Noka ya Rokel

Noka ya Rokel (e bile e bitswa Noka ya Seli; pele e ne e bitswa Noka ya Pamoronkoh) ke yona noka e kgolo mo Repaboliking ya Sierra Leone kwa Afrika Borwa-Bophirima. Setšhaba sa noka se lekanya 10,622 km² (4,101 mi²), mme metsi a yona a aroganywa ke dithaba tsa Gbengbe le Kabala le dithaba tsa Sula. Letsha la molomo wa noka le le akaretsang sebaka sa 2,950 km² (1,140 mi²) le ne la bewa jaaka sebaka sa Ramsar sa botlhokwa ka ngwaga wa 1999. Dipopego tsa lefatshe Noka ya Rokel e tlhatloga mo bogodimong jwa 900-metres (3,000 ft) mo dithabeng tsa Loma Mountains, kwa Guinea Highlands kwa bokone jwa Sierra Leone, e elela kwa borwabophirima jwa dikilometara di le makgolo a mararo le masome a ferangbongwe (390) go ralala dithaba mme, mmogo le noka e nnye e e tshwanang e e bidiwang Port Loko Creek, e elela mo molomong wa noka ya Rokel pele ga e tsena mo Lewatleng la Atlantic. Noka e, morago ga go kopana le Noka ya Bankasoka, gape e bidiwa Noka ya Sierra Leone, e boleele jwa dikilometara di le masome a mane (40) mme e na le bophara jwa dikilometara di le 16.1. Freetown le Pepel ke maemakepe a mabedi a a leng mo lotshitshing lwa noka ya noka. Fa noka e ntse e atologa e bo e kopana le lewatle la Atlantic, bophara jwa yone bo ka nna dikilometara di le 11 (6,8 mi). Lebopo la borwa ke lone le le boteng go gaisa mme le dira boemakepe jwa tlholego, jo go begwang fa e le jwa boraro ka bogolo mo lefatsheng. Ditlhaka tsa mangrove le dithota tsa seretse ke tsone tse di laolang tikologo (tse di dirang lesome la boferabongwe (19%) ya sekgwa sa mangrove mo nageng) tse di lemogilweng go dikologa noka ya ria. Mokgatsha wa noka o na le bogolo jwa 10,622 square kilometres (4,101 sq mi), mme metsi a kgaogantswe ke dithaba tsa Gbengbe le Kabala le Dithaba tsa Sula. Rokel e wela dimetara di le lesome le botlhano (15) kwa diphororong tsa Bumbuna. Mefuta ya di-mangrove tse di begilweng ke Rhizophora, Avicennia, Laguncularia, le Conocarpus, tse di akaretsang bogolo jwa diheketara di le 34.23 (84.6 acres).Freetown e e leng motsemoshate wa Sierra Leone e kwa botsenong jwa Noka ya Sierra Leone, dikilometara di ka nna masome a mane (40) go tswa kwa boemakepeng jwa Pepel. Thutafatshe Noka ya Rokel le melatswana ya yone e tlhalosiwa jaaka "Rokel River Group" go ithuta ka jeoloji. Go begwa fa popego ya thutafatshe mo setlhopheng seno e le ya popego ya Tabe e e nang le marothodi a dikgapetla tsa aese a a busang mo ntlheng ya botlhaba mme a tlhageletse go bapa le noka mo dikarolong dingwe; popego ya thutafatshe e e lemogilweng mo nokeng ke matlapa a granite. Go bonala e le maje a a menwang a sedimentary. Gape go begilwe gore orogeny ya yone e tswa mo dingwageng tsa Pan-African thermo-tectonic tsa dingwaga tse di ka nnang 550 Ma.Go ya ka thutafatshe ke lekadiba le le laolwang ke tectonic le le nang le dipopego tsa Precambrian, Infra-Cambrian le Pleistocene. Noka eno e dikologilwe ke Dithaba tsa Sula kwa borwabotlhaba le dithaba tsa Gbengbe le Kabal kwa bophirima. Mogogoro o o itsegeng thata mo nokeng o bidiwa Bumbuna water falls koo noka e welang ka lesome le botlhano (15 metres) (49 ft) go tlamela ka kago ya porojeke ya motlakase wa metsi. Ditso John MacCormac, rrakgwebo wa Mo-Ireland, o ne a nna kwa Setlhaketlhakeng sa Timbo ka ngwaga wa 1816 mme a simolola go romela kwa ntle Oak ya Aforika go tswa Nokeng ya Rokel.Kgwebo eno e ne e le kgolo ka nakwana mme kgabagare e ne ya fokotsega. Kgwebo ya meepo ya tshipi le ya gauta e simolotse kwa bokhutlong jwa dingwaga tsa bo1920 le kwa tshimologong ya dingwaga tsa bo1930, fa porojeke ya motlakase wa metsi ya Bumbuna Falls e ntse e tsweletse. Batho ba Yalunka ba ne ba tlhoma motsemogolo wa bone, Falaba, gaufi le motswedi wa Rokel.Noka eno e e nang le