon Jae-in úr Lýðræðisflokknum forseti og tók við embætti 10. maí 2017. Í valdatíð hans batnaði sambandið við Norður-Kóreu, en bilið jókst í hernaðarsamstarfi Suður-Kóreu og Bandaríkjanna. Suður-Kórea hélt Vetrarólympíuleikana 2018. Í apríl 2018 var Park Geun-hye dæmd í 24 ára fangelsi fyrir misnotkun valds og spillingu. COVID-19-faraldurinn olli því að andlát urðu fleiri en fæðingar og mannfjöldinn minnkaði í fyrsta skipti síðan talningar hófust. Í mars 2022 sigraði Yoon Suk Yeol, frambjóðandi íhaldssama Þjóðaraflsflokksins, með naumindum í forsetakosningum gegn frambjóðanda Lýðræðisflokksins, Lee Jae-myung, og tók við völdum 10. maí 2022. Hann lýsti gildistöku herlaga 3. desember 2024 og sakaði stjórnarandstöðuna um stuðning við Norður-Kóreu og aðgerðir gegn ríkinu. Aðeins nokkrum tímum síðar kaus þingið með öllum greiddum atkvæðum (190/0) að afnema yfirlýsinguna og binda enda á herlögin. Þetta leiddi til þess að vantraust var samþykkt á Yoon sem var settur af 4. apríl 2025. Lee Jae-myung sigraði í forsetakosningum í kjölfarið og tók við völdum 4. júní sama ár. Landfræði Suður-Kórea nær yfir suðurhluta Kóreuskaga, sem teygir sig um 1100 km út í Kyrrahaf frá meginlandi Austur-Asíu. Skaginn er fjalllendur og skilur milli Gulahafs í vestri og Japanshafs í austri. Suðuroddi skagans liggur að Kóreusundi og Austur-Kínahafi. Landið og allar eyjar sem því tilheyra liggja milli 33. og 39. breiddargráðu norður, og 124. og 130. lengdargráðu austur. Heildarstærð landsins er 100.410 km². Hægt er að skipta Suður-Kóreu í fjögur landfræðileg svæði: austurhluta sem einkennist af háum fjallgörðum og mjóum strandsléttum; vesturhluta með breiðum strandsléttum, vatnasviðum og hæðardrögum; suðvesturhluta með fjöll og dali; og suðausturhluta með vatnasviði Nakdong-fljóts. Í Suður-Kóreu eru þrjú skilgreind visthéruð: miðkóreskir laufskógar, blandaðir mansjúrískir skógar og suðurkóreskir sígrænir skógar. Land Suður-Kóreu er að mestu fjalllendi sem ekki er ræktanlegt land. Hásléttur og láglendi mynda aðeins 30% af heildarlandsvæðinu. Í Suður-Kóreu eru 20 þjóðgarðar og vinsæl náttúruverndarsvæði, eins og teræktarsvæðin í Boseong, Vistgarðurinn í Suncheon-flóa, og Jirisan. Undan suður- og vesturströnd landsins liggja um 3000 eyjar, langflestar litlar og óbyggðar. Jeju-eyja, stærsta eyja landsins, er um 100 km undan suðurströnd Suður-Kóreu. Hæsti tindur landsins er Hallasan, óvirkt eldfjall sem nær 1.950 metrum yfir sjávarmál. Austustu eyjar Suður-Kóreu eru Ulleungdo og Liancourt-klettar (Dokdo/Takeshima), en syðstu eyjarnar eru Marado og Socotra-klettur. Stjórnmál Stjórnsýsluskipting Helstu stjórnsýslueiningar Suður-Kóreu eru héruð, borgir (með borgarstjórn sem er óháð héraðsstjórn), ein sérstök borg og ein sérstök sjálfstjórnarborg. Efnahagslíf Í Suður-Kóreu er blandað hagkerfi sem telst vera það 11. stærsta í heimi að nafnvirði og það 13. stærsta með kaupmáttarjöfnuði. Suður-Kórea er þannig eitt af 20 stærstu iðnrikjum heims. Landið er þróað hátekjuland og iðnvæddast allra aðildarríkja OECD. Suðurkóresk hátæknifyrirtæki eins og LG Electronics og Samsung eru þekkt um allan heim. Fjárfesting í menntakerfi landsins umbreytti því úr vanþróuðu ríki þar sem flestir íbúar voru ólæsir í alþjóðlegt hátækniríki. Hagkerfi landsins nýtur þess að búa yfir hámenntuðu verkafólki en Suður-Kórea er eitt af þeim löndum heims þar sem hæst hlutfall íbúa er með háskólagráðu. Frá því snemma á 7. áratugnum fram á 10. áratuginn var hagkerfi Suður-Kóreu í hvað örustum vexti hagkerfa heimsins. Landið er eitt af Asíutígrunum fjórum ásamt Singapúr, Hong Kong og Taívan. Íbúar Suður-Kóreu tala um þetta sem kraftaverkið við Hanfljót. Efnahagslíf Suður-Kóreu er mjög háð alþjóðaverslun og árið 2014 var landið í 5. sæti yfir mestu útflutningslönd heims og 7. sæti yfir mestu innflutningslönd. Þrátt fyrir vaxtartækifæri og stöðugleika hefur landið mátt þola lækkanir á lánshæfismati vegna herskárra yfirlýsinga nágrannaríkisins í norðri. Hætta á átökum hefur neikvæð áhrif á fjármálamarkaði Suður-Kóreu. Suður-Kórea varð fyrir áfalli í Asíukreppunni á 10. áratug 20. aldar, en náði sér fljótt á strik aftur og hefur þrefaldað landsframleiðslu sína síðan. Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn hefur hrósað landinu fyrir seiglu og nefnir lágar opinberar skuldir og ónýtta skattstofna sem hægt er að grípa til í neyð. Suður-Kórea var eitt af fáum þróuðum löndum sem tókst að komast hjá verstu áhrifum Alþjóðlegu fjármálakreppunnar 2007-2008. Hagvöxtur var 6,2% árið 2010, það mesta í átta ár, en árið 2002 náði hagvöxtur í landinu 7,2%. Áður hafði hagvöxtur fallið niður í 2,3% árið 2008 og 0,2% árið 2009 vegna fjármálakreppunnar. Atvinnuleysi var líka lítið eða mest 3,6% árið 2009. Suður-Kórea varð aðili að OECD árið 1996. Eftirtalin suðurkóresk fyrirtæki eru á listanum Fortune Global 500: Tilvísanir