Ҷумҳурии Африқои Ҷанубӣ

Ҷумҳурии Африқои Ҷанубӣ (ихтисоран ҶАҶ; ба англисӣ: Republic of South Africa) — давлат дар ҷанубтарин қисми Африқо буда, ба ду уқёнус — Уқёнуси Атлас ва Уқёнуси Ҳинд — баромад дорад. Кишвар се пойтахт дорад: Претория (иҷроия), Кейптаун (қонунгузор) ва Блумфонтейн (судӣ); бузургтарин шаҳраш Йоҳаннесбург мебошад. Аҳолии ҶАҶ зиёда аз 60 миллион нафар буда, кишвар бо гуногунии қавмию забонӣ ва иқтисоди пешрафтаи худ дар Африқо фарқ мекунад; онро «Миллати рангинкамон» меноманд. Таърих Сарзамини имрӯзаи ҶАҶ аз қадим макони зисти халқҳои хойсон, баъдан халқҳои банту буд. Соли 1652 Ширкати Ҳолландии Ҳиндустони Шарқӣ дар Кейп пойгоҳ таъсис дод; соли 1806 Британияи Кабир онро гирифт. Дар солҳои 1830–40 муҳоҷирони бур (африканер) ба дохили қитъа кӯчиданд («Кӯчи бузург»). Кашфи алмос (1867, Кимберли) ва тилло (1886, Витватерсранд) боиси ҷангҳои англо-бурӣ ва таъсиси Иттиҳоди Африқои Ҷанубӣ соли 1910 шуд. Соли 1948 Ҳизби миллӣ ба қудрат расид ва низоми апартеид — ҷудоии нажодиро — ҷорӣ кард. Ҳаракати зиддиапартеид бо роҳбарии Конгресси миллии Африқо (АНК) ва Нелсон Мандела (ки солҳои 1962–1990 дар зиндон буд) ва таҳримҳои байналмилалӣ боиси анҷоми апартеид шуданд. Соли 1994 аввалин интихоботи демократӣ баргузор шуд ва Нелсон Мандела президент гардид; кишвар ба роҳи муросои миллӣ ворид шуд. Ҷуғрофия ва иқлим ҶАҶ дар ҷанубтарин нуқтаи Африқо воқеъ аст; дар димоғаи Агулҳас обҳои Уқёнуси Атлас ва Уқёнуси Ҳинд вомехӯранд. Қисми зиёди кишварро паҳнаи баланд (хайвелд) фаро гирифтааст; дар шарқ кӯҳҳои Драконӣ, дар марказу ғарб биёбони нимхушки Кару ва Калахарӣ, дар канори соҳил замини паст ҷойгир аст. Кӯҳи Столӣ дар наздикии Кейптаун машҳур аст. Иқлим гуногун — баҳримиёназаминӣ (Кейп), субтропикӣ (соҳили шарқӣ) ва хушк (дохил) — мебошад; ҶАҶ кишвари Лесото-ро пурра иҳота мекунад. Аҳолӣ Аҳолии ҶАҶ зиёда аз 60 миллион нафар буда, кишвар 12 забони расмӣ дорад (зулу, коса, африкаанс, англисӣ ва ғайра). Аз ҷиҳати нажод аҳолӣ ба африқоиёни сиёҳпӯст (≈80%), сафедпӯстон (≈8%), рангинпӯстон (≈9%) ва ҳиндуву осиёиён (≈2,5%) тақсим мешавад; аксарияти мардум масеҳӣ мебошанд. Сиёсат ва идора ҶАҶ ҷумҳурии парлумонии конститутсионӣ мебошад: президент аз ҷониби Маҷлиси миллӣ интихоб мешавад ва ҳам сарвари давлат ва ҳам сарвари ҳукумат аст; парлумон думаҷлисагӣ — Маҷлиси миллӣ ва Шӯрои миллии музофотҳо — мебошад. Конгресси миллии Африқо (АНК) аз соли 1994 ҳизби асосӣ буд (соли 2024 аксариятро аз даст дод — ҳукумати эътилофӣ). Кишвар узви Созмони Милали Муттаҳид, Иттиҳоди Африқо, БРИКС, G20 ва Иттиҳоди Миллатҳо мебошад. Тақсимоти маъмурӣ ҶАҶ ба нӯҳ музофот тақсим мешавад: Гаутенг, Кейпи Ғарбӣ, Квазулу-Натал, Кейпи Шарқӣ, Кейпи Шимолӣ, Фристейт, Лимпопо, Мпумаланга ва Шимолу Ғарб. Сераҳолитарин шаҳрҳои кишвар — Йоҳаннесбург, Кейптаун, Дурбан, Претория ва Соуэто мебошанд. Иқтисод ҶАҶ яке аз саноатитарин ва бузургтарин иқтисодҳои Африқо (дар қатори Нигерия ва Миср) аст. Истихроҷи маъдан (тилло, платина — бузургтарин дар ҷаҳон, алмос, ангишт, хром), саноати коркард, молия ва кишоварзӣ (шароб, ситрусӣ) пояҳои асосии иқтисод мебошанд. Кишвар узви БРИКС аст; мушкилоти асосӣ — бекории баланд (≈33%), нобаробарии иҷтимоӣ (яке аз баландтарин дар ҷаҳон), бӯҳрони барқ ва ҷинояткорӣ мебошанд. Фарҳанг ва маориф ҶАҶ «Миллати рангинкамон» — омезиши фарҳангҳои гуногун — аст. Мусиқӣ (квайто, ҷаз, гурӯҳи «Ladysmith Black Mambazo», Мириам Макеба), варзиш (регбӣ — мунтахаби «Спрингбокс» чанд бор қаҳрамони ҷаҳон, крикет, футбол) ва ошхона (браи — кабоб, билтонг, бобути) машҳуранд. Ҷазираи Роббен (мероси ҷаҳонии ЮНЕСКО), осорхонаҳои апартеид ва мероси Нелсон Мандела аз ҷойҳои муҳими таърихӣ мебошанд. Нигаред низ Африқо Йоҳаннесбург Кейптаун Претория Нелсон Мандела Лесото Эзоҳ Пайвандҳо ҶАҶ дар Encyclopædia Britannica ҶАҶ — The World Factbook Бойгонӣ шудааст 10 Январ 2021 сол.