Saymişte (həbs düşərgəsi)

Saymişte həbs düşərgəsi — İkinci Dünya müharibəsi zamanı nasist Almaniyası tərəfindən yaradılmış konsentrasiya və məhvetmə düşərgəsi idi. Düşərgə Belqrad yaxınlığında yerləşən Zemun qəsəbəsi ərazisində, o dövrdə Müstəqil Xorvatiya Dövləti (NDH) tərkibində yerləşirdi. O, işğal olunmuş Serbiyada fəaliyyət göstərən SS Ayzatsqrupplar bölmələri tərəfindən təşkil və idarə olunurdu. Düşərgə 1941-ci ilin sentyabrında fəaliyyətə başladı və həmin ilin 28 oktyabrında rəsmi olaraq açıldı. Almanlar onu Zemun yəhudi düşərgəsi (alm. Judenlager Semlin‎) adlandırırdılar. 1941-ci ilin sonu və 1942-ci ilin əvvəlində minlərlə yəhudi qadın, uşaq və yaşlı insanlar, həmçinin 500 yəhudi kişi və 292 roma qadın və uşaq düşərgəyə gətirildi. Onların əksəriyyəti Niş, Smederevo və Şabats şəhərlərindən idi. Qadınlar və uşaqlar müvəqqəti barakalarda yerləşdirilir, tez-tez yayılan qrip epidemiyalarından əziyyət çəkirdilər. Onlar son dərəcə ağır şəraitdə saxlanılır, kifayət qədər qida ilə təmin olunmur və 1941–1942-ci illərin qışında çoxu donaraq həyatını itirirdi. 1942-ci ilin mart–may ayları arasında almanlar Berlindən göndərilmiş qaz maşınlarından istifadə edərək minlərlə yəhudi məhbusu öldürdülər. Qazla öldürmələr başa çatdıqdan sonra düşərgənin adı Zemun konsentrasiya düşərgəsi (alm. Anhaltelager Semlin‎) olaraq dəyişdirildi. Bu dövrdə burada həmçinin 1943-cü ilin sentyabrında İtaliyanın təslimindən sonra həbs edilən yəhudilər, eləcə də yuqoslav partizanları, Çetniklər, Yunan və Albaniya müqavimət hərəkatının tərəfdarları və NDH-nin digər bölgələrindən olan serb kəndliləri saxlanılırdı. Bu mərhələdə təxminən 32.000 məhbus düşərgədən keçmiş, onların 10.600-ü aclıq, xəstəlik və zorakılıq nəticəsində həlak olmuşdur. Saymiştedəki şərait o qədər ağır idi ki, onu Yasenovats kimi digər iri düşərgələrlə müqayisə edirdilər. 1943–1944-cü illərdə düşərgədə törədilən cinayətlərin izlərini gizlətmək üçün SS-Standartenführer Pol Blobel rəhbərliyində kütləvi məzarlıqlar açıldı və minlərlə cəsəd yandırıldı. 1944-cü ilin mayında düşərgənin idarəsi NDH-yə verildi və həmin ilin iyulunda bağlandı. Saymiştedə ölənlərin sayı 20.000–23.000 arasında qiymətləndirilir, bunların 7.000–10.000-i yəhudilər idi. Serbiya yəhudilərinin təxminən yarısının burada həlak olduğu güman edilir. Düşərgənin fəaliyyətinə cavabdeh olan almanların əksəriyyəti müharibədən sonra tutuldu və məhkəməyə çıxarıldı. Bəziləri Yuqoslaviyaya ekstradisiya edilərək edam edildi. Düşərgə komendantı Herbert Andorfer və onun müavini Edqar Enc 1960-cı illərdə həbs olundu, lakin Qərbi Almaniya və Avstriyada qısa müddətli cəzalar aldılar; Enc isə yaşı və sağlamlıq vəziyyətinə görə cəza çəkmədi. Tərk edilmiş kompleks 9 iyul 1987-ci ildə mədəni abidə elan edildi. 