သင်ဗလိုက်

သင်ဗလိုက် (အၚ်္ဂလိက်: Baptists)ဂှ် ဒှ် ဂကောံသင် ခရေတ်ယာန် ပ္ဍဲ ဂကောံဂိုဏ် ပရဝ်တေသ်သတာန်(Protestant tradition)မွဲရ။ ဂိုဏ်ပရဝ်တေသ်သတာန်ဂှ် ဒှ် ဂိုဏ် မပတှ်ေကေတ် တဝဟ်ဍောင်ဓရ်ကျာ်ဂှ် ဒးကၠုင် နူ အတိုင်သၠပတ်တုဲ ဟွံပတှ်ေကေတ် ပွမလျိုင်ပတှ်ေ မလောန်ၜက်အာ နူ သဘာဝ လတူ ဣဓိကြဳဇှ် ပူဂိုလ်မွဲမွဲရ။ ဂိုဏ်ပရဝ်တေသ်သတာန်ဂှ် စမံက်ဂတဝ်ကၠုင် နူ ၁၆ ဗွဝ်ကၠံတေအ် နူ ကုပွမဒစဵုဒစး အခိုက်တြေံ ဘာကျာ် ရဝ်မေန်ကာတ္တလေတ် မနွံ ကုလကျာ်၊ သဳလ မပဒတဴ ပ္ဍဲ ဘာတုဲ မစၟတ်သမ္တီ ပူဂိုလ်ပရဲ၊ မရပ်ကေတ်လဝ် အဝဵု လတူ ညးဍုင်ကွာန်တအ်ဂှ်တုဲ ညာတ်ကေတ် ကွေတ်ပတှ်ေ ခရေတ်ယာန်ဂှ် ထေက် ကုမဒးပလေဝ်လဟဵုပတိုန်၊ စၞး မလျိုင်ပတှ်ေ လတူ ပူဂိုလ် (လကျာ်၊ သဳလ) တအ်ဂှ် ဒ္ဂေတ်ဗက် ဂၠံင်တရဴကျာ် အတိုင် သၠပတ်မ္ဂး ဒးရးဂၠိုင်ရ။ သင်ဗလိုက် အရေဝ်မန်ဝွံ ကၠာဲစၠောအ် နူ အရေဝ် ဂရိတ် (βάπτισμα) မဂွံ အဓိပ္ပါယ် ပွမကြာတ်ကြဴသအး၊ မဒုင်ဗလိုက်ဍာ် ကြာတ်ကြဴစိုတ်ကာယ (ဝါ) ပွမဒုင် မ္ၚဵုၜာတ္တိဇာံ ရ။ အရာတၟေင် သင်ဗလိုက် နူ ဂိုဏ်ပရဝ်တေသ်သတာန်ဂှ် ဂိုဏ်ပရဝ်တေသ်တာန်တအ်ဂှ် ကောန်ၚာ် သၠးဂၠံဂဝ်တုဲ နူ အဝဲဍောတ်တ်ဂှ် ကဵု မ္ၚဵုၜာတ္တိဇာံ (ဝါ) ဒုင်ဗလိုပ်ဍာ် ကာလကောန်ၚာ်ဂှ် ပေင်အာယုက် ၁၅-၁၆ မ္ဂး ကလေင်ဒုင် ကအ်ပါင် ဓရ်ပတှ်ေဇကု ကုကျာ်မွဲဝါပၠန်ရ။ ဂကောံသင်ဗလိုက်ဂှ် မၞိဟ်မွဲ ပ္ဍဲ အခိင်အဝဲဍောတ်တ် အဝဲကောန်ၚာ်ဂှ် ဟိုတ်နူ ဟွံဂွံတီကၠိုဟ် ပရူကျာ်ဏီတုဲ ဟွံကဵုဒုင် မ္ၚဵုဗလိုပ်ဍာ်၊ ကာလမၞိဟ်ဂှ် အာယုက်ဇၞော် တီကၠိုဟ်ခၠင်တုဲဟေင် အတိုင်ပၟိက်စိုတ် မၞိဟ်ဂှ် ဒုင်ကေတ် မ္ၚဵုဗလိုပ်ဍာ်ရ။ အတိုင်ဝင်မ္ဂး ဂကောံသင်ဗလိုက်ဝွံ စကတဵုဒှ်ကၠုင် နူ ဍုင်အေန်ဂလာန်တုဲ ဘာကျာ်သင်ဗလိုက် ကၠာအိုတ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ အာမ်သတာဒါမ်၊ ဍုင်နေတာလာန် အစာဓရ်ဂှ် ဒှ် ဂကူအင်္ဂလိက် ညးမပါ်တိတ် မၞုံယၟု ဂျောန် သမေတ် (English Separatist John Smyth) ရ။ အစာဓရ် ဂျောန်သမေတ်ဂှ် ညး လ္ၚတ်ဗှ် သၠပတ်ဓမ္မတၟိ ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်တုဲ ညး ဒစဵုဒစး ပွမကဵု မ္ၚဵုၜာတ္တိဇာံ (မ္ၚဵုဗလိုပ်ဍာ်) ကုကောန်ၚာ် ကေုာံ ညးဟွံတီကၠိုဟ်ဓရ်ကျာ်တအ်တုဲ ညး ညာတ်ကေတ် ပွမမဒုင်ကေတ် မ္ၚဵုၜာတ္တိဇာံဂှ် သ္ဒးဒှ် မၞိဟ်အာယုက်ဇၞော်ဟေင်ရောင်။ လညာတ်သင်ဗလိုက်ဂှ် ပြးဇးအာ အလုံမွဲ ဍုင်အေန်ဂလာန်ရ။ သင်ဗလိုက် ဗွဲမဂၠိုင်တအ် (General Baptists) ညာတ်ကေတ် ပွမဗလးသၠးကဵုဒုဟ် နူ ကျာ်ဂမျိုင်ဂှ် သ္ဒးကဵု ဇၟာပ်မၞိဟ်တအ်ရောင်။ ဆဂး သင်ဗလိုက် လ္ၚဵုတအ် (Particular Baptists) ဂှ် ညာတ်ကေတ် ကုညးမပတှ်ေတအ်ဟေင် မထေက်ကဵု ကလိဂွံ ပွမဗလးဒုဟ် နူ ကျာ်ဂမျိုင်ထေက်ရ။ တဝ်မာသ် ဟေလ်ဝါ Thomas Helwys ဟီု နကဵုလညာတ်ညးမ္ဂး နကဵုသၞောဝ်ဥပဒေဍုင်မ္ဂး ဘာကျာ် ကဵု ဍုင်/အဝဵုအသဳ ၜါဝွံ သ္ဒးဒှ် ဗွဲတၞဟ်ခြာ ဗွဲမဗၠးၜး ရေင်သကအ်ရောင်။ ကာလဂှ်ဟေင် ဇၟာပ်မၞိဟ်ဂှ် ကလိဂွံ အခေါင်မရှ်ေသှ်ေ အခေါင်မဒုင်ကေတ် ကွေတ်ဘာသာ ဗွဲသၠးပွးမာန်ရ။ ဟိုတ်နူ လညာတ်ဘာသာတုဲ တဝ်မာသ် ဟေလ်ဝါ ဒးဒုင်ဖျေဟ်ထံင်တုဲ ဒးချိုတ်အာ ပ္ဍဲ ထံင် ပ္ဍဲ လက်ထက် သၟိင်ဂျေမ် ပထမ (King James I)ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၃၈ ဂှ် ရဝ်ဂေရ် ဝဳလဳယာမ် (Roger Williams) ဒက်ပ္တန် ဂကောံသင်ဗလိုက်ခရေတ်ယာန် (Baptist congregation) ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲ ဒေသအမေရိကသၟဝ်ကျာရ။ ပ္ဍဲ ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ ကု ၁၉ ဗွဝ်ကၠံတအ်ဂှ် ဘာကျာ်ဂကောံသင်ဗလိုက် ဇၞော်မောဝ်ဂၠိုင်တိုန် ပ္ဍဲ အမေရိကာန်တုဲ ညးမပ္တန်သာသနာ ဂကောံသင်ဗလိုက် နူ အမေရိကာန်လေဝ် အာပ္တန် သာသနာ ပ္ဍဲ ဍုင်နာနာသာ်ရ။ အစာယုဒသန် (Adoniram Judson) ဂှ် ဒှ် ညးမပ္တန်သာသနာ သင်ဗလိုက် ပ္ဍဲ ဍုင်မန်ဗၟာကၠာအိုတ်တုဲ ဂိတုဂျူလာင် ၁၃ သၞာံ ၁၈၁၃ ဂှ် ညး စိုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲ ဍုင်လ္ဂုင်တုဲ စပ္တန် သာသနာ ပ္ဍဲ ဍုင်မန်ဗၟာရ။ လၟုဟ်မ္ဂး ပၞောဝ် ဂိုဏ်သင်ခရေတ်ယာန်ဂမၠိုင်ဂှ် ဂကောံသင်ဗလိုက် ဒှ် ဂိုဏ် မနွံ ကုကောန်ဂကောံ လၟိဟ် ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍ ဲဍုင်မန်ဗၟာရ။ တမ်မူလ အစာဝင် သင်ဗလိုက် ဗြူသေ ဂဝ်ရ်လေ (Bruce Gourley) ဓဇက်ထ္ၜးလဝ် တမ်မူလ သင်ဗလိုက် နွံ အဓိကပန်တင် - အစာဝင်ခေတ်တၟိတအ် စှ်ေစိုတ် သင်ဗလိုက်ဂှ် တမ်မူလ စကတဵုဒှ်ကၠုင် နူ သၟာမပါ်တိတ် အင်္ဂလိက် (English Separatists) ပ္ဍဲ ၁၇ ဗွဝ်ကၠံ လညာတ် သင်ဗလိုက် မံက်တိတ်ကၠုင် အာန်နာၜာတ်တေတ် (Anabaptist) မဒှ် ဝါဒ နူ ဝါဒကလေင်လဟဵု (Reformation/Anabaptist traditions) လညာတ်လ္ၚဵုတအ်ဂှ် ဓဝ်ပတှ်ေ ၜာတ္တိဇာံ ကေုာံ ဒ္ဂေတ်ၜာတ္တိဇာံဂှ် နွံကၠုင်ဒၟံင် နူ လက်ထက် နာဲယေသှုတေအ်ရ။ လညာတ်မအံင်ဇၞးဂှ် နွံကၠုင်ဒၟံင် အဆက်ဆက် နူ အခိင် တၠဳဂုဏ်နာဲယေသှု စဵု အခိင်လၟုဟ် ဟွံပိုတ်သကုတ်ရ။ လညာတ်သၟာမပါ်တိတ် အင်္ဂလိက် ဘာကျာ်သင်ဗလိုက် ခေတ်တၟိတအ် စှ်ေစိုတ် တမ်မူလ ညးတအ်ဂှ် စကတဵုဒှ် မံက်ကၠုင် ပ္ဍဲ ပရေင်ချဳဓရာင် သၟာမပါ်တိတ် အင်္ဂလိက် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၀၀တအ် ကြဴနူ ပရဝ်တေသ်သတာန် ဇၞော်မောဝ်တုဲရ။ လညာတ်ဏအ်ဂှ် အစာဝင် ဗွဲမဂၠိုင် ဒုင်တဲတုဲ ထံက်ဂလာန်ရ။ ပ္ဍဲ အခိင်ဂှ် ဒှ် အခိင် ပရေင်ဍုင်ကွာန်ကီု သီု ပရေင်ဘာသာ မကလိုက်ကမဵုရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ကာလကလေင်ပလေဝ်လဟဵု ဘာသာ မကော်ဂး Protestant Reformation ဂှ် ဘာကျာ် ပ္ဍဲ ဍုင်အေန်ဂလာန် ထကးအာ ၜါကရေက်။ မွဲကရေက်ဂှ် ဗက်စ အတိုင်တြေံ ဘာကျာ်ရဝ်မေန် ကာတ္တလေတ်တုဲ မွဲကရေက်ဂှ် ဒှ် ပရဝ်တေသ်သတာန် မဒှ် ဂၠံင်တရဴတၟိ မစွံအာရီု လတူ သၠပတ်ရ။ မၞိဟ်မဟွံမိက်ဗက်စ ဂၠံင်ၜါလပါ်ဂှ်လေဝ် နွံကီုရ။ ပ္ဍဲ ပရဝ်တေသ်သတာန်ဂှ်ပၠန် ညးလ္ၚဵု ဆက်တန်တဴ ပ္ဍဲ ဘာကျာ်တုဲ ညးလ္ၚဵုတအ်ဂှ် ပါ်တိတ် နူ ဘာကျာ်တုဲ ညးကော်စ သၟာမပါ်တိတ်ရ။ အတိုင်ဝင်မ္ဂး ဘာကျာ်သင်ဗလိုက်ကၠာအိုတ်ဂှ် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ အာမ်သတာဒါမ် ဍုင်နေတာလာန် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၀၉၊ အစာဓရ်ဂှ် ဒှ် ဂကူအင်္ဂလိက် ဂျောန် သမေတ် (John Smyth) ရ။ ကၠာညး ဟွံသြိုင် ဘာကျာ်သင်ဗလိုက်ဂှ် ပိသၞာံဂှ် ညး နွံ ပ္ဍဲ ဂကောံမိတ်သဟာဲ မပတှ်ေခရေတ် (Fellow of Christ's College) ပ္ဍဲ ကမ်ဗရိတ် (Cambridge) ညးမပါ်တိတ် နူ ဂကောံဘာကျာ်အေန်ဂလာန်တုဲ အာပ္တန် ဘာကျာ်တၞဟ်ခြာ ပ္ဍဲ နေတာလာန်ရ။ ဂျောန်သမေတ် ကု