Stari Qrad (Ujitse)

Stari Qrad (serb-kiril. Стари Град, "Köhnə Şəhər") — mərkəzi Serbiyada, Ujitse şəhərinə baxan hündür və sıldırım qayanın üzərində yerləşən orta əsr qalası. Əsrlər boyu xarabalıq vəziyyətində qalsa da, son illərdə burada genişmiqyaslı bərpa layihəsi həyata keçirilir. Layihənin ilk mərhələsi olan sitadelin (Yuxarı şəhər) bərpası tamamlanmış və 2023-cü ilin sonlarında ziyarətçilərin istifadəsinə verilmişdir. Hazırda kompleksin digər hissələrində, o cümlədən Su qülləsində işlər davam etdirilir. Qala tipik orta əsr serb memarlığının nümunəsidir. Onun XIV əsrin ikinci yarısında yaxınlıqdakı yolları və Ujitse şəhərini nəzarətdə saxlamaq məqsədilə tikildiyi güman edilir. Stari Qrad 1983-cü ildə Böyük Əhəmiyyətli Mədəniyyət Abidəsi elan edilmiş və Serbiya Respublikası tərəfindən qorunur. O, Ujitsenin və onun uzun tarixinin əsas simvollarından biri hesab olunur. Yerləşməsi Qala hündür və sıldırım qayalı təpənin üzərində yerləşir və bu təpə kəskin şəkildə Đetinya çayına enir. Çay qayanın ətrafında dolanaraq qalanı üç tərəfdən əhatə edir və təbii müdafiə rolunu oynayır. Qala faktiki olaraq qayalı uçurumun üstündə, Đetinya çayının dərin kanyonvari dərəsinin son hissəsinin üzərində yerləşir. O, çayın sol sahilində yerləşir. Tarixi Qədim dövr Ərazi minilliklər boyu yaşayış məskəni olmuşdur. Đetinya dərəsində və onun ətrafında tarixdən əvvəlki yaşayış yerlərinin qalıqları aşkar edilmişdir. Burada iki əsas arxeoloji məkan mövcuddur. Stapari kəndi yaxınlığındakı Staparska Qradina 1950-ci illərin sonlarında geniş şəkildə araşdırılmış və burada insan məskunlaşmasının üç təbəqəsi aşkar edilmişdir. Ən qədim təbəqə Neolit dövrünə aiddir. Orta təbəqə Vinça-Pločnik mədəniyyəti ilə əlaqələndirilir, üçüncü təbəqə isə Tunc dövrünə aiddir. Ən qədim səviyyələrdə yeraltı sığınacaqlar, sonrakı dövrlərdə isə yerüstü tikililər aşkar edilmişdir. Digər məkan isə Rimsko groblje (“Roma qəbiristanlığı”) adlanır. Burada geniş tədqiqat aparılmasa da, iri və müntəzəm formalı daş lövhələrin qalıqları tapılmışdır. 2015-ci ildə yerli əhali həmin ərazidə ictimai bulaq tikmişdir. Orta əsrlər Qala XIV əsrin ikinci yarısında geniş ərazilərə hakim olan Voyinoviçlər sülaləsi tərəfindən tikilmişdir. Onların hakimiyyəti Rudnikdən başlayaraq Polimlye, Podrinye, şərqi Hersoqovina, Trebinye, Konavle və Draçeviçaya qədər uzanırdı və Dubrovnik Respublikası ilə həmsərhəd idi. Qala həm hakim iqamətgahı, həm də Morava vadisini Bosniya, Hum, Adriatik dənizi sahilləri və Dubrovniklə birləşdirən karvan yolunu qorumaq məqsədilə tikilmişdi. Sitadelin ehtimal ki, Nikola Altomanoviçin hakimiyyəti dövründə inşa edildiyi güman olunur. Daş qüllə mövcud olsa da, qalan istehkam kompleksinin əsasən taxtadan olduğu düşünülür. Qalanın tarixində ən mühüm hadisə 1373-cü ilin noyabrında baş vermişdir. Altomanoviçin qonşuları – şərqdən knyaz Lazar, qərbdən isə Bosniya kralı I Tvrtko ona qarşı birgə hücum etmişdilər. Onların koalisiyası Macarıstan kralı I Layoş tərəfindən göndərilən qüvvələr və Maçva banı I Nikolay Qarai tərəfindən dəstəklənirdi. Qısa mühasirə zamanı toplardan və mühasirə maşınlarından istifadə edilmiş, nəticədə Altomanoviç təslim olmuşdur. Zadəgan Stefan Musiç, Lazarın səssiz razılığı ilə Altomanoviçi kor etmişdir. Döyüşdən sonra Lazar və Tvrtko onun torpaqlarını bölüşdürmüşdülər. Qala 1459-cu ilə qədər Serbiyanın nəzarətində qalmış, daha sonra Osmanlı imperiyası tərəfindən fəth edilmişdir. Bu dövrdə qala haqqında məlumatlar az olsa da, osmanlılar onu yenidən qurmuş və genişləndirmişdilər. Yeni dövr Osmanlı səyyahı Övliya Çələbi 1664-cü ildə burada üç gün qalmış və qala haqqında ətraflı təsvir vermişdir: Qala XVII əsrə qədər bu vəziyyətdə qalmışdır. Sonralar Avstriya-Osmanlı müharibələri dövründə yenidən genişləndirilmiş və möhkəmləndirilmişdir. 