24 fevral 2020-ci ildə Serbiya Milli Assambleyası “Staro Sajmište” Memorial Mərkəzinin yaradılması haqqında qanun qəbul etdi. Kompleksin bərpası çərçivəsində mərkəzi qüllənin yenidən qurulmasına 27 iyul 2022-ci ildə başlanıldı. Arxa fon Saymişte həbs düşərgəsinə çevrilmiş ərazi İkinci Dünya müharibəsi zamanı əvvəlcə Belqrad bələdiyyəsi tərəfindən 1937-ci ildə inşa edilmiş sərgi mərkəzi idi və bu, şəhərə beynəlxalq ticarəti cəlb etmək məqsədi daşıyırdı. Mərkəzin modernist pavilyonlarında Avropa ölkələrinin, o cümlədən Nasist Almaniyasının sənaye inkişafı və dizaynını nümayiş etdirən geniş ekspozisiyalar təqdim olunurdu. Onun memarlıq baxımından əsas elementi Philips tərəfindən Avropada ilk televiziya yayımlarını həyata keçirmək üçün istifadə olunan böyük bir qüllə idi. Mərkəzin böyük hissəsi 1941-ci ilin aprelində Yuqoslaviyanın işğalına qədər boş və istifadəsiz qalmışdı. İşğaldan sonra ölkə parçalandı və Serbiya Mərkəzi Serbiya, Kosovonun şimal hissəsi (Kosovska Mitrovitsa ətrafı) və Banat bölgəsinə bölündü; bu ərazilər Almaniya tərəfindən işğal edilərək alman hərbi idarəsinin nəzarətinə verildi. Müharibədən əvvəlki dövrdə pro-Axis mövqeyi ilə tanınan siyasətçi Milan Nediç almanlar tərəfindən kollaborasionist Milli Qurtuluş Hökumətinə rəhbər təyin edildi və bu hökumət Serbiyada Hərbi Komandanın Ərazisi daxilində fəaliyyət göstərirdi. Ölkədə mülki idarəetməyə SS-Qruppenfürer Harald Terner rəhbərlik edirdi. SS-Ştandartenfürer Vilhelm Fuks, əvvəllər Aynsatsqruplar Serbienə komandanlıq etmiş, daha sonra Təhlükəsizlik polisi və SD komandiri (Befehlshaber der Sicherheitspolizei und des SD, BdS) vəzifəsinə təyin olunaraq bütün təhlükəsizlik polisi və kəşfiyyat aparatına rəhbərlik etmişdir və 1942-ci ilin yanvarına qədər bu vəzifədə qalmışdır. Bu dövrdə SS-Qruppenfürer Avqust Meyszner Serbiya üzrə Ali SS və Polis Rəhbəri vəzifəsinə təyin edilmişdir. SS-Ştandartenfürer Emanuel Şefer, Reynhard Heydrixin ən etibarlı zabitlərindən biri olaraq Fuksu BdS vəzifəsində əvəz etmişdir. Onlar ölkə daxilində təhlükəsizliyin təmin olunmasına, işğala qarşı çıxan qüvvələrlə mübarizəyə və yəhudilərlə bağlı siyasətin həyata keçirilməsinə cavabdeh idilər. Judenlager Semlin 1941-ci ilin sonu və 1942-ci ilin əvvəllərində təxminən 7.000 yəhudi qadın, uşaq və yaşlı şəxs, həmçinin əlavə olaraq 500 yəhudi kişi və 292 qaraçı (roman) qadın və uşaq düşərgəyə gətirildi. Onların əksəriyyəti Niş, Smederevo və Şabats başda olmaqla Serbiyanın müxtəlif şəhərlərindən idi. Qadınlar və uşaqlar zəif qızdırılan, pəncərələri Yuqoslaviyanın işğalı zamanı həyata keçirilmiş Alman bombardmanları nəticəsində sınmış müvəqqəti baraklarda yerləşdirilmişdilər. Əvvəlcə sərgi pavilyonları kimi inşa edilmiş bu tikililərin ən böyüyündə 5.000-ə qədər məhbus saxlanılırdı. Düşərgə sakinləri bir neçə qrip epidemiyasından əziyyət çəkir, yaş saman üzərində və ya döşəmədə yatır və kifayət qədər ərzaq almırdılar. Aclıq geniş yayılmışdı və yəhudi məhbusların Serbiya hakimiyyətinə daha çox ərzaq ayrılması ilə bağlı müraciətləri nəticəsiz qaldı. Nəticədə, xüsusilə