Կիրբի (գյուղ)

Կիրբի (թաթ.՝ Хәерби), գյուղ Թաթարստանի Հանրապետության Լաիշևսկի շրջանում։ «Կիրբինսկոյե գյուղական բնակավայր» մունիցիպալ կազմավորման վարչական կենտրոն: Գյուղի շրջակայքը բնակեցված է եղել բրոնզե դարաշրջանում։ Պատկանել է Կազանի խանության բնակավայրերին։ 1926 թվականին բնակչությունը հասել է 1549 բնակչի, իսկ 2022 թվականին այն կազմել է 828 մարդ։ Աշխարհագրություն Աշխարհագրական դիրք Գտնվում է փշատերև-լայնատերև (խառը) անտառների գոտում, Արևմտյան Նախակամյեում, Մյոշա գետից երեք կմ հեռավորության վրա։ Գտնվում է Կազան քաղաքից դեպի հարավ-արևելք 40 կմ ավտոճանապարհով, շրջկենտրոն Լաիշևո քաղաքից՝ 35 կմ հյուսիս-արևմուտք։ Ծովի մակարդակից բարձրությունը 65 մ է։ Կլիմա Ըստ Կյոպպենի կլիմաների դասակարգման՝ գյուղի կլիման բնորոշվում է որպես խմկ՝ խոնավ մայրցամաքային կլիմա՝ տաք ամառներով։ Այստեղ միջին ջերմաստիճանը 4,9°C է։ Միջին տարեկան տեղումների քանակը 620 մմ է։ Գյուղի տարածքը գտնվում է II Բ շինարարական-կլիմայական գոտում։ Կլիման չափավոր ցամաքային է՝ ցուրտ ձմեռներով և տաք, երբեմն՝ շոգ ամառներով։ Տարվա ընթացքում ամենացուրտ ամիսը հունվարն է՝ –13,6 — –14,8°C միջին ամսական ջերմաստիճանով, ամենատաքը՝ հուլիսը՝ +18,8 — +19,7°C միջին ամսական ջերմաստիճանով։ Պատմություն և ստուգաբանություն Այն պատկանում էր Կազանի խանության բնակավայրերին: Գյուղի անունը ծագել է թաթարերեն՝ Хәерби (Խաերբի) անունից։ XVIII-XIX դարի առաջին կեսին բնակիչները պատկանում էին պետական գյուղացիների դասին։ Բնակիչների ավանդական զբաղմունքը երկրագործությունն էր (գյուղական համայնքը XX դարի սկզբին տիրում էր 1857 դեսյատին հողի) և անասնապահությունը։ XX դարի սկզբին գյուղում նշվել է հողմաղացի և վեց մանր խանութների առկայությունը։ XIX դարի սկզբին այստեղ գործում էր մզկիթ, որտեղ ծառայում էին Կազանի նահանգային վարչության կողմից նշանակված հոգևորականները։ 1873 թվականին գյուղում կառուցվել է մզկիթ, որը հիշատակվում է XIX դարի վերջին աղբյուրներում։ 1907 թվականին այն այրվել է։ 1908 թվականին Կազանի առաջին գիլդիայի վաճառական Ս. Գուբայդուլինի գումարներով կառուցվել է նոր մզկիթ։ Նահանգային վարչության որոշմամբ այն բացվել է 1909 թվականի փետրվարին։ Մզկիթին կից բացվել է հին մեթոդիկ մեդրեսե։ XX դարի սկզբին գյուղում գործում էին մզկիթ և մեդրեսե, որտեղ սովորում էին 30 աղջիկ, 40 տղա։ Գյուղի մահալլայում հաշվվում էր 505 տղամարդ և 510 կին, գյուղում՝ 159 տուն։ 1917 թվականի ամռանը, երբ Կազանի երկրամասում թեժանում էր ագրարային շարժումը կալվածատիրական հողատիրության դեմ, գյուղի բնակիչները իրենց համար խոտ էին հնձում տեղի կալվածատիրոջը պատկանող մարգագետիններում: 1918 թվականին մի քանի օր գյուղը գրավված էր Չեխոսլովակիայի կորպուսի ջոկատի կողմից: Գյուղում խորհրդային իշխանության հաստատումից անմիջապես հետո բացվել է տարրական դպրոց, որը 1934 թվականին դարձել է յոթնամյա, իսկ 1961 թվականին՝ ութամյա։ 1952 թվականին սկսել է գործել գյուղական ակումբը։ 1930 թվականին գյուղում կազմակերպվել է առաջին կոլտնտեսությունը՝ «Ալգա»։ 1973 թվականին այն անցել է «Միր» կոլտնտեսությանը։ 1979 թվականից գյուղը գտնվում էր «Կիրբինսկի» խորհրդային տնտեսության կազմում, 1995 թվականից՝ «Խաերբի» կոլեկտիվ ձեռնարկության, 1998 թվականից մինչև 2003 թվականը՝ «Վաֆին և Ընկերություն» ընկերակցության կազմում։ Մինչև 1920 թվականը գյուղը գտնվում էր Չեմերեցկայա, ավելի ուշ՝ Աստրախանյան վոլոստում, որոնք մտնում էին Կազանի նահանգի Լաիշևսկի գավառի մեջ։ 1920 թվականից մտել է Թաթարական ԻԽՍՀ կազմավորված Լաիշևսկի կանտոնի կազմի մեջ։ Հանրապետությունում կանտոնային բաժանման վերացման կապակցությամբ, 1927 թվականի փետրվարի 14-ին այն ներառվել է ստեղծված Լաիշևսկի շրջանում։ 1938 թվականի օգոստոսի 4-ից մինչև 1959 թվականի մարտի 25-ը պատկանել է Ստոլբիշչենսկի շրջանին։ Վարչատարածքային բաժանման բարեփոխման արդյունքում, 1963 թվականի փետրվարի 1-ից մինչև 1965 թվականի հունվարի 11-ը մտել է Պեստրեչինսկի շրջանի կազմի մեջ։ Բնակչություն 1782 թվականին հաշվարկի ժամանակ հաշվի են առնվել միայն տղամարդիկ: 2022 թվականի սկզբին գյուղում բնակվել է 828 մարդ (177-ը՝ աշխատունակ տարիքից ցածր, 457-ը՝ աշխատունակ, 194-ը՝ աշխատունակ տարիքից բարձր): 2021 թվականի մարդահամարի տվյալներով գյուղում բնակվել է 1053 մարդ։ Ազգությունը նշած 1051 մարդուց 960-ը թաթարներ էին, 68-ը՝ ռուսներ և 29-ը՝ այլ ազգությունների ներկայացուցիչներ։ Ռուսերենը մայրենի լեզու էր 80 մարդու համար (միևնույն ժամանակ այն օգտագործում էր 987 մարդ), թաթարերենը՝ 955-ի համար (օգտագործում էր 885 մարդ): 2010 թվականի մարդահամարի տվյալներով՝ 789 մարդ: 2002 թվականի մարդահամարի տվյալներով՝ 812 բնակիչ (թաթարներ՝ 96%): Գյուղում է ծնվել Ֆարիդ Յարուլինը (1914-1943)՝ թաթար կոմպոզիտոր: Տնտեսություն Գյուղի տարածքում 2002 թվականից գործում է «Չուլման-Սերվիս» արտադրական-առևտրային ընկերությունը, 2003 թվականից՝ գյուղատնտեսական ձեռնարկություն՝ «Խաերբի» ՍՊԸ-ն , իսկ 2018 թվականից՝ «Լուչ» ստերիլիզացման կենտրոնը՝ «ԿՄԻԶ» ԲԲԸ-ն : Գործում են շշալցված ջրի արտադրության «Օրիոնի համաստեղություն» ՍՊԸ-ն, կահույքի «ՖաբրիկԱրտ» ՍՊԸ-ն, հացահատիկի պահեստ, 1200 գլուխ խոշոր եղջերավոր անասունների ֆերմա, սերմերի պահեստ: Տրանսպորտ Գյուղի միջով անցնում է տարածաշրջանային նշանակության «Սոկուրի - Կիրբի - Տրավկինո» հանրային օգտագործման ավտոմոբիլային ճանապարհը: Գյուղից 0,5 կմ հարավ անցնում է Մ-12 «Восток» արագընթաց դաշնային ավտոմոբիլային ճանապարհը: Կիրբին միջանկյալ կանգառ է «Կազան - Ատաբաևո» միջհամայնքային կանոնավոր փոխադրումների երթուղու վրա: Կազանից («Հարավային» ավտոկայան) մինչև գյուղ կա մշտական ավտոբուսային կապ: Ենթակառուցվածք Գյուղում 1978 թվականից (այլ տվյալներով՝ 1999 թվականից) գործում է մանկապարտեզ, 1989 թվականից՝ բուժակ-մանկաբարձական կետ, 2014 թվականից՝ տեղամասային անասնաբուժական կետ։ Գործում են միջնակարգ դպրոց, փոստային բաժանմունք, 3,03 հա մակերեսով գերեզմանատուն։ Գյուղի ընդհանուր մակերեսը կազմում է 350,72 հա, բնակելի տարածքը՝ 23,39 հազար քմ՝ 28,25 քմ մեկ անձի համար։ Գյուղն ունի 21 փողոց։ Գյուղը գազաֆիկացված է և էլեկտրաֆիկացված։ Ջրամատակարարումն իրականացվում է ստորգետնյա աղբյուրներից՝ արտեզյան ջրհորների և ջրմղիչ աշտարակների միջոցով։ Ջրամատակարարման ցանցերն ընդգրկում են նրա տարածքի 100%-ը։ Ջրմուղի ցանցերի ընդհանուր երկարությունը 11,8 կմ է։ Կենտրոնացված ջրահեռացման համակարգ չկա։ Բնակչությունը և հասարակական հաստատություններն օգտվում են սեպտիկներից։ Կառուցապատման ջեռուցումն իրականացվում է գազով աշխատող ջերմամատակարարման տեղական աղբյուրներից։ Կառուցապատման հեռախոսազանգն իրականացվում է գյուղում գտնվող ավտոմատ հեռախոսակայանից։ Մշակույթ և կրոն Գյուղի շրջակայքում կան հնագիտական հուշարձաններ՝ Կիրբինսկայա կայանը, որը թվագրվում է Պրիկազանսկայա մշակույթի մակլաշեևյան փուլով, Կիրբինսկոե բնակավայրը, որը պատկանում է Ազելինսկայա մշակույթին: Գյուղի շրջակայքում 1929 թվականից հայտնաբերել են «Կիրբինսկի մետաղադրամների գտածոները»՝ XIV-XV դարերի արծաթե մետաղադրամներ, այդ թվում՝ Ոսկե Հորդայի՝ XV դարի սկզբի: Թաթարստանի Հանրապետության