Նուռլատ

Նուռլատ (թաթ.՝ Норлат), գյուղ, Թաթարստանի Հանրապետության Զելենոդոլսկի շրջանում։ Նուռլատ գյուղական բնակավայրի մունիցիպալիտետի վարչական կենտրոն։ Գյուղի շրջակայքը բնակեցվել է բրոնզի դարաշրջանում։ Այն Կազանի խանության մաս է կազմել։ Բնակչությունը 1910 թվականին կազմել է 3749 մարդ, իսկ 2017 թվականին՝ 2938։ Աշխարհագրություն Աշխարհագրական դիրք Գտնվում է անտառատափաստանային գոտում՝ Վոլգայի մարզում՝ Բուլատկա գետի վրա։ Գտնվում է մարզկենտրոն Զելենոդոլսկ քաղաքից 33 կմ հարավ-արևմուտք։ Ծովի մակարդակից բարձրությունը 80 մ է։ Կլիմա Կյոպպենի կլիմայական դասակարգման համաձայն՝ գյուղի կլիման դասակարգվում է որպես Dfb՝ խոնավ մայրցամաքային կլիմա՝ տաք ամառներով։ Այստեղ միջին ջերմաստիճանը 5.0 °C է։ Տարեկան միջին տեղումները կազմում են 634 մմ։ Պատմություն Գյուղի շրջակայքը բնակեցված է եղել բրոնզի դարաշրջանում, ինչի մասին վկայում է հնագիտական վայր՝ Նուրլացկոյե բնակավայրը։ Այն պատկանել է Կազանի խանության բնակավայրերին, և եղել է Կազանի խան Մուհամմադ-Ամինի տիրապետությունը։ Սվիյաժսկի շրջանի 1565-1568 թվականների մարդահամարի գրքում նշվում է թաթար-չուվաշական Նուրդուլատովո գյուղի դատարկ հողերի մասին, որը «ցարի Մագմեդ Ամինովսկայան» էր։ 16-րդ դարի երկրորդ կեսին գյուղը բնակեցված է եղել թաթարներով և չուվաշներով։ Նախկին ռուս գերիները գյուղից դուրս են եկել 1567 թվականից հետո։ 18-րդ և 19-րդ դարերի առաջին կեսերին բնակիչները պատկանել են պետական գյուղացիների դասին, որոնք սերել են ծառայողական թաթարներից։ Նրանց մոտ 10%-ը մկրտված է եղել։ 1906 թվականի զեմստվոյի հարցման համաձայն՝ գյուղն ունեցել է երեք համայնք։ Ավանդական լայն տարածում ունեցող գյուղատնտեսությունից (գյուղական համայնքը 20-րդ դարի սկզբին տիրապետել է 3573 դեսիատին հողատարածքի) և անասնապահությունից բացի, բնակիչների սովորական զբաղմունքներն են նաև կառքերի և այլ գերանների արտադրությունը։ Բնակիչները նաև կրել են լաշմանի պարտականությունը։ Գյուղը մեծ բարեփոխումների ժամանակ նոր մկրտված թաթարների իսլամ վերադառնալու շարժման կենտրոններից մեկն է եղել, 1807 թվականին առաջին ծխական համայնքում կառուցվել է նոր մզկիթ։ 1909 թվականին երկրորդ ծխական համայնքում, որը հիմնադրվել է ոչ ուշ, քան 1874 թվականին։ 1908-1910 և 1909-1911 թվականներին մզկիթներ են կառուցվել երրորդ և չորրորդ ծխական համայնքերի համար։ Բոլոր մզկիթները ավերվել են 1930-ական թվականներին։ 20-րդ դարի սկզբին այստեղ գործել է նաև երկու մեքթեբ։ 1909 թվականի տվյալների համաձայն՝ այնտեղ սովորել է 130 աղջիկ և 180 տղա։ 1866 թվականին հրապարակված «Բնակեցված տարածքների ցանկը՝ ըստ 1859 թվականի տեղեկությունների» մեջ բնակավայրը հիշատակվում է որպես Կազանի նահանգի Սվիյաժսկի շրջանի 2-րդ գավառակի Նուրլատի պետական ​​սեփականություն հանդիսացող գյուղ։ Այն գտնվել է Չեպկասա և Կաշլա գետերի մոտ, Սվիյաժսկից Չեբոկսարի գյուղական ճանապարհի երկայնքով, Սվիյաժսկի շրջանային քաղաքից 29 վերստ և Ուտյաշկի պետական ​​և մասնավոր գյուղի կայարանային բնակարանից 6 վերստ հեռավորության վրա։ Գյուղում 321 տնտեսություններում ապրել է 1954 մարդ (977 տղամարդ և 977 