نیژنی نۆڤگۆرۆد

نیژنی نۆڤگۆرۆد بە شێوەیەکی ئاخاوتنی کورتکراوەتەوە بۆ نیژنی و لە ساڵی ١٩٣٢ تا ١٩٩٠ بە گۆرکی ناسراوە، شارە و ناوەندی کارگێڕی ئۆبلاستی نیژنی نۆڤگۆرۆد و ناوچەی فیدراڵی ڤۆڵگا لە ڕووسیا. شارەکە دەکەوێتە شوێنی یەکگرتنی ڕووبارەکانی ئۆکا و ڤۆڵگا لە ناوەڕاستی ڕووسیا، ژمارەی دانیشتووانەکەی زیاتر لە ١.٢ ملیۆن کەسە، و نزیکەی ١.٧ ملیۆن دانیشتووی ناوچەی شارستانی ھەیە. نیژنی نۆڤگۆرۆد شەشەم گەورەترین شاری ڕووسیایە، و دووەم پڕدانیشتووانترین شاری کەنار ڤۆڵگا و ناوچەی فیدراڵیی ڤۆڵگایە. شارەکە ٤٢٠ کیلۆمەتر (٢٦٠ میل) لە ڕۆژھەڵاتی مۆسکۆوە دوورە. ناوەندێکی گرنگی ئابووری، تەلارسازی، پەروەردەیی و کولتوورییە لە ڕووسیا و ناوچەی ئابووریی ڤۆڵگا-ڤیاتکا، و زۆربەی گەشتیاریی ڕووباریی ڕووسیا دابین دەکات. شارەکە لە ٤ی شوباتی ١٢٢١ لەلایەن شازادە جۆرج دووەمی ڤلادیمیر دامەزرا. لە ساڵی ١٦١٢، کوزما مینین و شازادە دیمیتری پۆژارسکی سوپایەکیان بۆ ڕزگارکردنی مۆسکۆ لە پۆڵەندییەکان و لیتوانییەکان ڕێکخست. لە ساڵی ١٨١٧، نیژنی نۆڤگۆرۆد بوو بە ناوەندێکی بازرگانی گەورەی ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا. لە ساڵی ١٨٩٦، لە ناوەندی بازرگانییەکە، پیشانگایەکی سەرانسەری ڕووسیا ڕێکخرا. لە ماوەی سەردەمی سۆڤیەتدا، شارەکە گۆڕدرا بۆ ناوەندێکی پیشەسازیی گرنگ، و بە گۆرکی ناسرا. بەتایبەتی، کارگەی ئۆتۆمبێلی گۆرکی لەم ماوەیەدا دروست کرا. لە دەوروبەری ئەم کاتەدا، نازناوی «دیترۆیتی ڕووسیا» بە شارەکە بەخشرا. ماوەیەکی کەم پێش ھەڵوەشاندنەوەی یەکێتیی سۆڤیەت، شارەکە جارێکی تر ناوی نراوەوە نیژنی نۆڤگۆرۆد. لە ساڵی ١٩٨٥، میترۆی نیژنی نۆڤگۆرۆد کرایەوە. لە ساڵی ٢٠١٦، ڤلادیمیر پوتین کارگەی نوێی ٧٠یەمین ساڵیادی سەرکەوتنی کردەوە، کە بەشێکە لە دەزگای بەرگریی ئاسمانی و بۆشاییی ئەلماز-ئانتێی. کرێملین – ناوەندی مێژوویی شارەکە – دەزگا سەرەکییەکانی حکوومەتی شارەکە و ناوچەی فیدراڵیی ڤۆڵگای تێدایە. ناوناوە بۆ دانیشتوویەکی نیژنی نۆڤگۆرۆد بریتییە لە нижегородец (nizhegorodets) بۆ پیاوان یان нижегородка (nizhegorodka) بۆ ژنان، کە بە ئینگلیزی بە «نیشێگۆڕۆدیان» دەردەبڕدرێت. «نۆڤگۆڕۆدیان» ناڕاستە، چونکە