Zuid-Korea

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon. Zuid-Korea, officieel de Rippubliek Korea (Koreaans 대한민국, Daehan Minguk) is e land in Oos-Azië wat 't zuidelek deil vaan 't sjiereiland Korea besleit. 't Land grens in 't noorde aon Noord-Korea en is wijer aon drei kante door zie umgeve. Hoofstad is Seoul, ander groete stei (mèt d'n officiële status vaan metropool) zien Busan, Daegu, Incheon, Gwangju, Daejeon en Ulsan. 't Motto is 널리 인간세상을 이롭게 하라 (홍익인간). Bestuurleke indeiling De hoofstad (teukbyeolsi) Seoul en de zes ander metropole (gwangyeoksi, zuug bove bij de inleiing) vörme eige bestuurleke einhede, die oonaofhenkelek zien vaan de nege provincies (do) boe-oet de res vaan 't land besteit. De provincies zien: Gyeonggi Gangwon Noord-Chungcheong Zuud-Chungcheung Noord-Jeolla Zuud-Jeolla Noord-Gyeongsang Zuud-Gyeongsang Jeju Historie Noord- en Zuid-Korea waore vaanajds 'n politieke einheid; zuug veur de historie tot aon 1945 oonder Korea. Nao de Japanse capitulatie verdeilde de Vereinegde Staote en de Sovjet-Unie 't land in twie stökker; de Sovjetlegers zouwe tot aon de 38e breidegraad marsjere en in 't gebeed ten zuie daovaan zouwe de Amerikane hun bezèttingsmach vestege. In 1948 woorte twie regeringe, 'n communistische en 'n vrijemerretregering, in 't zaol gezat. In juni 1950 kaom 't tot 'nen oorlog wie de communiste, gesteund door de Sovjet-Unie en de Voksrippubliek China, 't zuie binnevele. Nao aonvenkeleke successe vaan de communiste kaome de Zuidkoreane trök, aongevöld mèt legers oet Europese len, boe-oonder Nederland en 't Belsj. Oeteindelek woort in 1953 e staak-'t-vure aofgeslote, wat de facto 't ind vaan d'n oorlog beteikende, al is de vrei tösse de bei len noets geteikend. In de jaore daonao kaom Zuid-Korea oonder 'n otocratisch bewind, wat iers nog ikkenomisch bij Noord-Korea achterleep, meh vaanaof de late jaore zèsteg dit land inhaolde en 'n ikkenomische groetmach ("tieger") woort. Nao 'ne coup in 1980 kaome sociaal oonraste op geng, die oeteindelek leide tot de inveuring vaan de democratie in 't land. De prizzedent Kim Dae-Jung, dee vaan 1998 tot 2002 in functie waor, brach mèt de Zonnesjijnpolletiek de doej mèt naoberland Noord-Korea op geng, meh slaagde neet in echte touwnadering, ouch al umtot ziene Noord-Koreaanse collega Kim Jong Il weineg tot niks touwgaof en -gief. Heer woort bij zien aoftrejje in 2002 opgevolg door de get rechlijnegere Roh Moo-Hyun, dee zien zonnesjijnpolletiek neet veurtzat. Sindsdeen 't land frequint tegeneuver ziene noorderbuur gestande; tot 'nen oorlog kaom 't evels neet. Ind 2024 kaom 't tot 'ne politieke crisis wie president Yoon Suk Yeol de noedtouwstand inveurde en 'ne coup perbeerde te begoon. Heer woort daoveur opgepak en begin 2026 tot leveslaank veroerdeild. Cultuur en demografie Zuid-Korea is etnisch rillatief homogeen. Um te beginne heet 't land gein aander inheimse gróppe es Koreaone, al zouw me de inwoeners vaan Jeju op taolkundege grun apaart kinne numme (zuug oonder). Zoeget 5% vaan de bevolking heet neet de Koreaonse nationaliteit. Groete migrantegróppe zien Chineze, Filipino's, Vietnameze en Amerikaone; oonder die lèste zien veural väöl etnisch Koreaonse remigrante. Op relizjeus gebeed is Korea typisch veur Oos-Azië, wat wèlt zègke tot vaanajds väöl lui ziech neet aon ein bepaolde relizjie boonde, meh praktijke mingde oet de volksrelizjie (Koraons sjamanisme in dit geval), 't confucianisme, 't taoïsme en 't boeddhisme. 51% vaan de bevolking neump ziech neet relizjeus; 15% hingk nao eige zègke 't boeddhisme aon. Vaanaof de keizerleken tied, meh zeker ouch nao de oonaofhenkelekheid, is 't land oonder groete christeleken invlood gekoume. Anno 2012 góng 't al um 31%. Wijer gief 't ouch 'n islamitische minderheid vaan 3% in 't land. De traditionele kuns en cultuur weure gedeild mèt Noord-Korea, meh zien sinds jaor en daag oonder groeten Amerikaonsen invlood. De lèste jaore verspreit ziech Koreaonse popcultuur ouch nao 't boeteland, inclusief 't weste. 't Bekindste veurbeeld daoveur is de K-pop, meh ouch tv-series höbbe hunne weeg nao boete gevoonde. De nationaol taol is 't Koreaons, wat hei in versjèllende dialekte weurt gesproke. In 't algemein zien de versjèlle te euverzeen. Groete oetzundering is 't Jeju, wat in aonmerking kump veur erkinning es apaarte taol. Dees taol is allewijl evels sterk bedreig en weurt nog mer door e paor doezend lui es ierste taol gebruuk. Zuid-Korea heet, nog mie es China en Japan, te kaampe mèt e lieg geboorteciefer. In 2024 waor de vröchbaarheid nog mer 0,75 keend per vrouw. De bevolking vergrijs heidoor snel, en versjèllende lui höbbe hun angs oetgesproke tot 't land op korte termijn probleme zouw kinne kriege mèt zienen arbeidsmerret en zien weerbaarheid tegen 't noorde.