სერბეთის კოოპერატივის შენობა

სერბეთის კოოპერატივის შენობა (სერბ. Зграда Београдске задруге, ასევე ცნობილია, როგორც გეოზავოდი) — არქიტექტურული ძეგლი ბელგრადში. შედის სერბეთის განსაკუთრებული მნიშვნელობის კულტურული ძეგლების სიაში. ბელგრადის კოოპერატივის ახალი შენობის საძირკვლის ჩაყრა მოხდა პოლიტიკური რეჟიმის ცვლილების დროს, როდესაც ალექსანდრე ობრენოვიჩის მკვლელობის შემდეგ ხელისუფლებაში მოვიდა კარაგეორგიევიჩების დინასტია. პეტრე I-ის ლიბერალურ-ბურჟუაზიულმა იდეოლოგიამ, რომელმაც ჩაანაცვლა ავტოკრატია, გამოიწვია სახელმწიფოს ეკონომიკური მდგომარეობის გაუმჯობესება. ისტორია 1882 წელს დაარსდა „ბელგრადის ურთიერთდახმარებისა და დაზოგვის კოოპერატივი“ ბელგრადელი ვაჭრების ჯგუფის ინიციატივით, რათა დაეფინანსებინათ სამეურნეო საქმიანობა. თავის დროზე კოოპერატიული ბანკი გახდა კრედიტების გაცემის თანამედროვე საშუალება და სავაჭრო საქმიანობისა და ბაზრის აღდგენის პროგრესული მეთოდი კაპიტალიზმის სისტემაში. 1897 წელს, საბანკო მომსახურების გაწევის გარდა, დაარსდა სადაზღვევო განყოფილება და ბელგრადის კოოპერატივმა დაიწყო განვითარება როგორც სადაზღვევო საზოგადოებამ. იგი იყო ამ ტიპის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი დაწესებულება და იმუშავა 1944 წლამდე. სერბეთის ეკონომიკური და ფინანსური ცხოვრების ზოგიერთი უმნიშვნელოვანესი ფიგურა ხელმძღვანელობდა ბელგრადის კოოპერატივს. მათ შორის იყვნენ ორგანიზატორი და მთავარი კოორდინატორი ლუკა ჩელოვიჩი, რომელიც შემდგომში გახდა ბელგრადის უნივერსიტეტის დონორი და მეცენატი, კოსტა ტაუშანოვიჩი და ლაზარ პაჩუ, თავიანთი დროის წამყვანი სერბი ფინანსური ექსპერტები, საზოგადო მოღვაწეები, პროგრესული პოლიტიკოსები და სახელმწიფო მოღვაწეები, ასევე ცნობილი ბელგრადელი მეწარმეები ჯორჯე ვეიფერტი, დიმიტრიე ჩირკოვიჩი და სხვები. 1897 წელს, კოოპერატივის აქციონერთა მორიგ სხდომაზე, გადაწყდა ახალი შენობის აშენება. ამისათვის შეძენილ იქნა მამულები, რომლებიც ეკუთვნოდათ ძმებ კრსმანოვიჩებს, ძმებ გოდევაცებს, ბელგრადის მუნიციპალიტეტს, ვუია რანკოვიჩსა და ლუკა ჩელოვიჩს, პატარა ბაზრის ახლოს, მდინარე სავას ნაპირზე. მშენებლობა, რომელსაც კოოპერატივი დამოუკიდებლად აფინანსებდა, გაგრძელდა 1903-დან 1907 წლამდე. შენობა შენობა აშენებულია წამყვანი არქიტექტორების, ბელგრადის უნივერსიტეტის პროფესორების, ანდრა სტევანოვიჩისა და ნიკოლა ნესტოროვიჩის პროექტით. შენობის დიდი ნაწილი აშენებულია მდინარე სავას ძველ ნაყარზე. გრუნტის არასაიმედოობის გამო, ბევრი კედლის საძირკველი გაკეთდა რკინაბეტონისგან, რომლის ტექნოლოგია პირველად იქნა გამოყენებული ბელგრადში (ზამბარებისთვის რკინით, რადგან ბელგრადში არ იყო ნამდვილი არმატურა). სამშენებლო სამუშაოების კონტრაქტორები იყვნენ ძმები შტოკები. ქვის