ئاماژەیە بۆ دانیشتوویەکی ڤێلیکی نۆڤگۆرۆد. نیژنی نۆڤگۆرۆد یەکێک بوو لە شارە میواندارەکانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨. مێژوو ناو لە بنەڕەتدا، ناوەکە تەنھا «نۆڤگۆرۆد» («شارۆچکەی نوێ») بوو، بەڵام بۆ جیاکردنەوەی لە نۆڤگۆرۆدی (ڤێلیکی نۆڤگۆرۆد)، کە کۆنتر و ناسراو بوو لە ڕۆژاوا، شارەکە بە گشتی بە «نۆڤگۆرۆدی زەوییە نزمەکان»، یان «شارۆچکەی نوێی خواروو» دەگوترا. شارەکە و زەوییەکانی دەوروبەری بە «خواروو» (nizhniy; нижний) ناودەبرێن، ھەرچەندە لە ڕاستیدا لە ڕووی بەرزییەوە لە ڤێلیکی نۆڤگۆرۆد بەرزترە، چونکە لە خوارووی ڕووباری شارە ڕووسییەکانی تری وەک مۆسکۆ، ڤلادیمیر و موڕۆم ھەڵکەوتووە. لە ساڵی ١٩٣٢–١٩٩٠، شارەکە بە گۆرکی (Горький, [ˈɡorʲkʲɪj]) دەناسرا. پێگەی شازادەکانی سەدەکانی ناوین شارەکە ڕەچەڵەکی خۆی دەگەڕێنێتەوە بۆ قەڵایەکی داریی ڕووسیی بچووک کە لەلایەن شازادەی گەورە یووری دووەمی ڤلادیمیر لە ساڵی ١٢٢١ لە بەیەکگەیشتنی دوو لە گرنگترین ڕووبارەکانی میرنشینەکەی، ڕووبارەکانی ڤۆڵگا و ئۆکا دامەزرا. تا دامەزراندنی کورمیش لەلایەن بۆریس کۆنستانتینۆڤیچ لە ساڵی ١٣٧٢، ڕۆژھەڵاتترین نیشتەجێبوونی ڕووسی بوو. بەڵام فراوانبوونی ڕووسیا بەرەو ڕۆژھەڵات دواکەوت تا گرتنی کازان لە ساڵی ١٥٥٢، کە دوای ئەوە قەڵای ڕووسیی ئالاتیر دامەزرا. بوونی سەربەخۆی قەڵا چەرخی ناوینەکە لەژێر ھەڕەشەی بەردەوامی ھێرشەکانی مۆردڤینەکاندا بوو؛ ھەوڵە گەورەکەی کە لەلایەن ھێزەکانی ژێر دەسەڵاتی پوورگاز لە نیسانی ١٢٢٩ ئەنجامدرا، تێکشکێندرا. دوای کۆچی دواییی یووری دووەم لە ٤ی ئاداری ١٢٣٨ لە جەنگی ڕووباری سیت، مەنگۆلەکان قەڵاکەیان داگیرکرد. دواتر وەک مۆڵگەیەکی سەرەکی بۆ پاراستنی سنوورەکان، قەڵای نیژنی نۆڤگۆرۆد سوودی لە خەندەقێکی سروشتی وەرگرت کە لەلایەن دوو ڕووبارەکەوە دروست ببوو. لەگەڵ مۆسکۆ و تڤێر، نیژنی نۆڤگۆرۆد لە ڕیزی ئەو چەند شارە نوێیە بوو کە لە کاتی ھێرشی مەنگۆلەکان بۆ سەر ڕووسیای کیێڤ بەھۆی بێبایەخییانەوە لە وێرانکاری ڕزگاریان بوو، بەڵام لە کاتی باڵادەستیی ئۆردوی زێڕیندا گەشەیان کرد و بوونە ناوەندی گەورە لە ژیانی ڕامیاریی ڕووسیادا. بە ڕەزامەندی خان، نیژنی نۆڤگۆرۆد