Куйбышев сусаклагычы

Куйбышев сусаклагычы (рус. Куйбышевское водохранилище) — Идел елгасының урта өлешендә, Сембер һәм Самара өлкәләрендә һәм бер өлеше Татарстанда урнашкан сусаклагыч. Дөньяда мәйданы буенча Евразиядә — иң зурысы, Вольта һәм Смолвуд сусаклагычларыннан соң — өченче урында. Ул 1955—1957 елларда Тольятти (элеккеге Ставрополь) шәһәре янындагы елга үзәнен каплаган Җигүле ГЭСы дамбасы (элеккеге В.И. Ленин исемендәге Идел ГЭСы) төзелеше тәмамлану нәтиҗәсендә барлыкка килгән. Сусаклагыч исемен елга агымының түбәнге өлешендә урнашкан Куйбышев шәһәреннән алган. Сусаклагычның түбәнге өлеше еш кына сөйләштә Җигүле диңгезе дип атала. Яр буеның гомуми озынлыгы — 2604 км, Татарстанда — 1392 км; мәйданы — 6,15 мең км² (шушың 51 % Татарстанда); су күләме — 57,3 км³; озынлыгы — 510 км; иң киң урыны — 27 км; уртача тирәнлеге — 8 м, буа янында — 41 м, Казан янында 16-18 м. Дамбадагы су дәрәҗәсе 29 м, ул Идел буйлап Яңа Чабаксар шәһәренә кадәр, Чулман буйлап — Нократ елгасы тамагына кадәр сузыла. Сусаклагыч Чулман, Зөя, Олы Чирмешән һәм башка елгалар үзәннәре буйлап зур култыклар барлыкка китерә. Сусаклагычның төп билгеләнеше — электр энергиясе җитештерү, суднолар йөрешен яхшырту, су белән тәэмин итү, сугару. Ул шулай ук балык тоту өчен дә кулланыла. Сусаклагыч Идел елгасының агым режимына сизелерлек үзгәреш кертә: ташкын вакытында су агымы шактый кими, ә су кимү чорында, киресенчә, арта. Казан янындагы су кимәле хәзер 5-6 метрга тирбәлә, сусаклагыч төзелгәнче бу күрсәткеч 10-11 метр була. Идел белән чагыштырганда, сусаклагыч хәзер 3-5 көнгә иртәрәк туңа һәм боздан соңрак арына. Сусаклагычтан 3-6 км эчендәге микроклимат сизелерлек үзгәрә, елга төбендә һәм яр буе сызатында үзгәрешләр була, шул исәптән абразия (тау токымнарының механик җимерелүе һәм җимерелүе процессы) һәм яр буе эрозиясе, шуышма. Яр буе һәм су үсемлекләре, шулай ук кошлар һәм балыклар яшәү урыннары өчен шартлар да сизелерлек үзгәрә. Сусаклагыч ярларында зур шәһәрләр — Казан, Тольятти, Ульяновск, Яңа Чабаксар, Димитровград, Яшел Үзән. Жигули торбасының көнчыгыш ярында «Жигули I» (Алтын Урда чорының грунт каберлеге) археологик һәйкәле урнашкан. Барлыкка килү тарихы Урта Иделнең су ресурсларын файдалану проектлары турындагы беренче мәгълүмат XVIII гасырга карый. Аның түбәнге агымында Уса һәм Идел елгаларын тоташтырыр өчен канал казу тәкъдим ителә, бу Самара Лукасы борылышындагы суднолар юлын алты тапкыр кыскартыр була. XIX гасыр ахырында нәтиҗәле гидравлик двигательләр һәм электр генераторлары барлыкка килә, бу су ресурсларын файдалану мөмкинлекләренә яңа кызыксыну тудыра. Электр энергиясе алу өчен Иделне файдалануның беренче проекты 1910 елда барлыкка килә, Самара инженеры К. В. Богоявленский арзан энергия ярдәмендә төбәкнең индустриаль үсешен тәэмин итү өчен Самара Лукасы янындагы гидроэлектростанция һәм плотина төзү проекты буенча эшли башлый для обеспечения индустриального развития региона при помощи дешёвой энергии. 1951 елның 21 августында СССР Хөкүмәте «Идел елгасында Куйбышев ГЭСын төзү турында» карар чыгара, рәсми рәвештә төзелеш башлап җибәрелә . Куйбышев ГЭСы һәм сусаклагыч төзелә башлаган вакытта дөньяда иң зуры була. Төп төзелеш һәм монтаж эшләре 1953—1955 елларда башкарыла. 1955 елның 29 декабрендә ясалма диңгездәге су дәрәҗәсе Куйбышев ГЭСының беренче гидроагрегатын эшләтеп җибәрергә мөмкинлек бирә. 1957 елның 14 октябрендә соңгы, егерменче гидроагрегат эшләтеп җибәрелә, ә 1958 елның 10 августында хөкүмәт комиссиясе Куйбышев ГЭСын даими эксплуатациягә кабул итү актын раслый. Физик-географик үзенчәлекләр Куйбышев сусаклагычы Урта Идел буеның үзәк өлешендә Идел буе калкулыгы һәм Түбән Идел аръягының урман-дала провинциясе чигендә урнашкан. Ул меридиан юнәлешендә сузыла, төньяк-көнбатышта Чабаксар сусаклагычы, төньяк-көнчыгышта Түбән Кама сусаклагычы һәм көньякта Саратов сусаклагычы белән тоташа. Сусаклагыч мәйданының күпчелек өлеше Татарстанда (50,7 %) урнашкан, Сембер өлкәсендә — 30,9 %, Самар өлкәсендә — 14 %, калган өлеше Мари Ил һәм Чуашстан Республикаларында урнашкан. Яр буе зонасында 