Cənubi Koreya

Cənubi Koreya və ya rəsmi adı ilə Koreya Respublikası (kor. 대한민국) — Şərqi Asiyada ölkə. Koreya yarımadasının cənubunu təşkil edir və Koreya silahsızlaşdırılmış zonası ilə Şimali Koreyadan ayrılır. Ölkənin qərb sərhədi Sarı dəniz, şərq sərhədi isə Yapon dənizi ilə əhatə olunmuşdur. Cənubi Koreya bütün yarımadanın və ona bitişik adaların yeganə qanuni hökuməti olduğunu iddia edir. Ölkənin təxminən 51.96 milyon əhalisi var və onun təxminən yarısı Seul Paytaxt Bölgəsində yaşayır. Koreya yarımadasında Aşağı Paleolitik dövrdən bəri yaşayırlar. İlk krallığı eramızdan əvvəl 7-ci əsrin əvvəllərində Çin qeydlərində qeyd edilmişdir. 7-ci əsrin sonlarında Koreyanın Üç Krallığının Şila və Balhe-yə birləşdirilməsindən sonra, Koreya Qoryo sülaləsi (918–1392) və Çoson sülaləsi (1392–1897) tərəfindən idarə edildi. Növbəti Koreya İmperiyası 1910-cu ildə Yaponiya İmperiyasına birləşdirildi. Koreyadakı Yapon hakimiyyəti, keçmişin İkinci Dünya müharibəsində təslim olmasının ardından sona çatdı və bundan sonra Koreya iki bölgəyə ayrıldı; SSRİ tərəfindən işğal edilmiş şimal zonası və ABŞ tərəfindən işğal edilmiş cənub zonası. Yenidən birləşmə danışıqları uğursuz olduqdan sonra, ikincisi 1948-ci ilin avqustunda Koreya Respublikası oldu, birincisi Şimali Koreya oldu. 1950-ci ildə Şimali Koreyanın işğalı ilə Koreya Müharibəsi başladı və bu da ABŞ-nin rəhbərliyindəki BMT-nin Cənuba dəstək üçün geniş müdaxiləsini gördü, Şimal isə Çindən və Sovet İttifaqından dəstək aldı. 1953-cü ildə müharibə bitdikdən sonra, ölkənin iqtisadiyyatı yüksəlməyə başladı və 1980–1990-cı illər arasında dünyada adambaşına düşən orta ÜDM-də ən sürətli artım qeydə alındı. İyun Mübarizəsi 1987-ci ildə avtoritar hakimiyyətin sona çatmasına səbəb oldu və bu ölkə indi mətbuat azadlığı ən yüksək səviyyədə olan və Asiyanın ən inkişaf etmiş demokratik dövlətlərindən biri sayılır. Bununla birlikdə, korrupsiya və siyasi qalmaqallar ciddi problem olaraq qalır; yaşayan dörd Cənubi Koreya prezidentinin hamısı səlahiyyətlərindən sui-istifadə etməkdən rüşvət və mənimsəməyə qədər müxtəlif cinayətlərə görə həbs cəzasına məhkum edilmişdir; iki nəfər hələ də cəzalarını çəkirlər. 1948-ci ildə qəbul olunmuş konstitusiyaya sonrakı illərdə bəzi dəyişikliklər edilib. 1980-ci illərə kimi bir neçə hərbi diktatura hakimiyyətini sinaqdan keçirmiş Koreya Respublikası hazırda müvəffəqiyyətlə liberal demokratiyanı inkişaf etdirməkdədir, 188-dən çox ölkə ilə diplomatik əlaqə saxlayır. Cənubi Koreya inkişaf etmiş bir ölkədir və Asiya və Okeaniya bölgəsindəki İnsan İnkişafı İndeksində yeddinci ən yüksək ölkə olaraq sıralanır. İqtisadiyyatı nominal ÜDM-ə görə dünyanın on ən böyük ölkəsidir. Vətəndaşları dünyanın ən sürətli İnternet bağlantısı sürətlərindən və ən sıx sürətli dəmir yolu şəbəkəsindən istifadə edirlər. Ölkə dünyanın ən böyük beşinci ixracatçısı və ən böyük səkkizinci idxalçısıdır. Cənubi Koreya 2017-ci ildə dünyanın 7-ci ən böyük karbon emissiyası və adambaşına 5-ci böyük emitent idi. 21-ci əsrdən bəri, Cənubi Koreya dünyada nüfuzlu pop mədəniyyəti ilə, xüsusən də musiqi (K-pop), televiziya dramaları və kino dalğaları ilə məşhurdur, bu fenomen Koreya Dalğası adlandırılır. OECD İnkişafa Yardım Komitəsinin, G20 və Paris Klubunun üzvüdür. Etimologiya Koreya adı Qoryo adından qaynaqlanır. Qoryo adının özü ilk dəfə 5-ci əsrdə Şərqi Asiyanın böyük bir gücü sayılan qədim Qoquryo krallığı tərəfindən 5-ci əsrdə adının qısaldılmış forması kimi istifadə edilmişdir. 