BIGZ binası

BIGZ binası (serb. Зграда БИГЗ-а) — Serbiyanın Belqrad şəhərində yerləşən memarlıq abidəsidir. Bina memar Draqişa Braşovan tərəfindən layihələndirilmiş və Serbiyanın modernist memarlığının ən nümayəndəvi nümunələrindən biri hesab olunur. Monumental quruluşu, yerləşməsi və estetik görünüşü ilə Belqradın cənub girişində dominant mövqe tutur. Bina 23 il ərzində şəhərin ən hündür tikilisi olmuş, yalnız 1964-cü ildə tikilmiş I Uşe qülləsindən sonra bu statusunu itirmişdir. 1992-ci ildən etibarən dövlət tərəfindən qorunan mədəni abidə statusuna malikdir. Müasir dövrdə isə mühüm mədəni, bədii və sosial məkan kimi tanınır. Yerləşmə BIGZ binası Belqradın Senjak məhəlləsinin Mostar hissəsində, Bulevar vojvode Mišića küçəsi, 17 ünvanında yerləşir. Binanın yaxınlığında Radisson Collection Hotel, Old Mill Belgrade (1987-ci ildə mədəni abidə elan olunmuşdur) və qarşı tərəfində Belqrad sərgisi kompleksi yerləşir. Bina Sava çayının sağ sahilinə hakim mövqedədir və şəhərin panoramasında mühüm orientir nöqtəsi sayılır. Eyni zamanda Yeni Belqrad istiqamətindən gələnlər üçün şəhərə girişdə diqqət çəkən simvollardan biridir. Tarixi Mənşəyi Serbiyada ilk dövlət mətbəəsi 1831-ci ildə yaradılmışdır. Əvvəlcə Kraqujevac şəhərində yerləşən bu müəssisə 1835-ci ildə Belqrada köçürülmüşdür. XX əsrin 30-cu illərində Sava üzərində körpü tikintisi (sonradan King Alexander Bridge) planlaşdırıldığı üçün köhnə mətbəə binasının sökülməsi qərara alınmışdır. 1933-cü ildə keçirilən memarlıq müsabiqəsində Draqişa Braşovanın layihəsi qalib gəlmişdir. Layihə əvvəlcə Vračar ərazisində nəzərdə tutulsa da, sonradan sənaye zonası olan Senjak ərazisinə köçürülmüşdür. Tikinti Tikinti işlərinə 1936-cı ildə başlanmış və bina 1940-cı ildə tamamlanmışdır. Bu bina Serbiyada ilk dəfə olaraq tam şəkildə dəmir-beton karkas sisteminin tətbiq olunduğu tikili hesab olunur. Bina kiril əlifbasının “П” hərfi formasında layihələndirilmişdir ki, bu da həm konstruktiv dayanıqlığı artırmaq, həm də mətbəə avadanlıqlarını yerləşdirmək üçün uyğun idi. İkinci dünya müharibəsi dövrü 1941-ci ildə Belqradın bombardmanı zamanı bina ciddi zədələnmişdir. Daha sonra 1943-cü ildə müttəfiq qüvvələrin bombardmanları zamanı ətraf ərazilərdə yanğınların söndürülməsi üçün su hovuzları yaradılmışdır. Müharibədən sonrakı dövr 1944-cü ildən etibarən binanın qismən bərpa olunmuş hissələrində çap işləri yenidən başlamışdır. 1946-cı ildə müəssisə “Jugoštampa”, 1970-ci ildə isə “Beogradski grafičko-izdavački zavod” (BIGZ) adını almışdır. XX əsrin ortalarında bu müəssisə Balkanların ən böyük nəşriyyat və çap mərkəzlərindən biri olmuşdur. 1990-cı illərdə Yuqoslaviyanın dağılması nəticəsində bina tədricən istifadədən çıxmış və baxımsız vəziyyətə düşmüşdür. XXI əsr 2000-ci illərdən etibarən bina yenidən canlanmağa başlamış və müxtəlif kiçik bizneslər, incəsənət studiyaları, musiqi qrupları və mədəniyyət mərkəzləri burada fəaliyyət göstərmişdir. Bu səbəbdən bina qeyri-rəsmi olaraq Belqradın alternativ mədəniyyət mərkəzlərindən birinə çevrilmişdir. 2021-ci ildən başlayaraq bina üzərində genişmiqyaslı bərpa və yenidənqurma işləri aparılır. Memarlıq xüsusiyyətləri BIGZ binası Serbiyada modernist memarlıqın ən parlaq nümunələrindən biridir. Layihədə Bauhaus, konstruktivizm və kubizm elementləri birləşdirilmişdir. Bina beş əsas blokdan ibarət kompozisiyaya malikdir və müxtəlif formalı pəncərələr funksional bölgünü əks etdirir. Tikilinin karkası dəmir-betondan hazırlanmışdır və qalınlığı 1 metr olan platforma üzərində qurulmuşdur. İnteryerində geniş dəhlizlər, monumental pilləkənlər və sənaye üslubuna xas açıq məkanlar üstünlük təşkil edir. Bu xüsusiyyətlər binaya həm funksional, həm də estetik baxımdan unikal xarakter verir. Ümumi sahəsi təxminən 25.000 m² olan bina müasir dövrdə Docomomo International təşkilatının qorunmalı modernist memarlıq abidələri siyahısına daxil edilmək üçün namizədlərdən biri hesab olunur. İstinadlar Xarici keçidlər Docomomo International – Srbija Building Bigza - revive the koles on Senjak Read / Write BIGZ: Phenomenology of the building Udruženje "Manekeni of BIGZ" Through the Belogradical melody, right in the rudder of BIGZ A photographic story about BIGZ by the French photographer Aurélien Cohen