Metelkova

Metelkova (emri i plotë në sllovenisht: Avtonomni kulturni center Metelkova mesto, "Qendra Kulturore Autonome e Qytetit Metelkova", referohet edhe me akronimin AKC) është një qendër autonome shoqërore dhe kulturore në qendrën e qytetit të Lubjanës, kryeqytetit të Sllovenisë. Dikur, kjo zonë ishte seli ushtarake e Ushtrisë së Perandorisë Austro-Hungareze, më pas ajo u bë selia sllovene e Ushtrisë Kombëtare Jugosllave. Përbëhet nga shtatë ndërtesa (kazerma ushtarake) të shtrira në një sipërfaqe totale prej 12.500 m të cilat janë zaptuar që nga shtatori 1993. Qendra është emëruar sipas Rrugës Metelko aty pranë (Sllovene: Metelkova ulica), e cila mban emrin e priftit, filologut katolik romak të Sllovenisë të shekullit të 19-të dhe reformatorit të pasuksesshëm të gjuhës Fran Metelko. Historiku Historia e kontestuar e Metelkovës si objekt i zaptuar fillon më 25 qershor 1991 me shpalljen e pavarësisë sllovene dhe kroate. Kjo datë konsiderohet si një nga datat e shumta që shënojnë fundin e Republikës Federale Socialiste të Jugosllavisë. Pas shpërbërjes së Jugosllavisë në atë vit, Ushtria Jugosllave u largua nga Metelkova, e cila shpejt u bë një fushë ushtarake me kazermat e saj të mbetura. Në vitin 1991 Rrjeti për Metelkova, i përbërë nga më shumë se 200 organizata alternative dhe rinore, i kërkoi komunës së Lubjanës leje për të përdorur ato kazerma për qëllime paqësore dhe krijuese. Si përgjigje, autoritetet e Lubjanës i dhanë Rrjetit për Metelkova lejen zyrtare për të qëndruar dhe përdorur hapësirën. Sidoqoftë, premtimet e dhëna nga komuna nuk u mbajtën kurrë me të vërtetë. Ky shembull për kërkesën për leje tregon rolin e paqartë të komunës së Lubjanës drejt Rrjetit për Metelkova, në të cilën komuna duket se i lejon ata të qëndrojnë atje, por në fakt ajo nuk dëshiron që ata të qëndrojnë. Ky rol i paqartë i komunës së Lubjanës në lidhje me Metelkova dhe Rrjetin e saj ka mbetur i tillë me vite. Në vitin 1993, qendra kulturore u bë një objekt i zaptuar kur një komisioner urdhëroi shkatërrimin e disa kazermave që iu premtuan Rrjetit, me qëllim rikthimin e paligjshëm të zonës në një zonë tregtare. Në atë kohë, Metelkova u krijua si një okupim i paligjshëm (një objekt i zaptuar) dhe u ripërcaktua si një zonë autonome e vetëorganizuar në 1995. Që atëherë, qendra ka qenë një vend i tolerancës ndaj pakicave, edhe pse ende kërcënohet nga sjellja e keqe që merr nga qyteti dhe shteti slloven. Një tjetër shembull i paqartësisë në veprimet shtetërore dhe komunale drejt Rrjetit për Metelkova dhe vetë Metelkovës janë subvencionet nga administrata e qytetit të Ljubljana për ndërtimin e një shtëpize të vogël verore të njohur edhe si Shkolla e Vogël (nga sllovenishtja: Mala Šola). Sidoqoftë, shtëpiza e planifikuar dhe e ndërtuar në vitin 2001 nga vullnetarët, u përcaktua menjëherë si abuzim. Në fakt, ndërtimi u pasua me kërkesën e prishjes së tij, menjëherë pasi një zyrë tjetër komunale ia raportoi atë Inspektoratit Shtetëror për Mjedis dhe Planifikim Hapësinor. Pas disa përpjekjeve të dështuara, ndërtesa u rrënua më 2 gusht 2006. Edhe pse ka plane për të rindërtuar ndërtesën, ajo nuk është rindërtuar që prej asaj kohe. Në vitet 2000, pjesëmarrës të rinj u përfshinë në zonën autonome të Metelkovës, për shembull komuniteti LGBT, organizata të tjera joqeveritare dhe madje edhe UNESCO. Megjithëse kjo