Koonfur Afrika

Koonfur Afrika, si rasmi ahna loogu yeero Jamhuuriyadda Koonfur Afrika (RSA), waa dalka ku yaal meesha ugu koonfureed ee Afrika. Sagaalkiisa gobol waxaa dhanka koonfureed ka xaddida 2,798 kilometres (1,739 miles) oo xeeb ah oo fidsan dhererka Koonfurta Atlaantigga, iyo Badweynta Hindiya; dhanka waqooyi waxaa kaga dhow dalalka deriska la ah ee Namibia, Botswana, iyo Zimbabwe dhanka bari iyo waqooyi-bari waxaa ka xiga Mozambique, iyo Eswatini, waxayna ku dhex dhowrtaa Lesotho. Iyadoo daboolaysa aag baaxad leh oo gaaraya 1,221,037 square kilometres (471,445 square miles), dalku wuxuu leeyahay tiri dad ah oo ka badan 63 milyan oo qof, taasoo ka dhigaysa dalka lixaad ee ugu dadka badan Afrika. Pretoria waa caasimadda maamulka, halka Cape Town, oo ah fadhiga Baarlamaanka, ay tahay caasimadda xeer-dejinta, Bloemfontein-na waxaa loo tixgeliyaa caasimadda garsoorka. Magaalada ugu weyn uguna dadka badan waa Johannesburg, waxaana ku xiga Cape Town iyo Durban. Helitaannada qadiimiga ah waxay muujinayaan in noocyo kala duwan oo hominid ah ay ka jireen Koonfur Afrika qiyaastii 2.5 milyan oo sano ka hor, iyo bini'aadamka casriga ah waxay deggenaayeen gobolka in ka badan 100,000 oo sano ka hor. Dadkii ugu horreeyay ee la ogaaday waxay ahaayeen dadka u dhashay deegaanka ee Khoisan, iyo dadka ku hadla luqadda Bantu, kuwaas oo u soo guuray mowjado ahaan, iyagoo ka yimid galbeedka iyo bartamaha Afrika una soo guuray gobolka 2,000 ilaa 1,000 sano ka hor. Dhanka waqooyi, Boqortooyada Mapungubwe waxay dhalatay qarnigii 13aad, iyo Boqortooyada Venda qarnigii 17aad. Sannadkii 1652, Dutch-ka waxay ka samaysteen degitaankii ugu horreeyay ee reer Yurub Table Bay, Gumeysigii Cape ee Dutch-ka. Duulaankeedii 1795-kii, iyo Dagaalkii Blaauwberg ee 1806-dii waxay keeneen qabsashadii Ingiriiska. Mfecane, xilli ay jireen rabshado waaweyn, waxay keentay sameynta boqortooyooyin Afrikaan ah oo kala duwan, oo ay ku jirto Boqortooyada Zulu. Gobolka wuxuu sii maray gumeysi dheeraad ah, iyo Kacaankii Macdanta wuxuu arkay isbeddel ku aaddan warshadaynta iyo magaaloowga. Ka dib Dagaalkii Labaad ee Boer, Midowga Koonfur Afrika waxaa la abuuray 1910 ka dib markii la isu geeyay gumeysiyadii Cape, Natal, Transvaal, iyo Orange River, isagoo noqday jamhuuriyad ka dib aftidii 1961. Xuquuqda codbixinta ee jinsiyadaha kala duwan ee Cape Qualified Franchise ee Cape si tartiib tartiib ah ayaa loo baabbi'iyay, inta badanna Afrkaanka Madow ee Koonfur Afrika lama siin xuquuq codbixineed ilaa 1994. Xisbiga Qaranka wuxuu soo rogay midab-kala-soocidda (apartheid) sannadkii 1948, isagoo sharciyeeyay kala-soociddii jinsiyadeed ee hore u jirtay. Ka dib haddaba halgankii ay galeen Golaha Qaranka