մշակութային ժառանգության հայտնաբերված օբյեկտներից է 1908 թվականի մզկիթը՝ պաշտամունքային ճարտարապետության հուշարձան, որը պատկանում է փայտե էկլեկտիկայի ոճին։ Փայտե թաթարական մզկիթի տիպիկ օրինակ՝ ճակատների բազմագույն գունային լուծմամբ, որը բնորոշ է ազգային ավանդույթին: Խորհրդային տարիներին այստեղ տեղակայված էր դպրոց, 1970-ականներին այն վերադարձվեց հավատացյալներին, ներկայումս ըստ նշանակության չի օգտագործվում: 1936 թվականից գործում է գյուղական գրադարան, 1985 թվականից՝ գյուղական մշակույթի տուն: Գյուղում գտնվում է տեղական մուսուլմանական կրոնական կազմակերպություն՝ Թաթարստանի Հանրապետության մուսուլմանների հոգևոր վարչության գյուղական թեմը: 2015 թվականից գործում է «Կադիր» մզկիթը: Ծանոթագրություններ Գրականություն Գրքեր Волости и важнейшие селения Европейской России : [рус. дореф.]. — Центральный статистический комитет Министерства внутренних дел. — СПб, 1883. — Вып. IV : губернии Нижне-Волжской области. — VI, 247 с. — (Волости и важнейшие селения Европейской России). Кадыров Б. Г. Сохраняя наследие... : [рус.] : справочник / Б. Г. Кадыров, под ред. А. В. Тимирясовой. — Институт экономики, управления и права (г. Казань). — Казань : Познание, 2015. — 134 с. — (Сокровищница Татарстана). — ISBN 978-5-8399-0524-5. Список селений Казанской губернии : [рус. дореф.]. — Оценочно-статистическое бюро Казанского губернского Земства. — Казань, 1911. — Вып. 6 : Лаишевский уезд. — 26 с. — (Список селений Казанской губернии). Чернышев Е. И. Страницы истории крестьянского и рабочего движения в Казанской губернии // Народы Среднего Поволжья в XVI – начале XX века: избранные труды / сост., авт. предисл., прим., указ. и сокр. И. З. Файзрахманов; под ред. И. К. Загидуллина. — Կաղապար:Каз. : Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2020. — С. 470. — ББК 63.3(235.54). — Կաղապար:УДК. — ISBN 978-5-94981-344-7. Հոդվածներ Галимуллина Г. Х. Губайдуллины в истории села Кирби / Галимуллина Г. Х., Насибуллина А. Б. // Вестник Казанского государственного университета культуры и искусств. — 2018. — № 3. Зеликов И. А. Государственные задания участковым ветеринарным пунктам Республики Татарстан и их финансовое обеспечение // Ученые записки Казанской государственной академии ветеринарной медицины им. Н. Э. Баумана. — 2017. — № 3. Лыганов А. В. Пестречинские стоянки эпохи раннего металла и раннего железа в нижнем Прикамье и их природное окружение. Глава 6. Вещественный материал и хронология стоянок Пестречинских IV и ii стоянок / Лыганов А. В., Бугров Д. Г. // Археология евразийских степей. — 2019. — № 4. — . Шигапов М. Б. Хронология золотоордынских монетных комплексов в Западном предкамье // Филология и культура. — 2012. — № 2. Արտաքին հղումներ Քիրբի // Tatarica. Թաթարական հանրագիտարան : ոչ առևտրային, գիտակրթական, մշակութային-լուսավորչական նախագիծ. Կորյակով, Յուրի Բորիսովիչ |Կորյակով Յ. Բ. «Ռուսաստանի բնակավայրերի էթնիկական և լեզվական կազմ» տվյալների բազա։ 2002 թվականի մարդահամար». Քիրբի / Գ. Իբրահիմովի անվան Լեզվի, գրականության և արվեստի ինստիտուտ // Թաթարստանի Հանրապետության տեղանունների կատալոգ. Կիրբի գյուղի գյուղական մշակույթի տուն. — Дата обращения: 28.10.2023. Կիրբինսկի մանկապարտեզ «Ումիրզայա» edu.tatar.ru կայքում. — Дата обращения: 28.10.2023. Քիրբի // ՌԴ ԴԱԿՌ. — Дата обращения: 02.11.2023.