Müqəddəs Məryəm Ana Kilsəsi (Serbiya)

Müqəddəs Məryəm Ana Kilsəsi (serb. Црква Свeте Богородице / Crkva Svete Bogorodice; bolq. Църква „Света Богородица“, Tsarkva „Sveta Bogoroditsa“) — Donya Kamenitsa kəndində, Knyajevats bələdiyyəsi ərazisində, Zayeçar dairəsi, şərqi Serbia ərazisində yerləşən orta əsr Şərqi Pravoslav kilsəsidir. Kilsənin əsasən XIV əsrdə, bu ərazilərin İkinci Bolqarıstan imperiyasının Vidin apanajına daxil olduğu dövrdə tikildiyi qəbul edilir, baxmayaraq ki, alternativ tarixləndirmələr də mövcuddur. Kiçik ölçülü olmasına baxmayaraq, kilsə qeyri-adi memarlıq üslubu ilə seçilir. Xüsusilə onun hündür narteksi və giriş hissəsini əhatə edən iki iti uclu qülləsi diqqət çəkir. Bu elementlər Macarıstan krallığı və ya Transilvaniya təsirlərini xatırladır və orta əsr bolqar kilsə memarlığı üçün qeyri-adi sayılır. Kilsənin daxili hissəsi zəngin freskalarla bəzədilmişdir; burada on birə qədər tarixi şəxsiyyət təsviri mövcuddur. Bu təsvirlərdən biri “despot” kimi qeyd olunmuş və müxtəlif tədqiqatçılar tərəfindən Mixail Şişmanın oğlu və ya IV Mixail Asenin naməlum oğlu kimi şərh edilmişdir. Kilsənin qüllələri iti uclu piramida formalı başlıqlarla tamamlanmışdır və bu elementlər əlavə dekorativ detallar ilə zənginləşdirilmişdir. Bu tip memarlıq xüsusiyyətləri orta əsr bolqar kilsələri üçün qeyri-adi hesab olunur və bəzi tədqiqatçılar tərəfindən Qotik memarlığı ilə əlaqələndirilmişdir. Digər müasir araşdırmalar isə bunu daha çox Mərkəzi Avropa, xüsusilə Macarıstan və Transilvaniya təsiri kimi qiymətləndirir. Bütün monumental görünüşünə baxmayaraq, kilsə kiçik ölçülərə malikdir (təxminən 7.8 × 6.5 m). Tikintidə əsasən yonulmuş daş və məhluldan istifadə olunmuş, strukturun möhkəmləndirilməsi və dekorativ effekt üçün bəzi yerlərdə kərpic qatları əlavə edilmişdir. Günbəzdə isə daha mürəkkəb kərpic naxışlarından istifadə olunmuşdur. Tarixi və memarlığı Müqəddəs Məryəm Ana kilsəsi Şərqi Serbiya ərazisində yerləşən Donja Kamenitsa kəndində, Knyajevats şəhərindən təxminən 10–15 km cənub-şərqdə, Niş şəhərinin şimal-şərqində və Bolqarıstan sərhədinə yaxın bir ərazidə yerləşir. Kilsə kəndin mərkəzində, Trqovişk Timok çayı sol sahilində və Pirot ilə Vidin arasında uzanan qədim hərbi yolun üzərində yerləşir. Kilsə öz adını Məryəm obrazını təsvir edən çoxsaylı freskalardan almışdır. Ən geniş yayılmış fikrə görə, kilsə XIV əsrin əvvəllərində tikilmiş və bəzədilmişdir. Bu dövr freskalarda təsvir olunan şəxslərin yaşadıqları dövrlə də uyğun gəlir. Həmin vaxt Donja Kamenitsa kəndi və Timok vadisi ərazisinin böyük hissəsi Vidin appanajı vasitəsilə İkinci Bolqar çarlığı tərkibinə daxil idi. Bununla belə, bəzi tədqiqatçılar kilsənin tikintisini XIV əsrin ortalarına, XV əsrin ortalarına və ya hətta XVI əsrə aid edirlər. Kilsə və onun freskaları 1958-ci ildə bərpa olunmuşdur. 1982-ci ildə isə o, Xüsusi əhəmiyyətli mədəniyyət abidəsi elan edilmiş və dövlət tərəfindən qorunur.Memarlıq baxımından kilsə dairəvi günbəzə və tək apsidaya malikdir. Naos (cella) xaç formasındadır və Bizans memarlığı üçün xarakterik olan “xaç daxilində kvadrat” planına uyğun qurulmuşdur. Xüsusilə diqqət çəkən element əvvəllər iki mərtəbəli olmuş narteksdir; onun qeyri-adi şaquli quruluşu və girişin hər iki tərəfində yerləşən qüllələri fərqlənir. Donor portretlərindəki modellərə əsasən, qüllələrin əvvəl daha aralı yerləşdiyi və qərb fasadında çoxlu taxta elementlərin olduğu güman edilir. Qüllələrin üstü iti uclu piramida formalı elementlərlə tamamlanmışdır və bu elementlər orta əsr Bolqar kilsə memarlığında nadir hesab olunur. Bəzi tədqiqatçılar bunu Qotik memarlıq ilə əlaqələndirsə də, digər alimlər bu təsiri Macarıstan krallığı və ya Transilvaniya ilə bağlayırlar. Kilsə zahirən monumental görünsə də, ölçücə kiçikdir. Onun ölçüləri təxminən 7.8 × 6.5 metr (və ya digər ölçüyə görə 7.7 × 6.2 metr) təşkil edir. Tikintidə əsasən yonulmuş daşlardan istifadə olunmuş, onlar məhlul vasitəsilə birləşdirilmişdir. Quruluşu möhkəmləndirmək və dekorativ effekt yaratmaq üçün