Пермь

Пермь — кала Россияныҥ Европей јаныныҥ кӱнчыгыш келтейинде Кама сууга Чусовая суу бириккениниҥ алты јанында турат, Пермский кырайдыҥ ла Пермский аймактыҥ администрациялык тӧс јери, Транссибирский магистральдыҥ транспортный узелы, сууда порт, Пермский кырайдыҥ административно-территориальный бӧлӱги деп статусту, кырай учурлу кала ла каланыҥ округы деп муниципал тӧзӧлмӧ. Уралдыҥ јаан кӧп отрасльду промышленный, билим ле культуралык тӧс јери. Эл-јоны — 1 049 199 кижи (2021). Кала 1723 јылда тӧзӧлгӧн, 1940—1957 јылдарда Мо́лотов деп адалган. 1916 јылда калада Уралда баштапкы Пермский государственный университет ачылган. 2020 јылда Иштиҥ магыныҥ калазы («Город трудовой доблести») деп нере берилген. Этимологиязы XVIII—XIX чактарда кезикте «Пермь» окылу документтерде — «Перм» деп бичилетен), темдектезе, «План губернского города Перма». «Пермь» деп сӧс баштапкы катап «Повесть временных лет» деп летописьте 1113 јылда бичилген, бу сурак аайынча билим дискуссиялар ӧдӧт. Топоним табылганы керегинде версиялар мындый: «Кийни јанында јер» («задняя земля») («Заволочье») — Д. В. Бубрихтиҥ гипотезазы, 1947 јылда археология ла языкознаниениҥ јартаганыла чын болуп јат. Эмдиги финно-угроведтердиҥ санаазыла бу сӧскӧ Перемь, Перьмь деп алдына прибалтийско-финский тилдерде бу сӧс Ак талайдыҥ јанында јерлерди айдатан. Јебренорус колонизацияла топоним Пермь деп сӧс кӱнчыгыш јаар јылып, коми-зыряндардыҥ ада-ӧбӧкӧзине келген (Пермь Вычегодская), оноҥ коми-пермяктардыҥ тилине (орустап Пермь Великая). Чиби агаштарлу тӧҥ јер (орустап «возвышенное место, поросшее еловым лесом») — бодоштыру (предположение), XIX чактыҥ ортозында айдылган. Макс Фасмер бу версияныҥ фонетический јарт эмезин темдектейт. XVIII чактаҥ озо топоним «Пермь» јерлерди темдектеген (Пермь Великая, Пермь Вычегодская), онойдо кезик јон јадар јерлердиҥ ады (темдектезе, С. Герберштейн айткан «Великая и обширная область Пермия» и «в ней есть город того же имени»). «Пермь» деп топоним геологический термин «пермьге» келижет, Родерик Мурчисон Россия јаар 1841 јылда экспедицияга јӱрерде терминди кийдирген, ол Пермский губернияда болгон. Физико-географиялык темдектери Географиязы Пермь Россияныҥ Европей келтейиниҥ кӱнчыгыш јанында турат, Кама сууныҥ јарадында, Чусовой сууныҥ оозынаҥ тӱштӱктей. Пермьниҥ ичинде Кама сууныҥ узуны 60 км кире бар. Пермь каланы Кама суу беш европей талайларла бириктирет: Каспий, Ак талай, Кара талай, Азов талай ла Балтий талай. Пермьниҥ јериниҥ текши кеми 800 км² кире. Рельеф Каманыҥ рельефы јаказында тӧҥдӧрлӱ јерлеринде. Сол јарады оҥ јарадынаҥ бийик, оноҥ јери јуукаларлу, јараттарлу. Каланыҥ аҥылузы — кӧп тоолу суулар јуукаларла, јарларлу ойыктарла агып, Пермь сууга киргени. Климады Пермниҥ климады — орто-континентал. Кӱнниҥ узуны 6 саат 28 минуттаҥ ала 18 саат 11 минутка јетире болот. Кейдиҥ ортоайлык кеми кӱӱк айда 60 %-теҥ ала, кӱчӱрген айда 84 %-ке јетире, ортојылдык — 75 %. Јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 638 мм; кичӱ изӱ ле куран айларда эҥ кӧп јут тӱжет, эҥ ас јут кочкор ло тулаан айда тӱжет. Кышкыда кардыҥ калыҥы 60 см. Је кезикте јайгыда да кар тӱжер аргалу. Пермьниҥ климадыныҥ рекордторы: Эҥ бийик температура: +37,2 °C (1936 јылда куран ай), Эҥ јабыс температура: −47,1 °C (СССР-да сооктор (1978—1979), 1978 јылда јаҥар ай), Эҥ ле кӧп јут-чык бир конокко: 63 мм (1960 јылда кичӱ изӱ ай). Гидрографиязы Пермьниҥ јериле агып турган јаан суулардаҥ (Кама, Чусовой) ӧскӧ кӧп тоолу Каманыҥ бассейнине кирип турган кичинек суулар бар. Бастыра јаба кала ичинде суулардыҥ ла суучактардыҥ тоозы 300-теҥ артык. Олордыҥ јаан дегендери: Мулянка, Егошиха, Јаан Мотовилиха — Каманыҥ сол јарадында, Гайва, Ласьва — оҥ јарадында. Россия калаларыныҥ ортодо Пермь сууларыныҥ тоозыла рекордсмен. Каланыҥ ичиле агып, бу суулар антропоген айалгада (кирленген суу) экологияязы коомойтыйт. Сууныҥ чыҥдыйы бажынаҥ ала оозына јетире коомойтып јат. Химический бӱдӱми 1-чи класстаҥ 3-чиге једет. Эҥ коомой айалга — Егошиха ла Данилиха суулардыҥ оозы. Суузын ичерге јарабас. Ӧзӱмдери Пермьде агаштарлу јерлердиҥ текши кеми каланыҥ јериниҥ тал ортозы кире. Агаштар каланы айландыра курчап, койу эдип парктар ла скверлерде, каланыҥ ичинде туралардыҥ ортозында ӧзӧт. «Пермское городское лесничество» (муниципал казённый учреждение) каланыҥ агаштарын кичеейт. Экологиязы Пермский кырайдыҥ промышленностиниҥ јаан предприятиелери регионго экологиялык коомой айалга эдип јат. Техноген киртидиш ле ар-бӱткенди корулаар иш јерире эдилбей турганында. Тӱӱкизи Пермьниҥ јеринде улус јебреннеҥ бери јуртайт. Калада 130-таҥ артык археологиялык кереестер, таш чактаҥ (каменный век) ала (Егошиха јебрен јурт) орой Средневековьеге јетире. XVII чакта бу јерлер Строганов деп којойымдардыҥ болгон. Јурттар, каланыҥ тӱӱкилик ортозы керегинде, (по вотчинам Строгановых) баштапкы документтер воевода Прокопий Елизаровтыҥ переписной бичиктеринде (1647 јыл) туштайт. Ондо Кама ла Егошиха сууларда «Починок јурт керегинде бичилген. 1678 јылдыҥ тооалыжы аайынча Егошиха јуртта јети айылда 28 (»28 душ мужского пола, в основном фамилии Брюхановых, Верхоланцевых и Федотовых") кижи јуртаган. Каланы тӧзӧгӧни 1720 јылда Петра I каанныҥ јакааныла артиллерияныҥ капитан-поручиги Василий Никитич Татищев Урал јаар јес ле алтын кайылтар заводтор тударга атанган. Ол јес кайылтар заводтыҥ јерин Егошиха сууныҥ јарадында јес руда јеткилинче, садуга суула аткарарга јакшы деп талдап алган. 