شاباتس

شاباتس (بە سربی: Шабац) شارێکی لە سربیای ناوەندی لە وڵاتی سربیا. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠٠٦دا ٥١٫٨٢٥ کەس بووە. شاباتس ناوی شاباتس بۆ یەکەمجار لە بەڵگەنامەکانی ڕاگوسادا لە ساڵی ١٤٥٤دا ھاتووە. سەرچاوەی ناوی شارەکە نادیارە؛ ڕەنگە ناوی شارەکە لە ناوی ڕووبارە سەرەکییەکەیەوە ھاتبێت، کە ساڤایە. شارەکە بە چەندین ناوی جیاواز ناسراوە: زاسلۆن لە سەدەکانی ناوەڕاستی سربیادا، سزاباکس لە ھەنگاریدا، بۆگوردەلین لە تورکیدا، و شاباتز لە ئەڵمانیدا. مێژوو بەڵگە شوێنەوارییەکان شایەتی نیشتەجێبوونی ھەمیشەیی زیاتر لە ناوچەکەدا دەدەن، کە دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی نیۆلیتی. لە سەدەکانی ناوەڕاستدا، نیشتەجێبوونێکی سلاڤی بە ناوی زاسلۆن لە شوێنی ئێستای شاباکدا ھەبوو. ئەم نیشتەجێبوونە بەشێک بوو لە دەسەڵاتی سربی تاوەکو لە ساڵی ١٤٥٩ کەوتە دەستی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی. لە ساڵی ١٤٧٠دا، عوسمانییەکان یەکەم قەڵایان لە شارەکەدا دروست کرد و ناویان لێنا بەیەردەلین (بۆگوردەلین، بە واتای «لێدەری لا»). لە ساڵی ١٤٧٦دا، مەتیاس کۆرڤینۆس، پادشای ھەنگاریا، قەڵاکەی گرت؛ تا ساڵی ١٥٢١ لەژێر ئیدارەی شانشینی ھەنگاریادا مایەوە، کاتێک دووبارە لەلایەن عوسمانییەکانەوە گیرا. لەژێر ئیدارەی ھەنگاریدا، شارۆچکەکە بەشێک بوو لە باناتی ماکسۆ، لەکاتێکدا لەژێر ئیدارەی عوسمانیدا سەرەتا بەشێک بوو لە سەنجەقی زڤۆرنیک لەناو ویلایەتی بۆسنیادا، و دواتر بەشێک بوو لە سەنجەقی سمێدێرێڤۆ. شاباک ناوەندی کارگێڕی ناھییەی شاباک بوو، کە یەکەیەکی کارگێڕی ناوخۆیی عوسمانی بوو. لە سەردەمی عوسمانیدا، شاباک شارێکی ڕۆژھەڵاتی ئاسایی بوو، بە شەقامە بچووکەکان، دوکانە بچووکەکان و چەند مزگەوتێکەوە. دانیشتووانەکەی لە موسڵمان و سربییەکان پێکھاتبوو، لەگەڵ ژمارەیەکی کەمتر لە ھەنگاری و کرواتییەکان. تا سەدەی نۆزدەھەم، شاباک بە زۆری لەژێر ئیدارەی عوسمانیدا بوو، بەڵام کۆنترۆڵی شارەکە چەندین جار لە نێوان ئیمپراتۆرییەتیی عوسمانی و دەسەڵاتی ھابسبورگدا گۆڕدرا، لە کاتی جەنگەکانی عوسمانی-ھابسبورگدا. یەکەمین سەردەمی دەسەڵاتی ھابسبورگ لە ساڵی ١٧١٨ دەستی پێکرد، کاتێک شاباک خرایە ناو شانشینی سربیای ھابسبورگەوە. دوای پەیماننامەی بێلگراد (١٧٣٩)، شاباک گەڕایەوە بۆ کۆنترۆڵی عوسمانی و، لەسەر سنووری نێوان دوو ئیمپراتۆرییەتەکەدا، گرنگییەکی وەک شارێکی بازرگانی بەدەست ھێنا. دووەمین سەردەمی کۆنترۆڵی