Тутарстан

Тутарстан Республики (тут. Татарстан Республикасы, Tatarstan Respublikası; Тутарстан) — Раççейӗн субъекчĕ, республика (патшалăх) унӑн тытӑмӗнче. Атăлçи федераци тăрăхĕ йышне кӗрет, Атăлçи экономика районĕн пайĕ пулать. ВЦИК тата СНК 1920 çулхи çăвăн 27-мĕшĕнчи декречĕпе Тутар Автономи Социализм Совет Республики ячĕпе туса хунă. 1992 ҫулта йышӑннӑ Тутарстан Республикин Конституцийĕн 1-мӗш статьин 2-мӗш пункчӗпе килӗшшӳллӗ, «Тутарстан Республики» тата «Тутарстан» тан пӗлтерӗшлӗ шутланаҫҫӗ. Чи пысăк та тӗп хули — Хусан. Кирӑв, Чĕмпĕр, Самар тата Ăренпур облаçĕсемпе, Пушкăртстан Республикипе, Мари Эл Республикипе, Удмурт Республикипе тата Чăваш Республикипе чикӗ тытать. Патшалăх чĕлхисем - тутар чĕлхипе вырăс чĕлхи. Ҫаплах чăваш чĕлхипе нумай ҫынсем те калаҫаҫҫӗ. Халăх йышĕ 2010 çулта Респуликăра 3 779,8 пин çын пурăннă. Вĕсенчен 73,8% хулара пурăнаканнисем. Ытларах пайĕпе кунта тутарсемпе (53,2%) вырăссем (39,7%) пурăнаççĕ. Чăвашсем пур халăхсенчен 3,8% шутланаççĕ. Пуринпе 135 пин çынна çитеть, вĕсенчен 12,5 пин çын Хусанта пурăнать. Чăвашсем тахçантанпах Нурлат (15,8 пин), Аксу (14,6 пин), Çĕпрел (12,3 пин), Пăва (10,3 пин), Теччĕ (6,1 пин), Çарăмсан (4,8 пин), Элкел (4,9 пин) районĕсенче пурăнаççĕ. Чăваш ялĕ 170 яхăн, çавăнпа пĕрлех вĕсем нумай халахлă 130 ял-хулара тĕл пулаççĕ. Нумайах мар Хусан, Пăва, Теччĕ хуллинче те пурăнаççĕ, иртнĕ ĕмĕрĕн иккĕмĕш çӳрринче вара Чаллă, Анат Кама, Нурлат, Лениногорск хулисене тата Аксу посёлокĕнче йышланнине палăртмалла. Истори Çак территорире çынсем пирĕн эрăччен VIII ĕмĕрте тĕпленсе пурăнма тытăннине палăртнă. Каярах кунти çĕрсене вăтам ĕмĕрсенче атăлçи пăлхарĕсен патшалăхĕ тытăмланнă. XIII ĕмĕрте Пăлхара монголсем аркатнă, Чингисхан империйĕ пĕтсе ларсан, Джучи улусне (Ылтăн Уртана) кĕнĕ. XV ĕмĕрĕн пуçламăшĕнче Ылтăн Урта вырăнне Улу-Мухаммед хан Хусан ханлăхне туса хуни пирки пĕлтерет. Çĕнĕ патшалăх хăй тĕллĕнех ют çĕрсемпе, çав шутра Мускав патшалăхĕпе те, хутшăнма тытăнать. XVI ĕмĕрĕн варринче, IV Йăван Хаярскер астула йышăннă тапхăрта, 1552 çулта Мусав Хусана çĕнтерсе илнĕ те Мускав патшалăхне кĕртнĕ. Раççей йышĕнче Хусан ханлăхĕ малтан Хусан патшалăхĕ, Аслă Петĕр реформи хыççăн — Хусан кĕперни (Аçтăрхан тата Хусан ханлăхĕн çĕрĕсене пĕрлештернипе, тепĕртакран унăн территоринчен хăшпĕр çĕрсене касса илнĕ хыççăн хальхи Тутарстан пысăкăшне çити) ятлă пулнă. Территори император лартнă кĕпернетĕр ертсе пынă. 1920 çулчен хальхи Тутарстан Республикин территорине официаллă та, официаллă мар та нихăçан та «Татари» те, «Тутарстан» та темен. Революци хыççăн, В. И. Ленин инициативипе, 1930 çулхи çăвăн 27-мĕшĕнче РСФСР шутĕнчи Тутар АССР (Хусан тата Ĕпхӳ кĕпернисен çĕрĕсенче) туса хумалли декрете кăларнă. 