Տերսի

Տերսի (թաթ.՝ Тирсә), գյուղ Թաթարստանի Հանրապետության Ագռիզ շրջանում։ Մունիցիպալ կազմավորման վարչական կենտրոնը՝ Տերսինսկի գյուղական բնակավայրն է։ Հիմնադրվել է Կազանի խանության օրոք, պատկանել է թաթար մուրզաներ Յաուշևին և հողատերեր Տևկելևին։ Բնակչությունը 2021 թվականի դրությամբ կազմել է 1597 մարդ։ Աշխարհագրություն Աշխարհագրական դիրքը Գտնվում է փշատերև-լայնատերև (խառը) անտառների գոտում՝ արևելյան Պրե-Կամա շրջանում՝ Ելաբուգա բարձրավանդակի հյուսիսարևելյան մասում՝ Չաժ գետի վրա։ Այն գտնվում է շրջանային կենտրոն Ագրիզ քաղաքից 25 կմ հարավ։ Բարձրությունը ծովի մակարդակից՝ 79 մ։ Կլիմա Կյոպպենի կլիմայական դասակարգման համաձայն՝ գյուղի կլիման դասակարգվում է որպես խոնավ ցամաքային կլիմա՝ տաք ամառներով։ Միջին ջերմաստիճանը 4.0°C է։ Տարեկան միջին տեղումները 645 մմ են։ Պատմություն Հիմնադրվել է Կազանի խանության օրոք։ 1560-ական թվականներից այն պատկանել է թաթար Մուրզա Յաուշևներին։ 1582 թվականի կանոնադրությամբ արքայազն Բաղիշ Յաուշևին տրամադրվեց ամբողջ Տերսա վոլոստը՝ Կամա գետի երկայնքով գտնվող գյուղերով։ Տերսա վոլոստում, որը 17-րդ դարի կեսերին բաղկացած էր հինգ գյուղից, մարդահամարի գրքում հաշվվում էր 28 «չուվաշ» և բոբիլ տնտեսություն։ Տերսա գյուղի հողային սեփականությունը, որը որպես ժառանգական կալվածք պատկանում էր ծառայողական մուրզաներ Իշմամետ Բաղիշևի որդուն և Կադիրմետ Դոսմամետևի որդուն, կազմում էր 750 դեսիատին վարելահող և անմշակ հող։ Գյուղը վոլոստի ամենամեծ բնակավայրն էր, որը գտնվում էր Կազանի շրջանի Զյուրեյ Դարուգայում, և ուներ 130 տղամարդ հոգուց բաղկացած թաթարական բնակչություն 40 տնային տնտեսություններում, իսկ «Կազանի գրավումից» առաջ՝ նույնիսկ ավելին։ Յաուշևների հայրենական իրավունքները պահպանվել են 1552 թվականից հետո՝ միապետին հավատարիմ ծառայության շնորհիվ, և, ամենայն հավանականությամբ, հիմնված էին «Կազանի գրավումից» առաջ եղած հայրենական համակարգերի ավանդույթների վրա։ 1733 թվականին գեներալ-մայոր Կ. Մ. Տևկելևը ձեռք բերեց Տերսին՝ վոլոստի մյուս գյուղերի հետ միասին։ Նա թաղվել է այստեղ 1766 թվականին։ Մինչև գյուղացիական կանոնադրությունները, Ռուսաստանում բնակիչները զբաղվում էին ճորտատիրությամբ, որը պատկանում է Տևկելևների սերունդներին։ Ավանդական, լայն տարածում ունեցող երկրագործությունից (գյուղական համայնքը 20-րդ դարի սկզբին տիրապետում էր 1241 դեսիայի հողատարածքի) և տավարաբուծությունից բացի, տարածված զբաղմունքներ էին նաև սայլագործությունը, խեժի թորումը, դաբաղումը, խսիրագործությունը և կոշկակարությունը: 19-րդ դարի սկզբին Տերսիում գործում էին լուցկու գործարաններ, ապակու գործարաններ, աղյուսի գործարաններ և կալիումի գործարաններ։ 19-րդ դարի երկրորդ կեսին գյուղում նկատվել է դպրոցի և ջրաղացի առկայությունը։1887 թվականին գյուղի հողային սեփականությունը կազմում էր 1240 դեսիատին, այդ թվում՝ 7 դեսիատին տնամերձ և 31 դեսիատին արոտավայր։ Բնակիչներն ունեին 271 ձի, 203 կով և 559 մանր անասուն (ոչխարներ, խոզեր և այծեր). 