10-cu əsrdə Qoryo krallığı Qoquryo'nun yerinə keçdi və bununla da ziyarətçi Fars tacirləri tərəfindən "Koreya" kimi səsləndirilən adını miras aldı. Koreyanın müasir adı, João vaz Dourado'nun Conrai, daha sonra 16-cı əsrin sonu və 17-ci əsrin əvvəllərində 1630-cu il Teixeira Albernaz xəritələrində Koreya (Corea) olaraq yazdığı 1568-ci ilin ilk Portuqaliya xəritələrində yer alır. Qoryo krallığı, qərblilər tərəfindən ilk dəfə hələ Afonso de Albuquerque'in əli ilə 1511-ci ildə Malakka'yı fəth edərkən, Portuqalların Gores olaraq bilinen dünyanın bu bölgəsi ilə ticarət edən xalqları izah edərkən tanındı. 19-cu əsrdə nəşr olunan Koreya və Koreya yazımlarının bir yerdə yaşamasına baxmayaraq, bəzi Koreyalılar, İmperator Yaponiyanın, Yapon işğalı dövründə, qəsdən Koreyaya dair yazılışı standartlaşdırdığını və Yaponiyanın ilk əlifba sırası ilə göründüyünü düşünür. 1392-ci ildə Qoryo'nun yerinə Çoson gəldikdən sonra, Çoson, bütün dünyada qəbul olunmasa da, bütün ərazinin rəsmi adı oldu. Yeni rəsmi adın kökü qədim Qoçoson krallığında (e.ə. 2333). 1897-ci ildə Çoson sülaləsi, ölkənin rəsmi adını Çoson'dan Dehan Cequk'a (Koreya İmperiyası) dəyişildi. Dehan (Böyük Han) adı cənubi Koreya Yarımadasındakı qədim konfederasiya deyil, Koreyanın Üç Krallığından bəhs edərək Samhan (Üç Han) adından qaynaqlanır. Bununla birlikdə, Çoson adı Koreyalılar tərəfindən ölkələrinə istinad etmək üçün hələ də geniş istifadə olunurdu, baxmayaraq ki bu artıq rəsmi adı deyildi. Yapon hökmranlığı altında, Han və Çoson iki ad bir yerdə yaşadılar. Müstəqillik uğrunda mübarizə aparan bir neçə qrup var idi, bunlardan ən başlıcası Koreya Respublikasının Müvəqqəti Hökuməti idi (대한민국 임시 정부 / 大韓民國 臨時 政府). Yaponiyanın təslim olmasının ardından, 1945-ci ildə Koreya Respublikası yeni ölkənin hüquqi İngilis dili adı olaraq qəbul edildi. Lakin, Koreya adının birbaşa tərcüməsi deyil. Nəticədə, Koreyanın "Dehan Minquk" adı bəzən Cənubi Koreyalılar tərəfindən yalnız Cənubi Koreya dövləti deyil, ümumilikdə Koreya etnik mənsubiyyətinə (və ya "irqinə") istinad etmək üçün metonim kimi istifadə olunur. Hökumət yalnız Koreya yarımadasının cənub hissəsini idarə etdiyindən, qeyri-rəsmi olaraq Cənubi Koreya qərb dünyasında getdikcə daha da yaygınlaşan bir termin meydana gəldi. Cənubi Koreyalılar hər iki Koreyaya toplu olaraq istinad etmək üçün Han (və ya Hanquk) istifadə edərkən, Şimali Koreyalılar və Çin və Yaponiyada yaşayan etnik Koreyalılar bunun əvəzinə Çoson ifadəsini istifadə edirlər. Erkən sovet dövrünə aid Azərbaycandilli mənbələrdə "Kore" adlandırılmışdır. Tarixi Qədim Koreya Koreya yarımadasında Aşağı Paleolitik dövrdən bəri yaşayırlar. Koreyanın tarixi, e.ə. 2333-cü ildə Koreyanın təməl mifologiyasına görə Danqın tərəfindən Çoson'un (ayrıca "Qoçoson" ya da Köhnə Çoson olaraq da bilinir, bunu 14-cü əsr sülaləsi ilə fərqləndirmək üçün) qurulması ilə başlayır. Qoçoson, VII əsrin əvvəllərində Çin qeydlərində qeyd edildi. Qoçoson, şimali Koreya yarımadasını və Mancuriyanın bir hissəsini idarə edənə qədər genişləndi. Qiça Çoson, e.ə. 12-ci əsrdə qurulduğu iddia edilir, lakin mövcudluğu və rolu müasir dövrdə mübahisəlidir. Eramızdan əvvəl 108-ci ildə Han sülaləsi Wiman Çoson'u məğlub etdi və şimali Koreya yarımadasında dörd komandanlıq qurdu. Komandanlıqlardan üçü bir neçə on il ərzində qərbə doğru yıxıldı və ya geri çəkildi. Lelanq komandanlığı məhv edildikdən və bu dövrdə yenidən qurulduqdan sonra yer tədricən Liaodonqa doğru hərəkət etdi. Beləliklə, qüvvəsi azaldı və 313-cü ildə Qoquryo tərəfindən fəth edilənədək yalnız ticarət mərkəzi rolunu oynadı. Koreyanın Üç Krallığı Koreyanın Proto-Üç Krallığı olaraq bilinən