South Korea

South Korea Korea Anəm yǝ də, [c] hukumamen kərmai Korea yǝ (ROK) də, [d] shima lardə do gədi Asia yǝ. Shidə nasha anəm Korea Peninsula bǝ də kuru kalangai North Korea bǝ nasha Korea bǝ Askərranza bayen; sonyayi shiye kalangai cidi bǝ China-a Russia-a yedə gozəna. South Korea də shima gumnati shara bǝ kəriyedə sammaso-a jazirawa shitinzəye-aye dayingata. Nəm nguwu amyedə miliyon 51.96, retanzadə Seoul Capital Area lan napsana, bərni kura kən ləgarmi nəm nguwu jamaye dunyalan. Bərniwa kura kura gadedə sandima Busan 'a, Daegu 'a, kuru Incheon 'a. Kərye Korea bǝ də zaman Paleolithic cidiya bǝ dən nabsana. Mairinzə buro salak də gargamma china be badiyaram karnu kən 7th BC lan nowata. Ngawo mairi'a yakkə korea bǝ silla-a balhae-a ro kəltanayen dare karni kən 7me lan, korea də mairi kaduwube goryeo-a (918-1392)-a mairi joseon-a (1392-1897) sandima sunotin. Mairi korea (1897-1910) do kənasartəna madə suro saa 1910 lan mairi japan bǝ ro kəllono. Kərmai Japan yǝdə dawono ngawo Japan yǝ kəriwu dunyabe kən indimidən kəlanzə'a cina yǝn, ngawo adəyen Koreadə nasha indiro yakkata: nasha yalabedə, shidoni Soviet Union yǝ səmowonadə, kuru nasha anəmyedə, shidoni United States yǝ səmowonadə. Ngawo kəla waltəm kəltəyen shawari tədinbayen, nasha anəmyedə Republic of Korea ro wallono suro kəntawu August saa 1948 yǝn, kuru nasha yala yǝ də Republic of Korea ro wallono kəntawu fuwu yǝ dən. Suro saa 1950 lan, bətərəm North Korea yedə kəriwu Korea yedə suwudəna, kəriwu kura buro salak bǝ kəriwu Cold War bedə, shidoni kəriwu kura-kura America-yǝ fuwuma United Nations Command-a kuru Soviet-yǝ ngawo kənta People's Volunteer Army China bǝwa suwudənadə. Kərigədə suro saa 1953 lan daano kəriwuwa koltəlan kuru am Korea ye miliyon yakkə bazəna kuru razəwudə bannatəna; dalil nəlefa ba nankaro, kəriwu Korea bǝdə kuwami yaye gozayin. South Korea də kərmai nəm zalumye kada sətana, kərmai faltə-a, fitəna-a, fitəna-a, amma kuru razəwuye zauro ngəwuzəna kuru GDP kəlanzəye zauro tərana, adəye səkə shiye suro Four Asian Tigers yen ciwono. Kərigə demokradiya bǝ kəntawu June bǝ saa 1987 bǝdəye kərmai nəmzalumye dazə kuru Republic kən arakkəmi kərmabedə kokkono. South Korea də kərma dəro suro lardəwa demokəradiyaye zauro fuwuzanayen gozana. Cidiya doka 1987 yen, kərmai kura lardəye fal'a rozəna, majalisku jamaye karzana'a, majalisa lardəye'a. South Korea də shima kəlakəl kura NATO ye gənyi United States ye kuru sha duno nasha gədi Asia ye ro gozana kuru duno lamar dunyabe lan cijin; askərranzə kəriwubedə sandima duno'a dunyalan kuru sandima kən indimi nəm nguwu askərrabe-a cidawu askərrabe-a. Lardə do zauro fuwuzənama, arziyi South Korea yedə shima kən 14th kurawo dunyalan GDP nominal-a PPP-adjusted GDP-a lan; shidə dunyalan kən mewuntilonmin awoa lardə diyabero sutuluwin kuru kən tulurmin awoa lardə diyabero sutuluwin. South Korea də nasha ilmuye-a, fuwutə adammanabe-a, kərmai demokradiyabe-a, awowa bəlin-a lan ngəlaro cidazəna. Shidə dunyalan zauro kuruwuro kənəngatəma, amma nəmngəwunzadə zauro ngərijin kuru nəmngəwu kənzambiye dunyalan shiro ganawo ba. South Korea də shima lardə do internet yǝ zauro duwa'a kuru zawal maara cidiye zauro duwa'a. Badiyaram karnu kən 21medən, lardədə ada popbe dunyalan taasir sədinro nowata, musammanno kaya-a, bikke makkarye TV bǝ-a, fim-a, awo shiro Korean Wave gultində. South Korea də shiye wakil OECD ye bana fuwutəye, G20, IPEF, kuru Paris Club. Asal Su Korea də su mairi Koreaye Goryeo lan gowotə. Goryeo də shima su kasarrata do Goguryeo ye karnu kən 5th ye lan gozənama kuru su do karnu kən 10th ye lan gozənama Goryeo. Kasuwu Arabbe-a Persiabe-a ziyarazanadə sunzə "Korea" lan bowozana.