Shetland

Shetland, (Eski adı ile Zetland) İskoçya'nın 32 idarî yönetim biriminden biridir. Bir takımada olan Shetland, Orkney Adaları'nın ve İskoçya anakarasının kuzeydoğusundadır. Adaların bütünü yaklaşık olarak 1.466 km²dir. Takımadaların en büyüğü olan Mainland, İskoçya'nın en büyük üçüncü adası olduğu gibi Büyük Britanya'yı da çevreleyen en büyük üçüncü adadır. Adalarda toplam 26.000 kişi yaşamaktadır ve nüfus yoğunluğu 15/km²dir. Adalar, Orkney'nin yaklaşık 50 mil (80 kilometre) kuzeydoğusunda, İskoçya anakarasından 110 mil (170 km) ve Norveç'in 140 mil (220 km) batısındadır. Batıda Atlas Okyanusu ile doğuda Kuzey Denizi arasındaki sınırın bir parçasıdırlar. Toplam alanları 566 milkare (1.466 km2)’dir, ve nüfusları 2019'da 22.920'ye ulaşmıştır. Adalar, İskoç Parlamentosu'nun Shetland bölgesini oluşturur. Yerel yönetim, Shetland Adaları Konseyi, İskoçya'nın 32 konsey alanından biridir. Adaların idarî merkezi, en büyük yerleşim yeri ve tek kasabası, 1708'den beri Shetland'ın başkenti Lerwick'tir. 1708'den önce başkent Scalloway'dı. Takımadalar okyanus iklimine, karmaşık jeolojiye, engebeli kıyı şeridine ve birçok alçak, engebeli tepeye sahiptir. "Mainland" olarak bilinen en büyük ada 373 milkare (967 km2)lik alana sahiptir, ve Britanya Adaları'ndaki beşinci büyük adadır. Shetland'daki 16 yerleşimi olan adadan biridir. Yerel yaşam biçimi, Up Helly Aa ateş festivalleri ve özellikle geleneksel keman stili olmak üzere güçlü müzik geleneği de dâhil olmak üzere adaların İskandinav mirasını yansıtır. Adalardaki yer adlarının neredeyse tamamı İskandinav kökenlidir. Adalar, genellikle İskoç dilinin belirgin Shetland lehçesinde yazan çeşitli nesir yazarları ve şairler yetiştirmiştir. Adalardaki birçok alan, bir dizi önemli deniz kuşu yuvalama alanı da dâhil olmak üzere yerel fauna ve florayı korumak için ayrılmıştır. Shetland midillisi ve Shetland Çoban Köpeği, iyi bilinen iki Shetland hayvan türüdür. Yerel cinslere sahip diğer hayvanlar arasında Shetland koyunu, inek, kaz ve ördek bulunur. Shetland domuzu veya grice, yaklaşık 1930'dan beri nesli tükenmiştir. Coğrafya ve jeoloji Shetland, Büyük Britanya'nın yaklaşık 106 mil (170 kilometre) kuzeyinde ve Norveç'in Bergen şehrinin 143 mil (230 km) batısındadır. 567 milkare (1.468 km2) alanı kaplar ve 1.679 mil (2.702 km) uzunluğunda kıyı şeridi vardır. Başkent ve en büyük yerleşim yeri olan Lerwick'in nüfusu 6.958'dir ve takımadaların 22.920 kişilik toplam nüfusunun yaklaşık yarısı kasabanın 10 mil (16 km) yakınında yaşamaktadır. 1708'e kadar başkent olan batı kıyısındaki Scalloway'in nüfusu 1.000'den azdır. Yaklaşık 100 adadan sadece 16'sında yerleşim vardır. Grubun ana adası Mainland'dir. Bir sonraki en büyük adalar kuzeyde bulunan Yell, Unst ve Fetlar ile doğuda bulunan Bressay ve Whalsay'dır. Mainland'in batısındaki daha küçük adalar ise Doğu ve Batı Burra, Muckle Roe, Papa Stour, Trondra ve Vaila'dır. Diğer yerleşimli adalar, Walls'un 17 mil (28 km) batısındaki Foula, Sumburgh Head'in 24 mil (38 km) güneybatısındaki Fair Adası ve doğudaki Out