Сөембикә манарасы

Сөембикә манарасы (tat.lat. Söyembikä manarası, Хан мәчете) — Казан Кирмәнендә урнашкан борынгы таш манара. Элек татарларда Хан мәчете исемен йөртә, ләкин соңрак русларның Сюмбекина башня дип атаулары йогынтысында татарча атама да үзгәрә. Татар ханлыгы чорыннан сакланып калган бердәнбер бина. Тарих Сөембикә манарарасының килеп чыгу тарихы әлеге көнгә кадәр төгәл билгеле түгел. Кайбер тарихчылар фикерләре буенча Сөембикә манарасы Мөхәммәт-Әмин хан вакытында төзелгән. 1495 елда Мөхәммәт-Әмин Казан тәхетеннән бәреп төшерелгәннән соң, Мәскәүгә качарга мәҗбүр булган, хәттә Мәскәү кенәзлеге Ливониягә каршы сугышында рус гаскәре башлыгы итеп билгеләнгән булган. Мәскәү Кирмәненең Боровицкий манарасы (рус) төзегән вакытында Мөхәммәт-Әмин Мәскәүдә яшәгән һәм Италия архитекторлары (Пьетро Антонио Солари (рус)) белән танышып, дуслашып, соңрак аларны Казанга яңа манара төзер өчен чакырган. 1502 елда Мөхәммәт-Әмин янә Казан тәхетендә утырган һәм үз бөек манараны төзергә карар иткән. 1505 елда Мөхәммәт-Әмин Мәскәү кенәзлеге белән мөнәсәбәтләрен үзгәртә һәм бәйсез сәясәтен үткәрә башлый. Нәкъ бу чорда яңа хәрби манара төзелә башлаган. Төзелеш вакыты: якынча 1507-1517 еллар. Бер риваять буенча сәяси көрәш нәтиҗәсендә Мөхәммәт-Әмин ханлыкның күренекле эшлеклесе Кил Әхмәдне үлемгә хөкем иткән, Кил-Әхмәд үлеме алдында "беркайчан бу манара хан исемен йөртмәячәк" дип Мөхәммәт-Әминне каһәрләгән. Чыннан да каһәр сүзләре тормышка ашкан, Әмин манарасы дип аталмаган. Башта яңа Манара — хәрби манара буларак төзелгән, ләкин Мөхәммәд-Әмин үз фикерен үзгәрткән, һәм бу корылма хан мәчете манарасына әверелгән, шуңа күрә 1517-1560 елларда һәм соңрак Хан мәчете дип йөртелгән. Сөембикә манарада яшәгән дигән риваять пәйда булганга, 1560-еллардан соң урыс халкы бинага аның исемен кушкан. Сөембикә манарасы янында хан-төзүче Мөхәммәт-Әминнең кабере урнашкан, махсус тактада башка Казан ханнары рәтендә аның да исеме язылган. Чорлар аша Сөембикә манарасы — Казанның танылган архитектура символы. Ул авышлы биналар рәтенә керә, чөнки төньяк-көнчыгыш якка 1,98 метрга авышып тора. Якынча 1730 елларда манарага икебашлы бөркет урнаштырылган. 1917 елда Рәсәй Каракошы алып ташлана. Шул ук елны манарага Ислам дине символы — ярым ай урнаштырыла. Совет чорында аны Кызыл йолдыз алыштырып тора. 1989 елда татар җәмәгатьчелеге яңадан ярымай урнаштыра. Урыс тарихчылары, кулларында тарихи документлары булмаса да, манара төзелүнең 3 тән дә ким булмаган версиясен катгый исбатлап килә: Явыз Иван чорында (XVI гасыр), XVII гасырда һәм XVIII йөзнең башында. Булган тарихи чыганакларга таянып, манараның Казан ханлыгы чорында төзелгәнен һәм Казан ханлыгының бердәнбер сакланып калган тарихи бинасы булуын танырга кирәк. ХХ гасыр башында манара шпиленең күчәреннән 2 метрга диярлек тайпылуы билгеле була. 1907 елда Казан мөселман хәйрия җәмгыяте җыем игълан итеп, 7 мен сум туплый. Төзекләндерү барышында манараның беренче ярусын тимер кыршау белән буып куялар, өстәге катларда эчке ремонт үткәрәләр. Совет чорында, 1977 һәм 1985 елларда манараның нигезен басым астында бетон измәсе белән ныгыталар. Бу чаралар авышуны туктатырга ярдәм итте. Хәзерге сәясәттә 2023 елның 16 октябрендә Русия Банкы 1000 сумлык банкнотаның яңа дизайнын игълан иткән, анда ярымае күренеп торган Сөембикә манарасы да булган. Купюрада ярымайлы Сөембикә манарасы янәшәсендә православие тәресе булмаган элеккеге чиркәү бинасы сурәтен урнаштыру Рус православ чиркәве (рус. РПЦ) вәкилләренең ризасызлыгын тудыра. Нәтиҗәдә, Үзәк Банк бу купюраны чыгаруны туктатып, аның дизайнын үзгәртергә вәгъдә итә. Фотогалерея Моны да карагыз Сөембикә Казан ханлыгы Пиза манарасы Искәрмәләр Сылтамалар Семь ступеней минарета Сююмбеки: Историко-публицистический очерк о древнейшем архитектурном памятнике на территории Казанского Кремля (XVI-XX вв.). Казань: Дом печати, 2003. ISBN 5-94259-050-8