მასალა მთლიანად შესრულდა კომპანია „Индустрија рипањског гранита“ მიერ. ფასადის ორნამენტები, ინტერიერი მდიდარი დეკორატიული ბათქაშით შეიმუშავა და შეასრულა ფრანია ვალდმანმა, სამშენებლო მორთულობების მოქანდაკემ. საზეიმო შესასვლელის დეკორატიული მოხატულობა შეასრულეს ბორა კოჩევიჩმა და ანდრე დომენიკომ, ხოლო მინაზე მოხატულობა — რ. მარკოვიჩმა. ბელგრადის კოოპერატივი ამ შენობაში გადავიდა სამუშაოების დასრულებისთანავე 1907 წელს და იმყოფებოდა მის გაუქმებამდე. შემდგომში შენობა გამოიყენებოდა იოვან ჟუიოვიჩის სახელობის გეოლოგიურ-გეოფიზიკური ინსტიტუტის მიერ. შენობის მდებარეობამ საზოგადოებრივ ცხოვრებაში განსაზღვრა მისი წარმომადგენლობითი ხასიათი და მონუმენტური სახე, როგორც ერთადერთი შესაძლებელი არქიტექტურული კონცეფცია. შენობა დაპროექტდა აკადემიზმის სტილში აკადემიური ეკლექტიკისა და თანამედროვე სეცესიონის ელემენტებით. იგი აშენებულია როგორც მონუმენტური კუთხის ნაგებობა სამი ფრთით, არარეგულარული ფორმის ნაკვეთზე. შენობის წინა, კარაორჯევას ქუჩაზე, მიბრუნებული ნაწილი მნახველზე ძლიერ შთაბეჭდილებას ახდენს — სწორედ აქაა განთავსებული საზოგადოებრივი სივრცეები. შენობის ფრთებში, რომლებიც ტრავნიჩკას და ჰერცეგოვაჩკას ქუჩას უყურებენ, განლაგებულია ოფისები, რომლებიც შესრულებულია ერთგვაროვანი ფასადით შედარებით დამშვიდებულ რიტმში და განსხვავებულ დონეებზე. შენობის ცენტრალურ ნაწილში, წინა მხარეს, განთავსებულია ორი სართული — მთავარი შესასვლელი და სააქტო დარბაზი, ხოლო შუაში — ვესტიბიული, რომელიც ორივე სართულზე ვრცელდება, ხოლო უკანა ნაწილში — ერთსართულიანი სალაროს დარბაზი. გვერდითი ფრთები სამსართულიანია. ადრე, მათ პირველ სართულებზე მაღაზიები იყო განთავსებული. ადმინისტრაციული და სამმართველო ოფისები მდებარეობდა მეორე და მესამე სართულებზე: ერთ ფრთაში — საბანკო განყოფილება, ხოლო მეორეში — სადაზღვევო განყოფილება. ბელგრადის კოოპერატივის შენობა აშენებულია შერეული ტექნოლოგიებით. სარდაფები, რომლებიც შენობის ქვეშ მდებარეობდა, შესრულებულია რკინაბეტონისა და პრუსული თაღების გამოყენებით. შენობის ძირითადი ნაწილი აშენებულია სტანდარტული მეთოდით — აგურითა და კირის ხსნარით, ხოლო მხოლოდ გარკვეული ნაწილები შესრულებულია რკინაბეტონით. დამაკავშირებელი ელემენტები გვერდით ფრთებში არქიტრავულია, ხოლო ცენტრალურ ფრთაში — როგორც არქიტრავული, ასევე თაღოვანი. ლანტერნის კონსტრუქცია ცენტრალური კიბის თავზე შესრულებულია სამკუთხა ბადის სახით, ხოლო სახურავები — პარაპეტებით, მცირე დახრილობით და გუმბათებით. შენობის გარე ფასადის მოპირკეთება შესრულებულია ხელოვნური ქვით, ხოლო ცოკოლის ზონა დაფარულია ქვის ფილებით. ფასადის შიდა მხარე, რომელიც ეზოს უყურებს, შელესილია. კონსტრუქციული სისტემა შედგება თაღებისა და მარმარილოს