ედინბურგის სამეფო ბოტანიკური ბაღი

ედინბურგის სამეფო ბოტანიკური ბაღი (ინგლ. Royal Botanic Garden Edinburgh, RBGE) — ერთ-ერთი უძველესი ბოტანიკური ბაღი გაერთიანებულ სამეფოში. იგი წარმოადგენს ნახევრად ავტონომიურ, არასამთავრობო ორგანიზაციას შოტლანდიის მთავრობის სტრუქტურაში, რომელიც ფინანსდება მიზნობრივი სუბსიდიით და ეწევა სამეცნიერო-კვლევით საქმიანობას. ფართობი — 25 ჰა. დაარსდა 1670 წელს. ედინბურგის ბაღის გარდა, RBGE-ის სისტემაში შედის სამი სხვა ბაღიც, რომლებიც შოტლანდიის სხვადასხვა რეგიონშია განლაგებული: ბენმორი — არგაილ და ბიუტში, დოიკი — სკოტიშ-ბორდერსში და ლოგანი — დამფრის-ენდ-გალოვეიში. ისტორია ბაღი ოფიციალურად დაარსდა 1670 წელს, თავდაპირველად როგორც სააფთიაქო ბაღი, ორი შოტლანდიელი მეცნიერის — ენდრიუ ბალფურისა და რობერტ სიბალდის მიერ, ედინბურგის ძველი ქალაქის საზღვრებს გარეთ, ჰოლირუდის სასახლესთან. მათი მუშაობის მთავარ მიზანს სამკურნალო მცენარეების შესწავლა და მომავალი ექიმების მომზადება წარმოადგენდა, რომლებიც იმ პერიოდში, შეთავსებით, ბოტანიკოსებიც იყვნენ. თავისი ისტორიის განმავლობაში ბოტანიკურმა ბაღმა რამდენჯერმე შეიცვალა მდებარეობა. 1763 წელს, შოტლანდიელი ბოტანიკოსის, ჯონ ჰოუპის ხელმძღვანელობით, ბაღი კვლავ გადაიტანეს ქალაქის საზღვრებს გარეთ — ლიტის მიმართულებით, ხოლო ამჟამინდელ ადგილზე, ქალაქის ჩრდილოეთით, ბაღი მხოლოდ 1820 წელს გადავიდა. ვიქტორიანულ ეპოქაში, ბრიტანეთის იმპერიის ტერიტორიების ზრდასთან ერთად, ბაღის კოლექციაც გაფართოვდა, რამაც შოტლანდიის სხვა რეგიონებში დამატებითი, აფილირებული ნაკვეთების შეძენა გახადა საჭირო. ბაღის კოლექციები და განყოფილებები ჩინური ბაღი ედინბურგის ბოტანიკური ბაღის ყველა მცენარის 10%-ზე მეტს ჩინური ფლორის წარმომადგენლები შეადგენენ. ამასთანავე, ბოლო წლებში, ახალი სპონსორების გამოჩენასთან დაკავშირებით, კოლექცია მნიშვნელოვნად შეივსო. შედეგად შეიქმნა ახალი, დაახლოებით 1 ჰა ფართობის ჩინური ბაღი, რომელშიც აზიური ლანდშაფტის აღდგენის (გაცოცხლების) მცდელობაა განხორციელებული. პალმების ორანჟერეა პირველი პალმების ორანჟერეა ბაღში 1834 წელს აშენდა. 28 წლის შემდეგ ის ზომაში გაზარდეს, ხოლო მისმა სიმაღლემ თითქმის 22 მეტრს მიაღწია. 1960-იან წლებში ძველი ორანჟერეა, რომელიც იმ დროისთვის უკვე ავარიულ მდგომარეობაში იყო, ახლით შეცვალეს. ახალი შენობის სიგრძე 128 მეტრი გახდა, ხოლო სიგანე — 18 მეტრზე მეტი. ორანჟერეის ყველა დამჭერი საყრდენი ახლა ნაგებობის გარე მხარესაა განლაგებული, რის გამოც შიდა სივრცე სრულად არის ათვისებული. ნაგებობა მოიცავს 10 ცალკეულ ორანჟერეას საკუთარი მიკროკლიმატით, სადაც წარმოდგენილია მცენარეთა მდიდარი კოლექცია 5 კლიმატური ზონიდან: ზომიერი, ტროპიკული, სუბტროპიკული და უდაბნოს ზონებიდან. 1990-იან წლებში, ორანჟერეის ცოკოლის სართულზე (სარდაფში), ენთუზიასტმა თანამშრომლებმა მოაწყვეს იმპროვიზირებული აკვარიუმი, რომელიც შოტლანდიის წყალსატევებისა და ამაზონის მდინარეების ფაუნის ბინადრებს წარმოადგენს. ახალი ორანჟერეის უკან დამთვალიერებლებისთვის ასევე გაიხსნა ტერასა იშვიათი ფლორითა და ჩილეს მცენარეებით, და ორი დამხმარე ორანჟერეა სამხრეთ ამერიკული სერადოსა და ამაზონიის ფლორით. 