Μέντιανα (αρχαιολογικός χώρος)

Η Μέντιανα (σερβικά κυριλλικά: Медијана‎‎, σερβικά: Medijana‎‎) είναι σημαντικός αρχαιολογικός χώρος από την ύστερη ρωμαϊκή περίοδο, ο οποίος βρίσκεται στο ανατολικό προάστιο της σερβικής πόλης Νις. Αποτελείται από μια πολυτελή κατοικία με πλήρως οργανωμένη οικονομία. Συγκεκριμένα, οι αρχαιολογικές ανασκαφές έχουν αποκαλύψει μια έπαυλη με περιστύλιο, θέρμες, σιταποθήκη και υδραγωγείο. Η κατοικία χρονολογείται από τη βασιλεία του Μεγάλου Κωνσταντίνου, από το 306 έως το 337. Αν και υπάρχουν διάσπαρτα ρωμαϊκά αντικείμενα σε όλη την περιοχή της σημερινής πόλης Νις, η Μέντιανα είναι το καλύτερα διατηρημένο τμήμα της ρωμαϊκής Ναϊσσού. Το 1979, η Μέντιανα προστέθηκε στον κατάλογο Αρχαιολογικών Χώρων Εξαιρετικής Σημασίας, οι οποίοι προστατεύονται από τη Δημοκρατία της Σερβίας. Ιστορία Ο Ρωμαίος Αυτοκράτορας Μέγας Κωνσταντίνος (280–337) γεννήθηκε και μεγάλωσε στη Ναϊσσό. Σε ένα από τα πολυτελή προάστια της πόλης αυτής, έχτισε μια μεγαλοπρεπή κατοικία, όπου διέμενε συχνά και ασχολούνταν με τις κρατικές υποθέσεις. Ιστορικά αρχεία μαρτυρούν ότι ο αυτοκράτοτρας ψήφισε αρκετούς νόμους στη Ναϊσσό – το 315, το 319, το 324 και το 334. Μετά τον θάνατο του Κωνσταντίνου το 337, η αυτοκρατορική κατοικία στη Μέντιανα χρησιμοποιήθηκε από αρκετούς άλλους αυτοκράτορες, είτε ως τόπος ανάπαυσης στα μεγάλα ταξίδια τους είτε κατά τη διάρκεια των προετοιμασιών τους για κάποιον πόλεμο. Έτσι, οι γιοι του Κωνσταντίνου, Κωνστάντιος Β΄ και Κώνστας, έμειναν στη Ναϊσσό τον χειμώνα του 340, υπογράφοντας εκεί ένα διάταγμα. Αργότερα, ο Κώνστας χρησιμοποίησε τη Ναϊσσό ως προσωρινή κατοικία. Σύμφωνα με το Χρονικόν του Ιερώνυμου, όταν ο Βετρανίων, διοικητής του παραδουνάβιου στρατού, ανακηρύχθηκε αυτοκράτορας στο Σίρμιο το 350, παρέδωσε τα διακριτικά της αυτοκρατορικής εξουσίας στον Κωνστάντιο Β΄ στη Ναϊσσό, αναμφίβολα στην αυτοκρατορική έπαυλη. Ο Ιουλιανός ο Αποστάτης πέρασε παραδόξως κάποιο χρονικό διάστημα στη Ναϊσσό κατά τη διάρκεια της εκστρατείας του εναντίον του Κωνστάντιου Β΄, στα τέλη του 361. Κατά τη διάρκεια της δίμηνης παραμονής του εκεί, ο Ιουλιανός έγραψε μακροσκελείς επιστολές προς τη ρωμαϊκή σύγκλητο και την Αθήνα, την Κόρινθο και άλλες ελληνικές πόλεις, εξηγώντας την πολιτική του και ζητώντας από αυτές υποστήριξη. Το 364 μ.Χ., οι αδελφοί αυτοκράτορες Βαλεντινιανός Α΄ και Βάλης πήγαν στην έπαυλη για να κανονίσουν τη διανομή των αυτοκρατορικών εδαφών μεταξύ τους. Η παρουσία του Βαλεντινιανού στο κτήριο μαρτυρείται από πολλά αυτοκρατορικά διατάγματα. Σύμφωνα με τον Ολυμπιόδωρο τον Θηβαίο, η Ναϊσσός ήταν επίσης η πατρίδα ενός ακόμη Ρωμαίου αυτοκράτορα, του Κωνστάντιου Γ΄, συζύγου της Γάλλας Πλακιδίας και πατέρα του Βαλεντινιανού Γ΄. Η κατοικία εγκαταλείφθηκε μετά την καταστροφή της πόλης της Ναϊσσού από τις ορδές του Αττίλα το 442. Τοποθεσία Η κατοικία ανεγέρθηκε σε επίπεδο έδαφος, σε μια έκταση η οποία καλύπτει πάνω από 400.000 τετραγωνικά μέτρα, σε μια ψηλή όχθη, που βρίσκεται