uşaqlar arasında ölüm halları 1941-ci ilin sonu və 1942-ci ilin əvvəllərində kəskin şəkildə artdı, bir çox məhbus isə həmin dövrün ən sərt qışlarından birində donaraq öldü. Qaraçı məhbuslar yəhudilərlə müqayisədə daha ağır şəraitdə saxlanılırdılar. Onlar da qızdırılmayan zallarda saman üzərində yatırdılar, lakin qeyri-qaraçı məhbuslardan ayrı tutulurdular. Qaraçı məhbusların əksəriyyəti altı həftəlik həbsdən sonra azad edildi. Yəhudi məhbusların isə böyük hissəsi düşərgədə qalmağa məcbur oldu; yalnız xristian kişilərlə evli olan on yəhudi qadın istisna təşkil edirdi. 1942-ci ilin yanvarında SS-Untersturmführer Herbert Andorfer təcrübəsiz Enqeni əvəz edərək düşərgə komendantı təyin edildi. Enqe isə onun müavini oldu. Həmin ay Alman hərbi hakimiyyəti partizanlara qarşı döyüşlərdə ələ keçirilən əsirlərin sayının artması səbəbindən düşərgənin yəhudilərdən təmizlənməsini tələb etdi. Fevral ayına qədər düşərgədə təxminən 6.500 məhbus saxlanılırdı və onların on faizi qaraçılar idi. Martın əvvəlində Andorferə Berlindən düşərgəyə bir qaz maşını göndərildiyi bildirildi. Bu Sauer markalı avtomobil Serbiyadakı Alman hərbi idarəsinin rəhbəri Harald Turnerin tələbi ilə göndərilmişdi. Yəhudi məhbusların qətlində əsas rol oynamaq məcburiyyətindən vicdan əzabı çəkən Andorfer başqa vəzifəyə keçirilməsini xahiş etdi, lakin bu istək rədd edildi. Qazla öldürmə əməliyyatlarının sürətli və səmərəli həyata keçirilməsi üçün Andorfer məhbuslara onların daha yaxşı şəraitə malik başqa bir düşərgəyə köçürüləcəyi barədə elanlar verdi. O, hətta saxta düşərgə qaydaları dərc etdirdi və məhbusların əşyalarını özləri ilə götürə biləcəklərini bildirdi. Dəhşətli şəraitdən xilas olmağa ümid edən çoxlu sayda məhbus könüllü şəkildə qeydiyyatdan keçdi. Köçürülməyə yazılmış məhbuslar ertəsi gün 50–80 nəfərlik qruplar şəklində maşına mindirilirdi. Avtomobilin sürücüləri, SS-Scharführerlər Mayer və Götz uşaqların etimadını qazanmaq üçün onlara konfet paylayırdılar. Sonra maşının qapıları bağlanırdı. Avtomobil Andorfer və Enqenin idarə etdiyi kiçik maşının ardınca hərəkət edir, daha sonra Alman işğalı altındakı Serbiya ərazisinə keçirdi. Burada sürücülərdən biri avtomobildən düşərək onun altına girir və mühərrikin qazlarını yük bölməsinə yönəldirdi. Beləliklə, məhbuslar karbonmonoksid qazından boğularaq öldürülürdülər. Daha sonra avtomobil Avala yaxınlığındakı atış poliqonuna aparılır və cəsədlər serb və qaraçı məhbuslar tərəfindən qazılmış kütləvi məzarlıqlara atılırdı. Bu qazlaşdırmalar adi prosedura çevrildi və bazar günləri istisna olmaqla qaz maşını hər gün düşərgəyə gəlirdi. Hadisələr barədə şayiələr tezliklə yayılaraq Belqradda yerləşən Alman hərbçilərinə və hətta yerli serblərə çatdı. Buna görə də qaz maşını serblər arasında "ruh boğan" mənasını verən dušegupka adı ilə tanınmağa başladı. Qazlaşdırmalar nəticəsində əsasən qadın və uşaqlar olmaqla təxminən 8.000 nəfərin öldürüldüyü