ڕوما

ڕوما (بە سربی: Рума؛ بە مەجاری: Árpatarló) شارۆچکە و شارەوانییەکە دەکەوێتە قەزای سرێم لە پارێزگای خۆبەڕێوەبەری ڤۆیڤۆدینا لە سربیا. بەپێی سەرژمێری ساڵی ٢٠٢٢، ژمارەی دانیشتووانی شارۆچکەکە ٢٧،٧٤٧ کەسە، لەکاتێکدا شارەوانییەکە ٤٨،٦٢١ کەسی تێدا دەژی. مێژوو شوێنەواری ژیانی ڕێکخراوی مرۆڤ لە خاکی شارەوانی ڕومادا دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی پێش مێژوو. گرنگترین شوێنی شوێنەواری لە شارەوانییەکەدا گۆمۆلاڤای سەردەمی برۆنزییە لە نزیک ھرتکۆڤچی، کە دوو گۆڕی تایبەتی چاندی بۆسوتی تێدایە کە مێژووەکەیان دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی نۆیەمی پێش زایین و گۆزەی چاندی ڤوچیدۆلی ٣٠٠٠ ساڵ پێش زایین. یەکەم دانیشتووانی ناسراوی ئەم ناوچەیە گەلانی جۆراوجۆری بە ڕەچەڵەک ئیلیری و سێلتی بوون، وەک ئەمانتینی، بریوسی، سکۆردیسکی، ھتد. لە سەردەمی دەسەڵاتداریەتی ڕۆمدا، دانیشتووانی ناوچەکە ناسنامەی نەتەوەیی خۆیان لەدەستدا و چاندی ڕۆمیان وەرگرت. ھیچ نیشتەجێبوونێکی گەورەی ڕۆمی لە خاکی ڕومادا نەبوو، بەڵام ژمارەیەک کێڵگەی کشتوکاڵی کە بە «ڤیلای ڕوستیکای» ناسراون، لەوێ بوون. کۆچی ھونەکان، گەلانی ئەڵمانی، ئاڤارەکان و سلاڤەکان چاندی ڕۆمیان لەم ناوچەیەدا لەناوبرد. لە ماوەی سەدەکانی دواتردا، ناوچەکە لەلایەن ئیمپراتۆریەتی فرانک، ئیمپراتۆریەتیی بولگاری، ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی و شانشینی مەجارستانوە بەڕێوەدەبرا. نیشتەجێبوونی بە ناوی ڕوما بۆ یەکەمجار لە تێنووسێکی عوسمانیدا لە ساڵی ١٥٦٦/٧دا باس کراوە. لەو سەردەمەدا ڕوما گوندێک بوو کە سڕبەکان تێیدا نیشتەجێ بوون، و ٤٩ ماڵ و کڵێسایەک و سێ قەشەی ھەبوو. لە ساڵی ١٧١٨ەوە، ڕوما لەژێر بەڕێوەبەرایەتی پاشایەتی ھابسبورگدا بوو. لە ساڵی ١٧٤٦، شارۆچکەی ڕوما لە نزیک گوندی ڕەسەنی ڕوما دامەزرا. یەکەم دانیشتووانی شارۆچکەکە سڕبەکان بوون، کە لە نیشتەجێبوونەکانی دراوسێوە ھاتبوون، ھەروەھا ئەڵمانەکان، کە لە ئەڵمانیاوە ھاتبوون. لە سەرەتای سەدەی نۆزدەھەمدا، کرواتەکان و ھەنگارییەکانیش لەوێ نیشتەجێ بوون. لە ساڵی ١٨٠٧، یاخیبوونێکی گەورەی جوتیارانی سیرمیا کە بە یاخیبوونی تیچان ناسراوە، لەسەر خاکی ڕوما دەستی پێکرد و ناوەندەکەی لە گوندی ڤۆگانج بوو. لە کاتی شۆڕشەکانی ١٨٤٨-١٨٤٩، ڕوما یەکێک بوو لە