Çar Duşan küçəsində yerləşən 10 nömrəli ev

Çar Duşan küçəsində yerləşən 10 nömrəli ev (serb. Kuća u Ulici Cara Dušana broj 10) — 1724–1727-ci illərdə inşa edilmiş və Belqrad şəhərində bu günə qədər qorunub saxlanılan ən qədim tikili. Bina Dorçol məhəlləsində, Stari Qrad ərazisində yerləşir və 1987-ci ildə mədəni abidə elan edilmişdir. Tarixi Bu bina 1718–1739-cu illərdə mövcud olmuş Serbiya krallığı (1718–1739) dövründə, Avstriyanın Şimali Serbiyanı işğalı zamanı tikilmiş ilk tikililərdən biridir. Tikinti 1724-cü ildə başlamış və 1727-ci ildə tamamlanmışdır. Layihənin müəllifi İsveçrə əsilli memar Nicolas Doxat olmuşdur; o, həmin dövrdə Avstriya ordusunda polkovnik idi və həmçinin Belqrad qalası ətrafının yenidən qurulması planını hazırlamışdır. 1738-ci ildə isə xəyanətdə ittiham edilərək edam edilmişdir. Ev yerli icmada hörmətli şəxs olan yəhər ustası Elias Fleyşmann üçün tikilmişdir. O, burada həm yaşamış, həm də emalatxana kimi istifadə etmişdir. 1740-cı ildə Osmanlı imperiyası Belqrad üzərində nəzarəti yenidən ələ keçirdikdən sonra bina istifadə olunmağa davam etmişdir. 1789-cu ildə baş verən Belqradın mühasirəsi (1789) zamanı zərər görsə də, sonradan bərpa edilmişdir. XIX əsrin sonlarında bina əsaslı şəkildə yenidən qurulmuş, damı dəyişdirilmiş və fasadı dövrün memarlıq üslubuna uyğunlaşdırılmışdır. 1739-cu ildə imzalanan Belqrad müqaviləsi ilə Avstriya bölgədən çəkilərkən bir çox barokko tikililəri dağıdılsa da, qala divarlarından kənarda yerləşən bu ev qorunub saxlanılmışdır. XX əsrdə bina müxtəlif məqsədlərlə istifadə olunmuşdur: əvvəlcə ərzaq mağazası, sonra isə tekstil emalatxanası kimi fəaliyyət göstərmişdir. Daha sonralar burada “Beko” geyim fabriki ilə əlaqəli fəaliyyətlər olmuşdur. 2000-ci illərə qədər bina daxilində çörəkxana fəaliyyət göstərmiş, 2008-ci ildə isə müasir çörəkxana-pitseriya açılmışdır. Memarlıq xüsusiyyətləri Bina XVIII əsrə xas Barokko üslubunda tikilmişdir və Habsburq monarxiyası dövründə Dunay bölgəsində geniş yayılmış yaşayış-ticarət tipli evlərə nümunədir. Tikili zirzəmi, birinci mərtəbə və üst mərtəbədən ibarətdir. Orijinal fasad sadə üfüqi karniz, yan pilastrlar və profil edilmiş daş çərçivəli girişlərlə bəzədilmişdir. Əvvəllər bu küçədə eyni tipli yeddi ev mövcud olsa da, bu gün yalnız bu bina qalmışdır. Zirzəmi bütün bina boyunca uzanır və təxminən 4 metr dərinlikdə yerləşir. Dunay çayının su səviyyəsi isə zirzəmidən təxminən 5 metr aşağıdır. Yeraltı hissə Evin altında “lagumlar” – yəni gizli yeraltı keçidlərin olması barədə uzun müddətdir rəvayətlər mövcuddur. Bu tunellərin Belqrad qalası ilə əlaqəli olduğu iddia edilir. 1941-ci ildə Wehrmacht zabitlərinin zirzəmiyə daxil olub orada qazıntı işləri apardığı bildirilir. Sonrakı araşdırmalar zamanı yalnız su ilə dolu, bölmələrə ayrılmış zirzəmi aşkarlanmışdır. Tunellərin davam edib-etmədiyi isə hələ də məlum deyil. Müasir vəziyyət Bu gün bu bina Belqradın ən qədim yaşayış tikilisi hesab olunur və şəhərin qala kompleksindən kənarda XVIII əsrdən qalan yeganə belə evdir. 2010-cu ildə onun muzeyə çevrilməsi planlaşdırılsa da, bu layihə hələ həyata keçirilməmişdir. Həmçinin bax Ağ Ayı tavernası İstinadlar