güman edilir. Qətlə yetirilmiş məhbusların cəsədlərinin maşından boşaldılmasında iştirak etmiş yeddi serb məhbus qazlaşdırmalar başa çatdıqdan sonra güllələndi. Lakin məzarqazanlardan biri – Vladimir Milutinoviç sağ qaldı. O sonradan belə xatırlayırdı: Qazlaşdırmalar başa çatdıqdan sonra düşərgədə çox az məhbus qaldı. Onların əksəriyyəti yəhudilərlə evli olan qeyri-yəhudi qadınlar idi. Onlar bir neçə gün sonra baş verənlər barədə susacaqlarına dair and içdirilərək azad olundular. Saymişte məhbuslarından başqa, Belqrad Yəhudi Xəstəxanasının 500 xəstəsi və əməkdaşı, eləcə də yaxınlıqdakı Baniça həbs düşərgəsindən gətirilmiş yəhudi məhbuslar da qaz maşınında öldürüldü. Saymiştedə son yəhudi məhbus 8 may 1942-ci ildə qətlə yetirildi və düşərgədə istifadə edilən qaz maşını 9 iyun 1942-ci ildə Berlinə qaytarıldı. Berlinə çatdıqdan sonra avtomobil texniki cəhətdən yeniləndi və daha sonra Belarusa göndərilərək Minskdə yəhudilərin qazla öldürülməsində istifadə edildi. Saymiştedə yəhudi məhbusların məhv edilməsinə rəhbərlik etdikdən sonra Andorfer və Enqe Təhlükəsizlik Polisi sistemində başqa vəzifələrə təyin olundular. Andorfer sonradan düşərgənin idarə edilməsinə görə Dəmir xaç ordeninin II dərəcəsi ilə təltif edildi və vəzifədə yüksəldildi. Anhaltelager Semlin Düşərgənin ilkin yəhudi məhbuslarının məhv edilməsi başa çatdıqdan sonra düşərgənin adı Zemun konsentrasiya düşərgəsi (Şablon:Langx) olaraq dəyişdirildi və burada 1943-cü ilin sentyabrında İtaliyanın təslim olmasından sonra həbs edilən son yəhudi qrupu saxlanıldı. Burada həmçinin əsir götürülmüş Yuqoslaviya partizanları, Çetniklər, yunan və alban müqavimət hərəkatlarının tərəfdarları, eləcə də Srem və Kozara bölgələrindəki, Xorvatiyanın Ustaşa rejiminin nəzarətində olan kəndlərdən gətirilmiş serb kəndliləri saxlanılırdı. Onların bir hissəsi əvvəllər Yasenovats konsentrasiya düşərgəsində həbs edilmişdi. Şərait o qədər ağırlaşmışdı ki, bəzi şəxslər düşərgəni Yasenovats və Avropanın digər böyük konsentrasiya düşərgələri ilə müqayisə etməyə başlamışdılar. Düşərgə Almaniyadakı əmək düşərgələrinə və konsentrasiya düşərgələrinə göndərilən Yuqoslaviya məhbusları və saxlanılan şəxslər üçün əsas tranzit məntəqəsinə çevrildi. Bu dövrdə əsasən serblərdən ibarət təxminən 32.000 məhbus Saymiştedən keçmiş, onlardan 10.600 nəfəri aclıq və xəstəlik nəticəsində ölmüş və ya öldürülmüşdür. Düşərgənin Sava çayının qarşı sahilindən asanlıqla görünməsindən narahat olan Almaniyanın Serbiyadakı yeni səfiriŞablon:Who 1943-cü ilin sonlarında düşərgənin NDH ərazisinin daha dərin hissələrinə köçürülməsini təklif etdi, çünki onun “Belqrad əhalisinin gözləri önündə mövcudluğunun davam etməsi ictimai hisslər baxımından siyasi cəhətdən qəbuledilməz idi”. Lakin Alman hakimiyyət orqanları bu təklifi rədd etdilər. 1943-cü ilin sonuna yaxın almanlar düşərgədə törədilmiş cinayətlərin izlərini silmək məqsədilə sənədləri yandırmağa, cəsədləri kremasiya etməyə və digər sübutları məhv etməyə başladılar. Bu işə 1943-cü ilin noyabrında Belqrada gəlmiş SS-Standartenführer Paul Blobel rəhbərlik edirdi. O, yerli Gestaponun rəhbəri SS-Sturmbannführer Bruno Sattlerə cəsədlərin qazılıb çıxarılması və yandırılması ilə məşğul olacaq xüsusi dəstə yaratmağı əmr etdi. Dəstəyə leytenant Erich Grunwald rəhbərlik edir, onun tərkibinə on təhlükəsizlik polisi və 48 hərbi polis daxil idi. Qazıntı briqadaları isə 100 serb və yəhudi məhbusdan ibarət idi. Cəsədlərin çıxarılması 1943-cü ilin dekabrından 1944-cü ilin aprelinə qədər davam etdi və minlərlə meyit yandırıldı. Qazıntılar zamanı iştirak edən bütün məhbuslar güllələndi, yalnız qaçmağa müvəffəq olmuş üç serb istisna olmaqla. Müttəfiq dövlətlərin aviasiyası 17 aprel 1944-cü ildə Saymişteni bombardman etdi, nəticədə təxminən 100 məhbus öldü və düşərgəyə ciddi ziyan dəydi. 17 may 1944-cü ildə almanlar düşərgəyə nəzarəti NDH hakimiyyətinə təhvil verdilər. Düşərgə həmin ilin iyulunda bağlandı. Müharibədən sonrakı dövr və irsi Müharibədən sonra Yuqoslaviyanın yeni kommunist hökuməti bildirdi ki, 1941–1944-cü illərdə Saymiştedən 100.000 nəfər keçmiş, onların yarısı həlak olmuşdur. Sonradan Yuqoslaviya Dövlət Hərbi Cinayətlər Komissiyası düşərgədə 7.000 yəhudi də daxil olmaqla 40.000 nəfərin öldüyünü ehtimal etdi. Serbiyada Helsinki İnsan Hüquqları Komitəsinin məlumatına görə, kommunistlər tərəfindən göstərilən ölüm rəqəmləri siyasi məqsədlərlə şişirdilmişdi və düşərgədən keçənlərin real sayı təxminən 50.000, ölənlərin sayı isə 20.000 nəfər olmuşdur. Hesab edilir ki, Serbiyadakı yəhudilərin təxminən yarısı bu düşərgədə həlak olmuşdur. Staro Saymişte memorialında isə ümumilikdə 23.000 ölüm faktı göstərilir ki, onların 10.000-i yəhudilərdir. Düşərgənin fəaliyyətinə görə məsuliyyət daşıyan şəxslərin əksəriyyəti tutuldu və mühakimə edildi. Müharibədən sonra Turner, Fuks və Meysner də daxil olmaqla bir sıra yüksək rütbəli alman məmurları Müttəfiqlər tərəfindən Yuqoslaviya Sosialist Federativ Respublikasına təhvil verildi və sonradan edam olundu. Andorfer Roma Katolik Kilsəsinin köməyi ilə Venesuelaya qaçdı. O, 1960-cı illərdə Avstriyaya qayıtdı, qətldə iştirakçılıq ittihamı ilə mühakimə olundu və iki il yarım həbs cəzası aldı. Andorferin müavini Enge də 1960-cı illərdə saxlanıldı və bir il yarım həbs cəzasına məhkum edildi, lakin yaşlılığı və səhhəti səbəbindən cəzasını çəkmədi. Məhbusların edamında iştirak etdikləri güman edilən mühafizəçilər isə heç vaxt mühakimə olunmadılar, baxmayaraq ki, onlar Qərbi Almaniyadakı bir sıra məhkəmə proseslərində şahid kimi çıxış etmişdilər. Saymişte ərazisi 1948-ci ilə qədər istifadəsiz qaldı. Həmin il Novi Beoqradın tikintisi zamanı o, gənc işçilərin qərargahına çevrildi. Memorial Holokost zamanı öldürülən Belqrad yəhudiləri, o cümlədən Saymişte qurbanları, Yuqoslaviyanın müharibədən sonrakı kommunist hökuməti tərəfindən müharibənin başa çatmasından yalnız 30 il sonra anılmağa başlanmışdır. Keçmiş Saymişte sərgi kompleksi burada saxlanılmış və ya öldürülmüş şəxslərin xatirəsini əbədiləşdirmək məqsədilə quraşdırılmış kiçik lövhələr və bir abidə ilə işarələnmişdir. Lövhələr müvafiq olaraq 1974 və 1984-cü illərdə açılmışdır. 9 iyul 1987-ci ildə Saymişte sərgi kompleksi Yuqoslaviya hökuməti tərəfindən mədəni irs abidəsi elan edilmişdir. Sava çayının sahilində rəssam Miça Popoviç tərəfindən hazırlanmış, hündürlüyü 10 metr olan abidə 22 aprel 1995-ci ildə nasizm üzərində qələbənin 50 illiyi və Serbiyada Holokost Qurbanlarını Anma Günü münasibətilə ucaldılmışdır. Keçmiş düşərgə ərazisində bu günə qədər memorial mərkəz və ya muzey yaradılmamışdır. Hazırda həmin ərazi aşağı gəlirli sakinlərin yaşayış yeri kimi istifadə olunur. 1992-ci ilin fevralında təsdiq edilmiş ətraflı şəhərsalma planına əsasən, əraziyə memorial və xatirə obyektləri əlavə edilməklə məhəllənin müharibədən əvvəlki görünüşünün tam bərpası nəzərdə tutulurdu. Bəzi memarlar bu ideyaya qarşı çıxmışdılar. Bütün kompleksin böyük memorial məkana çevrilməsi planlaşdırılsa da, layihə kağız üzərində qaldı. Bu ideya 2010-cu illərdə ictimai və siyasi dairələrdə yenidən aktuallıq qazansa da, 2018-ci ilə qədər praktiki addım atılmamışdı. Branko körpüsünə aparan giriş hissəsində iki böyük beton sütunun qalıqları və onların bünövrələri qalırdı. Bunlar düşərgənin giriş qapısının hissələri idi. 2014-cü ildə heykəltəraş və professor Tomislav Todoroviç minimal müdaxilə ilə bu sütunları iki insan başı formasına salmış, dəmir çubuqlardan gözlər, ağız və tikanabənzər saçlar yaratmışdı. Bu ready-made əsər eyni zamanda artefakt, abidə və sənət nümunəsi kimi qiymətləndirilmişdir. 2018-ci ilin noyabrında humanitar xadim Diana Budisavlyeviçin abidəsinin artıq mövcud memorialın yanında, sahil boyunca yerləşdiriləcəyi elan edildi. Budisavlyeviç Müstəqil Xorvatiya Dövlətinin Ustaşa rejimi tərəfindən idarə olunan düşərgələrdən 15.000 uşağın həyatını xilas etmişdi; onlardan 12.000-i sağ qalmışdı. Şəhər rəhbərliyi onun şərəfinə abidə qoyulması barədə hələ 2015-ci ilin oktyabrında qərar vermişdi, lakin yer yalnız 2018-ci ildə müəyyən edildi. Abidənin 2019-cu ilin ikinci yarısında tamamlanması planlaşdırılırdı. Lakin işlər aparılmadı və 2019-cu ilin noyabrında şəhər rəhbərliyi abidənin Savanın qarşı sahilində, şəhərin köhnə hissəsində ucaldılacağını bildirdi. 24 fevral 2020-ci ildə Serbiya Milli Assambleyası “Staro Saymişte Memorial Mərkəzi” haqqında qanunu qəbul etdi. Bu qurum dövlət mədəniyyət institutu kimi fəaliyyət göstərir və digər vəzifələrlə yanaşı, nasistlərin Judenlager Semlin və Anhaltelager Semlin düşərgələrinin qurbanlarının xatirəsinin qorunmasına cavabdehdir. Bu qanun ilk dəfə olaraq Serbiyada Müstəqil Xorvatiya Dövlətində serblərin soyqırımı, Holokost və Samudaripen hadisələrini müvafiq olaraq serblərə, yəhudilərə və romanlara qarşı törədilmiş soyqırımlar kimi tanıdı. Mərkəz həmçinin düşərgənin qalıqlarını memorial kompleksə çevirməlidir. Qanun 2021-ci ilin yanvarından qüvvəyə minmişdir. 