Σεμπίλι (κρήνη)

Το σεμπίλι (αραβικά: سبيل‎‎, τουρκικά: sebil‎‎) είναι μικρό περίπτερο στην ισλαμική αρχιτεκτονική παράδοση όπου το νερό διανέμεται ελεύθερα στο κοινό από έναν υπάλληλο πίσω από ένα παράθυρο με μεταλλική σχάρα. Ο όρος μερικές φορές χρησιμοποιείται επίσης, για να αναφέρεται σε απλά, μη στελεχωμένα σιντριβάνια με βρύση για πόσιμο νερό, αν και υπάρχουν συχνά άλλα ονόματα για τέτοιες βρύσες (όπως çesme στα τουρκικά). Ιστορικά, τα σεμπίλια είναι δομές τόσο αστικής όσο και θρησκευτικής σημασίας σε μουσουλμανικές πόλεις, κυρίως στις πόλεις της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας με έδρα την Κωνσταντινούπολη και της Αυτοκρατορίας των Μαμελούκων, με έδρα το Κάιρο. Χτίστηκαν σε σταυροδρόμια, στη μέση των πλατειών των πόλεων και στο εξωτερικό των τζαμιών και άλλων θρησκευτικών συγκροτημάτων, για να παρέχουν πόσιμο νερό στους ταξιδιώτες και να βοηθούν τον τελετουργικό καθαρισμό (πλύση) πριν από την προσευχή. Ετυμολογία Ο όρος σεμπίλι προέρχεται από την αραβική ρίζα του ρήματος sabala (سبل) που σημαίνει «αφήνω να πέσει, ρίχνω, αφήνω να κρεμαστεί, να κλείνω τα μάτια ή χύνω δάκρυα». Το σαμπίλ αρχικά σήμαινε «δρόμος» ή «μονοπάτι» και χρησιμοποιείται τόσο μεταφορικά όσο και κυριολεκτικά σε πολλές περιπτώσεις στο Κοράνι. Η χρήση του ως αρχιτεκτονικού όρου για ένα δημόσιο κτίριο νερού ή σιντριβάνι πιθανότατα προέρχεται από μια πιο αφηρημένη έννοια, που απέκτησε για να αναφέρεται σε γενικές πράξεις ή διατάξεις, που γίνονται για χάρη του Θεού (όπως μια φιλανθρωπική πράξη). Περιγραφή και λειτουργία Ένα τυπικό σεμπίλι χτίστηκε πάνω από μια υπόγεια δεξαμενή, που παρείχε το νερό για διανομή. Σε ορισμένες περιπτώσεις, το νερό που αντλήθηκε από τη στέρνα έτρεχε στη συνέχεια σε ένα διακοσμητικό σκαλισμένο μαρμάρινο πάνελ, που ονομάζεται σελσεμπίλ (selsebil) (ή σαλσαμπίλ, salsabil), το οποίο μπορεί επίσης να εξυπηρετούσε τον αερισμό του νερού όπως προερχόταν από τη στέρνα. Ένας υπάλληλος μάζευε το νερό και το μοίραζε στους περαστικούς έξω από το σεμπίλι, συνήθως μέσα από ένα παράθυρο με μεταλλική σχάρα. Αυτή η υπηρεσία ήταν δωρεάν για τα μέλη του κοινού και πληρωνόταν από τα έσοδα ή τα κεφάλαια μιας φιλανθρωπικής δωρεάς, ενός ισλαμικού βακούφ, που παρείχε ή δημιουργήθηκε από τον προστάτη, που ανέθεσε την κατασκευή του κτηρίου. Η δωρεά χρημάτων για την κατασκευή σεμπιλίων θεωρήθηκε πράξη ευσέβειας και η κατασκευή πολλών σεμπιλίων θεωρήθηκε το χαρακτηριστικό γνώρισμα ενός ευεργετικού ηγεμόνα. Ιστορία Προέλευση στον ισλαμικό κόσμο Κατά τη διάρκεια της διαμορφωτικής περιόδου της πρώιμης ισλαμικής κοινωνίας (7ος αιώνας και μετά), ο ισλαμικός κόσμος κληρονόμησε τις υδάτινες παραδόσεις του μεσογειακού κόσμου της ύστερης αρχαιότητας (πριν υπό ρωμαϊκή και βυζαντινή κυριαρχία) και του ιρανικού κόσμου (πριν υπό την κυριαρχία των Σασσανιδών). Η ισλαμική κοινωνία ανέπτυξε τις υπάρχουσες μεθόδους σε νέες ή αναβίωσε τις παραμελημένες. Εκτός από τις τακτικές ανάγκες για πόσιμο νερό και για τη γεωργία, το νερό είχε επίσης σημαντικό ρόλο στις θρησκείες στην τελετουργία