կին), կար մզկիթ։ 19-րդ դարի վերջին նշվել է երկու ներկարարական գործարանի առկայությունը։ 20-րդ դարի սկզբին՝ երեք հողմաղաց, երեք դարբնոց, երկու հացահատիկի մաքրող մեքենա և տասներկու փոքր խանութ։ 1918 թվականին բացվել է տարրական դպրոց, 1927 թվականին այն վերակազմավորվել է գյուղացիական երիտասարդության յոթամյա դպրոցի, իսկ 1936 թվականին՝ միջնակարգ դպրոցի։ 1930 թվականին այստեղ ստեղծվել է Կիզիլի «Պարտիզան» կոլտնտեսությունը։ 1959 թվականին գյուղը դարձել է խոշորացված «Իսկրա» կոլտնտեսության կենտրոնական կալվածքը, որը ներառել է նաև հարևան բնակավայրերը։ 1967 թվականից այստեղ գործել է «Նուռլացկի» մրգատու տնկարանային պետական ​​տնտեսությունը, 1994 թվականից՝ «Նուռլացկի» կոլեկտիվ ձեռնարկությունը, իսկ 2002 թվականից՝ «Նուռ-1» ՍՊԸ-ն։ 1928 թվականին գյուղի տարածքում կառուցվել է էլեկտրակայան, 1930-ական թվականներին՝ «Նուռլացկի» մրգատու տնկարանն ու մոտոտրակտորային կայանը, իսկ 1957-ից մինչև 2007 թվականը գործել է Զելենոդոլսկի միջֆերմերային շինարարական կազմակերպությունը։ Մինչև 1920 թվականը գյուղը գտնված է եղել Կոսյակովսկայա վոլոստի մեջ, որը Կազանի նահանգի Սվիյաժսկի շրջանի մաս է կազմում: 1920 թվականից այն մտել է Թաթարական ԻՍՍ նորաստեղծ Սվիյաժսկի կանտոնի մեջ (1924 թվականին՝ վոլոստի կենտրոն): 1927 թվականի փետրվարի 14-ից՝ հանրապետությունում կանտոնային բաժանման վերացման կապակցությամբ, այն նորաստեղծ Նուրլատ-Աչասիրսկիի կենտրոնն է եղել, իսկ 1927 թվականի օգոստոսի 1-ից՝ Նուռլատսկի շրջան: Այդ ժամանակ օգտագործվել էՀյուսիսային Նուռլատի անվանումը: 1963 թվականի փետրվարի 1-ին, վարչատարածքային բաժանման բարեփոխման արդյունքում, այն ընդգրկվել է Զելենոդոլսկի շրջանի մեջ: Բնակչություն 1782 թվականին միայն տղամարդիկ են հաշվվել։ Ազգային կազմ Գյուղը հիմնականում բնակեցված է թաթարներով: 2002 թվականի մարդահամարի արդյունքների համաձայն, թաթարները կազմել են գյուղի 2805 բնակիչների 93%-ը: 19-րդ և 20-րդ դարերի սահմանագծին, մուսուլման թաթարներից բացի, գյուղում ապրել են նաև մկրտված թաթարներ: Տնտեսություն և ենթակառուցվածքներ Գյուղի տարածքում գործում են հետևյալները` 2007 թվականից՝ գյուղատնտեսական ձեռնարկություն՝ «Կրասնի Վոստոկ Ագրո» ԲԲԸ Զելենոդոլսկի մասնաճյուղ, 2013 թվականից՝ Սվիյաժսկի որսորդական ֆերմայի մարալների բուծման ֆերմա։ Տրանսպորտ Գյուղի միջով անցել են տարածաշրջանային նշանակության հանրային ճանապարհները` Ուրմարի - Նուռլատի - Բոլշոյե Խոդյաշևո (դեպի Կազան) Թյուրլեմա - Նուրլաթա - Բուռունդուկի Նուռլատի - Ակզիգիտովո Նուռլատի - Գորոդիշչե Նուռլատի - Բուլատովո Ալբաբա երկաթուղային կայարանը գտնվում է գյուղից 3 կմ արևելք։ Գյուղի միջով է անցնում «Նուրլատի - Սվիյաժսկ կղզի - Նիժնիե Վյազովյե» ավտոբուսային երթուղինը։ Կրթություն և առողջապահություն 1918 թվականից գործում է միջնակարգ դպրոց, 1954 թվականից՝ մանկապարտեզ, 1942 թվականից՝ որբանոց, իսկ 1930-ական թվականներից՝ շրջանային հիվանդանոց: Նաև գործում է դեղատուն և անասնաբուժական կլինիկա: Այլ օբյեկտներ Գյուղում կան երկու բազմաֆունկցիոնալ մարզադաշտեր, և փոստային բաժանմունք: Գյուղում կա 25 փողոց: Ընդհանուր տարածքը