لە ساڵی ١٢٦٤ خرایە سەر میرنشینی ڤلادیمیر-سوزدال. دوای ٨٦ ساڵ گرنگییەکەی زیاتر زیادی کرد کاتێک پێگەی میرنشینی بەھێزی سوزدال لە ساڵی ١٣٥٠ لە گۆڕۆدێتسەوە بۆ ئەوێ گواسترایەوە. دووکی گەورە دمیتری کۆنستانتینۆڤیچ (١٣٢٣–١٣٨٣) ھەوڵی دەدا پایتەختەکەی بکاتە ڕکابەرێکی شایستەی مۆسکۆ؛ ئەو قەڵایەکی بەردین و چەندین کڵێسای دروست کرد و پشتگیریی مێژوونووسانی دەکرد. کۆنترین دەستنووسی ماوەی «تۆماری سەرەکی» – «کۆدێکسی لاورێنتیان» – لەلایەن نازی ناوخۆیی لاورێنتیۆس لە ساڵی ١٣٧٧ بۆ ئەو نووسراوە. شاری قەڵا دوای لکاندنی شارەکە بە میرنشینی گەورەی مۆسکۆ لە ساڵی ١٣٩٢، شازادە ناوخۆیییەکان ناوی شویسکییان وەرگرت و لە مۆسکۆ نیشتەجێ بوون، کە لەوێ لە دادگا ناودار بوون و بۆ ماوەیەکی کەم لە کەسایەتیی ڤاسیلی یەکەمی مۆسکۆدا سەرکەوتن بۆ سەر تەخت. دوای ئەوەی لە ساڵی ١٤٠٨ لەلایەن سەرۆکی بەھێزی تاتارەکانی کریمیا ئیدیگۆوە سووتێنرا، نیژنی نۆڤگۆرۆد نۆژەنکرایەوە و مۆسکۆیییەکان بە پلەی یەکەم وەک قەڵایەکی گەورە لە جەنگەکانیاندا دژی تاتارەکانی کازان سەیریان دەکرد. کرێملینی گەورەی سوور، کە یەکێکە لە بەھێزترین و کۆنترین قەڵا پارێزراوەکان لە ڕووسیا، لە ساڵانی ١٥٠٨–١٥١١ لەژێر سەرپەرشتیی پیێترۆ فڕانچێسکۆ دروست کرا. قەڵاکە ئەوەندە بەھێز بوو کە بتوانێت لە بەرامبەر گەمارۆکانی تاتارەکان لە ساڵانی ١٥٢٠ و ١٥٣٦دا خۆڕاگر بێت. لە ساڵی ١٦١٢، ئەوەی پێی دەگوترا «میلیشیای نیشتمانی»، کە لەلایەن بازرگانێکی ناوخۆیی بە ناوی کوزما مینین کۆکرابووەوە و لەلایەن کنیاز دمیتری پۆژارسکی سەرکردایەتی دەکرا، ھێزە پۆڵەندییەکانی لە مۆسکۆ دەرکرد، بەمەش کۆتایی بە «سەردەمی ئاژاوەکان» ھێنا و دەسەڵاتی بنەماڵەی ڕۆمانۆڤی دامەزراند. گۆڕەپانی سەرەکی لەبەردەم کرێملین بە ناوی مینین و پۆژارسکی ناونراوە، ھەرچەندە لە ناوخۆدا تەنھا وەک «گۆڕەپانی مینین» دەناسرێت. پاشماوەکانی مینین لەناو قەڵاکەدا نێژراون. بۆ یادکردنەوەی ئەم ڕووداوانە، لە ٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٥، کۆپییەکی تەواوی پەیکەری گۆڕەپانی سووری مینین و پۆژارسکی لەبەردەم کڵێسای سانت جۆن باپتیست دانرا، کە پێدەچێت ئەو شوێنە بێت کە بانگەوازەکە بۆ خەڵک لێیەوە