[16] Su zamanbe Koreayedə suro taswira Portuguesebe buro salakbe saa 1568bedən João vaz Douradoye Conrai lan fəlezəna kuru dare dareram karnu kən 16me-a badiyaram karnu kən 17me-adən Corea (Korea) suro taswira Teixeira Albernazbe saa 1630bedən fəlezəna.[18] Mairi Goryeo yedə buro salakkin am fəteye soye nozana loktu Afonso de Albuquerque ye Malacca'a kəriwuzənadən suro saa 1511 yen kuru am do nasha dunya adəyen kasuwu sadin də'a Gores lan bowono.[19] Shi spelling Corea-a Korea-adə suro kakkadi karnu kən 19th yedən kəltanadəyayi, am Koreaye laadə Imperial Japanye nadin spelling Koreayedə kalkalzəna Japandə alphabetlan buro salakkin fəletəro loktu kərmaidəyen.[20][21] Ngawo Goryeo'a mairi Joseon (조선; 朝鮮; Chosŏn) ye falzənayen suro saa 1392 yen, Joseon də su do kalangai dəye samma soye nozanaro wallono, amma ndusoye sha kasatsənyi yaye. Su bəlində mairi Gojoseonbe kureyedən goatə. Suro saa 1897 yen, mai Gojong ye su lardəye də'a Joseon lan falzə Mairi Korea yero kalaksəna. Reta dareye su mairi Koreaye Daehan (대한; 大韓; lit. Great Han) də Samhan lan gowotə (Han Yakkə), Mairiwa Koreaye Yakkədə'a wuzəna, kəlakəl kureye suro anəm Koreaye də'a gənyi.[22][23] Son yaye, su Joseon də am Koreaye zauro faidatayin lardənza gultəro, kərmadə su hukumaye gənyi yaye. Cidiya kərmai Japanyedən, su indi Han-a Joseon-adə kəltana. Ngawo Japanye kəlanzə'a sətanayen, suro saa 1945 yen, "Republic of Korea" də sha su Nasaraye lardə bəlin dəro gozana.[24] Su Koreaye Daehan Minguk də (대한민국; 大韓民國; lit. Great Han Republic) də yimlan am Korea Anəmye sha faidatayin lardə Koreaye samma gotəro, kəriye Korea Anəmye bas gənyi. Gargam Korea Kureye Seokguram Grotto zaman Sillaben, nasha kaduwube UNESCO be dunyabǝ. Kəri Korea bedə zaman Paleolithic cidiya bedən napsana.[26][27] Futu hawar Korea yǝ fəlezəna də, gargam Korea yedə Joseon (kuru "Gojoseon" lan notəna, au "Old Joseon" lan notəna, kərmai karnu kən 14th ye'a gayertəro) suro saa 2333 BC yen Dangun kuradəye.[28][29] Gojoseon də sha suro rekodda Chinese ye lan nozana badiyaram karnu kən 7th ye lan.[30] Gojoseon də faraksə hatta yala Korea yewa nasha laa Manchuriaye-a səmowona. Gija Joseon də karnu kən 12th BC lan kokkada, amma nəm mbejinzə-a faidanzə-adə zaman kərmayen kambiwuwa.[29][31] Suro saa 108 BC yen, kərmai Han ye də Wiman Joseon'a kəriwuzə kuru kərmai'a diyau yala Koreaye lan gənaza. Commanderies yakkədə suro saa mewu ganayen sukuriya au ngaworo kalakca, amma commandery Lelang yedə dawudi ada'a razəwu'a faltəye ro wallono kərmai'a Chinese ye karnu diyawuro kərmai sadəna, [32] hatta Goguryeo ye sha 313 lan kəriwuzənaro. Lardə təlamma Proto-Koreansyedə na laa anəm Siberia/Manchuriayen kara, alammaanna nasha kəmoduwu Liaoye au nasha kəmoduwu Amuryedə. Proto-Koreansdə nasha anəm Korea Peninsula yedəro saa 300 BC yeyi nazana, Yayoi təlamma Japonicye manazandə falza kuru kəlza kuru waneye hijranza kərmai Japan yero sadəna. Lamintǝ