dövrdə, Buyo, Okço, Donqye və Samhan əyalətləri bütün Koreya yarımadasını və cənub Mançuriyanı işğal etdilər. Onlardan, Qoquryo, Bekçe və Şila, Koreyanın Üç Krallığı olaraq yarımadaya nəzarət etmək üçün ortaya çıxdı. Onların arasında ən böyüyü və ən güclü olan Qoquryo, yüksək dərəcədə militarist bir dövlət idi və 700 illik tarixi boyunca müxtəlif Çin sülalələri ilə rəqabət etdi. Qoquryo, Böyük Kvanqeto və oğlu Canqsunun rəhbərliyi altında, həm dövründə Bekçe və Şila'yı ram edərək, Koreyanın Üç Krallığının qısa birləşdirilməsinə nail olmuş və Koreya Yarımadasında ən hakim gücə çevrilmişdi. Koreya yarımadasına nəzarət uğrunda mübarizə aparmaqla yanaşı, Qoquryo, müxtəlif Çin sülalələri ilə bir çox hərbi qarşıdurmalara sahib idi, ən başlıcası Qoquryo-Sui müharibəsi, Qoquryo'nun milyondan çox adam olduğunu söylədiyi böyük bir qüvvəni məğlub etdi. Bekçe böyük bir dəniz gücü idi; onu Şərqi Asiyanın Finikiyasına çevirən dənizçilik bacarığı Buddizmin Şərqi Asiya və qitə mədəniyyətinin Yaponiyaya yayılmasında böyük rol oynadı. Bekçe bir zamanlar Koreya yarımadasında, xüsusilə Qınqqoço dövründə böyük bir hərbi güc idi, lakin Böyük Quanqqetto tərəfindən tənqidi bir şəkildə məğlub oldu və rədd edildi. Şila, üçünün ən kiçiki və ən zəifi idi, lakin daha güclü Koreya krallıqlarıyla və nəticədə Tanq Çin ilə böyük üstünlük əldə etmək üçün fürsətçi müqavilələr və ittifaqlar qurmaq üçün hiyləgər diplomatik vasitələrdən istifadə etdi. İmcin müharibəsi Coğrafiya, iqlim və mühit Coğrafiya Cənubi Koreya, Asiya materikindən təxminən 1100 km (680 mil) uzanan Koreya yarımadasının cənub hissəsini tutur. Bu dağlıq yarımadanın qərbində Sarı Dəniz, şərqində Yapon Dənizidir. Cənub ucu Koreya Boğazı və Şərqi Çin dənizindədir. Bütün adaları da daxil olmaqla, ölkə 33 ° — 39 ° N enlem, 124 ° — 130 ° E enlem arasında yer alır. Ümumi sahəsi 100.032 kvadrat kilometrdir (38.622.57 kv mil). Cənubi Koreya dörd ümumi bölgəyə bölünə bilər: yüksək dağ silsilələri və ensiz sahil düzənliklərinin şərq bölgəsi; geniş sahil düzənliklərinin, çay hövzələrinin və yuvarlaq təpələrin qərb bölgəsi; dağların və vadilərin cənub-qərb bölgəsi; və Nakdong çayının geniş hövzəsinin hakim olduğu bir cənub-şərq bölgəsi. Cənubi Koreya üç quru ekoloji bölgəyə ev sahibliyi edir: Mərkəzi Koreya yarpaqlı meşələr, Mançur qarışıq meşələr və Cənubi Koreya həmişəyaşıl meşələr. Cənubi Koreyanın ərazisi əsasən dağlıqdır, əksəriyyəti becərilmir. Əsasən qərbdə və cənub-şərqdə yerləşən ovalıqlar, ümumi ərazinin yalnız 30%-nı təşkil edir. Əsasən kiçik və yaşayış olmayan təxminən üç min ada Cənubi Koreyanın qərb və cənub sahillərində uzanır. Çeju-do Cənubi Koreyanın cənub sahillərindən təxminən 100 kilometr (62 mil) məsafədədir. 1845 kvadrat kilometr (712 kvadrat mil) sahəsi olan ölkənin ən böyük adasıdır. Çeju eyni zamanda Cənubi Koreyanın ən yüksək nöqtəsidir: sönmüş bir vulkan olan Hallasan dəniz səviyyəsindən 1950 metrə (6400 fut) çatır. Cənubi Koreyanın ən şərq adalarına Ulleungdo və Liancourt Qayaları (Dokdo / Takeshima), Marado və Socotra Rock isə Cənubi Koreyanın ən cənub adalarıdır. Cənubi Koreyada 20 milli park və Bosonq Çay Tarlaları, Sunçon Körfəz Ekoloji Parkı və Cirisan'ın ilk milli parkı kimi məşhur təbiət yerləri var. İqlim Cənubi Koreya rütubətli bir kontinental iqlimə və rütubətli subtropik iqlimə meyillidir və Şərq Asiya mussonundan təsirlənir və iyunun sonundan iyulun sonuna qədər başlayan canqma (장마) adlanan qısa yağışlı mövsümdə yayda yağıntı daha çox olur. Ölkənin daxili bölgəsində minimum temperaturun −20 °C (-4 °F) -dən aşağı düşməsi ilə qışlar