Hjaltlandseyjar

Hjaltlandseyjar eða Hjaltland (skoska, enska: Shetland, áður Zetland; gelíska: Sealtainn) eru eyjaklasi í Norður-Atlantshafi, milli Færeyja, Noregs og Skotlands. Eyjarnar eru eitt af 32 sveitarfélögum Skotlands. Eyjaklasinn liggur um það bil 80 km norðaustan við Orkneyjar, 170 km frá meginlandi Skotlands og 300 km vestan við Noreg. Hjaltlandseyjar mynda skil milli Norður-Atlantshafs og Norðursjávar. Þær eru 1.466 km² að stærð en íbúarnir voru 23.190 árið 2024. Höfuðstaður Hjaltlandseyja heitir Leirvík (Lerwick) og hefur gegnt því hlutverki frá árinu 1708. Fyrrum höfuðstaður Hjaltlandseyja er Skálavogur (Scalloway). Stærsta eyjan í klasanum heitir Meginland (Mainland) og er 967 km² að stærð. Hún er þriðja stærsta eyja Skotlands og fimmta stærsta eyja Bretlandseyja. Byggð er í 15 eyjum til viðbótar. Veðurfar og landslag einkennist af úthafsloftslagi, flókinni jarðfræði, klettaströndum og lágum hólum. Sögu manna á Hjaltlandseyjum má rekja til miðsteinaldar. Snemma á miðöldum gætti mikilla norrænna áhrifa á eyjunum sem voru hluti af ríki Noregskonunga. Eyjarnar komust undir stjórn Skota á 15. öld. Þegar Skotland gekk í samband við England árið 1707 hnignaði viðskiptum við Norður-Evrópu. Fiskveiðar eru mikilvæg atvinnugrein enn í dag. Á áttunda áratug 20. aldar fannst olía í Norðursjó sem hefur eflt efnahag eyjanna mikið. Norrænn og skoskur menningararfur Hjaltlandseyja endurspeglast í lífinu þar. Hátíðin Up Helly Aa er haldin árlega. Þar er einnig mikil tónlistarhefð, en fiðlan er einkennandi fyrir eyjarnar. Margir rithöfundar og skáld eru frá Hjaltlandseyjum og þónokkrir skrifa á hjaltlenskri mállýsku skosku. Mörg náttúruverndarsvæði eru á eyjunum til að varðveita einstakt plöntu- og dýralíf. Hjaltlenski smáhesturinn og hjaltlenski fjárhundurinn eru fræg húsdýrakyn frá eyjunum. Kjörorð eyjanna er „Með lögum skal land byggja“ en það má rekja til Frostaþingslaga í Noregi. Landfræði Hjaltlandseyjar liggja um það bil 170 km norðan við skoska meginlandið. Eyjaklasinn þekur 1.469 ferkílómetra, en ströndin er 2.702 km löng. Íbúar Leirvíkur, sem er stærsta byggðin og höfuðstaðurinn, eru um það bil 7.500. Rúmur helmingur allra Hjaltlendinga á heima innan við 16 km frá Leirvík. Skálavogur á vesturströndinni var höfuðstaður eyjanna til ársins 1708 en íbúar þar eru tæplega þúsund. Einungis 16 af 100 Hjaltlandseyjum eru byggðar. Stærsta eyjan í eyjaklasanum kallast Meginland. Þar á eftir koma (í röð eftir stærð) Gjall (Yell), Únst (Unst) og Fetlar til norðurs; og Breiðey (Bressay) og Hvalsey (Whalsay) til austurs. Austur-Barrey og Vestur-Barrey, Rauðey mikla (Muckle Roe), Papey stóra (Papa Stour), Trondra og Valey (Vaila) eru allt smærri eyjar til vesturs. Hinar byggðu eyjarnar eru Fugley (Foula) í vestri og Friðarey (Fair Isle) í suðvestri, ásamt Útskerjum til austurs. Landafræði Hjaltlandseyja er flókin, en mikið er um misgengi og brot. Helsta bergtegundin er myndbreytt berg sem svipar til bergsins á meginlandi Skotlands. Setberg, svo sem sandsteinn, finnst í einhverjum mæli, ásamt