2021-ci ilin iyununda Belqrad meri Zoran Radoyiçiç kompleksin yenidən qurulacağını açıqladı. Layihə bütün tikililərin, o cümlədən mərkəzi qüllənin 2022-ci ildən başlayaraq tam bərpasını nəzərdə tuturdu. 2021-ci ilin yayında Serbiyanın müxtəlif şəhərlərindən olan on dörd orta məktəb şagirdi “Atəşböcəklərinin işığı” adlı layihəyə başladı. Serbiya və Almaniyadan olan tarixçilər və rəssamların iştirakı ilə 2021-ci ilin dekabrında keçmiş düşərgə üzrə virtual tur təqdim edən mobil tətbiq hazırlandı. Layihənin əsasını arxiv sənədləri, şahid ifadələri, məktublar və fotoşəkillər təşkil edirdi; bunlar sonradan aktyor ifaları, səhnə rekonstruksiyaları və işıq instalyasiyaları ilə tamamlandı. “Atəşböcəklərinin işığı” layihəsi həm qurbanların, həm də məkanın xatirəsinə həsr olunmuş “virtual memorial” kimi qiymətləndirilmişdir və düşərgənin yaradılmasının 80 illiyinə həsr olunmuşdur. 2022-ci il 27 iyul tarixində mərkəzi qüllənin yenidən qurulması üzrə hazırlıq işlərinə başlanıldı. Layihə kompleksin düşərgənin tarixinin iki mərhələsinə həsr olunmuş iki muzey bölməsinə çevrilməsini nəzərdə tuturdu. Alim və diplomat Krinka Vidakoviç Petrov, İsraildə keçmiş səfir, memorial mərkəzin direktoru təyin edildi. Qüllənin vəziyyəti o qədər ağır idi ki, onun sökülərək ilkin layihəyə uyğun şəkildə yenidən tikilməsi qərara alındı. Layihəyə panoramik lift də əlavə edildi. İşlərin 2023-cü ilin sonuna qədər başa çatdırılması, daha sonra isə İtaliya pavilyonu və Nikola Spasiç pavilyonunun bərpası planlaşdırılırdı. Məqsəd bütün müharibədən əvvəlki pavilyonların yenidən qurulması idi. 2023-cü ilin mart ayında Alman pavilyonu qismən söküldü. İctimaiyyətin və bəzi mütəxəssislərin etirazlarından sonra Mədəni Abidələrin Mühafizəsi İnstitutu bildirdi ki, qorunan ərazi yalnız 1937-ci ildə yaradılmış ilkin sərgi kompleksini əhatə edir. Alman pavilyonu kompleksin bir hissəsi olsa da, 1938-ci ildə tikilmiş və yalnız “qorunan ətraf mühit” zonasına daxil edilmişdi. Pavilyonun yerində Vladimira Popoviç küçəsini Nikola Tesla bulvarı ilə birləşdirəcək qısa yolun salınması planlaşdırılırdı. İnstitut bu yolun tikintisini “strateji qərar” və “ictimai maraq” adlandıraraq, onun qorunan əraziyə heç bir şəkildə zərər verməyəcəyini bildirmiş və bu layihənin 1987, 1989 və 1992-ci illərin planlarında da mövcud olduğunu vurğulamışdı. Holokost Araşdırmaları və Təhsil Mərkəzinin (CIEH) qorunan ərazinin genişləndirilməsi ilə bağlı çağırışları isə nəzərə alınmamışdı. Mədəniyyət Nazirliyi isə bəyanat yayaraq bildirdi ki, Staro Saymiştenin bütün ərazisi, o cümlədən Alman pavilyonu ilkin mühafizə statusuna malikdir və yekun qərar qəbul edilənə qədər qorunan obyekt kimi qiymətləndirilməlidir. Bundan sonra Birlikdə (Serbiya) partiyasının üzvləri 