1990 çулхи çурлан 30-мĕшĕнче республикăн официаллă ячĕ — Тутар Совет Социализм Республики (Тутарстан Республики пекех), 1992 çулхи нарăсăн 7-мĕшĕнче — Тутарстан Республики (Тутарстан) пулса тăнă . 1992 çулхи акан 21-мĕшĕнче раççей влаçĕсем çакна çирĕплетнĕ. Администраци пайланăвĕ Тутарстан конституцийĕн 65-мĕш статьйăн 2-мĕш пайĕнче тата «Об административно-территориальном устройстве Республики Татарстан» саккунĕпе, РФ субъекчĕнче малалла администраци-территориаллă виçисем пур: 43 район 14 республика пĕлтерĕшпе хула Хусан хулин территоринче те 7 хулăри район пур. Çыранçи Чаллă хулин территоринче те 3 хулӑри район пур. Республика пĕлтерĕшпе хуласем Азнакаево Анат Кама Алапӳ Ешĕл Васан Зей Лениногорск Нурлат Павлă Пăва Пĕкĕлме Çыранçи Чаллă Хусан — Тутарстан тĕп хули Чистай Элмет Хусан хулин районĕсем Авиа Тăвакан районĕ Атăлçум районĕ Вахитов районĕ Киров районĕ Мускав районĕ Совет районĕ Çĕнĕ Савин районĕ Çыравçи Чаллă хулин районĕсем Автозавод районĕ Вăтам районĕ Комсомол районĕ Районсем Çыхăннипе Интернет Кабельсем: Летай (Таттелеком) Пысăк хуласенче WAN, Дом.ru Кабельсĕррисем: Летай - 4G* Мегафон - 3G Билайн - GPRS МТС - GPRS Çав. пекех Тутарстанри чăваш ялĕсем Литература Фәхретдинов Р. Татар халкы һәм Татарстан тарихы 2019 ҫулхи Кӑрлач уйӑхӗн 16-мӗшӗнче архивланӑ. (Татарский народ и история Татарстана) (тутар.) Косач Г. Г. Татарстан: религия и национальность в массовом сознании // Новые церкви, старые верующие — старые церкви, новые верующие. Религия в постсоветской России / Каариайнен, Киммо, Фурман Д. Е.. — М.: Институт Европы РАН, Институт Евангелической Лютеранской церкви Финляндии, 2007. — ISBN 5-89740-046-6 Карташова Л. Б. Места заповедные. — Хусан: Идел-Пресс, 2007. — ISBN 978-5-85247-181-91 Асăрхавсем Каçăсем Официальный сайт Республики Татарстан 2003 ҫулхи Юпа уйӑхӗн 28-мӗшӗнче архивланӑ. Официальный сайт Президента Республики Татарстан 2018 ҫулхи Кӑрлач уйӑхӗн 18-мӗшӗнче архивланӑ. Официальные новости органов власти Республики Татарстан 2017 ҫулхи Авӑн уйӑхӗн 28-мӗшӗнче архивланӑ. Шаблон:ВКонтакте Государственный комитет Республики Татарстан по туризму 2021 ҫулхи Чӳк уйӑхӗн 11-мӗшӗнче архивланӑ. Деловой центр Республики Татарстан — интернет-портал TatCenter.ru Информационное агентство «Татар-информ» Карта Татарстана 2019 ҫулхи Кӑрлач уйӑхӗн 26-мӗшӗнче архивланӑ. Навигационные и обычные карты Татарстана