1722 јылда Татищевтиҥ ордына заводтордыҥ башкараачызы эдип артиллерияныҥ генерал-майоры Георг Вильгельм де Геннин турган, ӱлекерди јарадып, заводты тудуп баштаарга белетензин деп јакарган. Татищев, завод тӧзӧлип турарда, ондо болгон. «Описание Уральских и Сибирских заводов. 1735 г.» деп рукописьте В. И. де Геннин бичиген: «И по определению ево, генерала лейтенанта, оный завод начат строить мая 4-го дня 1723 года и построен по январь месяц 1724 года». Егошихинский (Ягошихинского) јес кайылтар заводты 1723 јылда тудуп баштаган деп 1995 јылдаҥ ала чотолот Пермьниҥ тӱӱкизиниҥ башталганы деп чотойт. Губернский тӧс јер Ӱлекер:Также Императрица Екатерина II «Пермский княгиня» деп титулду болгон, 1780 јылда кӱчӱрген айдыҥ 16 кӱнинде указ бичиген Егошихинский заводты казнаныҥ эдер. 1781 јылдыҥ јайында наместникке тӱргендеп тура тудулган. Пермский наместничество ло каланыҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазы 1781 јылда ӱлӱрген айдыҥ 18 кӱнинде болгон. Баштапкы градоначальник эдип Кунгурдыҥ Попов Михаил Абрамович деп којойымы тудулган. Императордыҥ (Павел I) 1796 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 12 кӱниниҥ јакааны «О новом разделении государства на губернии» аайынча Пермский наместничество Пермский губерния болуп адалган, тӧс јери Пермь. Губернатор болуп Модерах Карл Фёдорович турган, 1811 јылга јетире иштеген. Ол тушта эдилген јолдорды ӧскӧ ороонныҥ улузы кайкаган. Пермь губерния ла Пермский епархияныҥ (1799 јылда тӧзӧлгӧн) тӧс јери боло берген. 1861 јылда калада телеграф табылган. 1863 јылда Сибирский оромды керосиновый фонарьла јарыдар опыт эдилген. 1876 јылда баштапкы специализированный книжный магазин ачылган, ээзи Пиотровский Юзеф Юлианович болгон, ол каторганыҥ кийнинеҥ Пермьде арткан. Магазинниҥ ады «Ольга Петровская» болгон. Андреевский Николай Ефимович губернатор тушта (1870—1878) Пермьде газовый јарыткыш (1873) эдилген, Алексеевский реальный училище (1876) ачылган. XIX чактыҥ учында Пермьде темирјолдор экпиндӱ тудулып баштаган. 1878 јылда куран айдыҥ 24 кӱнинде Уральский горнозаводской темирјолдыҥ участогы Пермьнеҥ ала Чусовский станцияга јетире ачылган, 1878 јылдыҥ ӱлӱрген айында Пермь — Кушва — Екатеринбург деп јол бӱткен. 1897—1898 јылдарда Пермь-Котласский темирјол тудулган, Уральский темирјолды Россияныҥ Европей јаныныҥ темирјолдорыла бириктирген. XIX чактыҥ учында Пермьде кеендик ле культуралык учреждениелер кӧптӧгӧн. 1874 јылда Петр Ильич Чайковскийдиҥ адыла адалган опера ла балеттиҥ Пермский академический театры ачылган. 1896 јылда баштапкы кинотеатр «Иллюзион» иштеп баштаган. 1902 јылда Пермьде оромдорды электричество јарыткан. Поповко кӧргӱскен электростанцияныҥ јети проектиниҥ бирӱзи — «Унион (компанияныҥ)» инженеры Гецен Болеслав Юлиановичтиҥ проекты јарадылган. 1905 јылдыҥ революциязы XX чактыҥ бажында Пермьниҥ эл-јоны Мотовилихала кожо 100 муҥга шыку кижи болгон. Пермьниҥ бойында промышленный предприятиелер ас болгон. Кӧп саба улузы — мещандар, којойымдар, ремесленниктер, чиновниктер ле служащийлер јаҥга удура болбойтон. Је, Мотовилихинский заводтордыҥ ишчилериниҥ ортодо РСДРП пропаганда ӧткӱрип туратан. Пермьниҥ ӱренчиктериниҥ кезиги революционерлерге болужатан, олорго радикал интеллигенция биригип, 1905 јылдыҥ революциялык кыймыгузында эрчимдӱ турушкан. 1905 јылда јаҥар айдыҥ 13 кӱнинде Мотовилихада ишмекчилер башкаруныҥ черӱлериле чагылышкан. Пермь ле каандар 1824 јылда сыгын айдыҥ 30 кӱнинеҥ ала ӱлӱрген айдыҥ 3 кӱнине јетире Пермьге император Александр I колтыкчыларыла кожо келип јӱрген. Каан келип јадарда калада бир канча белетениш иштер ӧткӱрилген. 1837 јылда кӱӱк айдыҥ 23 кӱнинеҥ ала 25 кӱнине јетире Пермьде цесаревич кийнинде император Александр II В. А. Жуковскийле кожо јолой табарган (проездом). Цесаревич губернаторский турада токтогон. . Фотојурукты 1918 јылдыҥ кандык айында оромныҥ фотографы Пермьниҥ Сенной тепсеҥинде эткен]] 1873 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 9 кӱнинеҥ ала 11 кӱнине јетире Пермьде јолой великий князь Алексей Александрович болгон. Ого учурлай Алексеевский реальный училище ачылган. 1887 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 11 кӱнинеҥ ала 12 кӱнине јетире Пермьде јолой великий князь Михаил Николаевич уулыла Сергей Михайловичле болгон. Олор благотворительный ла ӱредӱ заведениелерге кирген, Мотовилихинский завод ло јербойында батальонды кӧргӧн. 1914 јылдыҥ јаан изӱ айында Пермь калага великая княгиня Елизавета Фёдоровна келип јӱрген.. 1918 јылда тулаан айда Пермь калага конвойлу вагон келген. Ондо великий князь Михаил Александрович (Александр III каанныҥ уулы) болгон. Ол кийнинде ӧлтӱрткен. Октябрьский революция ла Граждан јуу 1917 јылда ӱлӱрген айдыҥ 26 кӱнинде Октябрьская революция керегинде табыштар Пермьге јетти. Каланыҥ думазы ӱлӱрген айдыҥ 27 кӱнинде Петроградский Совет јаҥды колго алганын јаратпаган. Јаҥар айдыҥ 17 кӱнинде Пермьде губернский съезд Советов рабочих солдатских крестьянских депутатов болгон, совет јаҥ Пермский губернияда турганын јарлаган. Лукоянов Михаил Николаевич башкараачызы болгон. 1918 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 25 кӱнинде Пермьге Сибирский армияныҥ частьтары кирген Радол Гайдка баштадып каланы колго алган. Акгвардеецтер кӱнбадыш јаар ууланган. И. В. Сталин ле Ф. Э. Дзержинскийге башкартып, РККА-ныҥ Кӱнчыгыш фронты ичкерлеп, Пермьди јайымдаар план тургускан. 1919 јылда кичӱ изӱ айдыҥ 20 кӱнинде 2-чи ле 3-чи Ишмекчи-крестьян Кызыл черӱ Пермьниҥ јанына јууктап, јаан изӱ айдыҥ 1 кӱнинде каланы колго алган. Јуулажып турган ӧйдӧ Каманыҥ суу транспорты ӱзе ӧрткӧ алдыртып јоголгон, Лёвшиноныҥ јанында Кама сууны кечире темирјол кӱр јемирилген. Граждан јуу-чак Пермьниҥ ээлемине јаан каршузын јетирип, эпидемия оорулар табылып, кӧп улус корогон, каланыҥ эл-јоны 1920 јылдардыҥ бажында тыҥ астаган. 1923 јылда кала губернияныҥ калазы болбой, Уральский областька кирген (РСФСР), Уральский областьтыҥ тӧс јери Екатеринбург боло берген. Совет ӧй 1927 јылда кӱчӱрген айдыҥ 3 кӱнинде Пермь ле Мотовилиха деп ишмекчи посёлок јаҥыс кала болуп бириккен. 1930 јылда моторостроительный завод № 19 тудулып баштаган (кийнинде — Сталинниҥ, оноҥ Свердловтыҥ адыла адалган завод болгон, эмди — Пермский моторостроительный комплекс). 1931 јылда Мотовилиха таҥынаҥ каланыҥ статусын алып, Молотово боло берген, 1938 јылда Пермьле кожулып, Молотовский аймагы болгон (эмди — Пермьниҥ Мотовилихинский аймагы). 1926 јылда ӧткӧн тооалыш аайынча Пермьниҥ эл-јоныныҥ тоозы 84 804 кижи (39 968 эр кижи ле 44 836 ӱй кижи) болгон. 1939 јылдыҥ тооалыжы аайынча, СССР-да индустриализациянаҥ улам, каланыҥ эл-јоны ӱч катаптаҥ кӧптӧп, 306 муҥ кижи боло берген. 1979 јылда кӱӱк айдыҥ 20 кӱнинде калада миллион кижи болгон, 50 јылдыҥ туркунына улустыҥ тоозы 10 катаптаҥ кӧптӧгӧн. Молотов деп атту (1940—1957) 1940 јылда тулаан айдыҥ 8 кӱнинде (s:Указ Президиума ВС СССР от 8.03.1940 о переименовании города Перми в город Молотов и Пермской области в Молотовскую область) кала Молотов деп атты В. М. Молотовко учурлай алган. Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ ӧйинде каланыҥ промышленности фронтко керектӱ эдип ижин солыган. Дзержинскийдиҥ адыла адалган машиностроительный завод боеприпастар ла оборонага керектӱ эдимдер јазаган, Орджоникидзениҥ адыла адалган химический завод — боеприпастардыҥ сырьезын белетеген. Молотовский область эвакуированный эл-јонды, предприятиелерди кӧп јууган регион болуп јат. Бери 124 промышленный предприятие кӧчкӧн, олордыҥ 64-ти областьта токтогон. Моторостроительный заводтыҥ № 19 јеринде база бир канча предприятие келген. Молотовский областьта јууныҥ алдында, јууныҥ ӧйинде кӧп тоолу јуучыл частьтар бого јуулып, фронтко атанган, ол тоодо: 112-чи стрелковый дивизия Пермьде штабыла катай 1939 јылдыҥ экинчи јарымында тӧзӧлгӧн; 243-чи (62-чи гвардейский) Молотовский танковый бригада 10-чы гвардейский танковый дивизия 30-чы (10 гвардейский) Уральский добровольческий танковый корпустыҥ (1943). Молотов кала јууныҥ кийнинде јаан промышленный тӧс јер болуп, 1945 јылда США-ныҥ тургускан «Totality» деп планы аайынча СССР-да ӱстине атом бомба чачатан 20 каланыҥ тоозына кийдирилген. 1955 јылда Камский ГЭС тудулып бӱткен. 1957 јылдыҥ кийни 1957 јылда ӱлӱрген айдыҥ 2 кӱнинде Пермь деп адын калага јандыргандар. 1958 јылда Пермский нефтьле иштеер завод (эмди — ООО «Лукойл-Пермнефтеоргсинтез») иштеп баштаган. 1967 јылда Кама сууны кечире Коммунальный кӱр бӱткен, кӧӧликтӱ ле јойу јӱрер (кӧӧликтӱ ле јойу ӧдӧр ) Каманы кечире кӱр, кӱр каланыҥ ортозын оҥ јаратла бириктирген. 1965 јылда тулаан айдыҥ 18 кӱнинде «Восход-2» корабльда космонавт А. А. Леонов кижиликтиҥ тӱӱкизинде баштапкы катап ачык космоско чыккан. «Восход» корабль јерге кайра бурыларда, тӱжетен јеринеҥ кыйып, Пермьнеҥ 180 км тӱндӱктей келип тӱшкен. Космонавттарды эки коноктоҥ вертолётту пермский аэропортко экелгендер. Казанский трактты кийнинде шоссе Космонавтов деп адаган. 1971 јылда чаган айдыҥ 22 кӱнинде Пермь кала Ленинниҥ ордениле кайралдаткан. Совет јаҥ ӧйинде Пермьде улус јадар тураларлу јаан райондор тудулган, Каманыҥ набережныйы јазалган, јаан объекттер тудулган ла кӧп јакшы керектер эдилген. Эмдиги ӧй Текшироссийский кризис пермяктардыҥ јӱрӱминиҥ башка-башка јанын солыган. Калада бастыра ороондо ло чылап, промышленный производство астаган, ишјал тӧлӧлбӧй барган. 1993 јылда каланыҥ ла областьтаҥ башкаруларыныҥ ортодо «бюджетный јуу» болгон. 1994 јылда тулаан айдыҥ 20 кӱнинде постсоветский тӱӱкиде Пермский городской Думага талдаштар ӧткӧн. 1996 јылда јаҥар айдыҥ 8 кӱнинде баштапкы катап каланыҥ башкараачызыныҥ талдаштары ӧткӧн. Баштапкы ла турда Трутнев Юрий Петрович јеҥӱни алган. Ол бу јерде 2000 јылга јетире иштеген. 1990 јылдарда Пермь «гражданский обществоныҥ тӧс јери» деп окылу эмес атту болгон, кезикте «столица российского либерализма» да дешкилейт. 1990 јылдарда ФК «Амкар» ла ПБК «Урал-Грейт» ачылган, 2000 јылдарда российский футбол ло баскетболдо ичкерлеген. 2005 јылда ӱлӱрген айдыҥ 21 кӱнинде Красавинский кӱр — Каманы кечире јаҥы кӱр узуны 1736,95 метр тудулган. Кӱрдиҥ 2008 јылда сыгын айда бӱткен. 2000 јылдарда Пермьде улай телей јеткерлер болгон. 2008 јылда сыгын айдыҥ 14 кӱнинде каланыҥ теҥеризинде Boeing 737—500 самолет ӱрелип келтӱшкен (Авиакатастрофа) рейс Москва — Пермь, 82 пассажир ле экипажтыҥ 6 кижизи корогон. 2009 јылда јаҥар айдыҥ 5 кӱнинде «Аксак ат» деп («Хромая лошадь») ночной клубта ӧрт чыккан, ондо 156 кижи божоп, 78 кижи шыркалаткан. 