181 մարդ զբաղվում էր տեղական արհեստներով (այդ թվում՝ 64 օրավարձով աշխատողներ), իսկ 63-ը՝ սեզոնային արհեստներով (այդ թվում՝ 19 կառապաններ), հիմնականում իրենց շրջանում։ Կային ընդամենը 5 գրագետ մարդ։ 1893 թվականին այստեղ գրանցվեց որսորդական ընկերությունը։ 19-րդ դարի վերջին այստեղ տեղակայված էր զեմստվո կայան։ 20-րդ դարի սկզբին այստեղ էին գտնվում նաև վոլոստի վարչակազմը և երկամյա ռուս-թաթարական նախակրթարանը (1882 թվականից): 1905 թվականին Հ. Շայմարդանովը իր տանը կազմակերպեց գրադարան, որտեղ նաև դասավանդում էր երեխաներին։ 1742-1744, 1764-1767 և 1773 թվականներին այստեղ ճորտերը ապստամբեցին տևկելև հողատերերի դեմ։ Պուգաչովի ապստամբության ժամանակ Տերսիի բնակիչները միացան ապստամբներին: 1773 թվականին, նույնիսկ նրանց ժամանումից առաջ, շրջակա գյուղերի գյուղացիները միավորվեցին Գաբդելժալիլ Սուլեյմանովի գլխավորությամբ և ապստամբեցին Տևկելևների դեմ։ 1774 թվականի հունիսին, երբ Պուգաչովի բանակը ժամանեց այս կողմերը և ուղղվեց դեպի Ելաբուգա, շատ բնակիչներ միացան նրան։ Գ. Սուլեյմանովը, որը Պուգաչովի գլխավորությամբ Տերսինսկի վոլոստի գնդապետի կոչում ուներ, կառավարական զորքերի կողմից կախաղան հանվեց Տերսիում 1774 թվականին։ 19-րդ դարի կեսերին այստեղ Թևքելևների միջոցներով կառուցվել է եռաստիճան քարե մզկիթ՝ 41 մետրանոց մինարեով։ Գյուղում մզկիթի առկայության մասին հիշատակվում է նաև 19-րդ դարի երկրորդ կեսին։ Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ և մինչև 1983 թվականը այնտեղ տեղակայված էր կաթնամթերքի գործարան։ Շենքը քանդվել է 1991 թվականին։ Գյուղում գտնվող Թևքելևների ընտանեկան դամբարանը քանդվել է 1941-1945 թվականների միջև ընկած ժամանակահատվածում։ 20-րդ դարի սկզբին այնտեղ գործել է մեդրեսե (18-րդ դար, ըստ 1869 թվականի տվյալների, այնտեղ սովորել է 62 շաքիրդ) և մեքթեփ։ 1919 թվականին բացվեց տարրական դպրոց։ 1926 թվականին այն վերածվեց յոթամյա դպրոցի, 1939 թվականին՝ ութամյա, իսկ 1990 թվականին՝ միջնակարգ դպրոցի։ 1929 թվականին գյուղում հիմնադրվեց Կիզիլ Տիրսայի կոլտնտեսությունը։ 1935 թվականից այն կոչվում էր Կիրովի կոլտնտեսություն։ 1944 թվականին կոլտնտեսությունը բաժանվեց «Սիգնալ» և «Կիրովի» կոլտնտեսությունների։ 1961 թվականին այն միավորվեց Թաթարստանի կոլտնտեսության հետ՝ XXII կուսակցական համագումար անվան տակ։ 1994 թվականին այն վերակազմակերպվեց «Վաթան» բաժնետիրական ընկերության։ 1930 թվականին ստեղծվեց մեքենատրակտորային կայան։ 1938 թվականին կառուցվեց կաթի գործարան։ 1978 թվականին այն տեղափոխվեց Ագրիզ։ Մինչև 18-րդ դարի երկրորդ կեսը այն Կազանի շրջանի Զյուրեյ Դարուգայի մաս էր կազմում։ Մինչև 1897 թվականը այն Վյատկայի նահանգի Ելաբուգա շրջանի Տերսինսկի վոլոստի կենտրոնն էր։ Մինչև 1919 թվականը այն Վյատկայի մարզի Սարսակ-Օմգինսկի վոլոստի մաս էր կազմում, 1919 թվականից՝ Կազանի մարզի, իսկ 1920 թվականից՝ Վյատկայի նահանգի։ 1921 թվականի հունվարին այն մտավ նորաստեղծ Ելաբուգա կանտոնի մաս (մինչև հունիսը շրջան էր), դեկտեմբերից՝ Ագրիզ կանտոնի, իսկ 1924 թվականից՝ Թաթարական ԻԽՍՀ Ելաբուգա կանտոնի մաս։ Հանրապետությունում կանտոնային բաժանման վերացման պատճառով, 1927 թվականի փետրվարի 14-ին այն ընդգրկվեց նորաստեղծ Ագրիզ շրջանի մեջ, որտեղ դարձավ Տերսինսկի գյուղական խորհրդի կենտրոնը։ Վարչական-տարածքային բաժանման բարեփոխման արդյունքում, 1963 թվականի փետրվարի 1-ին այն մտավ Ելաբուգա շրջանի մաս։ 1964 թվականի մարտի 4-ին այն վերադարձավ Ագռիզ շրջան։ Բնակչություն 1859 թվականի տվյալների համաձայն՝ բնակավայրը հիշատակվում է որպես Տերսիի սեփականատիրոջ գյուղ, Վյատկայի նահանգի Ելաբուգա շրջանի 2-րդ ստան, Չաժա գետի մոտ, որտեղ 122 տնտեսություններում ապրում էին 883 բնակիչ (431 տղամարդ, 452 կին)։ 1887 թվականին, տնային տնտեսությունների մարդահամարի