της πλύσης ή του καθαρισμού, που απαιτούνταν πριν από την προσευχή στο Ισλάμ, έτσι ώστε ακόμη και τα πρώτα τζαμιά ήταν εξοπλισμένα είτε με λεκάνη νερού είτε με σιντριβάνι. Το νερό είχε επίσης άλλη θρησκευτική ή πνευματική συμβολική σημασία, καθώς συνδέθηκε με τον Παράδεισο (ουρανό) και χρησιμοποιήθηκε στο Κοράνι ως σύμβολο της Δημιουργίας. Το Κοράνι περιγράφει το νερό ως ευλογία από τον Θεό (Αλλάχ), και ορισμένα χαντίθ προτρέπουν τους μουσουλμάνους να προσφέρουν νερό σε διψασμένους ανθρώπους και ζώα. Ως αποτέλεσμα, το νερό έγινε σημαντικό στοιχείο στην ισλαμική αρχιτεκτονική, τόσο ως πρακτική/θρησκευτική παροχή όσο και ως αισθητικό αποτέλεσμα. Τα χαμάμ (δημόσια λουτρά), που κληρονομήθηκαν από το ρωμαϊκό μοντέλο, συνέχισαν να είναι μια βασική δημόσια εγκατάσταση στις ισλαμικές πόλεις εκτός από τα δημόσια σιντριβάνια. Ταυτόχρονα, το νερό εμφανιζόταν στο σχεδιασμό των ανακτόρων και των κήπων ήδη από την περίοδο των Ομεϋαδών (7ος–8ος αι.). Έπαιξε ρόλο σε επίσημους κήπους (όπως οι περσικοί κήποι) και στην αρχιτεκτονική του παλατιού, όπως στο περίφημο παράδειγμα της Αλάμπρα στην Ισπανία. Το πώς αναπτύχθηκε αρχικά η αρχιτεκτονική μορφή του ίδιου του σεμπιλίου είναι θέμα συζήτησης. Ενώ το νερό ενεπλάκη στον αρχιτεκτονικό σχεδιασμό σε όλο τον ισλαμικό κόσμο, το σεμπίλι ως αναγνωρίσιμη κατασκευή με συγκεκριμένο σκοπό συνδέεται κυρίως με το σουλτανάτο των Μαμελούκων και με την Οθωμανική Αυτοκρατορία, με πολυάριθμα παραδείγματα τόσο στην Κωνσταντινούπολη όσο και στο Κάιρο. Η αρχιτεκτονική του έχει υποστηριχθεί ότι αντλεί έμπνευση από τις περιγραφές του Παραδείσου στο Κοράνι. Σαμπίλ στο Κάιρο Το παλαιότερο σαμπίλ για το οποίο έχουμε ημερομηνία είναι στη Δαμασκό, στη Συρία, και χρονολογείται στα 1077-1078 μ.Χ. σύμφωνα με την επιγραφή του, η οποία είναι πολύ πριν την κυριαρχία των Αγιουβιδών ή των Μαμελούκων στην Αίγυπτο και τη Συρία. Το παλαιότερο (επιζών) σαμπίλ στο Κάιρο είναι αυτό, που εγκαταστάθηκε από τον Μαμελούκο σουλτάνο αλ-Νασίρ Μωάμεθ στη γωνία του μνημειώδους συγκροτήματος νοσοκομείου-Μαντρέσα-μαυσωλείου του πατέρα του κατά τη διάρκεια των αναστηλώσεων το 1325–26. Καθώς αναπτύχθηκε η αρχιτεκτονική των Μαμελούκων, τα σάμπιλ έγιναν ένα τυπικό χαρακτηριστικό των θρησκευτικών και ταφικών συγκροτημάτων, που κατασκεύασαν οι ελίτ των Μαμελούκων και επίσης συνοδευόταν συνήθως από ένα Μακτάμπ (ένας χώρος που προσφέρει πρωτοβάθμια εκπαίδευση, ειδικά ανάγνωση του Κορανίου). Αυτές οι κατασκευές «σαμπίλ-μακτάμπ» βρίσκονταν συχνά στη γωνία του κτιριακού συγκροτήματος κατά μήκος ενός πολυσύχναστου δρόμου ή σε μια διασταύρωση. Το σαμπίλ βρισκόταν στο επίπεδο του εδάφους ή του δρόμου (όπου ήταν προσβάσιμο στους περαστικούς) ενώ το μακτάμπ ήταν συνήθως από πάνω του στα ανώτερα επίπεδα. Τα σαμπίλ των Μαμελούκων είχαν προσόψεις με μεγάλα παράθυρα καλυμμένα από βαριές χάλκινες γρίλιες και το εξωτερικό τους ήταν καλά διακοσμημένο, συνήθως με σκαλιστή πέτρα κατά μήκος των επιφανειών τους και με πολύχρωμα μαρμάρινα πλαίσια πάνω από τα παράθυρα. Οι εσωτερικοί χώροι ήταν επίσης