հարակից Բուլատովո գյուղի հետ միասին կազմում է 421.4 հեկտար: Գյուղը գազաֆիկացված և էլեկտրաֆիկացված է: Ջրամատակարարումն իրականացվում է ստորգետնյա աղբյուրներից՝ օգտագործելով արտեզյան ջրհորներ և ջրաշտարակներ: Ջրամատակարարման ցանցի երկարությունը 18.2 կմ է: Անհատական ​​և հասարակական շենքերի ջեռուցումն իրականացվում է գազով աշխատող տեղական ջերմային աղբյուրներից։ Մշակույթ և կրոն Մշակույթ Գյուղի հարավ-արևելյան ծայրամասում կան Կազանի խանության ժամանակաշրջանին պատկանող երեք տապանաքարեր, որոնք դաշնային նշանակության մշակութային ժառանգության վայր են: Գյուղում գործում է ութ ստեղծագործական խումբ՝ Նուռի ժողովրդական թատերախումբը, երկու թատերախումբ, երեք պարային խումբ և երկու վոկալ խումբ։ 1924 թվականից գործում է գյուղական գրադարան, 1961 թվականից՝ գյուղական համայնքային կենտրոն, իսկ 1997 թվականից՝ Հայրենիքի թանգարան: Կրոն Գյուղում են գտնվում տեղական մուսուլմանական կրոնական կազմակերպությունները՝ Խամզյա ծխական համայնքը և Թաթարստանի Հանրապետության մուսուլմանների հոգևոր վարչության մուսուլմանական մզկիթները, որոնք կառուցվել են համապատասխանաբար 1991-1995 և 2007 թվականներին։ Հայտնի բնիկներ Գյուղում են ծնվել` Լ. Կ. Ամինով (ծնվել է 1937 թվականին)` Թաթարստանի Հանրապետության Գիտությունների ակադեմիայի թղթակից անդամ, պրոֆեսոր, ֆիզիկա-մաթեմատիկական գիտությունների դոկտոր Վիլ Գանիև (1934-2005 թվականներ)` բանաստեղծ, թարգմանիչ, գրականագետ, Ռուսաստանի Դաշնության մշակույթի վաստակավոր գործիչ Մ. Շ. Լապինա (ծնվել է 1941 թվականին)` առվույտի գոտիավորված սորտերի հեղինակ, գյուղատնտեսության թաթարական գիտահետազոտական ինստիտուտի գյուղատնտես-սելեկցիոներ Ռ. Կ. Մինգալիև (ծնվել է 1940 թվականին)` Ռուսաստանի վաստակավոր մեխանիկական ինժեներ, «Էլեկոն գործարան» բաժնետիրական ընկերության խորհրդի նախագահ (2014-2018 թվականներին), տեխնիկական գիտությունների թեկնածու Ֆ. Ֆ. Նասիբուլին (ծնվել է 1978 թվականին)` Թաթարական երիտասարդ հանդիսատեսի թատրոնի դերասան Գ. Կարիևա, Թաթարստանի Հանրապետության վաստակավոր արտիստ Ի. Բ. Խայբուլին (1937-2007 թվականներ)` ֆիզիկոս, քիմիկոս, Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի թղթակից անդամ, Թաթարստանի Հանրապետության գիտությունների ակադեմիայի ակադեմիկոս, Թաթարստանի Հանրապետության վաստակավոր գիտնական, ՏԱՍՍՀ վաստակավոր գյուտարար, ԽՍՀՄ, Թաթարստանի Հանրապետության պետական ​​մրցանակների դափնեկիր, ֆիզիկա-մաթեմատիկական գիտությունների դոկտոր Ի. Ն. Խակիմզյանով (ծնվել է 1960 թվականին)` տեխնիկական գիտությունների թեկնածու, Թաթարստանի Հանրապետության գիտության և տեխնոլոգիայի պետական ​​մրցանակի դափնեկիր Ռ. Ա. Յուսուպով (ծնվել է 1948 թվականին)` պրոֆեսոր, քիմիական գիտությունների դոկտոր։ Ծանոթագրություններ Գրականություն Список населенных мест по сведениям 1859 года : [рус. дореф.]