ناوەندە گرنگەکانی بزووتنەوەی نەتەوەیی سربی لە سیرمیا. لە کۆتایی سەدەی نۆزدەھەم و سەرەتای سەدەی بیستەمدا، ڕوما پایتەختی قەزایەک بوو لە پارێزگای سیرمیای شانشینی کرواتیا-سلاڤۆنیا. بەپێی سەرژمێری ساڵی ١٩١٠، ژمارەی دانیشتووانی شارەوانی ڕوما ٤٩،١٣٨ کەس بووە، کە ٢٢،٩٥٦ کەسیان بە زمانی سربی، ١٥،٥٢٩ کەسیان بە زمانی ئەڵمانی، ٥،٧٤٦ کەسیان بە زمانی ھەنگاری و ٣،٧٣٠ کەسیان بە زمانی کرواتی قسەیان کردووە. دوای ڕووخانی پاشایەتی ھابسبۆرگ، لە ٢٤ی تشرینی دووەمی ١٩١٨، ئەنجومەنی سیرمیا لە ڕوما یەکگرتنی سیرمیای لەگەڵ شانشینی سربیا ڕاگەیاند. لە ساڵی ١٩٣٣، ڕوما بە فەرمی پلەی شاری وەرگرت. کاتێک جەنگی جیھانیی دووەم دەستیپێکرد، ڕوما یەکێک بوو لە ناوەندەکانی کەمینەی نەتەوەیی ئەڵمان لە ڤۆیڤۆدینا. لە ساڵی ١٩٤٢، لە کاتی داگیرکاریی ھێزەکانی میحوەر بۆ سەر سیرمیا، یەکەیەک لە سوپای ئەڵمانیای نازی، کە بە «کۆمپانیای خۆبەخشی ڕوما-ES der DM» ناسرابوو، لە خۆبەخشە ناوخۆییەکانی ڤۆڵکسدۆیچە پێکھێنرا. ژمارەیەکی زۆر لە ھاوڵاتیانی غەیرە ئەڵمانی ڕوما بەشدارییان لە خەباتی دژە فاشیستیدا کرد دژی داگیرکاریی ھێزەکانی میحوەر. لە ساڵی ١٩٤٤، وەک ئەنجامێکی جەنگ، زۆربەی ئەندامانی کەمینەی نەتەوەیی ئەڵمان شارۆچکەکەیان بەجێھێشت و لە دەستی پارتیزانەکانی یووگۆسلاڤیا و سوپای سووری سۆڤیەت ھەڵھاتن. نزیکەی ١،٠٠٠ کەسیان مانەوە کاتێک پارتیزانەکان شارۆچکەکەیان گرت. زۆربەیان لە تشرینی دووەمی ١٩٤٤دا گوللەباران کران، لەکاتێکدا ئەوانەی ڕزگاریان بوو برانە ئۆردوگای زیندانی سڤیلارا لە سرێمسکا میترۆڤیچا. دوای جەنگ، داگیرگەییەکان لە بەشە جیاوازەکانی یووگۆسلاڤیای پێشووەوە لەم ناوچەیە نیشتەجێ بوون. لە ماوەی ساڵانی ١٩٩٠دا، نزیکەی ١٠،٠٠٠ پەنابەر لە کرواتیا، بۆسنە و ھەرسک و کۆسۆڤۆ لە ڕوما نیشتەجێ بوون. لە ساڵی ١٩٤٩ یەکێتیی فڕۆکەوانانی یووگۆسلاڤیا (Vazduhoplovni Savez Jugoslavije) قوتابخانەیەکی فڕۆکەوانی، قوتابخانەیەک بۆ ڕاھێنەرانی پەرەشوت و قوتابخانەیەکی مۆدێلکردنی فڕۆکەی لە ڕوما کردەوە، کە ھەموویان لەلایەن ھێزە ئاسمانییەکانی یووگۆسلاڤیاوە پارەدار دەکران. ئەمەش بووە ھۆی ئەوەی کە لە ساڵی ١٩٥٠دا پێشانگایەکی ئاسمانی نێونەتەوەیی سەرنجڕاکێش لە ناوەندی شارەکەدا بەڕێوەبچێت. ئەمەش ببینە پێرستی شارەکانی سربیا سەرچاوەکان داڕێژە:شارەکانی سربیا