2000—2010 јылдарда Пермьниҥ общественно-политический јӱрӱминде тӧс ууламјы — јаҥы культуралык политиканы кырайдыҥ башкарузы регионныҥ идеологический ле экономический модернизациязыныҥ тӧзӧлгӧзи деп чотогон.Ӱлекер:Переход 2010 јылда Пермь каланыҥ башкараачызыныҥ јерине талдаштар болгон. 2021 јылда сыгын айдыҥ 20 кӱнинде Пермский государственный университетте кӧп улустка табару болуп, ӧлӱм чыккан (массовое убийство). 6 кижи божогон, 40 кижи шыркалаткан. Окылу символдор Пермь кала маанылу, кебеделдӱ. Олорды Императрица Екатерина II 1783 јылда јаан изӱ айдыҥ 17 кӱнинде Указ чыгарып јӧптӧгӧн. Бӱдӱми: «Кызыл червлёный јалаҥда мӧҥӱн айу базып барат, белинде алтын Евангелие апарып јат, куйактыҥ ӱстинде мӧҥӱн јалбак крест». Каланыҥ кӱни кичӱ изӱ айдыҥ 12 кӱни деп чотолот, Дню принятия Декларации о государственном суверенитете Российской Федерации деп байрамла кожо ӧткӱрилет. Эл-јон Пермьниҥ эл-јоныныҥ тоозы — 1 049 199 кижи. (2021 г.) Пермский каланыҥ округы (Пермь, станция Адищево ло Казарма 30 км) — 1 034 006 кижи (2021 г.). Јурт јерде јаткандардыҥ тоозы (станция Адищево ло Казарма 30 км) — 7 кижи (2021 г.). 1979 јылда Пермь Россияныҥ миллионер-калазы боло берген. Ӧткӱрилген тооалыштардыҥ бергениле эл-јонныҥ эҥ кӧп тоозы — 1 090 944 кижи (1989 јылда) болгон, 1100 муҥ кижи (1991 јылда) болгон. 1991 јылда эл-јонныҥ тоозы астап баштаган, 2004 јылда миллион кижинеҥ ас, 994,6 муҥ кижи (Росстаттыҥ кӧргӱзӱзи). Пермь миллионер-каланыҥ статусын јӱк ле 2011 јылда ойто алган, качан эл-јонныҥ тоозы 1 000 672 кижи боло берерде (2012 јылда чаган айдыҥ 1 кӱнинде). Ук-калыктары Пермьде 2010 јылдыҥ тооалыжыла 907 955 (91 %) кижинеҥ угы керегинде јетирӱ алынган, олордыҥ ортодо: орустар — 823 333 кижи (90,7 %), татарлар — 34 253 кижи (3,8 %), башкирлер — 7729 кижи (0,8 %), коми-пермяктар — 7301 кижи (0,8 %), украиндер — 6507 кижи (0,7 %), удмурттар — 4847 кижи (0,5 %), ӧскӧлӧри — 23 985 кижи (2,7 %). Кудай јаҥы Калада мындый кудай јаҥдар бар: христианство (конфессиялары: православие, католицизм, протестантизм), ислам, буддизм, иудаизм. Онойдо ок атеисттер кӧп. 1998 јылда ӱлӱрген айдаҥ Межконфессиональный консультативный комитет Пермского края иштейт, башкараачылары курч сурактарды кожо шиҥдейт. Православие Пермьде Пермский митрополия ла Пермский ле Кунгурский епархия бар. Калада 38 православный храм ла часовня, ол тоодо Слудский серикпе, Свято-Троицкий кафедральный собор, бир канча эр ле ӱй улустыҥ монастырлары. Пермский духовный семинария, катехизаторский ле педагогического образование берер духовный Семинария, Регентский училище, Иконописный школ, Православный классический гимназия ла кӧп тоолу приходской воскресный школ. Старообрядчество Пермский кырай старообрядчество чыккан јер, окылу эмес берилтелерде Пермский кырайдыҥ 100 муҥ кижизи старообрядецтер, эмезе старообрядческий тазылдарлу. Бӱгӱнги кӱнде Пермский кырайдыҥ кӧп саба старообрядецтери тӱндӱк аймактарда јуртайт. Пермьде старообрядческий Стефан Пермскийдиҥ бир храмы бар. Католицизм Польский восстаниениҥ кийнинде (1863) Пермь јаар поляктарды аткарган, олор католиктер болгон, олор ло пермский католический общинаны тӧзӧгӧн, кичинек храм туткан, бӱгӱн ол Пермьде јаҥыс католический храм. Католический община кӧп благотворительность эдет, балдардыҥ приюды бар. Протестантизм Пермьде баштапкы протестанттар — немец-лютерандар, бӱгӱн олордо кичинек община. Совет ӧйдӧ Пермьде баптист серикпе болгон, 1990-чы јылдарда баптист община пятидесятнический серикпелерди башкарган. Пермьде «Новый Завет» деп серикпе иштейт. Пермьде база ӧскӧ ууламјылардаҥ адвентисттер, меннониттер, пресвитериандар ла о.ӧ. бар. Ислам Пермде Мухтасибат иштейт (мусульмандардыҥ бу јерде башкарузы) Пермский Муфтияттыҥ, Пермский соборный мечет ле Пермский мусульманский колледж «Тарик» («Путь») бар. Јаҥы Соборный мечет «Новая Афкула» тудулып јат. Иудаизм Иудаизмды Пермьде ортодоксальный Хабад-Любавич ле реформист течение апарат, 2 синагога бар. Калада еврейский религиозный школ бар. Ӧскӧзи Ӧрӧ айдылган конфессиялардыҥ ӱстине мормонизм, кришнаиттер, саентология, пятидесятниктер ле о.ӧ. кудай јаҥду организациялар бар. Экономика Промышленность Пермь — Пермский кырайдыҥ ла Россияныҥ тӧс экономический јери. 2003 јылда Пермь предпринимательский климат российских городов деп рейтингте 6-чы јерге чыккан. 2012 јылда «Русский репортёр» деп журналдыҥ јетиргениле рейтинг самых перспективных мегаполисов деп версияла Пермь 4-чи јер алган. Росстаттыҥ чотогоныла, Пермьниҥ производственный ла экономический кӧргӱзӱлери бийиктейт. 2018 јылда Пермьде орто ишјал окылу статистика аайынча — 44 863,7 салковой. Каланыҥ экономиказында эҥ озо јакшы ӧзӱмдӱ уур промышленность. Баш отрасльдар: электроэнергетика, нефтегазопереработка, машиностроение, химия и нефтехимия, деревообработка, полиграфия а аш-курсак промышленность. 2013 јылда Пермь 6-чы јерди Россияныҥ 250 јаан промышленный тӧс јерлериниҥ рейтингинде алган. 2014 јылда Пермде ТГК-9-ныҥ баш офисы болгон. 