son dərəcə soyuq ola bilər: Seulda yanvar ayının ortalama temperatur aralığı −7–1 °C (19–34 °F) və avqust ayının ortalama temperatur aralığı 22 ilə 30 °C (72 ilə 86 °F) arasındadır. Qış temperaturu cənub sahili boyunca daha yüksəkdir və dağlıq ərazidə xeyli aşağıdır. Ölkənin əksər yerlərində 30 °C (86 °F) -dən çox olan isti yay isti və nəmli ola bilər. Cənubi Koreyanın dörd fərqli mövsümü var; yaz, yay, payız və qış. Yaz ümumiyyətlə martın sonundan mayın əvvəlinə, yay mayın ortalarından sentyabrın əvvəllərinə, payız sentyabrın ortalarından noyabrın əvvəllərinə, qış isə noyabrın ortalarından martın ortalarına qədər davam edir. Yağışlar iyun-sentyabr aylarının yaz aylarında sıxlaşır. Cənub sahili güclü küləklər, leysan yağışlar və bir müddət daşqınlar gətirən yay sonlarında baş verən tayfunlara məruz qalır. Orta illik yağış Seulda 1370 millimetrdən (54 in) Busana 1470 millimetrə (58 in) qədər dəyişir. Mühit Cənubi Koreyanın böyüməsinin ilk 20 ili ərzində ətraf mühitin qorunması üçün az səy göstərildi. Yoxlanılmamış sənayeləşmə və şəhərsalma, meşələrin qırılması və Songdo Tidal Flat kimi sulak ərazilərin davamlı məhv olması ilə nəticələndi. Bununla birlikdə, bu problemləri tarazlaşdırmaq üçün son dövrlərdə enerji səmərəliliyi və yaşıl texnologiyanı artırmağı hədəfləyən hökumət tərəfindən 84 milyard dollar dəyərində beş illik yaşıl böyümə layihəsi də daxil idi. Yaşıl əsaslı iqtisadi strategiya, Cənubi Koreyanın iqtisadiyyatının milli ÜDM-in yüzdə iki hissəsindən istifadə edərək hərtərəfli bir yeniləməsidir. Yaşıllaşdırma təşəbbüsü ümummilli velosiped şəbəkəsi, günəş və külək enerjisi, yağdan asılı olan nəqliyyat vasitələrinin azaldılması, yay vaxtına dəstək və elektronika və işıqlandırma sahələrində LED kimi ekoloji cəhətdən təmiz texnologiyalardan geniş istifadə kimi səyləri əhatə edir. Onsuz da dünyanın ən simli ölkəsi, enerji istifadəsini azaltmaq üçün genişzolaqlı qurğulardan 10 qat daha sürətli olacaq ümummilli yeni nəsil şəbəkəsi qurmağı planlaşdırır. Seulun yaxın vaxtlarda kran suyunu içmək təhlükəsiz oldu, şəhər rəsmiləri xalqı inandırmaq üçün "Arisu" damğasını vurdular. Ağaçlandırma layihələri ilə də səylər göstərildi. Milyard dollarlıq bir başqa layihə Seulun mərkəzindən keçən bir avtomobil yolu ilə döşənmiş bir axın olan Cheonggyecheon-un bərpası idi. Əsas problemlərdən biri hava keyfiyyətidir, turşu yağışı, kükürd oksidləri və illik sarı toz fırtınaları xüsusi problemlərdir. Bu çətinliklərin çoxunun Cənubi Koreyanın böyük bir hava çirkləndiricisi olan Çinə yaxınlığının bir nəticəsi olduğu qəbul edilir. Cənubi Koreyanın 2019 Meşə Mənzərəsi Bütövlük İndeksi ortalama 6.02 / 10 balına sahib olduğu 172 ölkə arasında qlobal olaraq 87-ci sırada yer aldı. Cənubi Koreya, 2017-ci ildə dünyanın 7-ci ən böyük karbon emissiyası və adambaşına 5-ci ən böyük emitent idi. Prezident Mun Çje İn, 2050-ci ildə iqlim dəyişikliyinə qatqı təmin edən istixana qazı tullantılarını azaltmağı vəd etdi. Hökumət Cənubi Koreya hökumətinin quruluşu Koreya Respublikasının Konstitusiyası ilə müəyyən edilir. Bir çox demokratik dövlət kimi, Cənubi Koreyada da üç qola bölünmüş bir hökumət var: icra, məhkəmə və qanunverici. İcra və qanunverici orqanlar əsasən milli səviyyədə fəaliyyət göstərir, baxmayaraq ki, icra hakimiyyətindəki müxtəlif nazirliklər yerli funksiyaları da yerinə yetirirlər. Yerli hökumətlər yarı muxtariyyətə malikdir və özlərinin icra və qanunverici orqanlarından ibarətdir. Məhkəmə şöbəsi həm milli, həm də yerli səviyyədə fəaliyyət göstərir. Cənubi Koreya konstitusional demokratiyadır. 