σε κάποια απόσταση από τον ποταμό, στους πρόποδες των λόφων που πλαισιώνουν την κοιλάδα Νίσαβα, κοντά σε μια πηγή ιαματικού νερού. Υπήρχε ένας δρόμος με κατεύθυνση από την ανατολή προς τη δύση, ο οποίος περνούσε από τη νότια πλευρά της έπαυλης, από το περιστύλιο και τη σιταποθήκη η οποία βρισκόταν σε απόσταση 150 μέτρων από αυτήν. Από αυτόν τον δρόμο ήταν δυνατή η προσέγγιση αυτών των κτιρίων. Η κεντρική περιοχή καταλαμβανόταν από την έπαυλη με το ανοιχτό περιστύλιο, το νυμφαίο και τις θέρμες. Στα δυτικά της έπαυλης, βρισκόταν η σιταποθήκη, και προς τα βόρεια ένα ευρύχωρο κτήριο με οκταγωνικά και κυκλικά δωμάτια. Στα νότια της έπαυλης, βρίσκονται τα ερείπια αρκετών κατοικιών και λειτουργικών δομών εξυπηρέτησης. Αυτό που εντυπωσιάζει είναι ότι τα πολυτελή κτήρια από συμπαγές υλικό με κίονες, διακοσμημένα με μαρμάρινες επενδύσεις, ψηφιδωτά και τοιχογραφίες, συγκεντρώνονται κυρίως γύρω από την κεντρική έπαυλη και το περιστύλιό της, ενώ τα οικονομικά κτίρια βρίσκονται δυτικά της σιταποθήκης προς τη Ναϊσσό. Έπαυλη Η έπαυλη καταλαμβάνει κεντρική θέση στον αρχαιολογικό χώρο της Μέντιανα. Το κτίσμα έχει έκταση περίπου 6.000 τ.μ. (98,6 x 63 μ.) και περιλάμβανε θέρμες στη δυτική του πλευρά και ένα μικρότερο νυμφαίο στην ανατολική του πλευρά. Ο διαμήκης άξονας της έπαυλης είναι προς βορρά - νότο, ενώ ολόκληρο το βόρειο τμήμα της θερμαινόταν. Η έπαυλη ήταν πολυτελώς διακοσμημένη, κάτι που μαρτυρούν οι μαρμάρινοι κίονες, οι διαφόρων μεγεθών βάσεις και τα κιονόκρανα, τα ανάγλυφα σε κιονόκρανα παραστάδων και πλάκες στηθαίων, τα υπολείμματα επένδυσης τοίχων από ακριβό, πολύχρωμο μάρμαρο, οι τοιχογραφίες κ.λπ. Τα ψηφιδωτά δάπεδα τα οποία κάλυπταν ολόκληρη την περιστύλιο βεράντα (450 τ.μ.) και την αίθουσα ακροάσεων έχουν διατηρηθεί σε καλή κατάσταση. Τα ψηφιδωτά της βεράντας είναι γεωμετρικά, ενώ ψηφιδωτά με φιγούρες βρίσκονται στην είσοδο της αίθουσας ακροάσεων. Το μεσαίο τμήμα της αίθουσας ακροάσεων καλύπτεται από ένα ευρύ ορθογώνιο δάπεδο με γεωμετρικό σχέδιο, φτιαγμένο με τον καλύτερο τρόπο. Το κεντρικό μέρος αυτής της κατασκευής είναι ένα εξάγωνο (3,2 μ. στο πλάι) με ένα σιντριβάνι στη μέση, επίσης σε σχήμα εξαγώνου. Ο μολύβδινος σωλήνας, που χρησιμοποιείται για την παροχή νερού, διακρίνεται στη μέση της κρήνης. Μικρότεροι χώροι περιβάλλουν το εξάγωνο. Η μία πλευρά τους είναι το πολύγωνο του εξαγώνου. Το δάπεδο του νυμφαίου είναι επίσης καλυμμένο με ψηφιδωτό. Το φαρδύ εξωτερικό πλαίσιο του εξαγώνου είναι καλυμμένο με εναλλασσόμενα στιλιζαρισμένα άνθη λωτού και, στην εσωτερική του πλευρά, τονίζεται με τη βοήθεια τριπλού περιγράμματος. Οι πλευρικοί χώροι γύρω από το εξάγωνο είναι επίσης διακοσμημένοι με ψηφιδωτά. Θέρμες Οι θέρμες βρίσκονται βορειοδυτικά της έπαυλης και πιθανότατα συνδέονταν με αυτήν. Η είσοδος στο λουτρό βρίσκεται από τη νότια πλευρά. Οι θέρμες της Μέντιανα πιθανότατα χρησιμοποιούνταν από τους ιδιοκτήτες της έπαυλης, οι οποίοι μπορούσαν να φτάσουν σε αυτές απευθείας από