2014 јылда ТГК-9 Т Плюс компанияга кожулган. Нефтегазоперерабатывающий промышленностьто «Лукойл» — Нефтеперерабатывающий завод «Лукойл-Пермьнефтеоргсинтез» предприятиелер бар, 2014 јылда газоперерабатывающий завод «Лукойл-Пермнефтегазпереработка» кожулган. Пермьде Дочерний организациялар «Газпром» — газосбытовая компания «Газпром межрегионгаз Пермь» ле газораспределительный «Газпром газораспределение Пермь». Машиностроениеде военно-промышленный комплекстиҥ предприятиелерине јаан ӱлӱ келижет. Тӧс продукция: артиллерийский системалар, авиационный двигательдер ле газоперекачивающий установкалар, нефтепромысловый ла горно-шахтный оборудование, электрический ле бензомоторный кирелер, аппаратура связи, дорожно-строительный техника, сууныҥ керептери, электроинструменттер. Отрасльдыҥ баш предприятиелери: «Мотовилихинский заводтор»; Пермский моторостроительный комплекс; ПНППК (Пермская научно-производственная приборостроительная компания); Морион (предприятие); НПО Искра; «Машиностроитель (завод)»; Новомет; Пермский судостроительный завод «Кама»; Пермский мотовозоремонтный завод. Химический ле нефтехимический промышленностьтыҥ предприятиелери лактар ла краскалар чыгарат, взрывчатый веществолор, минерал удобрение, синтетический јунар средстволор, активированный уголь ло о.ӧ. Отрасльдыҥ баш предприятиелери: «Минерал удобрение»; «Сибур-Химпром»; «Галоген (завод)»; Пермский пороховой завод. Јаан деген агашла иштеер промышленностьтыҥ агашла иштеер предприятиези: «Пиломатериалы „Красный Октябрь“», Пермский домостроительный комбинат, Закамская мебельная фабрика, «Драцена», «Пермский картон». Полиграфический производство — Пермская печатная фабрика Гознака, мында документтер (государственного образца, денежные знаки) јазайдылар, јаҥыс ла Россияга эмес, онойдо ок ӧскӧ дӧ государстволорго. Калада ондор тоолу аш-курсак (пищевой) промышленностьтыҥ предприятиелери иштейт. Јаан дегендери — Пермский мясокомбинат, молочный комбинат «Пермский», Пермская кондитерская фабрика, кондитерская фабрика «Камская» (Nestlé), «САН ИнБев» деп фирманыҥ пермский заводы. Россияда велосипедтер чыгарар јаан предприятиелердиҥ бирӱзи Пермьде иштейт — «Форвард (компания)». Архитектуразы Тӱӱкилик тудумдар Пермь каланы тудатан эҥ баштапкы ӱлекерде 1782 јылдыҥ А. Е. Грубердиҥ чертежторында Егошихинский заводтыҥ јанында јурттыҥ туралары ла губернский каланыҥ кварталдары јуралган. Губернатор К. Ф. Модерах каланыҥ планировказын эдер тушта јаан јӧмӧлтӧ эткен (особые заслуги). Пермь тӱс перпендикуляр оромдор ло телкем проспекттерлӱ эдип пландалган. 1784 јылдыҥ чаган айында губернский кала Пермьниҥ планы јӧптӧлгӧн. Революциядаҥ озо каланыҥ оромдоры Кама сууны кууй чӧйилетен, је кала јаанаган сайын оромдор Камага перпендикуляр уулу эдип тудулатан, мында XIX чактыҥ ортозында Сибирский оромдо общественный туралар ла јарлу улустыҥ туралары тура берген. Камага перпендикуляр оромдорло сууда портторго ло Сибирский трактка тӱжерге эптӱ болгон. Тӱӱкилик тудумдар јӱзӱн-јӱӱр типологиялу болгон. 1764 јылда Пермде Петропавловский собор тудулган (Советский ором, 1) — калада баштапкы таш (кирпич) тура. XIX чактыҥ бажы ла ортозында Пермьде таш туралар ӧрткӧ алдырган агаш туралардыҥ ордына тудулатан. Губернский кала Пермь бастыра архитектуралык стильдер ле ууламјылардыҥ дореволюционный Россияда болгон образецтериле бай. Совет ӧйдӧ Пермьниҥ архитектуразында конструктивизм ле Сталинский ампир деп стильле туткан туралар табылган. Амыраар јерлер Ӱредӱлик ле билим Пермь — јаан билим тӧс јер, мында РАН-ныҥ Урал бӧлӱгиниҥ бир канча институттары јуулган, ондор тоолу билим-шиҥжӱ ле проектный институттар, јети бийик ӱредӱлӱ заведение, олор јӱзӱн-јӱӱр билим шиҥжӱлерди прикладной ло фундаментальный тематикала апарадылар. Бийик ӱредӱлӱ заведениелер 1916 јылда ӱлӱрген айдыҥ 1 кӱнинде Уралда баштапкы университет ачылган. Кийнинде Пермский университеттиҥ факультеттеринеҥ мындый институттар айрылып барган: Пермский государственный аграрно-технологический университет (1930), Пермский государственный педагогический университет (1930), Пермский государственный медицинский университет (1931) ле Пермская государственная фармацевтическая академия (1936); Пермский национальный исследовательский политехнический университетке технического факультет кирген (1960). 1934 јылда университетте «государственный» деп сӧс кожулган «Пермский государственный университет» ле аббревиатура «ПГУ» болгон. Педагогический образование Пермьде женский Фребелевский курстардаҥ башталат (1917), јарым јылдаҥ Фребелевский институт болуп солынган. 1919 јылда сыгын айда Пермьде Институт народного образования (ИНО) иштеп баштаган. 1921 јылда сыгын айдыҥ 9 кӱнинде ИНО Пермский Педагогический институт боло берген. 1953 јылда Пермьде (ол тушта Молотов калада) Молотовский горный институт ачылган, 1960 јылда оныҥ базазында Пермский политехнический институт (ППИ) — Пермьниҥ јаан деген вузы иштеп баштаган. Институтка ӧнӧтийин Каманыҥ оҥ јарадында Студенческий городок тудулган. 1975 јылда кӱӱк айдыҥ 1 кӱнинде Пермский институт искусства и культуры ачылган. Пермьде совет ӧйдиҥ кийнинеҥ, бастыра Россияда ла чылап, негосударственный вузтар табылган, темдектезе, Уральский гуманитарный институт (1993), Западно-Уральский институт экономики и права (1994), Прикамский социальный институт (2001) ла о.ӧ. Пермьмде кӧп тоолу филиалдар ачылып баштаган, (Академия живописи, ваяния и зодчества, Высшая школа экономики, РЭУ им. Г. В. Плеханова, Российская академия народного хозяйства и государственной службы при Президенте Российской Федерации ле о.