bogolo jwa dikete tse pedi le makgolo a ferangbongwe le masome a matlhano (2,950 square kilometres) (1,140 sq mi), e ne ya kwalwa mo lenaaneng la Ramsar site of wetland importance ka ngwaga wa 1999.Lefelo leno le kgabagantswe ke Cape Point kwa ntlheng ya bophirima jwa Freetown, le Noka ya Bunce mo go nngwe ya dintshi tsa yone, le Tagrin Point kwa dikarolo tsa Rokel di kopanelang teng kwa ntlheng ya borwa jwa molomo wa yone. Ka kgwedi ya Tlhakole ka ngwaga wa 2025, Thomas Mariee o ne a fetsa go fologa sekgala sa dikilometara di le makgolo a mararo le masome a marataro le botlhano (365) a le nosi ka mokorwana mo Nokeng ya Rokel mo malatsing a le lesome le bosupa (17). Tlhabololo Go ne ga lekanngwa selekanyo sa metsi a a elelang mo nokeng ya Rokel kwa mafelong a le mararo a go lekanyetsang metsi. Go ne ga begwa gore selekanyo se se kwa godimo le se se kwa tlase sa metsi a a tshololwang kwa Magbass, e leng nngwe ya diteishene tse tharo, ke dikubita tsa dimetara di le 1.905 (67,300 cu ft) le dikubita tsa dimetara di le bobedi (2)(71 cu ft). Go na le diporojeke di le dintsi tse di tlhabolotsweng mo lekadibeng la noka tse di tsereng ditlhokego tsa tsone tsa tlamelo ya metsi go tswa mo nokeng eno. Go epiwa ga tshipi kwa Marampa go ikaegile ka metsi a a pompiwang go tswa mo nokeng. Tumalano ya Ditshwanelo tsa Metsi a Noka ya Rokel (Thanolo) e ne ya saenwa le batlhabolodi ba meepo; meepo e ntse e dira go tloga ka ngwaga wa 1933 go fitlha ka ngwaga wa 1975 ke Sierra Leone Development Company (DELCO) le Astro Minerals go tloga ka ngwaga wa 1983. Tumalano ya metsi e ne e neela "ditshwanelo tse di kgethegileng le tse di kgethegileng tsa go dirisa metsi a Rokel ka tumalano e e kgethegileng" ka lobaka lwa dingwaga di le masome a feranfbobedi le boferabongwe (89) go tloga ka kgwedi ya Ferikgong e thola bongwe ka ngwaga wa 1938. Ditlamorago tsa tikologo mo badirising ba ba kwa tlase le go latlhiwa ga ditshipi tse di tswang mo ditirong tsa meepo ga di ise di sekasekiwe. Tshipi e e ntshiwang e feletse ka gore go fokodiwe bogodimo jwa nngwe ya dithaba tse di nang le ore ka dimetara di le 24.4 (80 ft). Go epa gauta mo Dithabeng tsa Sula le mo sedimenteng sa noka ya Rokel e ne e le tiro e kgolo e e neng ya simololwa ka ngwaga wa 1929 mo nokeng eno le mo dinokeng tse di e dikologileng fa go sena go bonwa gauta mo dithabeng. Go ne ga dirwa dipatlisiso ka mouwane wa sediment go bona gore a go na le arsenic e ntsi. Tiro ya go epa e ne e dirwa mo nokeng go dirisiwa diatla. Tiro eno ya moepo wa gouta e tlhalositswe e le e e senyang tikologo ka ntlha ya go senngwa ga dikgwa ka maikaelelo a go epa meepo e bakile kgogolego e kgolo ya dithaba mme ka jalo ya dira gore noka le melatswana ya yone e nne le seretse. Letamo la Bumbuna le agilwe mo nokeng ka go aga letamo la bogodimo jwa dimetara di le masome a ferangbongwe le boraro (93) mo karolong e tshesane ya noka, e leng se se dirileng letsha le le katologang dikilometara di le masome a mararo (30) go ya kwa godimo. Porojeke ya go nosetsa ya Magbass e ne ya tsenngwa tirisong kwa tlase ga letamo. China e ne ya thusa mo go diragatseng porojeke eno ya go jala mmidi wa sukiri. Porojeke e, e e diragaditsweng ka ngwaga wa 1980, e kwa Magbass mo dintshing tsa noka mme e na le taolo ya nosetso ya makgolo a ferangbobedi le masome a ferangbobedi (880 square kilometres) (340 sq mi). Dimela le diphologolo Dimela tse di mo molomong wa noka eno di na le dikgwa tsa di-mangrove. Dinonyane tsa lefelo leno di akaretsa dinonyane di le dikete tse lesome (10 000) tsa mefuta e le masome a mararo le borataro ( 36) (rekoto ya 1995). Gape go begilwe gore go na le mefuta e le robedi ya di-wader tsa mariga tse di begilweng tse di emelang 1% ya palo ya tsone mo lefatsheng. Metswedi