τα δωμάτιά τους. Ο διάδρομος στον δρόμο προς τα λουτρά είναι διακοσμημένος με ψηφιδωτά δαπέδου, τα οποία φέρουν γεωμετρικά μοτίβα της ίδιας ποιότητας με τα ψηφιδωτά στο περιστύλιο. Ο προθάλαμος και τα αποδυτήρια είναι καλυμμένα με τούβλα και η μεσαία αίθουσα είναι εν μέρει καλυμμένη με τούβλα και εν μέρει με ψηφιδωτό το οποίο εδώ αποτελείται από μεγαλύτερες λευκές, μαρμάρινες ψηφίδες. Σιταποθήκη Η σιταποθήκη (Λατινικά: horreum) βρίσκεται περίπου 150 μέτρα δυτικά της έπαυλης. Πρόκειται για ένα ευρύχωρο ορθογώνιο κτήριο (91 x 27 μ.), με τον διαμήκη άξονα προσανατολισμένο από την ανατολή προς τη δύση. Κατά μήκος του δυτικού τοίχου, υπήρχαν λεκάνες βάθους 1,40 μ., οι οποίες χρησίμευαν για την αποθήκευση υγρών (ελαιόλαδο και κρασί). Πύργος νερού Ένας πύργος νερού (Λατινικά: castellum aquae) βρισκόταν συνήθως στο τέλος κάθε ρωμαϊκού υδραγωγείου. Από αυτή τη δεξαμενή διοχετευόταν νερό στα πηγάδια και τις κρήνες, στις λεκάνες, στις θέρμες και ίσως και στα αρδευτικά κανάλια. Ο διαμήκης άξονας του πύργου αυτού είναι προσανατολισμένος από τον βορρά προς τον νότο. Υπάρχει μια υψομετρική διαφορά 10 μέτρων μεταξύ της τοποθεσίας του υδραγωγείου και της κοιλάδας στην οποία βρίσκονται τα κτήρια της Μέντιανα, εξασφαλίζοντας τη ροή για τις κρήνες. Εκκλησίες Στη Μέντιανα, έχουν ανασκαφεί δύο παλαιοχριστιανικές εκκλησίες, οι οποίες χτίστηκαν ταυτόχρονα, κάποια στιγμή μετά το 378. Η πρώτη εκκλησία ανακαλύφθηκε το 2000, όταν βρέθηκε ένα μονόγραμμα Χι Ρο. Το 2007, μόλις 8 μέτρα στα νότια της πρώτης, ανασκάφηκε και μια δεύτερη εκκλησία. Ανάμεσα στα ευρήματά της ήταν ένα χάλκινο δαχτυλίδι με σταυρό. Τα ευρήματα αποδεικνύουν ότι η Μέντιανα ήταν μια έντονα χριστιανική κοινότητα. Από τον Ιούλιο του 2019, ο χώρος έκλεισε για τους επισκέπτες λόγω κατασκευαστικών εργασιών, χωρίς να έχει καθοριστεί μέχρι σήμερα ημερομηνία επαναλειτουργίας. Γενεσιολογία Οι Olalde et al. (2021) μελέτησαν τις σορούς δύο ανδρών οι οποίοι είχαν ταφεί στη Μέντιανα μεταξύ των τελών του 4ου και των αρχών του 5ου αιώνα. Αυτά τα άτομα είχαν τεχνητά παραμορφωμένα κρανία, χαρακτηριστικά των γερμανικών λαών, και θεωρείται ότι ανήκαν στον γοτθικό πολιτισμό. Η γενετική ανάλυση έδειξε ότι αυτά τα άτομα ήταν ως επί το πλείστον βορειοκεντρικής ευρωπαϊκής καταγωγής, με ελαφρά ανάμειξη από λαούς της στέπας της Εποχής του Σιδήρου, η οποία είναι συμβατή με τους γερμανικούς λαούς. Η σορός ενός άνδρα έφερε την πατρική απλοομάδα I1a2a1a1a/I-Z141 και τη μητρική απλοομάδα H5b, ενώ το άλλο έφερε τη μητρική απλοομάδα H41a. Η απλοομάδα I1 είναι χαρακτηριστική της Βόρειας Ευρώπης και δεν έχει βρεθεί στα Βαλκάνια νωρίτερα, γεγονός που υποδηλώνει ροή γονιδίων από τον βορρά. Παραπομπές Πηγές Olalde I, Carrión P, Mikić I, et al. Cosmopolitanism at the Roman Danubian Frontier, Slavic Migrations, and the Genomic Formation of Modern Balkan Peoples. bioRxiv; 2021. DOI: 10.1101/2021.08.30.458211. Εξωτερικοί σύνδεσμοι МЕДИЈАНИ συμπεριλαμβάνονται κατόψεις των κτηρίων.