ӧ.), јербойында ӱредӱлӱ заведениелердиҥ статузы кӧдӱрилген: техникумдар ла училищелер — институтар (олордыҥ филиалдары), институттар дезе — университеттер (ПГТУ, ПГПУ) ле академиялар (ПГМА, ПГФА, ПГСА) болуп куулган. 2015 јылдаҥ ала Рособрнадзор таҥынаҥ иштеген вузтарды, филиалдарды јаап баштаган. Реформала кожо (МВД России) 2011 јылда Пермский филиал Нижегородской академии МВД России јабылган, оныҥ тӱӱкизи 1961 јылдаҥ башталган болгон. Пермский государственный университет ле Пермский государственный технический университеттерге национальный шиҥжӱ университет деп статус берилген. Студенттердиҥ тоозы пермский вузтарда 2010 јылдаҥ ала 2017 јылга јетире 102 444 кижинеҥ 60 302 кижиге јетире (40 % артык). Профессорско-преподавательский персонал база астаган 4607 кижинеҥ 3570 кижиге јетире (23 % шыку). 2018 јылдыҥ бажында Пермьде 13 вуз (6 институт, 5 университет, 1 академия ла 1 духовный семинария) олордыҥ 11-и Аккредитациялу (государственный бӱдӱмдӱ диплом берер аргалу): Ӱлекер:Кол Пермский государственный национальный исследовательский университет; Пермский государственный гуманитарно-педагогический университет; Академик Д. Н. Прянишниковтыҥ адыла адалган Пермский государственный аграрно-технологический университет; Е. А. Вагнердиҥ адыла адалган Пермский государственный медицинский университет; Пермская государственная фармацевтическая академия; Пермский национальный исследовательский политехнический университет; Пермский государственный институт культуры; Уральский гуманитарный институт; Западно-Уральский институт экономики и права; Прикамский социальный институт; Пермский военный институт войск национальной гвардии Российской Федерации; Пермский институт Федеральной службы исполнения наказаний; Пермская духовная семинария. Ӱлекер:Конец кол Пермьде иштеер лицензиялу Россияныҥ региондорыныҥ вузтарыныҥ филиалдары: Ӱлекер:Кол Орто ӱредӱлӱ заведениелер Калада 20 орто специал ӱредӱ заведение (10 техникум ла 10 училище), 30 шыдар профтехучилище. Россия ичинде јарлу ӱредӱ заведениелердиҥ ортодо Прикамьениҥ Пермский государственный хореографический колледжи. 2014 јылда Пермский суворовский военный училище ачылган (Россияда оборонаныҥ Министерствозы). Пермьде 156 орто ӱредӱлӱ школ, олордоҥ: 10 гимназия, 10 лицей, 1 кадетский школ, 20 школ предметтерди тереҥжиде ӱренер, 2 общеобразовательный школ-интернат. Ого коштой — 1 баштамы школ, 3 общеобразовательный школ, 4 эҥирги общеобразовательный школ. Бастыра ӱренчиктердиҥ тоозы — 94 112 кижи. Зоопарк Зоопарк Пермьде 1920-чи јылдарда табылган. 1931 јылдыҥ кандык айыныҥ 22 кӱнинеҥ ол Архиерейский кладбищениҥ јанында Спасо-Преображенский кафедральный собордыҥ чеденинде богон. 1990-чы јылдардаҥ ала зоопаркты эмеш јайым, јарагадый јерге кӧчирерге ченешкендер. Братский ором, 100 адресле зоопаркты кӧчӱрерге пландаган, эмезе Черняевскийде агаш аразына, эмезе Закамскта, то в долину реки Егошихи. 2015 јылда сыгын айдыҥ 2 кӱнинде Пермьниҥ мэриязы Нагорный деп микрорайондо јаҥы зоопарк тудар деп шӱӱген. Мында биопарк, Јеҥӱниҥ Паркы, јайгы театр, тематический аттракциондор ло тренажёрный площадка тудар деп план болгон. Культура ла кеендик Кинематограф Пермьде кино кӧргӱзер баштапкы заведение (электротеатр) 1896 јылда Большой Ямской оромдо (эмди Пушкинниҥ оромы) В. М. Михайлованыҥ туразында табылган, ол тушта оны «Иллюзион» дежетен. Калада баштапкы специализированный «Триумф» деп кинотеатрга тураны 1913 јылда туткан, Покровский оромдо. 2017 јылда Пермьде 10 кинотеатр иштеген, ол тоодо сегис залду кинотеатр ла о.ӧ.. 2013 јылда куран айда Горькийдиҥ адыла адалган паркта виртуальный доисторический 3D «океанариум» — лабиринт ачылган. 2018 јылда куран айда калада баштапкы катап јииттердиҥ Бастырароссийский позитивный киноныҥ кинофестивали болгон. 2021 јылдыҥ ортозында Пермьде Камский ӧзӧктӧ 5 кинотеатр ла бир кинодром иштеген. Филармония Пермьде баштапкы кӱӱлик сообщество — музыкальный кружок, 1874 јылда табылган, оны юрист ле меценат Иван Павлович Дягилев ле јарлу пермский виолончелист Константин Флегонтович Сперанский ачкан. 1909 јылда кожоҥчы Александр Дмитриевич Городцов Пермде филармонический общество тӧзӧгӧн, кийнинде ол Пермский краевой филармония боло берген. Художественный галереялар Орто Прикамьениҥ калыктарыныҥ кеендигиниҥ тӧзӧлгӧзи VIII—III чактарда «Пермский звериный стиль» болгон. Сӧӧк лӧ мӱӱс тарактар аҥ-куштардыҥ фигуркаларыла кееркеткен. Кӧп сабада буланныҥ, аҥныҥ, аттыҥ ла баарынтычы куштыҥ кеберлери. Темир табылганынаҥ ала аҥ-куш јураар материалдар кӧптӧйт, кӱлер тебискилер, браслеттер, подвескаларда ӧскӧ тындулардыҥ сӱри: јыландар, бӧрӱлер, ийттер, айулар. «Пермский звериный стильдиҥ» мотивтери эмдиги ӧйдиҥ устарыныҥ иштеринде туштайт. Кӧрӱ-выставкалар каланыҥ бир канча галереяларында ӧдӧт. Эҥ јарлу площадка — Баш выставочный зал. Ого коштой Дом художника, галереялар «Союз-Арт», «Марис-Арт» ла «Green-Арт» иштейт. Јылдыҥ ӧдӧр Пермский јарымкалар художественный салондордо «Арт-Пермь» база ӧдӱп јат. 2008 јылда Речной вокзалдыҥ туразында эмдиги ӧйдиҥ кеендигиниҥ тӧс јери ачылган. Баштапкы выставка «Русское бедное» 2008 јылда сыгын айдыҥ 25 кӱнинде ачылган. Мында «Арте повера» стильле бӱдӱрген 36 российский јурукчылардыҥ ижи болгон. Калада јайаандык объединениелер бар — Некоммерческий фонд скульпторов России «Единение», Россияныҥ јурукчыларыныҥ биригӱзиниҥ Пермьде бӧлӱги, Россияныҥ фотохудожниктериниҥ биригӱзи, Россияныҥ дизайнерлериниҥ биригӱзи. Музейлер Пермьде 13 музей ле кӧп тоолу инсталляциялар. Эҥ јарлу музей калада Пермский государственный художественный галерея, мында телекейде јарлу Пермская деревянная скульптура деп коллекция бар. Бу Россияда эҥ бай галереялардыҥ бирӱзи, мында орус иконописьтиҥ шедевры болгон (коллекция «строгановских» икон), јурук иштердиҥ (Репинниҥ, Левитанныҥ, Саврасовтыҥ, Серовтыҥ чын картиналары) хранилищези бар. Пермский краевой музейдиҥ коллекцияларында телекейде база кайда да јок «Пермский звериный стильле эткен» уникал эдимдер, Г. Т. Мауэрдиҥ палеоботанический коллекциязы, сӱрекей ас бичиктердиҥ фонды, этнографический, нумизматический ле ӧскӧ дӧ коллекциялар бар. Епископ Стефан Пермскийдиҥ тайагы (Посох) мында. Пермский уголовный розыскта 1930-чы јылдарда башкараачы болуп иштеген В. П. Войнарскийдиҥ уникал документтери пермский милицияныҥ тӱӱкизиниҥ музейинде бар. «Мотовилихинских заводтордыҥ» музейи артиллерийский јепселдиҥ Россияда толо коллекциялу мӱзейлериниҥ бирӱзи. 2009 јылда Музей современного искусства ачылган, тӧзӧп ачкан, оноҥ баштапкы башкараачы болгон кижи — галерист Гельман Марат Александрович болгон. 2017 јылдыҥ јаҥар айында тӱӱкилик музейдиҥ Речной вокзал ла темирјол вокзалдыҥ јаҥырта јазаган туразында «Россия — моя история» деп тӱӱкилик паркта филиалы ачылган. Театрлар Пермьде тӧрт государственный театр: Опера ла балеттиҥ Чайковскийдиҥ адыла адалган Пермский академический театры, Пермский академический театр «Театр», Пермский театр юного зрителя, Наадайлардыҥ Пермский театры. Пермский академический театр 1870 јылда тӧзӧлгӧн, аҥылузы неде дезе, бу театрдыҥ сценазында П. И. Чайковскийдиҥ бастыра чјмдемелдери тургузылган — 10 опера ла 3 балет. Театральный труппа (600-теҥ артык кижи) гастрольдорго Кӱнбадыш Европа ла Тӱндӱк Американыҥ ороондорына барат: балетный труппа «Чайковский-балет» деп маркалу, оперныйы — «Чайковский-театр». «Дягилевские сезоны» деп фестиваль эки јылда бир катап ӧдӧт. Балеттиҥ артисттериниҥ «Арабеск» деп конкурсы эки јылда бир катап ӧдӧт. Баштапкы «Арабеск» 1990 јылда болгон. Јаҥжыккан аайынча конкурсты художественный руководитель Владимир Васильев ле конкурстыҥ жюризиниҥ председатели Екатерина Максимова башкаратан. Цирк Калада Пермский государственный цирк иштейт оныҥ туразы, 1970 јылда каланыҥ Мотовилихинский аймагында тудулган. Циркте цирковой музей иштейт, мында 15 муҥнаҥ артык экспонаттар бар. Циркке улай ла јарлу труппалар келет, темдектезе Московский цирк Юрия Никулина ла ӧскӧ дӧ российский ле гран ары јаныныҥ цирковой ӧмӧликтери. Архитектурныҥ кереестери Орус орой классицизм — Мешковтыҥ туразы (Монастырский ором, 11), 1820-чи јылдарда тудулган, (1885—1886 јылдарда ӧрныктырылган). Калада эҥ јараш туралардыҥ бирӱзи — Грибушинниҥ туразы (Ленинниҥ оромы, 13а). 1895—1897 јылдарда тудулган, оны архитектор Турчевич Александр Бонавентурович живописный модерн деп стильле туткан, «Доктор Живаго» деп романында Б. Л. Пастернак шак ла бу тураны («дом с фигурами») кӧргӱскен деп чотолот. Пермьде федерал учурлу архитектуралык кереестер бар: Духовный училище (1885, архитектор Р. И. Карвовский, «Звезда» газеттиҥ оромы, 18); Мариинский женский гимназия (1884—1887, архитектор Ю. О. Дютель, (Петропавловский ором, 23)Ӱлекер:Нет в источнике; Спасо-Преображенский собор (1798—1832, архитекторы М. Ф. Казаков, Ф. М. Росляков, П. Т. Васильев, И. И. Свиязев, (Комсомольский пр., 4) ле Архиерейдиҥ туразы (1793—1800, архитектор Г. Х. Паульсен, (Комсомольский пр., 6); Којойым А. Г. Гавриловтыҥ јурты (XIX чактыҥ экинчи јарымывека, архитекторы јарт јок, Куйбышевтиҥ оромы, 6); Успенский женский монастырь (1870—1880 јылдар) Ӱлекер:Нет в источнике; Казанский Кудайдыҥ Энезиниҥ иконазы (1905—1908, архитектор Ю. Скавронский, Плехановтыҥ оромы, 39); Кирилло-Мефодьевский училище (1910, архитектор В. А. Кендржинский, Пушкинниҥ оромы, 76); Губернатордыҥ туразы (Дом Прянишникова)]] (XVIII чактыҥ учы, архитектор Г. Х. Паульсен, Сибирский ором, 27); Каланыҥ садында ротонда (1824, архитектор И. И. Свиязев, Сибирский ором, 41); Петропавловский собор (1757—1764, архитектор јарт јок, Советский ором, 1); Храм Всех Святых (1826—1832, архитектор И. И. Свиязев, Тихий ором, 23). Библиотекалар 1836 јылда чаган айдыҥ 4 кӱнинде Министерство внутренних делдиҥ јакарузыла в канцелярский служительдердиҥ балдары ӱренер училищениҥ туразында Пермь ле Уралда баштапкы публичный библиотека ачылган. XX чактыҥ бажында бу библиотека, ол ӧйдиҥ улузыныҥ темдектегениле, библиотека Россия ичинде эҥ артык губернский библиотека боло берген (ПКДБ, Сибирский ором, 11) — культураныҥ государственный, спец информационный, образовательно некоммерческий учреждениези. Онойдо ок калада балдарга А. С. Пушкинниҥ адыла адалган библиотека, Б. С. Житковтыҥ адыла адалган библиотека бар. Эмчилик Пермьде эмчилик системада 44 муниципал учреждение, 4800 врач ла 7200 медицинский сестралар иштейт. Стационар эмчилик болуш јетирери јанынаҥ Пермде 5724 јадала эмденер орын ла 865 тӱште эмденер стационар орын (поликлиникаларда), онойдо ок 244 орын јаҥы чыккан балдар кӧрӧр акушерский стационарларда. 