2015 წლიდან მოყოლებული, ერთ-ერთ მნიშვნელოვან მოვლენად იქცა ამორფოფალუსის წარმატებული გადარგვა და მისი თითქმის ყოველწლიური ყვავილობა. ალპური ბაღი ძველი ორანჟერეის წინა ფასადის პირისპირ მდებარეობს უფრო თანამედროვე ბაღი ალპური ზონის მცენარეებით. მის მეზობლად განლაგებულია ეგრეთ წოდებული „დედა-დედოფლის“ პავილიონი, რომელიც ელისაბედ II-ის დედის ხსოვნას ეძღვნება, ხოლო მის წინ გაშენებულია ორნამენტული ბაღი შოტლანდიური მანანის ველების (ტორფნარების) ველური, სამკურნალო მცენარეებით. ეკოლოგიური ბაღი ერთ-ერთი ყველაზე ახალი განყოფილებაა ეკოლოგიური ბაღი. იგი მთელი თავისი მრავალფეროვნებით წარმოაჩენს ადგილობრივ ფლორას (გვიმრები, ხავსები, ლიქენები, სოკოები და ა.შ.), ხოლო მასში არსებული ყველა მცენარე შეგროვებულია შოტლანდიის სხვადასხვა რეგიონის ბუნებრივი ჰაბიტატებიდან. როკარიუმი როკარიუმი (ქვაბაღი) 1870 წელს გაშენდა. სპეციალურად მისთვის ტერასებად დაიყო ბორცვის ჩრდილოეთი კალთა, სადაც ალპური და ნიადაგმფარავი მცენარეების დასარგავად დაახლოებით 4000 ორმო (უჯრედი) მოეწყო. დღეს ეს ქვიანი ბაღი თითქმის ერთ ჰექტარს იკავებს და შედგება მიწაყრილებისა და ხევებისგან, რომლებსაც კლაკნილი წყლის ნაკადი და ჩანჩქერი კვეთს. აქ საუკეთესო პირობებია შექმნილი რამდენიმე ათასი ალპური მცენარის საარსებოდ, რომელთაგან ბევრი იმ თესლიდან არის გამოზრდილი, რომლებიც ჯერ კიდევ ჯორჯ ფორესტმა შეაგროვა ჩინეთში თავისი ექსპედიციების დროს (1904-1931 წლებში). მთლიანი კოლექცია კი სხვადასხვა წარმომავლობის დაახლოებით 5000 მცენარისგან შედგება. ცალკეული ექსპოზიციები ეთმობა ახალი ზელანდიის, ჩრდილოეთ ამერიკისა და იაპონიის მცენარეებს. მანანის ბაღი როკარიუმის აღმოსავლეთით მდებარეობს მანანის ბაღი. იგი 1997 წელს აშენდა იმ ძველი ბაღის ადგილზე, რომელიც აქ 1935 წლიდან არსებობდა. აქ გვხვდება მცენარეები ძირითადად შოტლანდიის მთიანეთის შორეული რაიონებიდან: ჩვეულებრივი მანანა (Calluna vulgaris), მეჭეჭიანი და ბეწვიანი არყის ხეები (Betula pendula და B. pubescens), ჩვეულებრივი ფიჭვი (Pinus sylvestris), ევროპული ბზა (Ilex europaeus), ჩვეულებრივი ღვია (Juniperus communis), წითელი მოცვი (Vaccinium vitis-idaea), ლურჯი მოცვი (V. myrtillus), შავი მურყანი (Alnus glutinosa) და ცირცელის (Sorbus) სხვადასხვა სახეობა. მთის მცენარეთა ასეთი ბიოცენოზის შექმნამ შესაძლებელი გახადა აქ უფრო იშვიათი და პრეტენზიული მცენარეების გაზრდა, როგორიც არის საშუალო მსხლისფურცელა (Pyrola media). სადემონსტრაციო ბაღი ჩრდილოეთ ნაწილში მდებარეობს სადემონსტრაციო ბაღი, სადაც შესაძლებელია მცენარეული სიცოცხლის ფორმების მრავალფეროვნებისა და მცენარეთა გამრავლების სხვადასხვა მექანიზმის გაცნობა. ცალკეული ექსპოზიციები ეძღვნება კულინარიულ ბალახებს, სამკურნალო მცენარეებს, ერთწლოვანებს, ხილის კულტურებსა და ა.