nuk e ndihmoi Metelkovën të marrë statusin e duhur juridik, zona u njoh si trashëgimi kulturore kombëtare në vitin 2005. Aktivitete të objektit Në shtator të vitit 1991 lindi Rrjeti për Metelkova, duke bashkuar Lëvizjen për Kulturën e Paqes dhe kundër dhunës dhe Shoqatën e Qendrave Kulturore Studentore. Kur në vitin 1993, Metelkova shpalli pavarësinë e saj nga prona komunale, një grup i rinj aktivistësh zunë vendin. Nga viti 1993 e në vazhdim, hapësira është okupuar, në një mënyrë të deklaruar të paligjshme, kryesisht nga artistë, aktivistë dhe studentë të rinj, që organizojnë një axhendë të pasur të aktiviteteve kulturore. Në ditët e sotme, shumë artistë kanë ateliet e tyre në Metelkova dhe disa shoqata të OJQ- ve dhe LGBT-së kanë zyrat e tyre atje. Ekspozita arti, shfaqje, koncerte dhe aktivitete të angazhuara janë zhvilluar në ndërtesat e Metelkova. Sidoqoftë, vitet e fundit, identiteti i hapësirës ka ndryshuar. Rrethi po tërheq gjithnjë e më shumë turistë dhe ndërtesa po shndërrohet gjithnjë e më shumë në dyqane, bare dhe klube. Në Metelkova, aspekti kulturor është i dukshëm gjatë ditës, por atmosfera është e ndryshme gjatë natës, me muzikë dhe ahengje. Në Metelkova një sërë aktivitetesh kulturore dhe artistike zhvillohen në një gamë të gjerë hapësirash. Ato përfshijnë, për shembull: galeritë e artit, baret, studiot e artistëve, një infoshop, lokale të dizajnerëve, zyra të organizatave kulturore dhe sallat e koncerteve që përmbajnë lloje të ndryshme të muzikës live nga Free Jazz, Rockabilly, Psychobilly, Punk rock, Heavy metal dhe Noise te Dub dhe Techno. Falë atyre aktiviteteve që tërheqin shumë turistë dhe popullsinë e re të Lubjanës, paratë e nevojshme për të paguar shërbimet publike grumbullohen përmes bareve, koncerteve dhe galerivë e artit. Zhvillimi i “brendit” të Metelkovës si një vend alternativ mund të shihet si një arsye tjetër që mund të shpjegojë ekzistencën e Metelkova: në fakt, komuna e Ljubljanës e sheh praninë e një hapësire të këtij lloji në një mënyrë mjaft pozitive sepse tërheq një numër i madh të turistëve dhe kontribuon në promovimin e kryeqytetit slloven në botë. Metelkova dhe konceptet e urbanizmit Gjatë viteve të fundit, Metelkova, si Christiania në Kopenhagë, ka qenë subjekt i disa studimeve dhe reflektimeve mbi fenomenin e zaptimit dhe të jetuarit me ligje dhe institucione të ndryshme që e rrethojnë atë. Këto hapësira të përmendura më lart mund të përcaktohen si hapësira heterotopike pasi ato kanë qenë të pranishme për dekada paralelisht me qytetet prej të cilave ato janë pjesë legale. Sidoqoftë, ato karakterizohen nga një marrëdhënie e veçantë me autoritetet e qyteteve të tyre në krahasim me hapësirat e tjera. Në hapësirat e tanishme, mund të thuhet se ekzistojnë tre zona të ndryshme në Metelkova: një pjesë përcaktohet nga arti dhe jeta shoqërore, pjesa e dytë nga angazhimi civil dhe e treta është komerciale; zaptuesit veprojnë në të tre fushat e përmendura. Ndarja e Metelkova në tre nën-entitete të mundshme mund të supozohet se ka ndodhur përmes ardhjes së pjesëmarrësve të ndryshëm institucionalë në lagje, siç është Muzeu i Artit Bashkëkohor, OJQ të ndryshme dhe aktivitete të ndryshme tregtare, siç është Hosteli Celica, i cili ripërdor disa nga hapësirat e kazermave të vjetra. Zaptuesit përfaqësojnë zemrën e çështjes së ligjshmërisë dhe formalitetit në