1948-ci ildə müstəqillik elan edildikdən sonra konstitusiya bir neçə dəfə dəyişdirildi. Bununla birlikdə, bir çox geniş xüsusiyyətlərə sahibdir və qısa müddətli İkinci Koreya Respublikası istisna olmaqla, ölkədə həmişə müstəqil bir icra başçısı olan bir prezidentlik sistemi olmuşdur. Mövcud konstitusiyasına görə, dövlət bəzən Cənubi Koreyanın Altıncı Respublikası adlanır. İlk birbaşa seçki də 1948-ci ildə keçirildi. Cənubi Koreya 1960-cı illərdən 1980-ci illərə qədər bir sıra hərbi diktaturalar yaşamasına baxmayaraq, o vaxtdan bəri uğurlu bir liberal demokratiyaya çevrildi. Bu gün CIA World Factbook, Cənubi Koreya demokratiyasını "tam işləyən müasir demokratiya" olaraq xarakterizə edir. Cənubi Koreya Korrupsiyanı Algılama İndeksində 45-ci yerdədir (Asiya-Sakit okean regionunda 9-cu), 100 baldan 57 bal toplayaraq. Demoqrafiya 2016-cı ilin aprelində Cənubi Koreyanın əhalisinin, Milli Statistika İdarəsi tərəfindən təqribən 50,8 milyon olduğu təxmin edilirdi. Ölkə, 2015-ci ildə hər kvadrat kilometrə görə 505, qlobal ortalamadan 10 qat çox olan əhali sıxlığı ilə diqqət çəkir. Mikro əyalətlər və şəhər əyalətləri xaricində Cənubi Koreya dünyanın ən sıx əhalisi olan üçüncü ölkəsidir. Təcrübədə Cənubi Koreyanın çox hissəsində əhali sıxlığı milli əhalidən daha yüksəkdir, çünki ölkənin ərazilərinin əksəriyyəti əkinçilik kimi digər məqsədlər üçün istifadə edildiyi üçün yaşayış üçün əlverişsizdir. Cənubi Koreyalıların çoxu şəhərlərdə yaşayırlar, çünki 1970, 1980 və 1990-cı illərdə ölkənin sürətli iqtisadi genişlənməsi zamanı kənd yerlərindən sürətli köçdülər. Seulun paytaxtı həm də ölkənin ən böyük şəhəri və baş sənaye mərkəzidir. 2005 sayımına görə Seulun 10 milyon əhalisi var idi. Seul Milli Paytaxt Bölgəsi, 24.5 milyon əhaliyə (Cənubi Koreyanın bütün əhalisinin yarısına yaxını) malikdir və dünyanın ikinci ən böyük metropoliten bölgəsinə çevrilir. Digər böyük şəhərlər arasında Busan (3,5 milyon), İnçon (3,0 milyon), Tequ (2,5 milyon), Deçon (1,4 milyon), Quanqcu (1,4 milyon) və Ulsan (1,1 milyon) var. Əhali beynəlxalq miqrasiya ilə də formalaşmışdır. İkinci Dünya müharibəsindən və Koreya yarımadasının bölünməsindən sonra Şimali Koreyadan təxminən dörd milyon insan sərhədi keçərək Cənubi Koreyaya keçdi. Net giriş bu tendensiya, xüsusilə ABŞ və Kanada üzərindən Şimali Amerikaya mühacirət səbəbiylə növbəti 40 ildə geri çevrildi. 1955-ci ildə Cənubi Koreyanın ümumi əhalisi 21,5 milyon idi və 2010-cu ilə qədər iki dəfədən çox artaraq 50 milyona çatdı. Cənubi Koreya, ümumi əhalinin təqribən 96%-nı etnik Koreyalılar təmsil etməklə dünyanın ən etnik homojen cəmiyyətlərindən biri sayılır. Statistik göstəricilər etnik mənsubiyyəti qeyd etmədiyi və bir çox immiqrantın özləri etnik mənşəli Koreyalı olduqları və bəzi Cənubi Koreya vətəndaşlarının etnik mənşəli Koreyalı olmadığı üçün dəqiq rəqəmləri demək çətindir. Cənubi Koreya, immiqrasiyaya görə zamanla daha multi-etnik bir cəmiyyət halına gəlir. Xarici millilərin nisbəti sürətlə böyüyür. 2016-cı ilə görə Cənubi Koreyada əhalinin 2,75%-ı, 1.413.758 xarici sakin var; Bununla birlikdə, onların bir çoxu xarici vətəndaşlığı olan etnik Koreyalılardır. Məsələn, Çindən (ÇXR) gələn miqrantlar xarici uyrukluların% 56.5'ini təşkil edir, lakin Koreyadakı Çin vətəndaşlarının təqribən 70%-ı Koreya köklü ÇXR vətəndaşları olan Çosonçok (조선족). Etnik mənsubiyyətindən asılı olmayaraq, Cənubi Koreyada xidmət edən 28.500 ABŞ əsgəri var, əksəriyyəti bir illik müşayiət olunmayan turda xidmət göstərir (baxmayaraq ki, təxminən 10% ailənin müşayiəti ilə daha uzun turlara xidmət