2007 јылдыҥ сыгын айынаҥ Пермьде Единая общегородская служба записи на приём к врачу иштейт, ады «Электрон регистратура». Каланыҥ ичинде тӱрген болуш јетирер 92 круглосуточный выездной бригадлар иштейт. Бригадалар 9 подстанцияда. Калада эмдеер јаан деген учреждениелердиҥ бирӱзи Институт сердца, Научный центр сердечно-сосудистой хирургии им. Бакулеваныҥ филиалы. 2012 јылдаҥ ала Пермьде бюро медико-социальной экспертизы № 133 Главного бюро МСЭ ФМБА России иштейт. Спорт Спортивный тудумдар Пермьде бастыра јаан калаларда ла чылап спортивный инфраструктуразы јакшы ӧскӧн, ол тоодо: стадиондор ло спортивный комплекстер: «Авангард», «Динамо», «Звезда», «Ипподром», «Гайва», «Кама», «Молния», «Молот (Универсальный Дворец спорта, Пермь)», «Нефтяник», «Спартак», «Дом Бокса», «Орлёнок», «Прикамье», «Урал», «Энергия», «Юность России», «Юность», «Химик»; бассейндер: «БМ», «Кама», «Олимпия», «Чайка», «Жемчужина»; «Рекорд»; чаналу базалар: «Динамо», «Молот», «Прикамье», «Морион», «Урал»; Ипподромныҥ атла маҥтадар школы; Скейтпарк (Экстрим парк). Клубтар ла командалар Калада хоккейле «Молот-Прикамье» деп команда бар, Высшая хоккейная лига. Ӱй улустыҥ «Звезда-2005» деп футбольный клубы бар, ол 6 катап Россияныҥ чемпионы болгон, о.ӧ.. Участник Единой лиги ВТБ «Парма» деп баскетбольный клуб, 1932 јылдаҥ ала маргыжат (1996 јылда јоголгон болгон). Футбольный клуб «Амкар», 1990-чы јылдарда тӧзӧлгӧн, 2020 јылда ойто орныккан, «Амкар» клуб ӱчинчи лигада маргыжып јат. Пермьниҥ спортчылары российский ле телекейлик маргаандарда бийик једимдерге чыгат: јеҥил атлетикада, бадминтондо, баскетболдо, биатлондо, бокста, гандболдо, дзюдодо, чанаала маргышта, настольный теннисте, аттарлу спортто, сууда јӱзеринде, самбодо, чанакту спортто, спортивный ориентированиеде, фигурный јыҥылашта, футболдо, фехтованиеде ле о.ӧ. Ӱлекер:Нет АИ. Пермьде СДЮСШОР «Звезда» школды божоткон Зырянов Константин Георгиевич 2007 јылда Ороонныҥ эҥ артык спортчызы деп адаткан. Калыктар ортодо колбулар Карындаштык калалар Пермьде јаантайын ӧдӧр байрамдар Пермьде бир канча текшироссиялык международный фестивальдар ла конкурстар: Јарлу улузы Кеендикте Борис Пастернактыҥ «Доктор Живаго» деп романында Юрятин деп каланы Пермьнеҥ бичиген. «Былое и думы» деп романында Герцен Александр Иванович Пермьде болгоны керегинде бичийт. Антон Павлович Чеховто ӱч эјелӱ сыйындулар (Циммерман) Пермьде јаткан деп бодоштыру бар. В подтверждение этой версии приводится цитата из письма М. Горькийге бичиген самарада Чехов бичиген «Три сестры» пьесаныҥ действиелери «происходит в провинциальном городе вроде Перми». Веры Панованыҥ «Евдокия» деп повестинде: «На улице Кирова, бывшей Пермской, стоит двухэтажный бревенчатый дом Евдокима Чернышёва, кузнеца. Евдоким воздвигал его почти двадцать лет…» Алексей Ивановтыҥ «Географ глобус пропил» романында керек Пермьде ӧдӧт. «Реальные пацаны» деп сериалда керектер Пермьде ӧдӧт. «Поезд идёт на восток» деп кинодо (1947)— локация: Пермьде вокзал. "По ту сторону " деп кинодо — (1958) локациялар: Орджоникидзе ле Поповтыҥ оромыныҥ толыгында, ЖД техникум, Любимованыҥ туразы, Комсомольский проспект, Слудский серикпеделе о.ӧ. «Заре навстречу» деп кинодо (1959) — локация: Мешковтыҥ туразы. «Бессонная ночь» деп кинодо (1960)— локациялар: коштыҥ порты, Октябрьский тепсеҥ, Комсомольский проспект. «Большой трамплин» деп кинодо (1973) — локация: Мотовилихада трамплин . «Один и без оружия» деп кинодо (1984)— локациялар: ЖД техникум, Окуловтыҥ оромы, Гаврилов деп којойымныҥ чедениниҥ ичи. «Под северным сиянием» деп кинодо (1990)— локации: ЖД техникум, Всехсвятская церковь на Егошихинском кладбище. «Отчий берег» деп кинодо (2017) — локациялар: ЖД техникум, Пермский ором, Советский оромдо Бобровтыҥ туразы, кинотеатр «Родина», Мешковтыҥ чедениниҥ ичи. Филателиязы Пермьде 1918 јылдыҥ ортозында баштапкы советский маркалар чыккан — советский уездный почтаныҥ Пермский Совдептиҥ почтовый маркалары. Јуруктардыҥ кӧмзӧзи Ајарулар Литература Пермь // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907. Верхоланцев В. С. Город Пермь, его прошлое и настоящее. — Пермь, 1913. Иллюстрированная Россия. Вся Россия (особое приложение), Типография газеты «Россия». — С.-Пб., 1905, — 800 колон. РНБ Абашев В. В. Пермь как текст: пермский текст в русской культуре и литературе XX века. — Пермь, 2000. Пермь от основания до наших дней: исторические очерки. — М.: Книжный мир, 2000. Дней и лет круговорот: Календарь-справочник города Перми и Пермского края. Пермь: Пушка, 2015. Торопов С. А. Пермь: путеводитель. — Пермь: Кн. издательство, 1986. Корчагин П. А. Губернская столица Пермь. — Пермь: Книжный мир, 2006. Пермь политическая / под ред Л. А. Фадеевой. — Пермь: Пушка, 2004. Пермь торговая / под ред Л. А. Фадеевой. — Пермь: Пушка, 2002. Календарь знаменательных и памятных дат Пермского края на 2007 год. / Сост. О. С. Баранова; Пермская обл. библиотека им. А. М. Горького. — Пермь, 2006. Никитин А. Пермь — родина российского либерализма. — М.: Московская школа политических исследований, 2004. Страницы истории художественной культуры Прикамья. — Пермь: Книжный мир, 2006. Спешилова Е. А. Старая Пермь: Дома. Улицы. Люди. 1723—1917. — Пермь: Курсив, 1999. — 580 с. Pera maa — дальняя земля. Книга открытий. — Пермь: Сота, 2009. Тайантылар Администрация города Перми (ја. эм.). Пермская городская Дума (ја. эм.). Архивировано куран айдыҥ 10 кӱни, 2011 јыл. Пермский некрополь Ӱлекер:Wayback — Энциклопедия Пермской области.