τυπικά διακοσμημένοι με μαρμάρινα μωσαϊκά και με ζωγραφισμένες ξύλινες οροφές, ενώ το νερό από τη στέρνα έτρεχε συχνά πάνω από ένα διακοσμητικό λαξευμένο μαρμάρινο πάνελ (γνωστό ως σαλσαμπίλ) πριν το συλλέξει ο υπάλληλος του σαμπίλ. Κατά την περίοδο των Μαμελούκων, τέτοιες κατασκευές σχεδόν πάντα ενσωματώνονταν σε ένα μεγαλύτερο κτήριο και σπάνια κατασκευάζονταν ως ξεχωριστές ή αυτόνομες κατασκευές. Το παλαιότερο ανεξάρτητο σαμπίλ-μακτάμπ ήταν αυτό που χτίστηκε από τον σουλτάνο Qaytbay το 1479 (το σαμπίλ-μακτάμπ του Qaytbay) κατά μήκος της οδού Σαλίμπα. Μόνο υπό την Οθωμανική κυριαρχία (από το 1517 και μετά) τα ανεξάρτητα σαμπίλ-μακτάμπ έγιναν κοινός τύπος κτηρίου στο Κάιρο, με αξιοσημείωτα παραδείγματα όπως το Σαμπίλ-μακτάμπ του Αμπντ αλ-Ραχμάν Κατκουντά στο Μπάιν αλ-Κασράιν. Αυτό συνέβη εν μέρει επειδή οι Οθωμανοί κυβερνήτες και οι ελίτ αυτής της περιόδου είχαν σχετικά περιορισμένους πόρους και το ίδιο το Κάιρο είχε γίνει πυκνά δομημένο, αφήνοντας λίγο χώρο, για να χτιστούν περισσότερα. Ως εκ τούτου, η μικρή αλλά πολυεπίπεδη κατασκευή «σαμπίλ-μακτάμπ» έγινε μια οικονομικά αποδοτική επιλογή για τις πολιτικές ελίτ να προσφέρουν φιλανθρωπικές υπηρεσίες στον γενικό πληθυσμό, κάτι που με τη σειρά του τις βοήθησε να επιδείξουν δημόσια την ευσέβειά τους. Σεμπίλια στην οθωμανική Κωνσταντινούπολη Στην Κωνσταντινούπολη του 16ου αιώνα, τα σεμπίλι ήταν σύμβολο της δημόσιας κατοχής. Η απόπειρα προσθήκης κρουνών αντιτάχθηκε επειδή αυτό θεωρήθηκε ότι περιορίζει την πρόσβαση του κοινού στις ευλογίες της φύσης. Στους μεταγενέστερους αιώνες, τα σεμπίλι έγιναν περίτεχνα διακοσμημένες κατασκευές, είτε προσαρτημένες σε συγκροτήματα τζαμιών είτε ως αυτόνομες κατασκευές, συχνά σε πολυσύχναστες διασταυρώσεις ή γωνίες δρόμων. Ήταν ένας εξέχων τύπος κατασκευής στην «περίοδο της τουλίπας» κατά τη διάρκεια της βασιλείας του Αχμέτ Γ' στις αρχές του 18ου αιώνα, που είδε την εμφάνιση του οθωμανικού αρχιτεκτονικού στυλ «ροκοκό» και κατά τη μεταγενέστερη «μπαρόκ» φάση της οθωμανικής αρχιτεκτονικής, που ακολούθησε. Η Κρήνη του Αχμέτ Γ', δίπλα στο παλάτι Τοπ Καπί και την Αγία Σοφία, είναι ένα από τα πιο διάσημα και περίτεχνα παραδείγματα. Όπως και άλλα δημόσια μνημεία, ήταν συχνά χαραγμένα με οθωμανικούς τουρκικούς στίχους, που σχημάτιζαν ένα χρονόγραμμα χρησιμοποιώντας τους αριθμούς Αμπζάντ για τη χρονολόγηση της κατασκευής. Ιστορικά, κατά τη διάρκεια των αργιών και των μεγάλων εορτών, σε ορισμένα σεμπίλια μοιραζόταν επίσης ένα ποτό φρούτων με προσθήκη ζάχαρης γνωστό ως "σέρμπετ" ή άλλο χυμό φρούτων. Μέχρι την εξάπλωση των εσωτερικών υδραυλικών εγκαταστάσεων στα τέλη του 20ου αιώνα, τα σεμπίλια και τα άλλα σιντριβάνια ήταν απαραίτητα για την καθημερινή ζωή των κατοίκων της Κωνσταντινούπολης. Στη σημερινή Κωνσταντινούπολη, πολλά σεμπίλια είτε έχουν εγκαταλειφθεί είτε εξυπηρετούν άλλες λειτουργίες όπως εμπορικά καταστήματα. Ορισμένα έχουν αναστηλωθεί ως μέρος ευρύτερων ιστορικών αρχιτεκτονικών συγκροτημάτων, αλλά εξακολουθούν να μην εξυπηρετούν τον αρχικό τους σκοπό. Παραδείγματα Παραπομπές