graníti. Efnahagur Hjaltlandseyja snýst að miklu leyti um olíulindir í sjónum umhverfis þær. Jarðfræðileg ummerki sýna að flóðbylgja hefur skollið á eyjarnar og austurströnd Skotlands um það bil 6100 f.Kr. Bylgjan var allt að 25 metra há í grennstu vogunum. Hæsti punktur Hjaltlandseyja er Ronas Hill sem liggur 450 m yfir sjávarmáli. Á Pleistósen voru eyjarnar þaktar jökli. Loftslag Ríkjandi veðurfar í Hjaltlandseyjum er úthafsloftslag. Vetrarnir eru svalir og sumrin stutt og mild. Hafið í kringum eyjarnar hefur temprandi áhrif á loftslagið. Í janúar og febrúar er lágmarkshitastig rúmlega 1 °C á næturnar, en á daginn er hágmarkshitastig tæplega 14 °C að jafnaði í júlí og ágúst. Mesti hiti sem hefur mælst í eyjunum var 28 °C 6. ágúst 1910, en sá lægsti var –8,9 °C í janúar 1952 og 1959. Frostleysi nær stundum aðeins þremur mánuðum. Til samanburðar er hitinn mun breytilegri á nærliggjandi upplandssvæðum í Skandinavíu, sem sýnir temprandi áhrif Atlantshafsins. Vetur eru mun mildari en á meginlandi Evrópu og eru sambærilegir vetrum í Englandi. Veðurfarið einkennist af vindi og skýjum. Úrkoman er að minnsta kosti 2 mm 250 daga á ári. Meðalúrkoman er 1,003 mm á ári en mest rignir í nóvember og desember. Á Hjaltlandseyjum snjóar eingöngu frá nóvember til febrúar, en snjórinn bráðnar yfirleitt innan sólarhrings. Þoka er algeng á sumrin enda hafið kælir mildar sunnanáttir. Vegna norðlægrar legu eyjanna sjást norðurljós stundum á heiðskírum vetrarnóttum. Á sumrin er næturbjart. Saga Forsaga Á nýsteinöld tíðkaðist að hlaða hús úr steini á skóglausum eyjum eins og Hjaltlandseyjum. Því er mikið um fornleifar í eyjunum, en mannvistarleifar finnast á 5.000 stöðum. Sorphaugur í Vesturvogi (Wester Voe) á suðurströnd Meginlands er elsta merkið um byggð, en hann er talin vera frá 4320–4030 f.Kr. Í bænum Scord of Brouster í Vogum (Walls) hafa fundist mannvistarleifar frá 3400 f.Kr. Leirbrot sem fundust við Jarlshof á Meginlandi eru til merkis um byggð á nýsteinöld, en aðalbyggðin þar er frá bronsöld. Á járnöld voru hringlaga borgvírki (e. brochs) reist á eyjunum, en deilt er um upphaf og tilgang þeirra. Á seinni hluta járnaldar voru íbúar Norðureyja (Orkneyja og Hjaltlandseyja) sennilega Piktar, en fáar heimildir eru til um þá. Landnám Norðmanna Á 8. og 9. öld settust víkingar frá Skandinavíu að í eyjunum. Óljóst er hvað varð um frumbyggjana. Flestir nútíma Hjaltlendingar geta rakið móðurætt og föðurætt í jöfnum mæli til norrænna manna. Víkingar notuðu eyjarnar sem bækistöð fyrir ránsferðir til Noregs og stranda meginlands Skotlands. Til að bregðast við því lagði Haraldur hárfagri Norðureyjar undir sig árið 875. Rögnvaldur Eysteinsson fékk Orkneyjar og Hjaltlandseyjar sem jarlsdæmi frá Haraldi, sem bætur fyrir dauða sonar síns í bardaga í Skotlandi. Seinna fól hann bróður sínum, Sigurði Eysteinssyni, jarlsdæmið. Hjaltlandseyjar tóku kristni seint á 10. öld. Ólafur Tryggvason konungur boðaði Sigurð digra til sín og skipaði honum til að láta skíra sig og alla þegna sína. Frá um það bil 1100 voru Eyjajarlar trúnaðarmenn