Мордва Республикаһы

Мордо́вия, Мордва Республикаһы (моҡш., эрз. Мордовия Республикась) — Рәсәй Федерацияһы составындағы республика. Рәсәйҙең Европа өлөшөндә урынлашҡан, Волга буйы федераль округына ҡарай. РСФСР составындағы автономиялы өлкә булараҡ 1930 йылдың 10 ғинуарында ойошторолған. Баш ҡалаһы — Саранск. Юғары вазифалы кешеһе — республика башлығы. География Көнсығыш-Европа тигеҙлегенең көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан. Уның көнбайыш өлөшө Ока-Дон тигеҙлегендә, үҙәк һәм көнсығыш өлөшө Волга буйы ҡалҡыулығында урынлашҡан. Түбәнге Новгород, Ульяновск, Пенза, Рязань өлкәләре һәм Сыуашстан менән сиктәш. Республиканың майҙаны — 26,1 мең км², иң бейек нөктәһе — 324 м. Мордовияла 114 йылға бар. Иң ҙурҙары: Исса ҡушылдығы менән Моҡша йылғаһы, Сивинь, Сатис, Вад һәм Алатырь, Инсар, Руднф ҡушылдыҡтары менән Сура йылғаһы. Мордовияла 500-ләп күл бар. Иң ҙурҙары Инерка, Татарка. Климат Климаты урта-континенталь, ғинуарҙа уртаса һауа температураһы −11 °C, июльдә +19 °C. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм ≈450-500 мм. Тарих 1919 йылда апрель—авгусында Саранскиҙа Башҡортостан хәрби‑революцион комитеты һәм АСБР Хәрби комиссариаты эвакуацияла була; 1‑се, 2‑се Башҡорт кавалерия һәм 1‑се, 2‑се Башҡорт уҡсылар полктары ойошторола. 1928 йылдың 16 июлендә — Мордва округы (Урта Волга крайында) булараҡ ойошторолған; 1930 йылдың 10 ғинуарында — Мордва автоном өлкәһе; 1934 йылдың 20 декабрендә — Мордва Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы; 1991 йылдан — Мордва Совет Социалистик Республикаһы; 1993 йылдан — Мордва Республикаһы. 1998 йылда Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте менән Мордва республикаһы араһында сауҙа‑иҡтисади һәм гуманитар өлкәләрҙә хеҙмәттәшлек тураһында килешеүҙәргә ҡул ҡуйылды. Ике республика араһында сауҙа әйләнеше 2007 йылда 854 млн һум тәшкил итә. Башҡортостан предприятиелары — «Мордовцемент» «Саранск‑кабель» йәмғиәттәре, Саранскиҙағы приборҙар эшләү завод һәм механика заводтары, Мордва ижтимағи берекмәләре һәм Мордва милли‑мәҙәни автономияһы менән хеҙмәттәшлек итә. Башҡортостанда «Умарина» дәүләт йыр һәм бейеү ансамбле, Мордва Республикаһының «Келу» дәүләт ансамбле һәм Мордва дәүләт филармонияһы гастролдә булды. Халыҡ Халыҡ — 834,8 мең кеше, шул иҫәптән 120 башҡорт (2010). Халҡының тығыҙлығы — 31,6 кеше/км². Халыҡтың 58,9 % ҡалала йәшәй. Милли составы (%): мордвалар — 40, урыҫтар — 53,1. Дәүләт телдәре — мокша, эрзя һәм урыҫ телдәре. Милли составы Административ-территориаль бүленеше Мордовия Республикаһы составында 7 ҡала һәм 22 муниципаль район иҫәпләнә. Муниципаль райондар Торама пункттар Мордовиянең эре орама пункттар Бүләктәре Ленин ордены (11 декабрь 1965) Ленин ордены (10 июль 1985) Октябрь РеволюцияҺы ордены (1980) Халыҡтар дуҫлығы ордены (29 декабрь 1972) Әҙәбиәт Мурзабулатов М. В. Мордовское население Башкортостана: исследования и материалы. Уфа, 1995. Иҫкәрмәләр