Belqrad kooperativi

Belqrad Kooperativi (serb. Beogradska zadruga) — Belqrad şəhərində 1882-ci ildə yaradılmış kooperativ bank təşkilatı olmuşdur. Bu qurum əmanətlərin təşviqi, kiçik sahibkarların, sənətkarların və aztəminatlı təbəqənin dəstəklənməsi məqsədi daşıyırdı. Üzvlər həftəlik 1 Serbiya dinarı ödəməklə kooperativə qoşulur və beləliklə, təşkilat ictimai əmanət bankına çevrilirdi. Onun ilk prezidenti Luka Çeloviç olmuşdur. Kooperativ xüsusilə 1907-ci ildə Karacoryeva küçəsi üzərində tikdirdiyi möhtəşəm bina ilə tanınır. Bu bina 1944-cü ilə qədər təşkilatın qərargahı kimi istifadə edilmişdir. “Belqrad Kooperativi Sarayı” 1966-cı ildən mədəni abidə, 1979-cu ildən isə Serbiya tərəfindən xüsusi əhəmiyyətli mədəni irs kimi qorunur. Tarixi Belqrad Kooperativinin yaranması Serbiyada siyasi rejim dəyişikliyi ilə eyni dövrə təsadüf edir. Kral Aleksandr Obrenoviç qətlə yetirilməsindən sonra hakimiyyətə Karacorceviç sülaləsi gəlmiş və avtoritar idarəçilik daha liberal burjua sistemi ilə əvəz olunmuşdur. I Pyotr (Serbiya kralı) dövründə vətəndaş azadlıqları genişlənmiş və iqtisadi vəziyyət yaxşılaşmışdır. “Qarşılıqlı yardım və əmanət üçün Belqrad kooperativi” 1882-ci ildə bir qrup yerli tacirin təşəbbüsü ilə yaradılmışdır. Məqsəd Serbiya iqtisadiyyatına sərmayə qoymaq və bazar münasibətlərini inkişaf etdirmək idi. Bu, kapitalizm çərçivəsində müasir kredit və maliyyə modelinin tətbiqi kimi qiymətləndirilir. 1897-ci ildə sığorta şöbəsinin yaradılması ilə kooperativ fəaliyyətini genişləndirmiş və tədricən güclü maliyyə təşkilatına çevrilmişdir. O, yalnız kiçik sahibkarlara deyil, həm də şəhərə və dövlətə kredit verən böyük quruma çevrilmişdir. Təşkilatın filialları Skopye və Saloniki şəhərlərində açılmışdır. Kooperativin inkişafında Kosta Tauşanoviç, Lazar Paçu, Corce Vayfert kimi tanınmış ictimai və iqtisadi xadimlər mühüm rol oynamışdır. 1905-ci ildə yeni bina tikintisinə başlanmış və 1907-ci ildə tamamlanmışdır. Bu bina dərhal təşkilatın mərkəzi qərargahına çevrilmiş və onun fəaliyyətinin simvolu olmuşdur. Memarlıq xüsusiyyətləri Belqrad Kooperativi binası Andra Stevanoviç və Nikola Nestoroviç tərəfindən layihələndirilmişdir. Ümumi sahəsi təxminən 5,000 m² təşkil edir. Bina akademizm üslubunda inşa edilmiş, Art Nouveau elementləri ilə zənginləşdirilmişdir. Tikilinin əsas xüsusiyyətləri: monumental və təntənəli fasad şüşə günbəz və heykəltəraşlıq kompozisiyaları daxildə zəngin stükko və dekorativ rəsmlər mərmər sütunlar və geniş mərasim zalı Fasad və interyer dekorasiyasında Barokko və Renessans motivlərindən istifadə olunmuşdur. Bu elementlər müasir interpretasiya ilə birləşdirilərək unikal memarlıq üslubu yaradılmışdır. Binada memarlıq və tətbiqi incəsənətin vəhdəti – “sənətlərin sintezi” prinsipi açıq şəkildə müşahidə olunur ki, bu da onu Belqrad memarlığında nadir nümunələrdən birinə çevirir. Bina bir neçə dəfə yenidən qurulmuşdur. Ən böyük dəyişikliklər 1956–1959-cu illərdə həyata keçirilmişdir. Bu zaman əlavə mərtəbələr tikilmiş, bəzi memarlıq elementləri (günbəzlər, saat və dekorativ hissələr) dəyişdirilmişdir. Daxili struktur da qismən yenilənmiş, lakin əsas memarlıq kompozisiyası qorunub saxlanılmışdır. 