Сүйімбике мұнарасы

Сүйімбике мұнарасы (тат. Сөембикә манарасы, Sөyembikə manarası) — Қазан Кремліндегі саяхаттық қарауылдық (күзет) мұнарасы; Қазанның сәулеттік белгісі. XIX ғасырға дейін «шпиці бар оберкомандант үйінің өту мұнарасы» деп аталды. «Құлап бара жатқан» мұнараларға жатады, өйткені солтүстік-шығысқа қарай көлбеу тұрғаны байқалады. Сүмбінің тік бағыттан 2 метрге ауытқыған. Жалпы биіктігі 58 метрге (34 сажын 6 фут) тең. Сәулетөнері Мұнара Қазан Кремлінің ішінде бекініс қабырғаларынан алшақ орналасқан және өзінің орналасуына байланысты қарауыл (күзет) бекініс мұнарасы қызметін атқарған. Оның жоғарғы жағынан Қазансуға, Еділге және оның айналасына кең көрініс ашылады. Мұнараның іргетасы емен қадаларына тірелген. Қабырғалары кірпіштен, әктас ерітіндісімен. Төменгі деңгейде айқарма қақпасымен жабылған оберкомандант (кейінірек губернатор) ауласына өтетін жол бар. Мұнара жеті қабаттан тұрады: жоспардағы алғашқы үш қабат - әр түрлі биіктіктегі шаршы төрттіктер және ашық галереялар-гульбищалар бар; келесі екеуі - сегізбұрышты (сегіздік); тағы екеуі - қырланған кірпішті шатыр және күзет мұнарасы; соңғысы - жарты ай орнатылған алтын «алма» жалатылған жасыл сүмбі (1918 жылға дейін - екі басты бүркіт). Барлық қабаттардың шеттері қалақшалар немесе жұқа кірпіш білікшелермен безендірілген. Батыс және шығыс қасбеттерінде төменгі қабаттың тіректерінде әрқайсысында биіктіктің ортасында «әдетте орыс көлденең біліктері» қиылысқан коринф ордерлі 2 қосымша бағаналар бар. Атауы Жазба дереккөздерде мұнара туралы алғашқы ескертулер 1777 жылдан басталып, кремлдің жоспарында «қақпа үстінде шпиці бар мұнара» деп белгіленген. Әдебиетте алғаш рет «Сүйімбике мұнарасы» романтикалық атауы 1832 жылы Қазан журналының «Заволжский Муравей» журналының төртінші нөмірінде, «Қазан» очеркінің Х тарауында пайда болды. Бірте-бірте бұл жалпы қолданысқа айналады. Татар тілінде «Сөембикә манарасы» атауы XIX ғасырда орыс тіліндегі «башня Сююмбике» деген атпен пайда болды: 119. Бастапқыда, татар тілінде мұнара Хаn macete manarasi (яғни Хан мұнарасы) деп аталды: 171, бұл бір кездері Хан мешіті мен оның мұнарасының жақын жерде тұрған тарихи естелікті бейнелеген. Тарихы Мұнара салу уақыты құжатталмаған. Осыған байланысты мұнараның күнін белгілеу даулы болып табылады: қазіргі ғалымдардың негізгі бөлігі мұнараны XVII-XVIII ғасырларға жатқызады, ал кейбіреулер ғана мұнара құрылысын XVI ғасырдың екінші жартысына жатқызады. Қазан хандығы кезіндегі мұнара құрылысы туралы теория (яғни 1552 жылға дейін) шектеулі. Сүйімбике мұнарасының шығу тарихы әлі күнге дейін белгісіз. Кейбір тарихшылардың пікірінше, Сүйімбике мұнарасы Мұхамметәмин ханның кезінде салынған. 1495 жылы Мұхамметәмин Қазан тағынан тайдырылғаннан кейін Мәскеуге қашуға мәжбүр болып, тіпті, Мәскеу кінәздігінің Ливонияға қарсы соғыста орыс әскерінің басшысы болып тағайындалған. Мәскеу Кремлінің Боровицкий мұнарасын салу кезінде Мұхамметәмин Мәскеуде тұрып, итальяндық сәулетшілермен (Пьетро Антонио Солари) кездесіп, танысады, кейін оларды Қазан қаласында жаңа мұнара салуға шақырады. 1502 жылы Мұхамметәмин тағы да Қазан тағына отырып, өзінің ұлы мұнарасын салуға шешім қабылдады. 1505 жылы Мұхамметәмин Мәскеу кінәздігімен қарым-қатынасын өзгертті және дербес саясат жүргізе бастады. Дәл осы кезеңде жаңа әскери мұнара салына бастады. Салынған уақыты: шамамен 1507-1517 жылдар. Бір аңызға сәйкес, саяси күрестің нәтижесінде Мұхамметәмин хандығының көрнекті шенеунігі Келахмет (Қазан хандығы) өлім жазасына кесілген, Кел Ахмет қайтыс болғанға дейін ол «бұл мұнара ешқашан хан атымен аталмайды» деп Мұхамметәминді қарғаған. Шынында да, қарғыс сөздері орындалып, Әмин мұнарасы деп аталмады. Бастапқыда жаңа мұнара әскери мұнара ретінде салынды, бірақ Мұхамметәмин өз шешімін өзгертті, ал ғимарат хан мешітінің мұнарасына айналды, демек, бастапқы (1517-1560 жж.) Хан мешіті болды. Сүйімбике соңғы жылдарда мұнарада өмір сүргендіктен, 1560 жылдардан кейін адамдар бұл құрылысты Сүйімбике Мұнарасы атауын берген. Сүйімбике мұнарасының жанында хан салушы Мұхамметәминнің қабірі орналасқан, ал арнайы тақтада оның аты Қазан хандарының қатарында жазылған. Дереккөздер