ڕاگەیەندراوە. لە ماوەی سەدەی دواتردا، شارەکە لە ڕووی بازرگانییەوە گەشەی کرد و لەلایەن سترۆگانۆڤەکانەوە، کە دەوڵەمەندترین خێزانی بازرگانی ڕووسیا بوون، وەک بنکەیەک بۆ کارەکانیان ھەڵبژێردرا. شێوازێکی تایبەتی تەلارسازیی ڕووسی و نیگارکێشانی ئایکۆن، کە بە «خوێندنگەی سترۆگانۆڤ» ناسراوە، لەوێ لە سەرەتای سەدەی ١٧ و ١٨دا گەشەی کرد. نیشانەی دەوڵەتیی مێژوویی نیژنی نۆڤگۆرۆد لە ساڵی ١٧٨١دا ئاسکێکی سوور بوو کە قۆچ و سمەکەی ڕەش بوو لەسەر کێڵگەیەکی سپی. نیشانەی دەوڵەتیی مۆدێرن لە ساڵی ٢٠٠٦ەوە ھەمان شتە، لەگەڵ شریتێکی مێدالیای لینین و تاجێکی زێڕین لە سەرەوە. ناوەندی بازرگانی لە ساڵی ١٨١٧، پیشانگای ماکاریێڤ، کە یەکێک بوو لە زیندووترین پیشانگاکانی جیھان، گواسترایەوە بۆ نیژنی نۆڤگۆرۆد و ساڵانە دەستی کرد بە ڕاکێشانی ملیۆنان سەردانکەر. تا ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەھەم، شارەکە بە توندی وەک پایتەختی بازرگانیی ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا جێگیر بوو. یەکەم ئامێری وەرگری ڕادیۆ لە جیھاندا لەلایەن ئەندازیار ئەلێکساندەر پۆپۆڤ و یەکەم تاوەری ھایپەربۆلۆید و داپۆشراوی تۆڕی لە جیھاندا لەلایەن ئەندازیار ڤلادیمیر شوخۆڤ لە پیشانگای پیشەسازی و ھونەریی سەرانسەری ڕووسیا لە نیژنی نۆڤگۆرۆد لە ساڵی ١٨٩٦ نمایش کران. بەپێی ئامارە فەرمییەکانی ڕووسیای قەیسەری، ژمارەی دانیشتووانی نیژنی نۆڤگۆرۆد تا ١٤ی کانوونی دووەمی ١٩١٣، ٩٧،٠٠٠ کەس بووە. گەورەترین پڕۆژەی پیشەسازی کارگەی ئاسنی سۆرمۆڤۆ بوو کە لە ڕێگەی ھێڵی ئاسنی تایبەتی کۆمپانیاکەوە بە وێستگەی شەمەندەفەری مۆسکۆڤسکی لە شاری خوارووی نیژنی نۆڤگۆرۆد بەسترابووەوە. وێستگەی شەمەندەفەری کازانزکی لە شاری سەروو بوو. پیشەسازییەکانی تریش وردە وردە گەشەیان کرد و تا سەرەتای سەدەی بیستەم، شارەکە ھەروەھا ناوەندێکی پیشەسازیی پلە یەک بوو. ھێنری فۆرد یارمەتی دروستکردنی کارگەیەکی گەورەی بارھەڵگر و تراکتۆری (GAZ) دا لە کۆتایییەکانی بیستەکانی سەدەی ڕابردوودا، بە ناردنی ئەندازیار و میکانیکەکان، لەوانە واڵتەر ڕویتەری سەرکردەی کرێکارانی داھاتوو. سەرچاوەکان دەروازەی ئەورووپا دەروازەی جوگرافیا دەروازەی ڕووسیا