. — Центральный статистический комитет Министерства внутренних дел. — СПб, 1866. — Вып. XIV : Казанская губерния / Обработан Старшим Редактором А. Артемьевым. — LXXIX, 1. л. к., 237 с. — (Списки населенных мест Российской Империи). Населённые места Российской империи в 500 и более жителей : с указанием всего наличного в них населения и числа жителей преобладающих вероисповеданий, по данным первой всеобщей переписи населения 1897 г. : [рус. дореф.] / ред. Н. А. Тройницкий. — СПб : Общественная польза: паровая типо-литография Н. Л. Ныркина, 1905. — X, 270, 120 с. Волости и важнейшие селения Европейской России : [рус. дореф.]. — Центральный статистический комитет Министерства внутренних дел. — СПб, 1883. — Вып. IV : губернии Нижне-Волжской области. — VI, 247 с. — (Волости и важнейшие селения Европейской России). Список селений Казанской губернии : [рус. дореф.]. — Оценочно-статистическое бюро Казанского губернского Земства. — Казань, 1910. — Вып. 2 : Свияжский уезд. — 14 с. — (Список селений Казанской губернии). Файзуллин С. Об основных этапах преобразований системы административно-территориального устройства ТАССР в 1920-1930 гг // Гасырлар авазы - Эхо веков. — 2016. — № 3-4. Собрание узаконений и распоряжений Рабочего и Крестьянского правительства за 1924 г. : № 22-46. Отдел первый : [рус.] : сб. док. — Народ. комиссариат юстиции. — М, б. г. — 300 с. История татарских селений Горной стороны : Акзегитовская волость Цивильского уезда Казанской губернии : [рус.] : коллективная монография / ред. А. И. Ногманов. — Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ. — Казань, 2018. — 20 с. цв. вкл., 348 с. Гарайева Люция Илгизовна. Археологические исследования памятников XVI-XVII вв. на территории Республики Татарстан в 1992-2005 гг // Средневековые тюрко-татарские государства. — 2010. — № 2. Списки инородческих селений Казанского учебного округа : Прибавления к карте инородческого населения : [рус. дореф.]. — СПб : Тип. Имп. Акад. наук, 1870. — 244 с. Файзрахманов Ильшат Завдатович. Документы выборов уполномоченных лиц от лашман Казанской губернии 1770-х гг. как исторический источник // Из истории и культуры народов Среднего Поволжья. — 2017. — № 7. Чернышев Е. И. Народы Среднего Поволжья в XVI - начале XX века: избранные труды : Селения Казанского ханства (по писцовым книгам) / сост., авт. предисл., прим., указ. и сокр. И. З. Файзрахманов; под ред. И. К. Загидуллина. — Институт истории им. Ш.Марджани АН РТ. — Казань, 2020. — С. 470. — ББК 63.3(235.54). — Կաղապար:УДК. — ISBN 978-5-94981-344-7. Николаев Геннадий Алексеевич. Поземельная община народов Среднего Поволжья в начале века: типы, модификации и структура // Вестник Чувашского университета. — 2003. — № 1. Արտաքին հղումներ Нурлаты // Tatarica. Татарская энциклопедия : некоммерческий, научно-образовательный, культурно-просветительский проект. — Дата обращения: 05.11.2023. Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России». Нурлатский детский сад // edu.tatar.ru. — Дата обращения: 12.11.2023. Нурлатская средняя общеобразовательная школа // edu.tatar.ru. — Дата обращения: 12.11.2023. Нурлатский детский дом // edu.tatar.ru. — Дата обращения: 12.11.2023. Нурлатский сельский дом культуры / Министерство культуры РФ // Культура.РФ : гуманитарный просветительский проект. — Дата обращения: 12.11.2023. Нурлатская участковая больница / Министерство информатизации и связи Республики Татарстан // zdrav.tatar.ru. — Дата обращения: 12.11.2023. Универсальная спортивная площадка для игры в баскетбол и волейбол // sport.tatarstan.ru : спортивный портал Республики Татарстан. — Дата обращения: 12.11.2023. Универсальная спортивная площадка для игры в мини-футбол с уличными тренажёрами // sport.tatarstan.ru : спортивный портал Республики Татарстан. — Дата обращения: 12.11.2023. Постановление Кабинета Министров Республики Татарстан от 13 октября 2022 г. N 1099 // docs.cntd.ru : электронный фонд правовых и нормативно-технических документов. — Дата обращения: 11.11.2023. Нурлаты на geonames.org // geonames.org. — Дата обращения: 12.11.2023. Приказ Минприроды России от 18 августа 2014 N 367 // docs.cntd.ru : электронный фонд правовых и нормативно-технических документов. — Дата обращения: 07.11.2023. Нурлаты // КЛАДР РФ. — Дата обращения: 19.11.2023. Почтовое отделение № 422510 / АО Почта России // pochta.ru. — Дата обращения: 19.11.2023. Климат Нурлатов // ru.climate-data.org. — Дата обращения: 19.11.2023. Приход мечети «Хамзя» Зеленодольского мухтасибата ДУМ РТ // list-org.com. — Дата обращения: 19.11.2023. Приход мечети «Муслима» Зеленодольского мухтасибата ДУМ РТ // list-org.com. — Дата обращения: 26.11.2023. Генеральный план Нурлатского сельского поселения / Федеральная государственная информационная система территориального планирования (ФГИС ТП) // fgistp.economy.gov.ru. — Дата обращения: 12.12.2023. Закон Республики Татарстан от 31 января 2005 года N 24-ЗРТ // docs.cntd.ru : электронный фонд правовых и нормативно-технических документов. — Дата обращения: 18.12.2023. Электронный каталог творческих коллективов Республики Татарстан // tatcultresurs.ru : гуманитарный просветительский проект, посвящённый культуре Республики Татарстан. — Дата обращения: 27.12.2023. Программа комплексного развития транспортной инфраструктуры Нурлатского сельского поселения / Федеральная государственная информационная система территориального планирования (ФГИС ТП) // fgistp.economy.gov.ru. — Дата обращения: 07.01.2024. Объекты культурного наследия Республики Татарстан / Комитет Республики Татарстан по охране объектов культурного наследия // okn.tatarstan.ru. — Дата обращения: 08.01.2024. Нурлатская сельская библиотека / Министерство культуры РФ // Культура.РФ : гуманитарный просветительский проект. — Дата обращения: 08.01.2024. О сельском поселении / Зеленодольский муниципальный район // zelenodolsk.tatarstan.ru. — Дата обращения: 08.01.2024.