bəzi hissələrdə kərpic sıraları əlavə edilmişdir, xüsusilə də günbəz hissəsində daha mürəkkəb kərpic işləmələri diqqət çəkir. Dekorasiya Kilsənin daxili freskaları əsasən XIV–XV əsrlərə aid edilir. Onlar XIII əsrdən etibarən Bolqar kilsə dekorasiyasında formalaşmış klassik kompozisiya modelinə uyğun hazırlanmışdır. Maraqlı cəhət ondan ibarətdir ki, freskaların əksəriyyətindəki yazılar Bizans yunan dili ilə yazılmışdır, lakin bəzi yazılar kilsə slavyan dili ndədir. Üslub baxımından bu rəsmlər Bolqarıstanın cənub-qərb bölgələrində yerləşən kilsələrin təsvirləri ilə oxşarlıq təşkil edir. Freskalarda təsvir olunan Bibliya səhnələri və fiqurlara İsa Məsih uşaqlıqda ibadəti (Melismos), Lazar dirilməsi, Müjdə (Annunciation), İsanın Yerusəlimə daxil olması, Yəhuda İskariot xəyanəti, Məsihin əzabları, xaçdan endirilməsi, matəm səhnələri və Məryəmin vəfatı daxildir. Divarlarda həmçinin müqəddəslərin təsvirləri, o cümlədən at üstündə təsvir edilmiş nadir hərbi müqəddəslər yer alır. Narteksin qüllələrində isə Müqəddəs Petka və Müqəddəs Nikolay təsvir edilmişdir. Dini səhnələrlə yanaşı, kilsədə müasir tarixi şəxslərin portretləri də mövcuddur. Bu portretlər dörd kompozisiyaya bölünür və onların bəziləri yazısız olduğu üçün kimliklərini müəyyənləşdirmək çətindir. Birinci kompozisiyada iki kişi və bir uşaq təsvir olunmuşdur. İkinci kompozisiyada isə bir kişi, qadın və iki uşaq yer alır; kişi kilsənin modelini tutaraq donor olduğunu göstərir. Üçüncü kompozisiyada rahib və keşiş təsvir edilmişdir. Despot və despotissanın portretləri Ən maraqlı kompozisiya narteksin qərb divarında yerləşən və kişi ilə qadını təsvir edən səhnədir. Kişi zəngin bəzədilmiş qırmızı geyimdə, başında despot tacı ilə təsvir edilmişdir və əlində xaçlı skeptr tutur. Qadın isə despotissa geyimindədir və ona doğru yönəlmişdir. Yazıya görə bu şəxs “Mixail despot” kimi qeyd olunur və onun kimliyi ilə bağlı müxtəlif fikirlər mövcuddur. Bəzi tədqiqatçılar onu Mixail Şişman ilə eyniləşdirsə də, bu versiya geniş qəbul olunmur. Digər versiyaya görə o, Mixail Şişmanın naməlum oğlu olmuş və Vidin despotu kimi hakimiyyətə gətirilmişdir. Daha bir nəzəriyyə isə onu Mixail Asen IV ilə əlaqələndirir, lakin bu versiya da mənbələrlə tam təsdiqlənmir. Beləliklə, bu freskalar yalnız dini deyil, həm də orta əsr Balkan tarixinin öyrənilməsi baxımından mühüm mənbə hesab olunur. İstinadlar Ədəbiyyat Frfulanović, Dragana. "Čija je crkva u Donjoj Kamenici" [Whose is the church in Donja Kamenica]. Recueil de Travaux de la Faculte de Philosophie (Serbian). Priština: University of Priština (XXIX). 1999. ISSN 0354-3293. 6 oktyabr 2011 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 8 may 2011. Vasileva, Teodora. "The scene "Melismos" in the church "St. Virgin" in Dolna Kamenitsa (XIV c.)" (PDF). Niš i Vizantija. Niš: University of Niš. II. OCLC 681167879. 6 oktyabr 2011 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 6 may 2011. Божилов, Иван. Фамилията на Асеневци (1186–1460). Генеалогия и просопография [The Family of the Asens (1186–1460). Genealogy and Prosopography] (Bulgarian). София: Издателство на Българската академия на науките. 1994. ISBN 954-430-264-6. Црква св. Богородице [Church of the Holy Mother of God] (Serbian). Споменици културе у Србији. 9 iyun 2012 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 6 may 2011. Мавродинова, Лиляна. Църквата в Долна Каменица. Стенописи от времето на Михаил Шишман [The Church in Donja Kamenica. Frescoes From the Age of Michael Shishman]. София: Български художник. 1969. OCLC 251703762. Николова, Бистра. Православните църкви през Българското средновековие IX–XIV в. [The Orthodox Churches During the Bulgarian Middle Ages 9th–14th Century] (Bulgarian). София: Академично издателство "Марин Дринов". 2002. ISBN 954-430-762-1. Поповић, Владимир. Црква у Доњој Каменици [The Church in Donja Kamenica]. Развитак (Serbian). Зајечар: Новинска установа Тимок. 1961. Xarici keçidlər Photo gallery of the Church of the Holy Mother of God (bolq.)