Skerries'dir. İnsansız adalar arasında, Demir Çağı'na ait en iyi korunmuş broş (yuvarlak kule) örneği olan Mousa Broch'uyla bilinen Mousa; 1955'ten beri ulusal doğa rezervi olan Bressay'ın doğusundaki Noss; Birleşik Krallık'taki en büyük aktif tombolo ile Anakara'ya bağlanan St Ninian'nın Adası ve Britanya Adaları'nın en kuzey noktası olan Out Stack yer alır. Shetland'ın konumu, bu tür kayıtların birçoğunu sağladığı anlamına gelir: Muness, Birleşik Krallık'taki en kuzeydeki kale ve Skaw en kuzeydeki yerleşim yeridir. Shetland'ın jeolojisi karmaşıktır ve çok sayıda fay ve kıvrım ekseni vardır. Bu adalar Kaledonya orojenezi'nin kuzey karakoludur ve İskoç anakarasındaki eşdeğerlerine benzer geçmişlere sahip Lewisian, Dalradyan ve Moine metamorfik kayaçlarının çıkıntıları vardır. Ayrıca Eski Kırmızı Kumtaşı yatakları ve granit sokulumları da vardır. En belirgin özellik, ultrabazik peridotit ve gabrodan oluşan Iapetus Okyanusu tabanının bir kalıntısı olan Unst ve Fetlar'daki ofiyolittir. Shetland ekonomisinin büyük kısmı çevre denizlerdeki petrol taşıyan tortulara bağlıdır. Jeolojik kanıtlar, MÖ 6100 civarında Storegga Heyelanının neden olduğu bir tsunaminin Shetland'ı ve Norveç'in batı kıyılarını vurduğunu ve modern nüfusun yoğun olduğu körfezlerde 25 metre (82 ft) kadar yükseklikte bir dalga yaratmış olabileceğini göstermektedir. İklim Shetland, yaz sıcaklıklarında ortalamanın biraz üzerinde uzun ama serin kışlar ve kısa sıcak yazlar ile subpolara sınır olan okyanus ılıman deniz iklimi (Köppen: Cfb) vardır. Çevredeki denizlerin etkisi nedeniyle tüm yıl iklim ılımlıdır. Ocak ve Şubat aylarında ortalama gece düşük sıcaklıkları 1 °C (34 °F)'nin biraz üzerinde ve Temmuz ve Ağustos aylarında ortalama gündüz yüksek sıcaklıkları 14 °C (57 °F)'ye yakındır. Kayıtlardaki en yüksek sıcaklık 6 Ağustos 1910'da Sumburgh Head'de 27,8 °C (82,0 °F) ve en düşük sıcaklıksa 1952 ve 1959 Ocak aylarında -8,9 °C (16,0 °F) idi. Don olmayan dönem üç ay kadar kısa olabilir. Buna karşılık, benzer enlemlerdeki yakın İskandinavya'nın iç kesimleri yaz ve kış arasında büyük sıcaklık farkları yaşar. Düzenli Temmuz günlerinin ortalama en yüksekleri Lerwick'in tüm zamanların rekor sıcaklığı olan 23 °C (73 °F) ile karşılaştırılabilir, bu ise Atlantik Okyanusu'nun ılıklaştırıcı etkisini daha da gösterir. Buna karşılık, kışlar yakınlardaki kıtasal alanlarda beklenenden çok daha ılıktır, hatta çok daha güneydeki İngiltere ve Galler'in birçok yerindeki kış sıcaklıklarına bile karşılaştırılabilir. Ekonomi Günümüzde Shetland'daki ana gelir kaynakları tarım, su ürünleri yetiştiriciliği, balıkçılık, yenilenebilir enerji, petrol endüstrisi (ham petrol ve doğalgaz üretimi), yaratıcı endüstriler ve turizmdir. Unst'ta ayrıca SaxaVord uzay üssü (önceki adıyla Shetland Uzay Merkezi) adlı bir roket fırlatma sahası da vardır. Şubat 2021 tarihli bir haberde, Almanya'dan bir roket üreticisi olan HyImpulse Technologies'in, 2023'te başlayarak Uzay Limanı'ndan hidrojenle çalışan uzay aracı fırlatmayı planladığı belirtiliyordu. Uzay Merkezi, bir önceki ay Konsey'e "uydu fırlatma tesisi ve ilgili altyapı" için planlar sunmuştu. Şubat 2021 itibarıyla Promote Shetland Web sitesindeki bilgiler, "Shetland'ın birçok İskoç adasından daha az turizme bağımlı olduğunu" ve petrolün ekonominin önemli bir sektörü olduğunu belirtti. "Yavaş yavaş petrolden temiz yenilenebilir enerjiye geçisüreci ... temiz hidrojen üretimi" de vurgulandı. Balıkçılık birincil sektör olmaya devam etti ve büyümesi bekleniyordu. Balıkçılık Balıkçılık bugün adaların ekonomisinin merkezindedir ve 2009'da toplam av 75.767 ton (83.519 ton) olup, değeri 73,2 milyon £'un üzerindeydi. Atlantik Uskumrusu, ağırlık ve değer açısından Shetland'daki avın yarısından fazlasını oluşturur ve önemli miktarda mezgit, morina, ringa balığı, bakalyaro, fener balığı ve kabuklu deniz ürünleri avlanır. Ekim 2020'de yayınlanan bir raporda bu sektörün geleceği konusunda iyimserlik hakimdi: "Lerwick ve Scalloway'deki yeni balık pazarları ve Yell'deki su ürünleri yetiştiriciliği hizmetlerini genişletme planlarıyla Shetland, en büyük endüstrisinde daha fazla büyümeye hazırlanıyor". Şubat 2021 itibarıyla Promote Shetland web sitesinde, "Shetland'da İngiltere, Galler ve Kuzey İrlanda'nın toplamından daha fazla balık çıkarıldığı", "Shetland'ın yılda 40.000 ton somon avlandığı yaptığı, bunun da 180 milyon sterlin değerinde olduğu" ve "Shetland'da 6.500 ton midye yetiştirildiği, bunun da toplam İskoç üretiminin yüzde 80'inden fazlası olduğu" belirtilmişti. Enerji ve fosil yakıtlar Petrol ve gaz ilk olarak 1978'de Sullom Voe'yede çıkarıldı ve burası daha sonra Avrupa'nın en büyük terminallerinden biri oldu. Petrol vergileri, kamu sektörünün sosyal refah, sanat, spor, çevresel önlemler ve finansal kalkınmaya yaptığı harcamaları artırdı. Adaların iş gücünün dörtte üçü hizmet sektöründe istihdam edilir ve Shetland Adaları Konseyi tek başına 2003'te üretimin %27,9'unu oluşturmuştur. Shetland'ın petrol gelirlerine erişimi, çok çeşitli yerel programları finanse eden Shetland Charitable Trust'ı finanse etti. Fonun 2011'deki bakiyesi 217 milyon sterlindi, yani kişi başına yaklaşık 9.500 sterlindi. Ocak 2007'de Shetland Adaları Konseyi, 200 türbinli rüzgar santrali ve deniz altı kablosu olan Viking Rüzgar Santrali için Scottish and Southern Energy ile ortaklık anlaşması imzaladı. Bu yenilenebilir enerji projesi yaklaşık 600 megavat üretecek ve Shetland ekonomisine yılda yaklaşık 20 milyon sterlin katkıda bulunacaktır. Plan, adalarda özellikle geliştirmenin beklenen görsel etkisinden kaynaklanan önemli bir muhalefetle karşılaştı. Unst'taki PURE projesi, rüzgar enerjisi ve yakıt hücrelerinin kombinasyonunu kullanarak rüzgar-hidrojen sistemi oluşturan bir araştırma merkezidir. Proje, yerel topluluğun kalkınma vakfı olan Unst Ortaklığı tarafından yürütülmektedir. Ulaşım Adalar arasındaki ulaşım esasen feribotla sağlanır ve Shetland Adaları Konseyi çeşitli adalar arası seferleri yürütür Shetland'a ayrıca Lerwick'ten İskoçya anakarasındaki Aberdeen'e iç hat bağlantısı da sağlanır. Yaklaşık 12 saat süren bu sefer NorthLink Ferries tarafından