edir). Bundan əlavə, İngilis dilində danışan ölkələrdən təxminən 43.000 İngilis dili müəllimi müvəqqəti olaraq Koreyada yaşayır. Hal-hazırda Cənubi Koreya, xaricdən doğulan əhalinin ən yüksək artım nisbətlərindən birinə sahibdir, 2010-cu ildən bəri hər il təxminən 30.000 xarici əsilli sakin Cənubi Koreya vətəndaşlığını alır. Çox sayda etnik Koreyalı xaricdə, bəzən Koreatown olaraq da bilinən Koreya etnik məhəllələrində yaşayır. Ən böyük dörd diaspora əhalisi Çində (2,3 milyon), ABŞ -da (1,8 milyon), Yaponiyada (0,85 milyon) və Kanadadadır (0,25 milyon). Təhsil Cənubi Koreyada mərkəzləşdirilmiş bir idarəetmə, uşaq bağçasından başlayaraq liseyin üçüncü və son ilinə qədər olan uşaqların təhsili ilə bağlı prosesə nəzarət edir. Dərs ili iki semestrə bölünür, birincisi martın əvvəlində başlayır və iyulun ortalarında bitir, ikincisi avqustun sonunda başlayır və fevralın ortalarında bitir. Cədvəllər vahid standartlaşdırılmamışdır və məktəbdən-məktəbə dəyişir. Əksər Cənubi Koreya orta məktəblərində və liseylərində qərb üslubunda hazırlanmış məktəbli formaları var. Oğlan forması ümumiyyətlə şalvar və ağ köynəkdən, qızlar isə ətək və ağ köynəkdən ibarətdir (bu yalnız orta məktəblərdə və liseylərdə keçərlidir). Ölkə, 2010-cu ilə qədər xarici tələbə sayını artırmaq üçün yeni bir təhsil proqramı qəbul etdi. Təhsil, Elm və Texnologiya Nazirliyinə görə, Cənubi Koreyadakı xarici tələbələrə verilən təqaüdlərin sayı (proqram çərçivəsində) o vaxta qədər iki qat artmış olardı. və xarici tələbələrin sayı 100.000-ə çatacaqdı. Cənubi Koreya, İƏİT ortalaması 492 ilə müqayisədə orta hesabla 519 bal toplayaraq oxu savadlılığı, riyaziyyat və elmlər sahəsində ən yüksək nəticə göstərən İƏİT ölkələrindən biridir və dünyada 9-cu yeri tutur və dünyanın ən yüksək təhsilli işçi qüvvələrindən birinə sahibdir. Ölkə, təhsilə olan milli aludəçiliyinin "təhsil atəşi" adlandırıldığı təhsilə yüksək dərəcədə qızğın baxışı ilə məşhurdur. Təhsilə olan bu vəsvəsə, 2014-cü ildə İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatı (İƏİT) tərəfindən Cənubi Koreyanın tələbələrin riyaziyyat və elm puanları üzrə milli reytinqini qlobal təhsil reytinqinin üstündə tutaraq, Cənubi Koreyanın Sinqapurdan sonra dünyada ikinci yeri tutduğunu bildirdi. . Dili Koreya dili Cənubi Koreyanın rəsmi dilidir və əksər dilçilər tərəfindən dil təcridi olaraq təsnif edilir. Çin dilindən xeyli miqdarda alınma sözləri özündə birləşdirir. Koreya dili, öyrənilməsi çətin olan və dilə uyğun olmayan Klassik Çin Hança hərflərinə əlverişli bir alternativ təmin etmək üçün 1446-cı ildə Kral Seconq tərəfindən yaradılan Hanqıl adlı yerli bir yazı sistemindən istifadə edir. Cənubi Koreya hələ də çap mediası və hüquqi sənədlər kimi məhdud ərazilərdə bəzi Çin Hança personajlarından istifadə edir. Cənubi Koreyadakı Koreya dili, Seul (paytaxta görə) olaraq bilinən standart bir ləhcəyə malikdir və ölkə daxilində əlavə olaraq 4 Koreya dili dialekt qrupu istifadə olunur. Bu gün demək olar ki, bütün Cənubi Koreyalı tələbələr təhsil alaraq İngilis dilini öyrənirlər, bəziləri də isteğe bağlı olaraq Yapon və ya Çin dilini seçirlər. Dini 2015-ci il siyahıyaalınmasının nəticələrinə görə, Cənubi Koreya əhalisinin yarıdan çoxu (56.1%) özlərini heç bir dini təşkilatla əlaqəsi olmadığını elan etdi. 2012-ci ildə keçirilən bir sorğuda 52%-i özünü "dindar", 31%-i "qeyri-dindar" və 15% -i özünü "məsləkli ateist" kimi tanıdığını bildirmişdi. Dini bir təşkilata bağlı olan insanların çoxu xristian və buddistdir. 