Afrika (ANC) iyo u-dhaqdhaqaaqayaasha kale ee ka dhanka ah apartheid, ee gudaha iyo dibaddaba, baabbi'inta sharciyada midab-kala-sooca waxay bilaabatay badhtamihii 1980-aadkii. Doorashooyin caalami ah ayaa dhacay 1994, ka dib markii dhammaan kooxaha jinsiyadaha ay heleen matalaad siyaasadeed ee dalka dhexdiisa oo ku dhisan dimuqraadiyad xor ah, taas oo ka kooban jamhuuriyad baarlamaan iyo sagaal gobol. Waxaa loo aqoonsan yahay inay tahay quwad dhexe ee arrimaha caalamiga ah, Koonfur Afrika waxay leedahay saameyn gobol oo weyn waana xubin ka tirsan BRICS+, Midowga Afrika (oo martigeliya fadhiga Baarlamaanka Pan-African), SADC, SACU, Barwaaqo-sooranka, iyo G20. Ayadoo ah dal soo koraya, ahna dal dhowaan warshadeeyay, waxay leedahay dhaqaalaha ugu weyn Afrika marka loo eego GDP-ga nominal, waxayna la mid tahay Itoobiya marka loo eego tirada goobaha UNESCO Goobaha Dhaxalka Caalamiga ah ee ku yaal Afrika, waana meel caan ku ah kala-duwanaanshaha noolaha leh biomes gaar ah, dhir, iyo nolosha xayawaanka. Koonfur Afrika waxay ka kooban tahay dhaqammo kala duwan, luqado, iyo diimo, waxaana loogu yeeraa "qaranka qaanso-roobaadka" (rainbow nation), gaar ahaan wixii ka dambeeyay xilligii apartheid, si loo sifeeyo kala duwanaanshaheeda. Tan iyo markii uu dhammaaday xukunkii apartheid, isla-xisaabtanka dowladda iyo tayada nolosha ayaa si weyn ugu soo hagaagay muwaadiniinta aan caddaanka ahayn. Si kastaba ha ahaatee, dambiyada, rabshadaha, saboolnimada, iyo kala-sarreynta waxay weli yihiin kuwo baahsan, iyadoo ku dhowaad 32% dadka ay yihiin kuwo aan shaqo lahayn as of 2024, halka ilaa 56% ay ku noolaayeen meel ka hooseysa khadka saboolnimada sannadkii 2014. Maadaama ay leedahay koofishanka Gini ee ugu sarreeya oo ah 0.67, Koonfur Afrika waxaa loo tixgeliyaa mid ka mid ah waddamada ugu sinnaan la'aanta badan xagga dhaqaalaha aduunka. Asalka magaca Magaca "Koonfur Afrika" wuxuu ka yimid goobta juqraafi ahaan dalku ku yaal ee ah darafka koonfureed ee Afrika. Markii la aasaasay, dalka waxaa loogu magac daray Midowga Koonfur Afrika xagga Ingiriisiga iyo Unie van Zuid-Afrika xagga Dutch-ka, taasoo ka tarjumaysa asalkiisa ee ka dhashay midaynta afar gumeysi oo Ingiriis ah. Tan iyo 1961, magaca rasmiga ah ee dheer ee Ingiriisiga wuxuu ahaa Jamhuuriyadda Koonfur Afrika iyo Republiek van Suid-Afrika xagga Afrikaans. Dalku wuxuu leeyahay magac rasmi ah oo ku qoran 12 luqadood oo rasmi ah. Mzansi, oo laga soo qaatay magaca Xhosa ee uMzantsi oo macnaheedu yahay "koonfur", waa magac caan ah oo loo isticmaalo Koonfur Afrika, halka xisbiyada qaar ee u dooda Pan-Africanism ay doorbidaan ereyga "Azania", oo ah erey asal ahaan ka yimid Giriigga, ee aan ahayn luqad Afrikaan ah. Tixraacyo