համաձայն, նույն շրջանում՝ Տերսինսկի վոլոստի Տերսինսկի գյուղական համայնքի Տերսի գյուղում, 183 թաթարական տնտեսություններում ապրում էր 915 բնակիչ (455 տղամարդ և 460 կին)։ 1897 թվականի մարդահամարի համաձայն՝ Տերսի գյուղում բնակվում էր 1022 մարդ (488 տղամարդ, 534 կին), որոնցից 1005-ը մուսուլմաններ էին։ 1905 թվականին Բոլշեկիբյինյան վոլոստի Տերսի գյուղում 186 տնտեսություններում ապրում էր 1047 մարդ (516 տղամարդ, 531 կին)։ 2002 թվականի մարդահամարի տվյալներով՝ այնտեղ բնակվում էր 1678 մարդ (795 տղամարդ և 883 կին)։ 2010 թվականի մարդահամարի տվյալներով՝ 1765 մարդ (830 տղամարդ և 935 կին)։ 2021 թվականի մարդահամարի տվյալներով՝ գյուղում բնակվում էր 1597 մարդ։ Նրանցից 1593-ը նշել են իրենց ազգությունը կային 1334 թաթար, 134 ռուս, 69 մարի, 23 ուդմուրտ և 35 այլ ազգությունների ներկայացուցիչներ։ Ռուսերենը 142 մարդու մայրենի լեզուն էր (որոնցից 1529 մարդ օգտագործում էր այն), թաթարերենը՝ 1331-ի մայրենի լեզուն (օգտագործում էր 1388 մարդ), մարիերենը՝ 65 մարդու մայրենի լեզուն, իսկ ուդմուրտերենը՝ 22 մարդու մայրենի լեզուն։ 2022 թվականի սկզբին գյուղում բնակվում էր 1682 մարդ (1157-ը՝ աշխատանքային տարիքի, 309-ը՝ աշխատանքային տարիքից բարձր)։ Տնտեսություն և ենթակառուցվածքներ Տնտեսություն Գյուղում կան՝ Հողի կրաքարի ձեռնարկություն, «Ագրիզագրոխիմսերվիս» սահմանափակ պատասխանատվությամբ ընկերություն (2004 թվականից) Գյուղացիական տնտեսություն, սահմանափակ պատասխանատվությամբ ընկերություն «Նազյար» (2004 թվականից) Ռ. Ռ. Խարիսովի գյուղացիական (ֆերմերային) ձեռնարկություն կաթի վերամշակման համար (2010 թվականից) Գյուղատնտեսական ձեռնարկություն, «Նավրուզ» սահմանափակ պատասխանատվությամբ ընկերություն (2011 թվականից), մեքենատրակտորային ավտոպարկ և վերանորոգման արհեստանոց Տրանսպորտ Գյուղից մինչև շրջանի կենտրոն հեռավորությունը ճանապարհային ցանցով 23 կմ է։ Գյուղի միջով անցնում են տարածաշրջանային ճանապարհներ: Տերսի - Սուկման Ագրիզ – Կրասնի Բոր Գյուղի միջով է անցնում Ագրիզ-Նաբերեժնիե Չելնի-Ակբաշ երկաթուղին, իսկ Տերսի կայարանը գտնվում է գյուղում։ Հասարակական տրանսպորտը մատուցվում է Ագրիզ-Կրասնի Բոր ավտոբուսային երթուղով: Ավտոբուսի կանգառը գտնվում է Ագրիզ-Կրասնի Բոր և Տերսի-Սուկման ճանապարհների խաչմերուկում՝ գյուղից հարավ-արևելք: Գյուղի հարավ-արևմուտքում կա ճանապարհեզր սպասարկման կետ, իսկ հարավ-արևելքում՝ բենզալցակայան։ Կրթություն և առողջապահություն Գյուղում միջին դպրոց է գործել 1917 թվականից, 1977 թվականից՝ մանկապարտեզ։ Կա բժշկական ամբուլատոր կլինիկա (Ամբուլատոր կլինիկան ունի մասնագիտացված շտապօգնության մեքենա)։ Այլ հաստատություններ Կա մարզական համալիր, երկու բազմաֆունկցիոնալ մարզադաշտեր, փոստային բաժանմունք, Ռուսաստանի Սբերբանկի մասնաճյուղ, տասներկու մանրածախ առևտրի օբյեկտներ՝ 576 քմ ընդհանուր մակերեսով, մեկ սննդի կետ՝ 20 տեղանոց, երեք սպառողական սպասարկման օբյեկտներ։ Գյուղի ընդհանուր մակերեսը կազմում է 289.1 հեկտար։ Գյուղում կա 18 փողոց։Փողոցային և ճանապարհային ցանցի ընդհանուր երկարությունը 14.4 կմ է: Գլխավոր փողոցը Կենտրոնական փողոցն է, որն ունի ասֆալտբետոնե ծածկույթ: Բոլոր խոշոր հասարակական օբյեկտները գտնվում են Կենտրոնական փողոցի երկայնքով: Բնակելի թաղամասերի մնացած բոլոր փողոցներն ունեն ասֆալտբետոնե և անցումային ծածկույթներ։ Բնակարանային ֆոնդը ներկայացված է բազմաբնակարան շենքերով (8.89 հազար քառ. մ) և անհատական ​​շենքերով (36.42 հազար քառ. մ), որոնց մեկ շնչի հաշվով հատկացվում է 26.9 քառ. մ։ Գյուղը միացված է գազին և էլեկտրաէներգիային։ Ջուրը մատակարարվում է ստորգետնյա աղբյուրներից՝ արտեզյան ջրհորների և ջրաշտարակների միջոցով։ Ջրամատակարարման ցանցերի ընդհանուր երկարությունը 12.9 կմ է։ Կենտրոնացված կոյուղու ցանցերը ծածկում են գյուղի 75%-ը, իսկ գազամատակարարումը՝ գյուղի 100%-ը։ Թե՛ մասնավոր, թե՛ հանրային շենքերի ջեռուցումն ապահովվում է տեղական գազային ջերմային աղբյուրներով։ Մշակույթ և կրոն Մշակույթ Գյուղում կան երեք ստեղծագործական խմբեր՝ պարային խմբակներ։ Մշակույթի պալատներ և տներ գործում է 1973 թվականից։ Գյուղական գրադարան կա. Կրոն Գյուղում կան երկու տեղական մուսուլմանական կրոնական կազմակերպություններ՝ գյուղական ծխական համայնքներ։ Մզկիթը գործում է 1999 թվականից։ Ծանոթագրություններ Գրականություն Список населенных мест по сведениям 1859—1873 годов : [рус. дореф.]. — Центральный статистический комитет Министерства внутренних дел. — СПб, 1876. — Вып. X : Вятская губерния / Обработан Старшим редактором Е. Огородниковым. — CXXV, [2], 1 л. к., табл:993 с. — (Списки населенных мест Российской Империи).* Волости и важнейшие селения Европейской России : По данным обследования, произведенного стат. учреждениями М-ва вн. дел : [рус. дореф.]. — Центральный статистический комитет Министерства внутренних дел. — СПб, 1885. — Вып. VI : Губернии Приуральской группы и Крайнего Севера. [Вятская, Уфимская, Оренбургская, Пермская, Вологодская, Архангельская] / Сост. Г. Г. Ершов. — VIII, 375 с. — (Волости и важнейшие селения Европейской России).* Мустафина Д. Служилые мурзы Яушевы в XVI—XVII вв. // Гасырлар авазы — Эхо веков. — 2004. — № 1-2. Чернышев Е. И. Народы Среднего Поволжья в XVI – начале XX века: избранные труды : Селения Казанского ханства (по писцовым книгам) / сост., авт. предисл., прим., указ. и сокр. И. З. Файзрахманов; под ред. И. К. Загидуллина. — Институт истории им. Ш.Марджани АН РТ. — Казань, 2020. — С. 470. — ББК 63.3(235.54). — Կաղապար:УДК. — ISBN 978-5-94981-344-7. Календарь и памятная книжка Вятской губернии на 1897 год : [рус. дореф.] / составлен под редакцией члена-секретаря статистического комитета Н. Спасского. — издание Губернского статистического комитета. — Вятка : Губернская типография, 1896. — Вып. год 18-й. — 623 с.* Исторические судьбы народов Поволжья и Приуралья : Материалы международной научной конференции «Исторические судьбы народов Поволжья и Приуралья (ХVIII – сере-дина XIX вв.)» (г. Казань, 19 ноября 2015 г.) : [рус.] : Сб. статей.. — Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ. — Казань, 2015. — Вып. 5. — 476 с.* Материалы по статистике Вятской губернии : [рус. дореф.]. — Вятка, 1889. — Т. 6 : Елабужский уезд, ч. 2 : Подворная опись.* Населенные места Российской империи в 500 и более жителей с указанием всего наличного в них населения и числа жителей преобладающих вероисповеданий, по данным первой всеобщей переписи населения 1897 г. : [рус. дореф.] / Н. Тройницкий. — СПб, 1905. — X, 270, 120 с.; 27. с. — (Первая всеобщая перепись населения Российской империи 1897 г.).