შ. 2018 წელს აქ გაშენდა ტრადიციული „კვანძოვანი ბაღი“ — XVII საუკუნის ესკიზების მიხედვით შექმნილი ორნამენტული ბაღის ერთ-ერთი სახეობა. 2017 წელს ბაღის ამ ნაწილში ქვა-ქვაზე გადატანით სრულად აღადგინეს XVIII საუკუნის „ბოტანიკური კარმიდამო“, რომელიც მანამდე ლიტისკენ მიმავალ გზაზე, ძველ ბაღში მდებარეობდა. მისგან პირდაპირ სამხრეთით, ბორცვზე, მდებარეობს შემორჩენილი სახლი — ინვერლიტის ყოფილი მამულის ნაწილი, — სადაც ახლა რეგულარულად იმართება სამხატვრო და ბოტანიკური ექსპოზიციები და ღონისძიებები. დენდრარიუმი დენდრარიუმი თავდაპირველად სტუდენტების სწავლების მიზნით შეიქმნა, ამიტომ მცენარეები მასში სისტემატიკური პრინციპით არის განლაგებული. ამასთანავე, ყველა მცენარე დაჯგუფებულია ეფექტურ პარკულ კომპოზიციებად, რომლებიც წელიწადის ნებისმიერ დროს დეკორატიულია. ამ ბაღის ლანდშაფტში წიწვოვან მცენარეებს დომინანტური როლი უკავიათ და, მიუხედავად იმისა, რომ ისინი ბაღის მთელ ტერიტორიაზეა დარგული, მათი სახეობებისა და ჯიშების მთავარი კოლექცია წიწვოვანი ჯიშების სპეციალურ განყოფილებაშია წარმოდგენილი. ბაღის სამეცნიერო-პრაქტიკული მუშაობის ერთ-ერთ პერსპექტიულ მიმართულებას ასევე წარმოადგენს შოტლანდიის ბიომებში ხეების, ბუჩქებისა და ლიქენების იშვიათი ან გადაშენების პირას მყოფი ენდემური ჯიშების შეგროვება, შესწავლა და რეადაპტაცია. ჰერბარიუმი ედინბურგის ბოტანიკური ბაღის ჰერბარიუმი 1836 წლიდან გროვდება. ჰერბარიუმის კოლექცია, რომელიც მსოფლიოს სხვადასხვა კუთხიდან შეგროვებულ თითქმის 3 მილიონ მცენარის ნიმუშს ითვლის, განთავსებულია 1960-იან წლებში აშენებულ ადმინისტრაციულ შენობაში (სადაც ასევე განლაგებულია საცავი, ბიბლიოთეკა და სამეცნიერო ადმინისტრაცია). ეს კოლექცია ხელმისაწვდომ საშუალებას იძლევა კონკრეტული სახეობის მთელი თავისი მრავალფეროვნებით შესასწავლად. გაფრთხილებისა და სათუთი მოპყრობის წყალობით, მოხერხდა ჯერ კიდევ 1697 წელს შეგროვებული ნიმუშების შენარჩუნებაც. იშვიათ ისტორიულ ნიმუშებს შორის გამოირჩევა სახეობები, რომლებიც ჩარლზ დარვინმა 1831-1836 წლებში, თავისი მსოფლიოს გარშემო მოგზაურობის დროს შეაგროვა. ჰერბარიუმის კოლექციების დაახლოებით 80% ჯერ კიდევ არ არის საკმარისად შესწავლილი და შემდგომ კვლევასა და კლასიფიკაციას საჭიროებს. ბაღის სამეცნიერო პერსონალი კოლექციებში დაცული დოკუმენტებისა და ნიმუშების ციფრულ ფორმატში გადაყვანასა (ციფრვიზაციას) და სისტემატიზაციას ახორციელებს, რისთვისაც მათ ობიექტის ციფრულ იდენტიფიკატორს (DOI) ანიჭებს. მასშტაბური რეკონსტრუქციის პროგრამა 2019 წლიდან მიმდინარეობს მრავალწლიანი მასშტაბური რეკონსტრუქციისა და განახლების პროგრამა, რომელიც ენერგოდამზოგავი ტექნოლოგიების გამოყენებით ბაღის დამხმარე ნაგებობებისა და მისი ორანჟერეების მოდერნიზაციას ითვალისწინებს. რესურსები ინტერნეტში Официальный сайт RBGE Edinburgh Botanic Gardens Information Royal Botanic Gardens Edinburgh Independent article with photographs სქოლიო