düzenlenir. Bazı servisler Kirkwall, Orkney'e de uğrar, bu ise Aberdeen ile Lerwick arasındaki seyahat süresini 2 saat artırır. Özellikle Bressay ve Whalsay adalarının bir kısmına karayolu tünelleri yapılması planlanmaktadır ancak anakara hükûmetini bu projelerin finansmanı konusunda ikna etmek zordur. Shetland'ın ana havalimanı olan Sumburgh Havaalanı, Lerwick'in 40 kilometre (25 mi) güneyinde, Sumburgh Head'e yakın bir konumdadır. Loganair, Kirkwall, Aberdeen, Inverness, Glasgow ve Edinburgh olmak üzere İskoçya'nın diğer bölgelerine günde on defaya kadar uçuş gerçekleştirir. Lerwick/Tingwall Havalimanı, Lerwick'in 11 kilometre (6,8 mi)(6,8 mil) batısındadır. Shetland Adaları Konseyi ortaklığıyla Directflight tarafından işletilen bu hat, Shetland Anakarası'ndan Fair Adası ve Foula'ya adalar arası uçuşlar gerçekleştirir. Scatsta Havaalanı, Aberdeen'den petrol sahası işçilerini taşımak için sık sık charter uçuşlarına imkan veren Sullom Voe yakınlarındaki bir havaalanıydı. Havaalanı 30 Haziran 2020'de kapanmıştır. Mainland, Trondra, Burra, Unst ve Yell'de toplu taşıma otobüsleri işletilir ve Bressay ve Fetlar'da planlı telefonla-yolla hizmetleri mevcuttur. Otobüsler ayrıca Foula, Papa Stour ve Whalsay'a giden feribotlarla da bağlantılıdır. Takımadalar rüzgar ve gelgite açıktır ve çok sayıda batık gemi alanı bulunmaktadır. Deniz fenerleri çeşitli yerlerde seyir yardımcısı olarak konumlandırılmıştır. Yaban Hayatı Shetland'da Hermaness ve Noss deniz kuşu kolonileri ile Hamar'daki Keen'de yılan gibi kıvrılan bitki örtüsünü korumak için üç ulusal doğa rezervi vardır. Fair Adası, Papa Stour, Fetlar, Noss ve Foula'nın kara yüzeylerinin %66'sını veya daha fazlasını kaplayan 81 Özel Bilimsel İlgi Alanı daha vardır. Anakarada 45 ayrı alan vardır. Flora Shetland'daki manzara, koyun otlatılmasıyla belirgindir ve zorlu koşullar toplam bitki türünün sayısını yaklaşık 400 ile sınırlamıştır. Yerli ağaçlar, örneğin rowan ve yengeç elması yalnızca uçurumlar ve göl adaları gibi birkaç izole yerdedir. Bitki örtüsüne Arktik-alp bitkileri, kır çiçekleri, yosun ve liken hakimdir. Scilla verna, plantago coronopus, ligusticum scoticum, rhodiola rosea ve deniz karanfili özellikle korunaklı yerlerde boldur. Shetland fare kulağı (Cerastium nigrescens), yalnızca Shetland'da bulunan endemik çiçekli bir bitkidir. İlk kez 1837'de botanikçi Thomas Edmondston tarafından kaydedilmiştir. On dokuzuncu yüzyılda başka iki yerden bildirilmesine rağmen, şu anda yalnızca Unst adasındaki iki kıvrımlı tepede yetişir. Ulusal düzeyde az bulunan mertensia birkaç adada vardır ve Britanya Kırmızı Listesindeki briyofit Thamnobryum alopecurum da kaydedilmiştir. Listelenen deniz yosunları şunlardır: Polysiphonia fibrillosa (Dillwyn) Sprengel ve Polysiphonia atlantica Kapraun ve J.Norris, Polysiphonia brodiaei (Dillwyn) Sprengel, Polysiphonia elongata (Hudson) Sprengel, Polysiphonia elongella, Harvey. Shetland Maymun çiçeği, Shetland'a özgüdür ve 19. yüzyılda Shetland'a tanıtılan Maymun çiçeğinin (mimulus guttatus) mutasyonudur. Notlar Kaynakça Genel kaynakça