სვეტებისგან. ძირითადი კიბეები ქვით ან მარმარილოთია შესრულებული, ხოლო დამხმარე კიბეები — რკინის მასალით. შენობის შიდა კედლები შელესილი და შეღებილია. წარმომადგენლობითი სივრცეები მორთულია კედლის მხატვრობითა და მარმარილოს იმიტაციით, პოლიქრომული დეკორატიული ელემენტებითა და ქალური ნიღბებით. იატაკი დაფარულია პარკეტით ან მოზაიკით. ლეპნინა( არქიტექტურული დეკორატიული ელემენტი, რომელიც მზადდება სხვადასხვა მასალისგან განსაკუთრებით თაბაშირის, გიფსის ან ხელოვნური ქვისგან და გამოიყენება შენობების კედლების, ჭერის ან ფასადების მორთვისთვის), ფასადებზე შესრულებულია ხელოვნური ქვით, ინტერიერში კი — თაბაშირით. ბელგრადის კოოპერატივის ყველა დეკორატიული მოტივი აღებულია პოსტრენესანსისა და, უმეტესად, ბაროკოს არქიტექტურული იარაღიდან, თუმცა გადმოტანილია ეპოქის თანამედროვე ინტერპრეტაციით, რაც ქმნის უნიკალურ სტილისტურ გამომსახველობას. ფრონტალურ ფასადზე დომინირებს დიდი მინის ზედაპირი, რომლის ზემოთაც განთავსებულია გუმბათი გვირგვინით. იგი გარშემორტყმულია ქანდაკებათა ჯგუფით: ქალის ფიგურა განასახიერებს სერბეთს, ხოლო მის გარშემო განლაგებულია ოთხი ბავშვის ფიგურა — სიმბოლურად წარმოადგენენ ეკონომიკის სხვადასხვა დარგს. მთავარ ფასადზე, გვერდითა რიზალიტების ნიშებში მოთავსებულია ფიგურები — ქალი სკასთან და კაცი გრაგნილით. შენობის შიგნით, კიბის დასაწყისში, მთავარი კორპუსის ნაწილში, მოთავსებულია შანდალი, გაფორმებული ახალგაზრდა ქალის ფიგურების დუბლიკატებით. მთავარ დარბაზში, გალერეის ზემოთ, განლაგებულია ქანდაკებათა ჯგუფი — გვირგვინმოსილი ქალის ფიგურა, რომელიც ასევე განასახიერებს სერბეთს, და ორი ბავშვის ფიგურა, რომლებიც წარმოადგენს დაზღვევასა და საბანკო საქმიანობას. ქანდაკება მეტალისგან არის დამზადებული, სავარაუდოდ იმპორტირებულია, და მოოქროვილია — ისევე როგორც ინტერიერის მთელი ლეპნინა. მეორე სართულის ფანჯრების ზემოთ და პირველი სართულის ფანჯრების ზონაში, გვერდითი ფრთების ლიზენების თავზე, განლაგებულია მრავალი რელიეფური ქალური ნიღაბი. უშუალოდ მთავარი შესასვლელის ზემოთ კი მოთავსებულია მერკურის ნიღაბი. არქიტექტურისა და დეკორატიულ-გამოყენებითი ხელოვნების ერთიანობა აშკარად თვალსაჩინოა შენობის ინტერიერში. ხელოვნების ასეთი შერწყმა, რაც ცნობილია როგორც „ხელოვნების სინთეზი“, განსაკუთრებით ფასდებოდა ევროპულ არქიტექტურაში მე-19 საუკუნის ბოლოსა და მე-20 საუკუნის დასაწყისში. სწორედ ეს „ხელოვნების სინთეზი“, რომელიც ბელგრადის არქიტექტურაში იშვიათად გვხვდება, აქცევს ბელგრადის კოოპერატივის შენობას უნიკალურ ქმნილებად. შენობის ყოველი დეკორატიული ელემენტი — კედლებსა და ჭერზე შესრულებული მხატვრობა, ქანდაკებები, ლეპნინა, შანდლები და კედლის აპლიკაციები, სალაროს დარბაზის ფერადმინებიანი პარაპეტები, მინის ზედაპირები და