ھابسبورگ لە ناوچەکەدا لە ساڵی ١٧٨٩ دەستی پێکرد. ھێرشکردنە سەر شارەکە یەکێک بوو لە ئەزموونە سەرەتایییەکانی سەرکردەی سەربازی بەناوبانگ یۆزێف پۆنیاتۆڤسکی. کۆنترۆڵی عوسمانی بەسەر ناوچەکەدا چەند ساڵێک دواتر گەڕێنرایەوە. شاباک بووە شوێنێکی گرنگ لە مێژووی سربیادا لە یەکەمین ڕاپەڕینی سربیادا، کاتێک لە ساڵی ١٨٠٦دا، کارادۆرەگێ یاخیبووانی سربییای بەرەو یەکێک لە یەکەمین سەرکەوتنەکانیان بەسەر سوپای عوسمانیدا، نزیک گوندی میشار، برد. تا ساڵی ١٨١٣، شارۆچکەکە بەشێک بوو لە سربیا شۆڕشگێڕەکە. دوای ئەوە، سەردەمێکی کورت لە کۆنترۆڵی عوسمانی گەڕێنرایەوە، بەڵام دوای دووەمین ڕاپەڕینی سربیا لە ساڵی ١٨١٥، شاباک خرایە ناو میرنشینی سربیا، کە ئەوکات ئۆتۆنۆمی بوو، لەژێر دەسەڵاتی بنەماڵەی ئۆبرێنۆڤیچدا. ئەم یەکەمین بنەماڵەی دەسەڵاتداری سربیای مۆدێرن کاریگەریی خۆی لەسەر شارۆچکەکە بەجێ ھێشت؛ براکەی شازادە میلۆش ئۆبرێنۆڤیچ، یەڤرێم ئۆبرێنۆڤیچی ڕۆشنبیر، شوێنی نیشتەجێبوونی تایبەتی دروست کرد و یارمەتی نوێکردنەوەی شارۆچکەکەی دا: لە ماوەی ساڵانی ١٨٢٠ بۆ ١٨٥٠دا، نەخۆشخانەیەک، دەرمانخانەیەک، قوتابخانەیەکی گرامەری سربی، جیمنازیۆمێک، شانۆیەکی، و کۆمەڵەیەکی مۆسیقا دامەزران. سوپای عوسمانی لە ساڵی ١٨٦٧دا قەڵای شاباکیان چۆڵ کرد، کە نیشانەی کۆتایی ھاتنی بوونی عوسمانی بوو لە ناوچەکەدا. یەکەمین ڕۆژنامە لە شانشینی سربیادا لە ساڵی ١٨٨٣دا لە شاباک چاپ کرا، و شارۆچکەکە ھەروەھا یەکەمین شار بوو لە سربیادا کە ژنان دەستیان بە سەردانکردنی کافانا (مەیخانەکان) کرد لە دوای نیوەڕۆی یەکشەممەدا، وەک چۆن بۆ پیاوان باو بوو. شارۆچکەکە گەشەی کرد تا جەنگی جیھانی یەکەم، کاتێک لەلایەن سوپای ئیمپراتۆرییەتیی نەمسا-ھەنگاریاوە داگیر کرا و وێران کرا و نیوەی دانیشتووانەکەی لەدەست دا (لە نزیکەی ١٤٬٠٠٠ بۆ ٧٬٠٠٠ کەس) بە فەرمانی کاسیمیر ڤۆن لووتگێندۆرف، سەرەڕای ئەوەی کە سوپای شاھانەی سربیا شارەکەی بەبێ بەرگری چۆڵ کرد. لووتگێندۆرف دواتر فەرمانی دا سێ لە سەربازەکانی خۆی بە چەقۆ لە گۆڕەپانی شارەکەدا لە سێدارە بدرێن بەھۆی تەقەکردنی سەرخۆشانەیان، سەرەڕای فەرمانەکانی سەرکردەکەی کارل تێرزتیانسکی ڤۆن ناداش بۆ وەستاندن، کە بووە ھۆی دادگاییکردن و سزادانی بە تاوانی کوشتن دوای جەنگ لە ساڵی ١٩٢٠دا. جەنگی جیھانی یەکەم ھەروەھا بە شەڕی چیای سێر، کە نزیکە لە شارەکە، بیر دێتەوە، کاتێک سوپای سربیا لەژێر سەرکردایەتی ژەنەڕاڵ ستێپا ستێپانۆڤیچ سەرکەوتنێکی زووی بەسەر