Metelkova: pjesa autonome konsiderohet të jetë në një ngatërresë ligjore dhe administrative të përcaktuar përmes tolerancës dhe legjitimimit të autoriteteve të qytetit. Një shpjegim i mundshëm për këtë situatë mund të gjendet në natyrën e zaptimeve në Metelkova: në fakt ndërtesat e vjetra të ushtrisë jugosllave nuk janë të okupuara me qëllimin e vetëm të të jetuarit atje, por edhe për qëllimin e prodhimit të kulturës. Nga ky këndvështrim, është e mundur të përcaktohet fillimi i tolerancës: që nga viti 1997, kur Ljubljana u caktua si Kryeqyteti Evropian i Kulturës, Metelkova ndaloi pranimin e banorëve të përhershëm, pas një marrëveshje të arritur me komunën, me ç'rast qyteti vendosi t'i kushtojë ndërtesat Metelkova për promovimin e kulturës dhe artit. Si përfundim, shembulli i Metelkova mund të lidhet me konceptin e informalitetit me qëllim të shpjegimit të situatës: që në fillimin e saj të parë, Metelkova mund të konsiderohet si plotësisht informale pasi pushtimi i depove ushtarake nga zaptuesit u konsiderua i paligjshëm dhe jo në përputhje me kodet. Në ditët e sotme situata ka ndryshuar paksa: qyteti i Lublanës tani është i lidhur me hapësirën e Metelkovës, për shembull falë pranisë së pjesëmarrësve të ndryshëm institucionalë. Prandaj është e mundur të supozohet se situata po ndryshon vazhdimisht dhe se një pjesë e Metelkova në të vërtetë është normalizuar dhe institucionalizuar, përkundër faktit se lloji i kulturës dhe zhvillimit urban ende nuk është në përputhje me kodet e ndërtimit dhe rregulloren e planifikimit urban. Kontradiktat Në 2005, Metelkova u shpall një hapësirë e trashëgimisë kulturore kombëtare, që i ndalon të qenurit pjesë e një zhvillimi ekonomik alternativ dhe nga përpjekjet për densifikimin dhe rehabilitimin e sektorit përmes planifikimit urban. Për më tepër, Fondi Kulturor Evropian i atribuon mbështetje financiare Metelkova. Ky interes i përgjithshëm kombëtar dhe ndërkombëtar për Metelkova paraqet një lloj sigurie për qëndrueshmërinë e Metelkova. Për më tepër, ajo mund të mbështesë ekonominë e Lubjanës në një kontekst ku kultura i shton vlerë qyteteve dhe kontribuon në rigjenerimin e tyre. Për shembull, Metelkova më vete thuhet se kontribuon për 40% të të gjitha koncerteve muzikore në Lubjanë. Metelkova përkufizohet si një komunitet i vetë-menaxhuar dhe i mirëorganizuar. Nuk ka asnjë status juridik për hapësirën dhe lloji i urbanizmit që mund të hasim është informal. Për shembull, banorët e Metelkova fillimisht shfrytëzonin ilegalisht ujë nga Lubjana. Sidoqoftë, sot Metelkova është e lidhur ligjërisht me sistemin ujor të qytetit dhe rrjetin e energjisë. Metelkova konsiderohet si një zaptim dhe nuk ka një qëndrim të qartë të partive politike për legjitimitetin e qendrës kulturore. Ky paradoks rreth Metelkovës e bën të vështirë të imagjinohen vendimet për të në të ardhmen, veçanërisht sepse kazermat ushtarake janë vende të mira për dendësimin urban dhe rehabilitimin përmes planifikimit urban. Ky lloj zonash kulturore, alternative janë gjithashtu vende ku fillojnë dinamizmat dhe proceset e xhentrifikimit . Për më tepër, disa shoqata që mbrojnë feminizmin dhe komunitetet LGBT ndodhen në Metelkova. Kjo është arsyeja pse ka disa sulme nga grupet neo-naziste dhe skinheads. Këto përpjekje të grupeve ekstremiste e bëjnë edhe më të pasigurt të ardhmen e Metelkovës. Referime