დიდი დარბაზის კარები — ყველა ერთად უსვამს ხაზს იმ განსაკუთრებულობას, რის გამოც კოოპერატივის შენობას 1966 წელს კულტურის ძეგლის სტატუსი მიენიჭა. კოოპერატივის შენობის მოპირდაპირედ, მდინარე სავას სანაპიროზე მდებარეობს ვუჩის სახლი, რომელიც მოცულობით-გეგმარებითი თვალსაზრისით მის პანდანად (ანუ არქიტექტურულად ბალანსირებულ და სიმეტრიულ შემავსებლად) მიიჩნევა. რეკონსტრუქცია ორი სართულის დაშენება მოხდა შენობის იმ ფრთებზე, რომლებიც ტრავნიჩკას და ჰერცეგოვაჩკას ქუჩებს უყურებენ, ხოლო შემდეგ სამი სართული დაემატა შენობის ცენტრალურ ნაწილში, ეზოს შიგნით, ყოფილი სალაროს დარბაზის გარშემო. ამ ცვლილებებმა მნიშვნელოვნად შეცვალა შენობის გარე იერსახე. მოხსნილია გუმბათები, ატიკი (ზედა არქიტექტურული ზონა) გადაკეთდა სართულად. პირველ სართულზე გაუქმდა კარის ღიობები, რომლებიც ადრე მაღაზიებში შედიოდა და ახლა ოფისების ფანჯრებად გადაკეთდა. ცენტრალურ გუმბათს მოეხსნა გვირგვინი, ხოლო მთავარი ფასადიდან მოიხსნა საათი. სალაროს დარბაზი შენობის შიდა ბლოკში კვლავ დარჩა პირველ სართულზე ზენიტური განათებით, თუმცა უშუალო ნათელი წყაროს გარეშე — მხოლოდ სინათლის შახტის (ღია ვერტიკალური ღიობის) მეშვეობით. 1990-იან წლებში „გეოზავოდის“ შენობა ქირავდებოდა სხვადასხვა ღონისძიებებისთვის, როგორებიც იყო მუსიკალური ფესტივალები და წვეულებები. ახალი ათასწლეულის დასაწყისში შენობა შეხვდა გაურემონტებელი და მიტოვებული მდგომარეობით — აშკარად საჭიროებდა აღდგენასა და რესტავრაციას. ბელგრადის კოოპერატივი წარმოადგენს სერბული არქიტექტურის ერთ-ერთ ყველაზე მნიშვნელოვან ნაგებობას მე-20 საუკუნის პირველი ნახევრიდან, აგრეთვე არქიტექტორ ანდრია სტევანოვიჩისა და ნიკოლა ნესტოროვიჩის ერთ-ერთ ყველაზე წარმატებულ ქმნილებად ითვლება. არქიტექტურული კონცეფცია, შენობის ფუნქციური და კომპოზიციური ელემენტების შესაბამისობა, მდიდარი ქანდაკებითი მორთულობა და ლეპნინა, სტილური თანმიმდევრულობა, მშენებლობის ხარისხი, თანამედროვე სამშენებლო მეთოდებისა და ახალი მასალების გამოყენება და სხვა არქიტექტურული თავისებურებები ამ შენობას სერბული არქიტექტურის ერთ-ერთ ყველაზე წარმომადგენლობით შედევრად აქცევს. ბელგრადის კოოპერატივი იმ იშვიათ ნაგებობათაგანია, რომელიც მდინარე სავას სანაპირო ზონაში ბელგრადის მოდერნიზებული რეკონსტრუქციის დასაწყისს განსაზღვრავდა. ეს შენობა გამოცხადებულია სერბეთის რესპუბლიკის განსაკუთრებული მნიშვნელობის კულტურულ ძეგლად (გადაწყვეტილება, „სლუჟბენი გლასნიკ სრს“ №14/79). ლიტერატურა Дивна Ђурић-Замоло; Градитељи Београда 1815—1914 Двадесет-пета годишњица Београдске задруге 1882—1907, Београд, 1907, 28, 40-41.; Р. Аранитовић, Педесет година рада Београдске задруге, Београдске општинске новине, 11, Београд, новембар 1932, 748—749; Београдска задруга — један од носилаца модерне престоничке привреде, Правда, 12089-12091, Београд, 12, 13, и 14. VI 1938.; М. Костић, Успон Београда, Београд, 1994, 30-39; Д. Милић, Привреда Београда (1815—1914), у: Историја Београда, 2, Београд, 1974, 419—421; С.Илић, С. Јерковић, В. Булајић, Век осигурања у Србији 1839—1941. [каталог изложбе], Београд, 2009, 11-15; Исти, Кућа од солидног материјала, НБС инфо, 31, Београд, септембар-октобар 2011, 14-15. Двајестпета — годишњица Београдске задруге, Недеља, 7-8, Београд, 30. IX 1907, 81-94; С. Стојановић, Српски неимар, Београд, 1912, 16, 54, 74, 100—101; Н. Несторовић, Грађевине и архитекти у Београду прошлог столећа, Београд, [1937], 76-77; Н. Несторовић, нав. дело, 76-77; Ј. Секулић, Ж. Шкаламера, Архитектонско наслеђе града Београда II, Завод за заштиту споменика културе града Београда, Саопштења, 4, Београд, 1966, 31-32; Списак непокретних културних добара од великог значаја, Службени гласник Социјалистичке републике Србије, 14, Београд, 7. IV 1979, 780. Б. Шекарић, нав. дело, 108. С. Рајић, Александар Обреновић/владар на прелазу векова, сукобљени светови, Српска књижевна задруга, Београд 2011. З. Маневић, Пионири модерне архитектуре Београда, Урбанизам Београда 16 (1962) Б. Несторовић, Београдски архитекти Андра Стевановић и Никола Несторовић, Годишњак града Београда XXIII (1975) Г. Гордић, Архитектонско наслеђе града Београда, 1964. З. Маневић, Српска архитектура 1900—1970, Београд 1970 Б. Вујовић, Београд у прошлости и садашњости В.Павловић-Лончарски, Мали пијац на Сави крајем XIX и почетком XX века, Наслеђе бр. VI, 2005. Досије о проглашењу Београдске задруге за споменик културе, Документација Завода за заштиту споменика културе града Београда რესურსები ინტერნეტში Заборављено лице Карађорђеве улице у Београдуდაარქივებული 2013-09-04 საიტზე Wayback Machine. Здање Београдске задруге — једна од најлепших зграда у престоници («Вечерње новости», 11. октобар 2013)დაარქივებული 2014-02-19 საიტზე Wayback Machine. (Трагична судбина Александра Обреновића (приступљено 12.8.2015))დაარქივებული 09.02.2019, საიტზე Wayback Machine. (The Royal Family of Serbia (приступљено 12.8.2015.))დაარქივებული 05.02.2016, საიტზე Wayback Machine. (Лука Ћеловић (приступљено 12.8.2105.))დაარქივებული 29.11.2020, საიტზე Wayback Machine. (beogradskonasledje.rs: Београдска задруга (приступљено 12.8.2015.))დაარქივებული 03.03.2016, საიტზე Wayback Machine. (Прва српска парна пивара (приступљено 12.8.2015.)) სქოლიო