2015-ci il əhalinin siyahıyaalınmasına əsasən, əhalinin 27,6%-i Xristian (19,7%-i özünü Protestant, 7,9%-i Roma Katolikləri) və 15,5%-i Buddistlər idi. Digər dinlər arasında İslam (130.000 Müsəlman, əksəriyyəti Pakistan və Banqladeşdən gələn, lakin təxminən 35.000 Koreyalı Müsəlman olan), Von Buddizminin yerli məzhəbi və Çendoizm (Konfutsiçilik dini), Cınqsanizm, Deconqizm, Desan Cinriho və başqaları da daxil olmaqla müxtəlif yerli dinlərdir. Din azadlığı konstitusiya ilə təmin edilir və dövlət dini yoxdur. Ümumiyyətlə, 2005–2015-ci illər siyahıyaalmaları arasında xristianlıqda bir qədər azalma (29%-dən 27,6%-ə), Buddizmdə kəskin azalma (22,8%-dən 15,5%-ə qədər) və əlaqəsiz əhalinin artması (47.2%-dən 56,9% -ə) var. Səhiyyə Cənubi Koreyada universal səhiyyə sistemi var. Dünyanın ən ikinci yaxşı səhiyyə sisteminə sahibdir. Cənubi Koreyada intihar ciddi və geniş yayılmış bir problemdir və ölkə yüksək gəlirli bir dövlət üçün dünya xoşbəxtlik reportlarında zəif yer tutur. İntihar nisbəti G20 ölkələri arasında 2015-ci ildə ən yüksək göstərici idi (100.000 nəfərə 24.1 ölüm). Cənubi Koreyalı xəstəxanalar, İƏİT-də adambaşına MRT aparatlarına görə 4-cü və adambaşına düşən KT tarayıcılarına görə 6-cı yerə çıxan inkişaf etmiş tibbi avadanlıq və vasitələrə sahibdir. İƏİT-nin 9.56 çarpayıda hər 1000 nəfərə düşən xəstəxana çarpayılarının sayına görə ikinci yeri tuturdu. Həyat gözləntisi sürətlə artmaqdadır və Cənubi Koreya, ÜST tərəfindən 2015-ci ildə 82.3 yaş ömrü ilə dünyada 11-ci yerdə qərarlaşmışdır. Sağlamlığa uyğun ömür uzunluğuna görə dünyada üçüncüdür. Xarici əlaqələr Cənubi Koreya 188-dən çox ölkə ilə diplomatik əlaqələr saxlayır. Ölkə Şimali Koreya ilə eyni vaxtda 1991-ci ildən BMT-nin üzvüdür. 1 yanvar 2007-ci ildə Cənubi Koreyanın keçmiş xarici işlər naziri Pan Gi Mun 2007–2016-cı illərdə BMT-nin Baş katibi vəzifəsində çalışıb. O, həm də müşahidəçilər orqanı olan ASEAN Plus üç üzvü kimi Cənub-Şərqi Asiya Ölkələri Assosiasiyası və Şərqi Asiya Sammiti (EAS) ilə əlaqələri inkişaf etdirib. 2009-cu ilin noyabrında Cənubi Koreya İƏİT İnkişafa Yardım Komitəsinə qoşuldu və bu, ilk dəfə keçmiş yardım alan ölkənin donor üzvü kimi qrupa qoşulması idi. Cənubi Koreya 2010-cu ilin noyabrında Seulda G-20 Sammitinə ev sahibliyi etdi, bu il Cənubi Koreya və Avropa İttifaqı ticarət maneələrini azaltmaq üçün azad ticarət sazişi (STA) bağladılar. Cənubi Koreya 2014-cü ildə Kanada və Avstraliya ilə, 2015-ci ildə isə Yeni Zelandiya ilə Azad Ticarət Sazişi imzalamağa davam etdi. İqtisadiyyatı Cənubi Koreya yüksək inkişaf etmiş sənaye və iqtisadiyyata malikdir. Dünyada gəmiqayırma, polad emalı, avtomobil, elektron və elektrotexnika istehsalına görə əsas yerlərdən birini tutur. Dünyada ən sürətli internet Cənubi Koreyadadır. Mədəniyyət İncəsənət Arxitektur Mətbəx Əyləncə Bayramlar İdman Şimali və Cənubi Koreyada əsas idman növlərindən biri taekvondodur. Başqa Şərq döyüş növlərindən fərqli olaraq burada ayaqla endirilən zərbələr həddindən artıq yer tutur. Faizlə götürsək, taekvondodakı zərbələrin 80 faizi ayaqla endirilir. Əhalisi 2016-cı il aprel hesablamalarına görə, Cənubi Koreya əhalisi 50.8 milyon nəfər olaraq hesablanmışdır. 2015-ci ildə ərazinin hər kvadrat kilometrinə 505 nəfər düşürdü ki, bu da dünya üzrə orta göstəricidən 10 dəfə çoxdur. Ölkənin sürətli inkişaf keçirdiyi illərdə, yəni, 1970–1990-cı illərdə əhalinin əksəriyyəti kəndlərdən böyük şəhərlərə köçmüş və nəticədə, urbanizasiya səviyyəsi yüksəlmişdir. Ölkənin ən böyük şəhəri olan paytaxt Seul şəhəri, həmçinin, ölkənin əsas sənaye mərkəzi hesab olunur. 