1738-ci ildə avstriyalıların geri çəkilməsindən sonra osmanlılar qalada yeni bərpa işləri aparmış, xüsusilə sitadel qülləsini yeniləmişdilər. 1862-ci il Kanlıca konfransının protokollarına əsasən, osmanlılar muxtar Serbiya ərazisində saxladıqları qalaları tərk etməli idilər. Bu qalalardan biri də Ujitse qalası idi. Protokollar Serbiya knyazı III Mixailo Obrenoviç tərəfindən imzalanmış və boşaldılan qalaların gələcəkdə hərbi məqsədlər üçün istifadə edilməməsi üçün dağıdılmasını nəzərdə tuturdu. Buna görə qala 1863-cü ilin yanvarında partladılmışdır. Yenidənqurma Uzun illər əlçatmaz xarabalıq vəziyyətində qaldıqdan sonra qalanın qorunması və ictimaiyyət üçün açılması məqsədilə çoxmərhələli yenidənqurma layihəsinə başlanılmışdır. Kompleks üç əsas hissədən ibarətdir: Yuxarı şəhər, Orta şəhər və Aşağı şəhər. Layihənin ilk mərhələsi olan sitadelin tam bərpası 2023-cü ilin sonlarında tamamlanmışdır. Bu mərhələyə divarların konservasiyası, arxeoloji tədqiqatlar, keçid yollarının və ziyarətçi mərkəzinin yaradılması daxil idi. Hazırda Orta şəhərdə, xüsusilə altımərtəbəli Su qülləsinin bərpası istiqamətində işlər davam etdirilir. Gələcək planlara kompleksin bütün hissələrinin tam bərpası daxildir. Xüsusiyyətləri Stari Qrad yaxın döyüş silahları üçün nəzərdə tutulmuş tipik orta əsr qalasıdır. Onun əsası uzunsov və qeyri-müntəzəm formadadır ki, bu da relyefə uyğunlaşmaq məqsədi daşıyırdı. Şəhərin kiçik hissəsi ən yüksək nöqtədə yerləşirdi və yaxşı möhkəmləndirilmişdi. Aşağı hissə isə çaya qədər uzanan divarlarla əhatələnmişdi. Çayın sahilində şəhəri su ilə təmin edən su qülləsi yerləşirdi. Qalanın giriş hissəsi şimal-qərbdə yerləşir. Girişin yaxınlığında qayaya oyulmuş və bir-biri ilə əlaqəli iki yeraltı otaq – lagum mövcuddur. Onlar sığınacaq və silah anbarı kimi istifadə olunurdu. Qala divarları çayın üzərindən təxminən 80 m (260 ft) hündürlüyə qalxır. Yuxarı şəhər çay sahilindəki ən aşağı hissə ilə 168 pillə vasitəsilə birləşirdi. Buradan bütün Ujitse çökəkliyinə və Qərbi Pomoravlye bölgəsinə geniş mənzərə açılır. Turizm Qalanın gələcəkdə Đetinya boyunca yerləşən digər turizm obyektləri ilə birlikdə böyük turizm kompleksinə daxil edilməsi planlaşdırılır. 2019-cu ildə Staparska Qradinada neolit yaşayış məntəqəsinin rekonstruksiyasının həyata keçiriləcəyi elan edilmişdir. Burada yeraltı sığınacaqlar, dirək evlər və sənətkar emalatxanaları yaradılacaqdır. Stari Qradın aşağı hissəsində Đetinya çayı üzərində yerləşən “Pod Gradom” hidroelektrik stansiyası vardır. Bu, Serbiya və Balkanlarda ən qədim, Avropada ikinci, dünyada isə üçüncü ən qədim hidroelektrik stansiyası hesab olunur və Nikola Tesla prinsiplərinə əsasən layihələndirilmişdir. Həmçinin bax Serbiyada qorunan mədəniyyət abidələri Serbiyadakı qalaların siyahısı Serbiyada turizm İstinadlar Biblioqrafiya Fine, John Van Antwerp. The Late Medieval Balkans: A Critical Survey from the Late Twelfth Century to the Ottoman Conquest. Michigan: The University of Michigan Press. 1994. ISBN 0472100793. Xarici keçidlər (serb.) Uzice.net - Stari Grad