bæði norsku og skosku krúnunnar vegna landareigna sinna á Katanesi. Árið 1194, þegar Haraldur Maddaðarson var jarl Orkneyja og Hjaltlandseyja, var gerð uppreisn gegn Sverrir Sigurðssyni Noregskonungi. Uppreisnarmennirnir sigldu til Noregs, en voru sigraðir í orrustunni um Florvåg nálægt Bergen. Eftir þetta lagði Sverrir Sigurðsson eyjarnar undir beina stjórn Noregskonungs, sem stóð í tæplega tvær aldir. Vaxandi áhrif Skota Frá miðri 13. öld sóttust skoskir konungar í auknum mæli eftir að leggja undir sig eyjarnar sem lágu í kringum meginlandið. Alexander 2. hóf framtakið af alvöru, en sonur hans, Alexander 3., hélt því áfram eftir dauða hans. Þetta leiddi til þess að Hákon gamli réðist inn í eyjarnar. Floti hans kom saman í Breiðeyjarsundi og sigldi svo til Skotlands. Eftir orrustuna um Largs, sem lauk með pattstöðu, hörfaði Hákon til Orkneyja. Hann dó þar í desember 1263. Eftir andlát Hákons hættu Norðmenn við frekara landnám á Skotlandi. Suðureyjar og Mön gengu til konungsríkisins Skotlands árið 1266 við gerð Perth-sáttmálans. Skotar viðurkenndu þá yfirráð Norðmanna yfir Orkneyjum og Hjaltlandseyjum. Sameining við Skotland Þótt Orkneyjar og Hjaltlandseyjar hafi verið undir stjórn Norðmanna á 14. öld fóru áhrif Skota vaxandi. Jón Haraldsson, sem var drepinn í Thurso árið 1231, var síðasti norræni jarlinn. Eftir það komu jarlarnir frá skosku aðalsættunum Angus og St Clair. Við dauða Hákonar 6. árið 1380 sameinaðist Noregur Danmörku og áhugi norsk-danska konungsins á eyjunum dvínaði. Árið 1469 veðsetti Kristján 1. Danakonungur eyjarnar sem tryggingu fyrir greiðslu heimanmundar fyrir dóttur sína Margréti, sem trúlofaðist Jakobi 3. Skotakonungi. Þar sem heimanmundurinn var aldrei greiddur út, tók skosku krúnan veðið varanlega yfir. Árið 1470 vék Vilhjálmur Sinclair, 1. jarl af Katanesi fyrir Jakobi 3. og ári seinna voru eyjarnar lagðar undir skosku krúnuna. Þetta var staðfest með lögum á skoska þinginu árið 1472. Frá 15. öld skiptu Hjaltlendingar við kaupmenn frá Hansasambandinu. Kaupmennirnir keyptu skipsfarma af saltfiski, ull og smjöri; og fluttu inn salt, dúka, bjór og aðrar vörur. Seinni hluti 16. aldar og fyrri hluti 17. aldar einkenndust af stjórn einræðisherrans Róberts Stewart jarls og Patricks sonar hans. María Skotadrottning, hálfsystir Róberts, veitti honum eyjarnar. Sonur Róberts sá um byggingu Skálavogskastala, en eftir að hann var fangelsaður árið 1609 lagði krúnan Orkneyjar og Hjaltlandseyjar aftur undir sig. Árið 1643 veitti Karl 1. Englandskonungur Vilhjálmi Douglas, 7. jarl af Morton eyjarnar. Morton-ættin hélt eyjunum öðru hvoru til ársins 1766 þegar Jakob Douglas, 14. jarl af Morton seldi eyjarnar til Laurence Dundas. 18. og 19. öld Viðskipti við norðurþýskar borgir stóðu til ársins 1707, þegar sambandslögin um sameiningu Skotlands og Englands voru samþykkt. Hár tollur á salti hindraði verslun þýskra kaupmanna við Hjaltlendinga. Í kjölfarið varð efnahagskreppa því heimamenn voru ekki eins færir í að versla með saltaðan fisk. Samt sem áður byrjuðu nokkrir hjaltlenskir kaupmenn að gera út skip til að flytja fisk til meginlands Evrópu. Þetta hafði neikvæð áhrif á sjálfstæða bændur í eyjunum þar sem þeir voru neyddir til að veiða fyrir þessa kaupmenn. Bólusótt gekk yfir eyjarnar á 17. og 18. öld líkt og annars staðar í Evrópu. Heilsa hjaltlendinga batnaði til muna við tilkomu bólusetninga árið 1800. Kartöfluplágan 1846 hafði mjög slæm áhrif á eyjarnar. Ríkisstjórnin bjó til sértaka áætlun til að stuðla að efnahaglegum uppgangi eyjanna undir forystu Roberts Craigie kapteins í Breska sjóhernum. Hann dvaldi í Leirvík árið 1847–1852 og bætti vegakerfi eyjanna mikið. Íbúafjöldi eyjanna varð mestur 31.670 árið 1861. Stjórn Breta eyjunum varð mörgum eyjamönnum dýrkeypt. Breski sjóherinn sóttist eftir siglingafærni Hjaltlendinga, en 3.000 manns frá eyjunum gegndu herþjónustu í Napóleonsstyrjöldunum. Mikið var um að menn væru neyddir um borð. Á þessum tíma voru 120 menn teknir frá Fetlum en aðeins 20 þeirra sneru aftur heim. Fyrir lok 19. aldar voru 90% allra jarða á Hjaltlandseyjum komnar í eigu 32 einstaklinga, og á árunum 1861 til 1881 fluttu rúmlega 8.000 Hjaltlendingar burt. Þegar ný lög um smábændur voru samþykkt árið 1886 frelsaði frjálslyndi forsætisráðherrann William Gladstone smábændur undan stjórn landeigenda. Lögin gerðu að verkum að smábændur, sem áður voru leiguliðar, gátu keypt og nytjað jörðina sem þeir bjuggu á fyrir landbúnað. Hollendingar komu síldarævintýri af stað í eyjunum upp úr 1880, en því lauk á þriðja áratug 20. aldar þegar síldarstofninn dróst saman. Framleiðslan náði hámarki árið 1905 þegar yfir milljón tunnur voru framleiddar og þar af 700.000 fluttar út. 20. öld Í fyrri heimsstyrjöld gengu margir Hjaltlendingar í herinn; 3.000 í sjóherinn og 1.500 til viðbótar í varalið með aðstöðu í eyjunum. Yfir 500 Hjaltlendingar létust í stríðinu, hlutfallslega fleiri en annars staðar í Bretlandi. Á þriðja og fjórða áratugnum fluttu fleiri Hjaltlendingar burt í nokkrum bylgjum. Í síðari heimsstyrjöldin seinni var norskt sjólið sem nefndist „Shetland bus“ sett upp í eyjunum haustið 1940 til að sinna erindum við Noregsstrendur. Um það bil 30 fiskiskip voru notuð af norskum flóttamönnum til að flytja njósnara, uppreisnarmenn og birgðir yfir Norðursjó. Liðið sigldi fleiri en 200 ferðir, en einn Norðmaður, Leif Larsen, fór 52 ferðir einsamall. Olíulindir sem uppgötvuðust á seinni hluta 20. aldar í sjónum austan og vestan við Hjaltlandseyjar hafa skilað miklum tekjum fyrir eyjamenn. Eitt stærsta olíusvæðið í Evrópu, Austur-Hjaltlandsgrunn, er við eyjarnar. Vegna þess og tengslanna við Noreg kom fámenn heimastjórnarhreyfing upp árið 1978, sem leit til Manar og Færeyja sem fyrirmynda. Árið 1961 voru Hjaltlendingar 17.814 talsins. Efnahagslíf Helstu tekjulindir Hjaltlandseyja í dag eru landbúnaður, fiskeldi, endurnýjanleg orka, olíuiðnaður, skapandi iðnaður og ferðaþjónusta. Fiskveiðar Fiskveiðar eru enn í dag mikilvægur liður í efnahagslífi Hjaltlendinga. Heildaraflinn var 75.767 tonn árið 2009, að verðmæti 73,2 milljón punda. Helmingur af aflanum eftir þyngd og