نەمسا-ھەنگاریادا بەدەست ھێنا لە ئابی ١٩١٤دا، کە یەکەمین سەرکەوتنی ھاوپەیمانان بوو لە جەنگەکەدا. دوای جەنگ، شاباک بە خاچی جەنگی فەڕەنسی لەگەڵ دارخورما (١٩٢٠)، خاچی جەنگی چێکۆسلۆڤاکیا (١٩٢٥)، و فەرمانی ئەستێرەی کارادۆرەگێ لەگەڵ شمشێر (١٩٣٤) ڕازێنرایەوە. لە ساڵی ١٩١٨دا، شارۆچکەکە بووە بەشێک لە شانشینی سربییەکان، کرواتییەکان و سلۆڤینییەکان (کە دواتر ناوی گۆڕدرا بۆ یووگۆسلاڤیا). لە ساڵانی ١٩١٨ بۆ ١٩٢٢، ناوەندی کارگێڕی قەزای پۆدرینج بوو، لە ساڵانی ١٩٢٢ بۆ ١٩٢٩ ناوەندی کارگێڕی ھەرێمی پۆدرینج بوو، و لە ساڵانی ١٩٢٩ بۆ ١٩٤١ بەشێک بوو لە درینا بانۆڤینا. یەکێک لە قۆناغە سەرەتایییەکانی سەردەمی یووگۆسلاڤیای شارەکە کردنەوەی کارگەی کیمیایی زۆرکا بوو لە ساڵی ١٩٣٨دا. نوێکردنەوەی شارەکە بەھۆی جەنگی جیھانی دووەم و داگیرکاری لەلایەن ھێزەکانی ئەڵمانیاوە (لە ساڵانی ١٩٤١ بۆ ١٩٤٤) پچڕا. لە کاتی داگیرکارییەکانی وڵاتانی تەوەرە لە یووگۆسلاڤیادا، شاباک بەشێک بوو لە ناوچەی ژێر دەسەڵاتی کارگێڕی سەربازی لە سربیادا. دانیشتووانەکەی کە ژمارەیان ١٬٢٠٠ جوولەکە بوو، دەستگیر کران و لە گواستنەوەی ناخۆشی کلادۆڤۆدا کۆتاییان ھات. لە کاتی ڕاپەڕین لە سربیادا، ھێزە یەکگرتووەکانی یاخیبووانی سوپای یووگۆسلاڤیا لە وڵاتدا، ھێزەکانی پارتی کۆمۆنیستی یووگۆسلاڤیا و چێتنییەکانی پێکاناچ ھێرشیان کردە سەر پادگانی ئەڵمانیا لە شاباک لە ڕووداوێکدا کە بە ھێرشکردنە سەر شاباک ناسراوە، بەڵام نەیتوانی شارەکە بگرێت. لە تۆڵەسەندنەوەکانی ئەڵمانیا و ئۆستاشەکانی کرواتیا ١٬١٣٠ ھاووڵاتی سڤیل لە سێدارە دران، ٢١٬٥٠٠ کەس زیندانی کران و زۆربەی شوێنە نیشتەجێبووەکانی ماچڤا بە تەواوی سووتێنران. لە کۆتاییدا، ٧٬٠٠٠ زیندانی کوژران. شارەکە لە ساڵی ١٩٤٤دا لەلایەن پارتیزانەکانی یووگۆسلاڤیاوە ڕزگار کرا. دوای جەنگ، خرایە ناو کۆماری گەلی سربیا لەناو یووگۆسلاڤیای سۆسیالیستی نوێدا. لەو کاتەوە، گەشەی کرد و بووە شارێکی پیشەسازی مۆدێرن، لەگەڵ کارگەی کیمیایی زۆرکای ناوبراو و زیادبوونی ژمارەی دانیشتووانەکەی. لە ساڵانی حەفتاکاندا، یەکەمین ھۆڵی وەرزشی مۆدێرن دروست کرا. زەلکاوی پەراوێزی شارەکە، بێنسا بارا، وشک کرایەوە و کرا بە گەڕەکێکی نیشتەجێبوون، و پردێکی نوێ لەسەر ڕووباری ساڤا دروست کرا. تا ساڵی ٢٠١٠، ژمارەی دانیشتووانی شارەکە و گوندەکانی دەوروبەری گەیشتە ٧٥٬٠٠٠ کەس. ئەمانەش ببینە پێرستی شارەکانی سربیا سەرچاوەکان داڕێژە:شارەکانی سربیا دەروازەی جوگرافیا دەروازەی سڕبیا