2009-cu ildə Belqrad Mədəniyyət Abidələrinin Qorunması İnstitutu bina üçün yenidənqurma layihəsi hazırlamışdır. Layihənin müəllifləri Aleksandra Şeviç və Lilyana Konta olmuşdur. Layihəyə əsasən, hazırda mövcud olmayan iki yan günbəz tam şəkildə yenidən tikilməli idi. Bu günbəzlərin taxta və poladdan hazırlanaraq əsas fasaddakı kiçik günbəzlərlə eyni görünüşdə olması planlaşdırılırdı. Eyni zamanda, ön günbəzdəki zədələnmiş heykəltəraşlıq kompozisiyasının sökülərək metal materialdan hazırlanmış yeni nümunə ilə əvəz olunması nəzərdə tutulurdu. Mərkəzi günbəzin üzərində əvvəllər mövcud olmuş dirək (mast) də bərpa edilməli və eyni zamanda ildırımötürücü funksiyasını daşımalı idi. Lakin maliyyə çatışmazlığı səbəbindən bu layihə həyata keçirilməmişdir. Müasir dövr Bina “Belgrade Waterfront” layihəsinin ərazisində yerləşdiyindən, bu layihənin investorları tərəfindən 2014-cü ildə yenidən təmir olunmuşdur. Aparılan bərpa işləri mövcud vəziyyətin yaxşılaşdırılmasına yönəlmiş, lakin itirilmiş memarlıq elementlərinin (məsələn, günbəzlərin) bərpasını əhatə etməmişdir. Layihə ümumilikdə mübahisəli hesab olunur, çünki onun 68%-i Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri investorlarına məxsusdur. 2014-cü ilin yayında bina rəsmi olaraq açıldıqdan sonra, həmin ilin sentyabr ayında hökumət onu investorların istifadəsinə vermişdir. İlk iki il ərzində istifadəyə görə icarə haqqı alınmamışdır. Hökumət əvvəlcə bildirmişdir ki, bina hamı üçün açıq olacaq və təmir işləri 2 milyon avrodan çox vəsait hesabına başa gəlmişdir; bu vəsaitin “BƏƏ tərəfindən ianə” olduğu qeyd edilmişdir. Lakin bu maliyyə əməliyyatlarını təsdiq edən rəsmi sənədlər ictimaiyyətə təqdim olunmamışdır və dövlət qurumları ya şərh verməkdən imtina etmiş, ya da sənədlərin olmadığını bildirmişdir. Binanın birinci mərtəbəsi “Belgrade Waterfront” layihəsi üçün informasiya mərkəzinə çevrilmişdir. Ziyarətçilərə yuxarı mərtəbələrə giriş icazəsi verilsə də, onlar yalnız dəhlizlərdə hərəkət edə bilmiş, çünki yuxarı mərtəbədə lüks restoran fəaliyyət göstərmişdir. Hazırda “Salon 1905” adı ilə fəaliyyət göstərən restoran (05 Co d.o.o. şirkəti tərəfindən idarə olunur) birbaşa “Belgrade Waterfront” tərəfindən deyil, subicarə yolu ilə fəaliyyət göstərir. Bu isə icarə müqaviləsinə zidd hesab olunur. Bundan əlavə, restoranın təqdim etdiyi qəbzlərdə dövriyyənin bu ünvanda deyil, şəhərin başqa hissəsində yerləşən şirkət ünvanında göstərilməsi də qanun pozuntusu kimi qiymətləndirilir. Tarixi və hüquqi baxımdan yüksək qoruma statusuna malik olan bu binada restoranın fəaliyyətə başlaması da mübahisəli hesab olunur. Restoran sahibləri fəaliyyətlərinin qanuni olduğunu iddia etsələr də, bunu təsdiq edən sənədlər təqdim edilməmişdir. Dövlət qurumları isə məsələ ilə bağlı araşdırma aparmamış, əksinə bəzi hallarda bu məkanda rəsmi dövlət tədbirləri də təşkil etmişdir. İstinadlar Ədəbiyyat S. Rajić, Aleksandar Obrenović/vladar na prelazu vekova, sukobljeni svetovi, Srpska književna zadruga, Beograd 2011. N. Nеstоrоvić, Grаđеvinе i аrhitеkti u Bеоgrаdu prоšlоg stоlеćа, Bеоgrаd 1937, 76 Z. Manević, Pioniri moderne arhitekture Beograda, Urbаnizam Beograda 16 (1962) G. Gоrdić, Аrhitеktоnskо naslеđе grаdа Beograda, 64 Ј. Sеkulić, Ž. Škаlаmеrа, Аrhitеktоnskо naslеđе Beograda, II, Bеоgrаd 1966, 31; Z. Manević, Srpskа аrhitеkturа 1900–1970, Bеоgrаd 1970 B. Nеstоrоvić, Bеоgrаdski аrhitеkti Аndrа Stеvаnоvić i Nikоlа Nеstоrоvić, Gоdišnjаk grаdа Beograda XXIII (1975) D. Đurić- Zаmоlо, Grаditеlјi Beograda, 2009 B. Vuјоvić, Bеоgrаd u prоšlоsti i sаdаšnjоsti V.Pаvlоvić-Lоnčаrski, Маli piјаc na Sаvi krајеm XIX i pоčеtkоm XX vеkа, Naslеđе br. VI, 2005 Dоsiје о prоglаšеnju Bеоgrаdskе zadrugе za spоmеnik kulturе, Dоkumеntаciја Zаvоdа za zaštitu spоmеnikа kulturе grаdа Beograda. Xarici keçidlər (Tragična sudbina Aleksandra Obrenovića (visited: 12.8.2015)) (The Royal Family of Serbia (visited: 12.8.2015.)) (Luka Ćelović (visited: 12.8.2105.)) (beogradskonasledje.rs: (visited: 12.8.2015.)) (First Serbian Brewery (visited: 12.8.2015.))