verðmæti er makríll. Einnig er veitt töluvert af ýsu, þorski, síld, lýsu, skötusel og skelfiski. Olíuiðnaður Olía og jarðgas voru fyrst flutt á land við Sullom Voe árið 1978, en það er ein stærsta olíuhöfnin í Evrópu í dag. Tekjur af olíuiðnaðnum hafa skilað auknum fjárveitingum til velferðar, listar, íþrótta, umhverfisverndar og efnahagslegrar þróunar. Þrír af hverjum fjórum Hjaltlendingum vinna í þjónustugeiranum. Sveitarfélagið stóð undir 27,9% af framleiðslu eyjanna árið 2003. Árið 2007 var skrifað undir samning við Scottish and Southern Energy um að byggja upp vindmyllugarð með 200 túrbínum og sæstreng. Áætlað er að vindmyllugarðurinn muni framleiða 600 megavött af rafmagni á ári. Áformin mættu töluverðri andstöðu í eyjunum, aðallega vegna hættu á skertu útsýni yfir hafið. Lokið var við fyrsta hluta Viking Wind Farm árið 2024. Landbúnaður og vefnaðariðnaður Helsta húsdýrið í Hjaltlandeyjum er hjaltlenska kindin sem er með óvenju mjúka ull. Prjón er mikilvægur liður í efnahags- og menningarlífi eyjanna og er Fair Isle-mynstrið vel þekkt. Misnotkun á orðinu „Shetland“ af framleiðendum sem ekki eru með aðstöðu í eyjunum ógnar iðnaðinum. Hjáleigur á smábýlum eru enn þá algengar, en rekstur þeirra er talin mikilvæg hefð og tekjulind. Hafrar og bygg eru ræktuð í eyjunum, en hvassviðri hindra ræktun margra nytjaplantna. Fjölmiðlar Eitt vikulegt dagblað, The Shetland Times, er gefið út á Hjaltlandseyjum. Vefmiðillinn Shetland News þjónar íbúum eyjanna. Tvær útvarpsstöðvar eru sendar út frá eyjunum: BBC Radio Shetland og SIBC. Ferðamennska Hjaltlandseyjar eru vinsæll viðkomustaður fyrir skemmtiferðaskip, en 26.000 farþegar komu til Leirvíkurhafnar árið 2006. Mikill vöxtur hefur verið í geiranum, en farþegar voru 107.000 árið 2019. Helsta aðdráttaaflið fyrir ferðamenn eru óspillt náttúra og menningin. Samgöngur Aðalferðamátinn milli eyja er ferja, en sveitarfélagið rekur reglulegar siglingar. Ferjusambönd eru einnig milli Leirvíkur og Aberdeen á skoska meginlandinu. Siglingin tekur um það bil 12 tíma og er rekin af NorthLink Ferries. Á ákveðnum siglingum er komið við í Kirkjuvogi (Kirkwall) í Orkneyjum, sem lengir ferðatímann um tvo tíma. Áform eru uppi um gangnatengingar milli eyjanna, einkum milli Breiðeyjar og Hvalseyjar, en skortur er á fjárveitingum til slíkra verkefna. Sumburgh-flugvöllur er aðalflugvöllurinn á Hjaltlandseyjum. Hann er um það bil 40 km sunnan við Leirvík. Loganair flýgur þaðan til áfangastaða í Skotlandi allt að 10 sinnum á dag. Helstu áfangastaðir eru Kirkjuvogur, Aberdeen, Inverness, Glasgow og Edinborg. Tingwall-flugvöllur er 11 km vestan við Leirvík. Þaðan er flogið til flestra byggðra eyja, en flugleiðirnar eru reknar í samstarfi við sveitarfélagið. Frá Scatsca-flugvelli við Sullom Voe er flogið reglulega til Aberdeen með fólk sem vinnur í olíuiðnaði. Strætisvagnar sjá um almenningssamgöngur á Meginlandi, Hvalsey, Barrey, Únst og Gjalli. Sjórinn umhverfis eyjaklasinn er víða hættulegur vegna hvassviðris og strauma; því hafa vitar verið settir upp á ýmsum stöðum. Tilvísanir