2023-cü ilin iyun ayında pavilyonun sökülməsinin qarşısını almaq üçün bir neçə dəfə fiziki etiraz aksiyası keçirdilər. Söküntü işlərini aparan şirkət tenderdə qalib gəldiyini iddia etsə də, müqavilələri və icazə sənədlərini təqdim edə bilmədi, həmçinin tikinti meydançasında qanunla tələb olunan məlumat lövhəsini quraşdırmadı. CIEH və “Birlikdə” partiyası pavilyonun altında araşdırılmamış kütləvi məzarlığın yerləşdiyini iddia edirdilər. Müharibədən sonra pavilyonu “Rade Konçar” avtomobil təmiri müəssisəsinə çevirmiş keçmiş işçilər də burada insan qalıqları aşkar etdiklərini, lakin onları yenidən basdırmaq və betonla örtmək barədə göstəriş aldıqlarını bildirmişdilər. Hakimiyyət orqanlarından ərazinin araşdırılması üçün söküntünün bir ay təxirə salınması xahiş olunsa da, bina 3 iyul 2023-cü ildə söküldü. Psevdotarixi mübahisələr Yovan Bayfordun fikrincə, Saymişte mövzusu əvvəldən serb və xorvat kvazi-tarixçiləri arasında mübahisələrin əsas mövzularından biri olmuşdur.Şablon:When? 1980-ci illərin sonlarından etibarən Serbiyadakı bəzi müəlliflər Saymiştenin Müstəqil Xorvatiya Dövlətinin ərazisində yerləşdiyini vurğulamağa başlamışdılar. Bu yanaşmanın əsas məqsədi düşərgə qurbanlarını Xorvatiyaya “aid etmək” deyil, Saymiştenin Alman idarəçiliyi altında və başqa bir dövlətin ərazisində yerləşdiyi üçün Belqraddakı kollaborasionist hökumətin burada baş verən hadisələrə təsir göstərə bilmədiyini vurğulamaq idi. Serbiyadakı bəzi müəlliflərə görə,Şablon:Vague Milan Nediç hökuməti Holokosta görə məsuliyyət daşımırdı. Bu arqument müharibədən sonrakı məhkəmə proseslərində kollaborasionistlər tərəfindən də istifadə olunmuşdu. Digər tərəfdən, Saymiştenin formal olaraq Müstəqil Xorvatiya Dövlətinin ərazisində yerləşməsini əsas götürənlər bunu düşərgənin Ustaşa düşərgəsi olmasının sübutu kimi təqdim edirdilər. 1990-cı ildə dərc olunmuş bir Politika məqaləsində Saymişte Yasenovats konsentrasiya düşərgəsi və Yadovno konsentrasiya düşərgəsi ilə birlikdə yəhudilərə, serblərə və romanlara qarşı törədilmiş Ustaşa cinayətlərinin məkanlarından biri kimi göstərilmişdi. Buna cavab olaraq xorvat müəlliflər də əks arqumentlər irəli sürdülər. Onlar Saymiştenin Ustaşa düşərgəsi olması iddiasını, xüsusilə də yəhudilərin burada saxlanıldığı dövr üçün, rədd edir və eyni zamanda serblərin düşərgədə əsas icraçılar olduqlarını sübut etməyə çalışırdılar. 1993-cü ilin may ayında xorvat müəllifi Anto Knejeviç düşərgənin almanlar tərəfindən deyil, serblər tərəfindən idarə olunduğunu iddia etdikdən sonra ciddi mübahisələr yarandı. Bu iddia yəhudi tarixçiləri və Belqrad yəhudi icması tərəfindən qəti şəkildə rədd edildi. İstinadlar Biblioqrafiya Jurnallar Əlavə ədəbiyyat Janjetović, Zoran. "Borders of the German occupation zone in Serbia 1941–1944" (PDF). Journal of the Geographical Institute Jovan Cvijic. Serbian Academy of Sciences and Arts. 62 (2). 2012: 93–115. doi:10.2298/IJGI1202093J.