26 муниципаль район, 55 шәһәр һәм шәһәр тибындагы посёлок, һәм 1900 дән артык авыл торак пункты урнашкан. Куйбышев сусаклагычы Идел агымын сезонлы, атналык һәм көндәлек көйләүне гамәлгә ашыра, Урта һәм Түбән Идел өчен сезонлы агымның төп көйләүчесе булып тора. Сусаклагыч халык хуҗалыгында, энергия ихтыяҗлары өчен (Жигулевская ГЭС үзе), елга транспортында, авыл хуҗалыгын сугаруда, балык үрчетүдә, коммуналь һәм сәнәгать су белән тәэмин итүдә, рекреацион һәм туристик максатларда, шулай ук агынты суларны кабул итүче буларак киң кулланыла. Балык ресурслары Урта Иделнең күпсанлы ихтиологик тикшеренүләре нәтиҗәсендә түбәндәгеләрне ачыклау мөмкин була. Элегрәк Куйбышев сусаклагычы районында Идел буенда 49 балык төре яшәгән. Куйбышев ГЭС төзелгәннән соң, анадром (күченүче)) төрләр югалу сәбәпле, аларның гомуми саны 39-40 ка кадәр кимегән. Аларның кайберләре әле аерым очраса да, хәзер коммерция яки экологик йогынты ясамыйлар. Хәзер сусаклагычның үзендә 42 төр бар. Гомумән алганда, галимнәр хәзерге вакытта сусаклагычта даими яшәүче балыкларны 6 фауна төренә бүләләр: бореаль-тигезлек (чуртан, бөгәрчә, опты, кушбаш, карабалык, алтын һәм көмеш табан балыгы, алабуга, шыртлака); төче су амфибореалы (сазан, судак, супа, чөгә, җәен); понтик төче сулары (кызылбалык, кызылканат, кәлчәк, бурыш, агарчак); арктика төче суы (шамбы); понтик диңгезе (Вак балыклар, энәле балык); Кытай тигезлекләре (ак амур, ак һәм зур башлы сазан). Искәрмәләр Әдәбият Куйбышевское водохранилище // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд.. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. Богоявленский К. В. Волжская районная гидроэлектрическая станция. (К вопросу о Волгострое). — Самара: Государственное издательство. Средневолжское краевое отделение, 1928. — 22 с. Бурдин Е. А. Основные факторы сооружения волжского каскада гидроузлов (1930—1950-е годы) // Вестник Чувашского университета : журнал. — Чебоксары: Чувашский государственный университет имени И. Н. Ульянова, 2010. — В. 2. — ISSN 1810-1909. Бурдин Е. А. Разработка планов хозяйственного освоения водных ресурсов Волги в 1930–1936 гг. // Вопросы истории естествознания и техники : журнал. — 2010. — № 3. — ISSN 0205-9606. Вечный двигатель. Волжско-Камский гидроэнергетический каскад: вчера, сегодня, завтра / под общ. ред. Р. М. Хазиахметова; Авт.-сост. С. Г. Мельник. — М.: Фонд «Юбилейная летопись», 2007. — 352 с. — 3000 экз. Козловский С. В. Становление и развитие ихтиологической науки в Среднем Поволжье // Известия Самарского научного центра Российской академии наук : журнал. — Самара, 2001. — В. 2. — Т. 3. — С. 274—332. Куйбышевское водохранилище (научно-информационный справочник) / Отв. ред. Розенберг Г. С., Выхристюк Л. А.. — Тольятти: ИЭВБ РАН, 2008. — 123 с. — 200 экз. ГУЛАГ: Главное управление лагерей. 1918—1960 / Под ред. акад. А. Н. Яковлева; сост. А. И. Кокурин, Н. В. Петров. — М.: МФД, 2002. — 888 с. — (Россия. XX век. Документы). — 3000 экз. — ISBN 5-85646-046-4. Куйбышевское водохранилище. — Л.: Наука, 1983. — 213 с. Бурдин Е. А. Исторические аспекты и динамика развития российской гидроэнергетики в 1900—1980-х гг. (на примере Волжского каскада гидроузлов) // Известия Самарского научного центра Российской академии наук : журнал. — Самара: Самарский научный центр РАН, 2010. — Т. 12. — № 2. Бурдин Е. А. Гидростроительство в России: от Самарского Волгостроя к Большой Волге (1930—1980 гг.). — Ульяновск: УлГПУ, 2010. — 222 с. — ISBN 978-5-86045-392-0. Комзин И. В. Волжская ГЭС имени В. И. Ленина / И. В. Комзин, Е. В. Лукьянов. — Куйбышев: Куйбышевское книжное издательство, 1960. — 120 с. Захарченко А. В. НКВД и строительство гидроэлектростанций в Среднем Поволжье в 1937—1940 гг. // Известия Самарского научного центра РАН : журнал. — Самара: Самарский научный центр РАН, 2008. — Т. 10. — № 4. — С. 1113—1124. Носкова О. Л., Розенберг Г. С. История создания Куйбышевского водохранилища // Известия Самарского научного центра Российской академии наук : журнал. — Самара: Самарский научный центр РАН, 2012. — Т. 14. — № 1. — С. 222—226.