* Списки населенных мест Елабужского уезда за 1905 год [Рукопись] : [рус. дореф.]. — ЦГАКО. Ф. 574. Оп. 2. Ед. хр. 617/3, 1905. — (Список населённых мест Вятской губернии 1905 года). Հղումներ Терси // Tatarica. Татарская энциклопедия : некоммерческий, научно-образовательный, культурно-просветительский проект. — Дата обращения: 08.12.2023. Генеральная Карта Казанской губернии // etomesto.ru. — Дата обращения: 08.12.2023. Терсинский детский сад // edu.tatar.ru : электронное образование Республики Татарстан. — Дата обращения: 08.12.2023. Терсинская средняя школа // edu.tatar.ru. — Дата обращения: 08.12.2023. Терсинский сельский дом культуры / Министерство культуры РФ // Культура.РФ : гуманитарный просветительский проект. — Дата обращения: 08.12.2023. Терсинская врачебная амбулатория / ГАУЗ «Агрызская Центральная районная больница» РТ // agryzcrb.tatarstan.ru. — Дата обращения: 08.12.2023. Универсальная спортивная площадка // sport.tatarstan.ru : спортивный портал Республики Татарстан. — Дата обращения: 08.12.2023. Универсальная спортивная площадка // sport.tatarstan.ru : спортивный портал Республики Татарстан. — Дата обращения: 08.12.2023. Приказ Минприроды России от 18 августа 2014 N 367 // docs.cntd.ru : электронный фонд правовых и нормативно-технических документов. — Дата обращения: 10.11.2023. Постановление Кабинета Министров Республики Татарстан от 13 октября 2022 г. N 1099 // docs.cntd.ru : электронный фонд правовых и нормативно-технических документов. — Дата обращения: 11.11.2023. Классификатор адресов Российской Федерации. — Дата обращения: 08.12.2023. Почтовое отделение № 422204 / АО Почта России // pochta.ru. — Дата обращения: 09.12.2023. Терси на geonames.org // geonames.org. — Дата обращения: 09.12.2023. Генеральный план Терсинского сельского поселения / Федеральная государственная информационная система территориального планирования (ФГИС ТП) // fgistp.economy.gov.ru. — Дата обращения: 09.12.2023. Климат Терси // ru.climate-data.org. — Дата обращения: 09.12.2023. Терси на портале «Родная Вятка» // rodnaya-vyatka.ru : краеведческий портал. — Дата обращения: 09.12.2023. Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России. Перепись 2002 года» // lingvarium.org. Закон Республики Татарстан от 31 января 2005 года N 14-ЗРТ // docs.cntd.ru : электронный фонд правовых и нормативно-технических документов. — Дата обращения: 20.12.2023. Глава сельского поселения / Агрызский муниципальный район // agryz.tatarstan.ru. — Дата обращения: 28.12.2023. Электронный каталог творческих коллективов Республики Татарстан // tatcultresurs.ru : гуманитарный просветительский проект, посвящённый культуре Республики Татарстан. — Дата обращения: 28.12.2023. Программа комплексного развития транспортной инфраструктуры Терсинского сельского поселения / Федеральная государственная информационная система территориального планирования (ФГИС ТП) // fgistp.economy.gov.ru. — Дата обращения: 09.01.2024. Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России. Перепись 2020/21 года» // lingvarium.org. — Дата обращения: 22.11.2024.