2005-ci il hesablamalarına əsasən Seulda 10 milyon nəfər əhali yaşayır. Seul metropolisi hal-haazırda 24.5 milyon nəfər əhalisi ilə (Cənubi Koreya əhalisinin yarısı) dünyanın ən çox məskunlaşmış 2-ci metropolisi hesab olunur. Digər böyük şəhərlərə Busan (3.5 milyon), İnçeon (2.5 milyon), Daequ (2.5 milyon), Daejeon (1.4 milyon) şəhərləridir. Əhali həmçinin beynəlxalq miqrasiya nəticəsində formalaşır. İkinci Dünya müharibəsi və Koreya yarımadasının bölünməsindən sonra, təqribən 4 milyon nəfər sərhədi keçərək Şimali Koreyadan Cənubi Koreya ərazisinə daxil olmuşdur. Əhalinin sayı 1955-ci ildə 21.5 milyon nəfər hesablanmış, 2010-cu ildə isə iki qat artaraq 50 milyona çatmışdır. Dünyada etnik və dil baxımından ən çox homogen quruluşa sahib ölkələrdən biri Koreya Respublikasıdır. Əhalinin az bir hissəsi çinlilərdir. Koreyalılar Mançuryada yüzillər boyu yaşamışlar. Keçmişdəki siyasi, iqtisadi və ictimai sabitsizliklər bir çox koreyalını ABŞ və Kanadaya köçməyə məcbur etmişdir. Kaliforniyada çox sayda koreyalı yaşamaqdadır. Koreyalı amerikalıların sayı bir milyondan çoxdur. Hazırda Koreya Respublikasından gedənlərin və ölkəyə gələnlərin sayı bir-birinə bərabərdir. Əhalinin artım nisbəti 1950-ci illərdə 3%-dən daha çox ikən bu nisbət 2005-ci ildə 0,38%-a qədər geriləmişdir. 1960-cı ildən etibarən sürətli bir şəhərləşmə və çöl sahələrdən şəhərlərə doğru bir köç dalğası başlanmışdır. İndi əhalinin 85%-i şəhərlərdə yaşayır. Bu birdən meydana gələn əhali artımı Koreya Respublikasından gedənlərlə tarazlanmışdır. Koreya Respublikasının iqtisadiyyatı 1990-cı ildən sonra daha da inkşaf etmişdir. Koreya Respublikasında təxminən 378 000 xarici işçi var. Bu işçi qüvvəsinin böyük bir qismi Cənubi Asiya ölkələrindən gəlmələrdir. Onlar Hindistan, Şri-Lanka, Myanmar, Filippin, Rusiya və Nigeriyadan gəlmişlər. 2009-cu ildə ən aşağı doğum səviyyəsi Cənubi Koreyada qeydə alınmışdır. Əgər bu səviyyə belə azalmağa davam edərsə, 2050-ci ildə əhalinin sayının 13% azalaraq, 42.3 milyon nəfər olacağı gözlənilir. Orta ömür müddəti 2008-ci ildə 79.1 il (dünyada 34-cü), 2015-ci ildə isə 81 il hesablanmışdır. Ən böyük şəhər paytaxt Seuldur. Koreya Çin ilə Yaponiya arasında bir körpü olmasına baxmayaraq, özlərinə xas bir mədəniyyət inkişaf etmişdir. Əhalinin kəndlərdə yaşayan az bir hissəsi əsrlər əvvəlki kimi geyinir və yaşayırlar. Şəhərlərdə yaşayanlar isə müasir texnologiyalara sahiblər və müasir həyat tərzi sürürlər. Samitlər: ㄱ-g/k, ㄴ-n, ㄷ-d/t, ㄹ-r/l, ㅁ-m, ㅂ-b/p, ㅅ-s/t(bəzən), ㅇ-ng/səssizdir, ㅈ-c/j, ㅊ-ç, ㅋ-k, ㅌ-t, ㅍ-p, ㅎ-h, Saitlər: 아-a, 야-ya, 어-eo(o), 여-yeo(yo), 우-u, 유-yu, 오-o, 요-yo, 이-i, 으-ı, 에-e, 예-ye, 애-ae(e), 얘-yae(ye) Qoşa Samitlər: Bu hərflər ㄱ,ㄷ,ㅂ,ㅅ,ㅈ hərflərinin qoşa formalarıdır. Bu hərfləri qalın tələffüz edirik. ㄲ-gg, ㄸ-dd, ㅃ-bb, ㅆ-ss, ㅉ-jj. Şəkillər İstinadlar Mənbə İsmayılov R. İ., Axundova N. Ç. Asiya və Afrika ölkələrinin çağdaş tarixi (1945-2000-ci illər). I kitab. Bakı: “Çaşıoğlu” Eİ-MMC. 2001. s. 37-57. Nuruzadə Ş. C. Asiya və Afrika ölkələrinin yeni tarixi. I cild. Sumqayıt: “Azəri” nəşriyyatı. 2017. s. 172-182. ISBN 9789952453119. Həmçinin bax Cənubi Koreya rabitəsi Cənubi Koreyada rəsmi istirahət günləri Cənubi Koreyadakı Dünya İrsləri Cənubi Koreya çimərlikləri Cənubi Koreyada hərbi xidmət Cənubi Koreyada iqlim dəyişikliyi Cənubi Koreyada turizm nəqliyyatı Cənubi Koreyanın Ailə nazirliyi və Gender bərabərliyi Cənubi Koreyanın SKY universitetləri Cənubi Koreyada hava çirkliliyi Cənubi Koreyada irqçilik Cənubi Koreyada küçə yeməkləri Koreya Respublikasının Azərbaycandakı səfirliyi Koreya yarımadasında Enerji İnkşafı Təşkilatı Koreya çayı Xarici keçidlər