ညးမထံက်ပင်ညး တဝ်မာသ် ဟေလ်ဝါ (Thomas Helwys) ညာတ်ကေတ် ပွမဒုင်ဗလိုပ်ဍာ်ဂှ် သ္ဒဟ် မၞိဟ်အာယုက်စိုပ် မၞိဟ်မတီကၠိုဟ် ပရူကျာ် လျိုင်ပတှ်ေကျာ်ဟေင်ရ။ ညးတအ် ပါ်တိတ် နူ ဂကောံသင်အင်္ဂလိက်တုဲ တိတ်အာမံင် ဍုင်သအာင် ပ္ဍဲ နေတာလာန်ရ။ သၞာံ ၁၆၀၉ ဂှ် ဂျောန်သမေတ် ညး မကဵုမ္ၚဵုဗလိုပ် ကုအလဵုဇကုညးတုဲ ညး ကဵု မ္ၚဵုဗလိုပ် ကုညးတၞဟ်တအ်ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၀၉ ဂှ် အခိင် ညး မနွံ ပ္ဍဲ နေတာလာန်ဂှ် ညး ချူ လိက် နကုယၟု "The Character of the Beast" ဟွံသေင်မ္ဂး "The False Constitution of the Church"ရ။ လညာတ်အဓိက ပ္ဍဲ လိက်ညးဂှ်၊ (၁) ကုကောန်ၚာ် မဟွံတီကၠိုဟ်ခၠင်ဏီတအ်ဂှ် ဒုင် မ္ၚဵုၜာတ္တိဇာံ ဟွံထေက်တုဲ၊ (၂) ကုညးမဒစဵုဒစးခရေတ်တအ်ဂှ် ကဵုကော်ပၠုပ် ပ္ဍဲ ဘာကျာ် သင်ဗလိုက်ရ။နကုလညာတ်ညး ကုညးမလျိုင်ပတှ်ေကၠိုဟ်ခၠင် ကုဓရ်ကျာ်တအ်ဟေင် မကဵု မ္ၚဵုဗလိုပ်ဍာ်ထေက်တုဲ မၞိဟ်ဂကောံညး ဗက်ကဵုဒၟံင် မ္ၚဵုဗလိုပ်ဍာ် ဇၟာပ်မၞိဟ်ဂှ် ညး ဒစဵုဒစးပေင်င်ရ။ ဟိုတ်နူဂှ်တုဲ ညး တိတ်ထောအ် နူဂကောံဘာကျာ်ဂှ်တုဲ ကွးညး တဝ်မေသ် ဟေလ်ဝါဂှ် ဆက်ကေတ်အာ တာလျိုင် နဒဒှ် သကိုပ်သက ဒၞာဲညးရ။ လညာတ် အာန်နာၜာတ်တေတ် (Anabaptist) နကုလညာတ် သင်ဗလိုက် မံက်ဂတဝ်ကၠုင် ဟိုတ်နူ လညာတ် အာန်နၜာတ်တေတ် ပ္ဍဲ အခိင်ကာလ ကလေင်လဟဵုသာသနာ ပ္ဍဲ အခိင် ၁၇ ဗွဝ်ကၠံလပါ်ဂှ်မ္ဂး ဂၠံင်တရဴ သင်ဗလိုက်ဂှ် တုပ်ဒၟံင် ကုဝါဒအာန်နၜာတ်တေတ် ဒဒှ် မဒးနွံ ကုပရေင်ဘာသာ သၠးပွး၊ ဘာသာ ကု အဝဵုအသဳ/ဍုင် ဒးပါ်လဝ် ရေင်သကအ် ဗွဲမကၠးဖ္ဍးတအ်ရ။ ဆဂး လညာတ် သင်ဗလိုက် ကု လညာတ်အာန်နၜာတ်တေတ် ၜါဝွံ တၞဟ်ခြာ ရေင်သကအ် နွံဒၟံင်ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၂၄ ဂကောံဘာကျာ် သင်ဗလိုက် လာန်ဒါန် ပတိတ် လိက် တးပါဲ မဆေင် ကုအာန်နၜာတ်တေတ် ရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ ဂကောံသင်ဗလိုက် နူ ဂကောံ ဂျောန်သမေတ် ဟီု နူ ကပ်ကၠာ မွဲလစုတ်ဂှ် ဂကောံသင်ဗလိုက် ပ္ဍဲ နေတာလာန် ပံင်တောဲ ကုအာန်နၜာတ်တေသ် မဒှ် ဂကောံ Waterlander Mennonite Anabaptists နွံကီုလေဝ် ဂွံမုဟွံလအ်ဂှ် ဟွံဆက်ပံင်တောဲရ။ တမ်မူလ သင်ဗလိုက် ပ္ဍဲယူကေ (အေန်ဂလာန်) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၁၂ တဝ်မာသ် ဟေလ်ဝါ ဒက်ပ္တန် ဂကောံသင်ဗလိုက် ပ္ဍဲ ဍုင်လာန်ဒါန် မဒှ်ဂကောံသင် နူ ဘာကျာ်သမေတ်ရ။ ခြာဟွံလအ်ဂှ် ဘာကျာ် ဂကောံသင်ဗလိုက်တၞဟ်တအ် မံက်ဂတဝ်တိုန် ပ္ဍဲ အေန်ဂလာန်တုဲ ဗွဲကြဴ ညး ကော်စ ဂကောံသင်ဗလိုက်ဓမ္မတာ (General Baptists) ရ။ ဂကောံသင်ဗလိုပ် ဗွဲတၟေင် (Particular Baptists) ဂှ် မံက်ဂတဝ်ကၠုင် ပ္ဍဲ အခိင် ညးမပါ်တိတ်တအ် ပတှ်ေကေတ် ဒုင်ကဵု မ္ၚဵုဗလိုပ် ကုညးမလျိုင်ပတှ်ေတအ်ဟေင်ရ။ ဂကောံသင်ဗလိုက် ဗွဲတၟေင်ဂှ် စိုပ်သၞာံ ၁၆၄၄ ဂှ် နွံ ကုဘာကျာ် သီုဖအိုတ် ထပှ်ဘာရ။ တမ်မူလ သင်ဗလိုက် ပ္ဍဲ ရးအမေရိကသၟဝ်ကျာ ရဝ်ဂေရ် ဝဳလဳယာမ် (Poger Williams) ကီု သီု ဂျောန် ခလာရ်ကေ (John Clarke) ဒှ် မၞိဟ် မနွံပၟိက် ပရေင်ဘာသာသၠးပွးတအ်ဂှ် ဒှ် မၞိဟ် မဒက်ပ္တန် ဂကောံသင်ဗလိုက် ပ္ဍဲ တိုက်အမေရိကသၟဝ်ကျာ ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၃၉ ဝဳလဳယာမ် သြိုင်ခၞံ ဘာကျာ်သင်ဗလိုက် ပ္ဍဲ ဍုင်ပရဝ်ဝိဒ်ဒေန် တွဵုရးရဟဝ်ဒါ အာက်သလာန် (Providence, Phode Island) တုဲ ခလာရ်ကေ စသြိုင်ခၞံ ဘာကျာ်သင်ဗလိုက် ပ္ဍဲ နယျူပတ် တွဵုရးရဟဝ်ဒါ အာက်သလာန် (Newport, Rhode Island) ရ။ ဘာၜါဏအ်ဂှ် ဘာလဵု မဒှ်ကၠာဇေတ်တ်ဂှ် ဟွံတီကၠးကၠးရ။ သီုၜါဂှ် ဒှ်လဝ် ပ္ဍဲ မွဲအခိင်လေဝ် ဒှ်မာန်ရ။ ပရေင်ချဳဓရာင် ဂကောံသင်ဗလိုက်တအ် ဒြဟတ်ခိုဟ်တုဲ မၞိဟ်ဒ္ဂေတ်ဗက် ပါလုပ် ဂကောံ ပ္ဍဲ ဂကောံသင်ဗလိုက် ဂၠိုင်တိုန်ရ။ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ တွဵုရး မၞုံကရေက်လပါ်သၠုင်ကျာတအ်ဂှ် မၞိဟ်လုပ်ဂၠိုင် သီုကဵု ဂကောံမၞိဟ် ဖျုန်စၞာံလမ္စံက်တအ်ဂှ် ပါလုပ်ဂၠိုင်ရ။ ပရေင်ပတန်သာသနာ သင်ဗလိုက် စစိုပ် ဍုင်ခနေဒါဂှ် မဒှ် ဍုင်သၟဝ်အင်္ဂလိက် နဝ်ဝါ သကဝ်တဳယျာ (Nova Scotia) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၆၀တအ်ရ။ အတိုင်ဝင်မ္ဂး ဘာကျာ်သင်ဗလိုက် ပ္ဍဲ ခနေဒါကၠာအိုတ်ဂှ် ဒှ် ဘာကျာ်သင်ဗလိုက်ဟဝ်ထန် (Horton Baptist Church) ပ္ဍဲ ဍုင် Wolfville, Nova Scotia မသြိုင်ခၞံလဝ် ပ္ဍဲ ဂိတုအံက်တဝ်ပါ ၂၉ သၞာံ ၁၇၇၈ ဘာကျာ်ဂှ် သြိုင်ခၞံလဝ် နမပံင်တောဲ ကုဂကောံလျးတၟိ ဨဝံဂလိ (New Light evangelist Henry Alline) ရ။ ပရေင်ချဳဓရာင် ဗတိုက်သအး သၞောတ်ဍိက် ကုမၞိဟ်လမ္စံက် ပ္ဍဲ အမေရိကာန်ဂှ်လေဝ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု ဂကောံသင်ဗလိုက်ဝွံကီုရ။ မၞိဟ်တအ်ဂှ် စၞး မဒုင်ကေတ် ဓဝ်ပတှ်ေ နူ မၞိဟ်မွဲမွဲဂှ် ဂၠာဲဓဝ်ပတှ်ေ ဓရ်ဍာံ နူ လိက်သၠပတ်ဂှ် မၞိဟ်လမ္စံက်တအ် ညာတ်ကေတ် ＂တၟာဲတဲကျာ်ဂမျိုင်ဂှ် ဗၠးၜး＂ (God's gift of freedom) ရ။ ညံင်ရဴကျာ် မရီုလဝ် ဂကူအေသရေလ နူ ဘဝဍိက် အတိုင် သၠပတ်ဗၠးၜးဂှ် ညးတအ်လေဝ် ဂစာန်ကၠုင် ညံင်ဂွံဗၠးၜးတိတ် နူ ဘဝဍိက်ကီုရ။ က္ဍိုပ်သကိုပ် ပေါဲဗတိုက်အခေါင်ညးဍုင်ကွာန် ယၟုမြဟ် မာရ်တိန် လုတာ ခေန် (Martin Luther King) ဂှ် ဒှ် အစာဓမ္မခရေတ်ယာန် နူ ဂကောံသင်ဗလိုက် ခရေတ်ယာန် မွဲတၠရ။ တမ်မူလ သင်ဗလိုက် ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာ ပ္ဍဲ ဂိတုသေတ်တေန်ပါ ၁၉ (သၞာံ ၁၈၁၁)ဂှ် နူ ဂကောံဇၞော် အမေရိကာန် ကမ္မရှေန် ပတန်သာသနာ သွက် ဍုင်သအာင် (American Board of Commissioners for Foreign Missions) ခပတိုန် ယုဒသန် (Adoniram Judson) နဒဒှ် ညးမပတန်သာသနာ ပ္ဍဲ ရးဗမံက်ရ။ ခြာဟွံလအ်ဂှ် ယုဒသန် ဖျေဟ်ဒၞာဲ ဒက်ပ္တန်အိန်ထံင် ကု Ann Hasseltine ပ္ဍဲ ဂိတုဖေဖဝ်ဝါရဳ ၅ သၞာံ ၁၈၁၂ ရ။ ပ္ဍဲ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၉ ဂှ် ညး ကေုာံ သမ္ဘာညး စတိုန်ဂၠုင် သွက်ဂွံတိတ် တရဴ ပတန်သာသနာရ။ ဂိတုဂျောန် ၁၇ သၞာံ ၁၈၁၂ ဂှ် ညးတအ် စိုပ် ကာလ်ကာတ္တာ ဍုင်အိန္ဒိယ။ ဆဂး ညးဒေသတအ်ကီု သီုကဵု သၟိင်တၠဗြိတိန်တအ် ဟွံဒးဂၞပ် ဟွံမဲပၟိက် ဨဝံဂလိအမေရိကာန် ပ္ဍဲ ဍုင်အိန္ဒိယတုဲ သၞာံဂတဂှ် ညးတအ် တိတ်အာ ဍုင်ဗၟာ စိုပ်ဍုင်လ္ဂုင် ပ္ဍဲ ဂိတုဂျူလာင် ၁၃ သၞာံ ၁၈၁၃ ဂှ်ရ။ ယုဒသန်ဂှ် ဒှ် မၞိဟ် မစိုန်သကီု ပ္ဍဲ အရေဝ်ဘာသာတုဲ ဒှ် မၞိဟ် မလေပ် အရေဝ်လေတ္တေန်၊ ဂရိတ်၊ ဟေဗြေဝ်ရ။ ညး စိုပ် ဍုင်ဗၟာဂှ် ညး စလ္ၚတ် အရေဝ်ဗၟာရ။ တၞဟ်န ညးဂမၠိုင် ဂွံတီ ဒဒှ်ရ ညးဂှ် အစာဓရ်မွဲတုဲ ညး ဗိုက်လတက် သ္ၚာ ဗီုလကျာ်မွဲရ။ ဆဂး ဗွဲကြဴ ညး တီကေတ် ဒဒှ်ရ လတက်သ္ၚာ ဟွံထေက်တန်တုဲ စၞးဂှ် ညး လတက် ယာတ်ဗုရ။ လအ်ညိဂှ် ညး တီကေတ် ဒဒှ်ရ မၞိဟ်တအ် ဟွံစွံအာရီု လတူ ဗွိုက်လတက်တုဲ ညး ကလေင်လတက် အတိုင် ဗီုတြေံပၠန်ရ။ သၞာံ ၁၈၁၉ ဂှ် ညး သြိုင်ဇြပ် သွက်ဂွံဟီုတွဟ် ပရူသာသနာခရေတ်ရ။ မၞိဟ်စိုတ်မလုပ်စ အောန် ကွေဟ်ဟ်ရ။ ဆမၞိဟ် မွဲၜါတၠဟေင် ကၠုင်သၟာန်ဇာန်စ ပပရူဓရ်ရ။ ကြပ်ပေင် မွဲဂိတုဂှ် မၞိဟ်သၟတ် သၟာဖျေဟ်ဆုမွဲတၠ အာယုက် ၃၅ မၞုံယၟု နာဲနဝ် စိုပ်ကၠုင်တုဲ သၟာန်စ ပရူတဝှ်ဍောင်ဓရ် ကေုာံ ပရူကျာ်ဂမျိုင်ရ။ နာဲနဝ်ဂှ် နူ ကိုပ်ကၠာ ဒှ် သၟာတမ္ၚာမွဲတုဲ ဗွဲကြဴ ကၠောန် ကမၠောန် ဖျေဟ်ဆုရ။ ရံင်နကုခေတ်မ္ဂး ပ္ဍဲ အခိင်ဂှ် ဟိုတ်နူကမ္မဏဳဆု အင်္ဂလိက် မပ္တိတ်ဆုကၠ နူ ဍုင်မန်ဗၟာတုဲ ကမၠောန်မဖျေဟ်ဆုဂှ် ကလိဂွံ သြန် ဂၠိုင်နူ ကမၠောန်တမ္ၚာ ဟီုဂွံရ။ မၞိဟ်သၟတ် နာဲနဝ်ဂှ် စိုတ်လုပ်စတုဲ ကၠုင်သၟာန်ဇာန်ဒၟံင် ပရူကျာ်ဂမျိုင် ကြပ်ရိုဟ်ဒဒှ်တ္ၚဲရ။ ဂိတုမေ ၜိုတ်လဒေါဝ်ဂှ် နာဲနဝ် စိုတ်လုပ်စ မိက်ဂွံဒုင်ကေတ် ဓဝ်ပတှ်ေ လတူ ခရေတ်ရ။ ပ္ဍဲ ဂိတုဂျောန် ၆ ဂှ် နာဲနဝ် ချူလိက် ဒဒှ်ရ ညးတေအ် ပတှ်ေကေတ် လတူ နာဲယေသှုခရေတ်တုဲ မိက်ဂွံ ဒုင်မ္ၚဵုၜာတ္တိဇာံ ရ။ နာဲနဝ်ဂှ် ညးတအ် ပတှ်ေကေတ် ဒှ် ဂကူမန်မွဲရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဍုင်မန် မဒးဒုင်သီလဝ် ကုသၟိင်ဗၟာ ဂွံဆ ၆၂ သၞာံညိကွေဟ်တုဲ မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဍုင်လ္ဂုင်ဂှ် ၜိုန်ရ စထုဲအာ ကုဗၟာကီုလေဝ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ကွာန်တအ်ဂှ် ဟီုဒၟံင် အရေဝ်မန်ဖိုဟ်ရ။ နာဲနဝ်ဂှ် ဒှ် ဇာတိကွာန်(လှိုင်ဘောလယ်)ရ။ ကွာန်လှိုင်ဘောလယ်ဂှ် နွံဇိုင်ကြုင် (မြစ်မခ)။ အခိင်လၟုဟ် လုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲရးဇၞော်လ္ဂုင်၊ ပွိုင်ဍုင်(တိုက်ကြီး)။ ရံင်နကုပရေင်စိုတ်ပၠန်လေဝ် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ်ဗုဒ္ဓဘာသာ ဗွဲတၟေင် အကြာဂကူမန်တအ်ဂှ် ကုမၞိဟ်မကၠောန် ကမၠောန်တမ္ၚာတအ်ဂှ် ညာတ်ကေတ် ကမၠောန်ဂယိုင်လမျီု မဟွံခိုဟ် (ဝါ) ဟွံဒှ် သမာအဇဳဝတုဲ ဒးဒုင်ဆက်ဆောံ မွဲဗီု မွဲပြကာလေဝ် ဒှ်မာန်ရ။ ပ္ဍဲ တဝဟ် သာသနာခရေတ်ဂှ် အလဵုဇကု နာဲယေသှုခရေတ် ဗတောန်ဖျေန် ညံင်ဂွံဂြာတ်က ဒၞာဲမဂွံကဂၠိုင်ရ။ တုဲပၠန် ကမၠောန်တမ္ၚာဂှ်လေဝ် ဟွံစၟတ်သမ္တီလဝ် ကမၠောန်ဂယိုင်လမျီုမဟွံခိုဟ် တုဲပၠန် ကုကောန်ဒုဟ်တအ်ဂှ် ယဝ်ရ စွံဓရ်ပတှ်ေ လတ ူကျာ်ဂမျိုင်မ္ဂး ကလိဂွံ ဟံင်ပြာ် န ူကျာ်ဂမျိုင်တုဲ ဇၟာပ်ကောန်မၞိဟ်ဂှ် ဆက်ဆောံ နကဆံင်တုပ်၊ အရာတအ်ဏအ်ဂှ် ဒှ် အရာ မစပံက်ကဵု ဂၠံင်၊ မကဵု လျး ကုနာဲနဝ် ညံင်စိုတ်ဂွံလုပ်စ ပ္ဍဲ သာသနာခရေတ်ယာန် ဒှ်မာန်ရ။ ယုဒသန် ကၠာဲစၠောအ် သၠပတ် ခရေတ်ဝင်မာတ်သာဲ နဘာသာဗၟာ တုဲဒှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၁၇၊ တက်ပ္တိတ် လိက်ဂၠံင်တရဴ ဨဝံဂလိ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၁၈ တုဲ စိုပ်သၞာံ ၁၈၂၂ ဂှ် ကလိဂွံ ညးမဒုင်ကေတ်ဓရ်ပတှ်ေ လတူသာသနာခရေတ် သီုဖအိုတ် ၁၈ တၠရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၂၀ ဂှ် ယုဒသန် ဂွံဆဵု ကုဨကရာဇ်ဗၟာ ဘကြီးတော် သွက်ဂွံ ဂရင်ဗ္တီ ညံင်ကလိဂွံ အခေါင်တွဟ်ဓရ် အာကၠုင် ဗွဲမသၠးပွး ကေုာံ ညံင်ဂွံပလီုကဵု သၞောဝ်ဍုင် မဒုင်ဂမ္စိုတ် ကုညးမပြံင်လှာဲဘာသာတအ်ရ။ ဆဂး ကာလ ညး အာဆဵု ကုဨကရာဇ် ဘကြီးတော်ဂှ် ဗီုညးတအ် မအာတ်မိက်ဂှ် ဟွံကလိဂွံ၊ ဨကရာဇ်ဘကြီးတော် ဗှ်ရံင် လိက်ခရေတ်ဝင် မွဲၜါပၞောန်တုဲဂှ် လိက်ဂှ် ထဝေင်ကၠဟ်ထောအ် ဂတမုက်ညးတအ်ရ။ ညးတအ် ကလေင်စဴကၠုင် ဍုင်လ္ဂုင် သွက်ဂွံဆက်ပ္တန်အာ သာသနာပၠန်ရ။ ဆဂး ကုမၞိဟ် မလုပ်ဘာသာခရေတ်တအ် အတိုင်သၞောဝ်ဍုင်ဗၟာမ္ဂး ဒးအမိင်ဂစိုတ်မာန်ဒၟံင်ရ။ ယုဒသန် ဒးကေတ်အခိင် ပွိုင် ၁၂ သၞာံဂှ် ကလိဂွံ မၞိဟ်မလုပ် ဘာသာခရေတ် ၁၈ တၠဓဝ်ရ။ စိုပ်သၞာံ ၁၈၂၄ ပၞာန် အင်္ဂလိက်-ဗၟာ ကတဵုဒှ်တုဲ သၟိင်ဗၟာ ရပ်ကြိုင်ထောအ် ယုဒသန် ရ။ ပၞာန်ဗၟာ ကျပၞာန်တုဲ ယုဒသန် ဂွံတိတ်ဗၠး နူ ထံင်ရ။ ဍုင်ဗၟာ သကုတ်သၟဝ် မဒှ်ဒေသဍုင်မန်တြေံဂှ် စိုပ်အာ သၟဝ်တဲအင်္ဂလိက်တုဲ ပရေင်ပတန်သာသနာ ပ္ဍဲ ဒေသဂှ် ကလိဂွံ ဗွဲမဗၠးၜးတုဲ ပရေင်ဇၞော်မောဝ်လေဝ် ကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ။ ဗွဲတၟေင် အကြာ ဂကူကရေင်တအ်ဂှ် မၞိဟ်မလျိုင်ပတှ်ေ လတူ သာသနာခရေတ် ဂၠိုင်ကွေဟ်ဟ်ရ။ တမ်မူလ သင်ဗလိုက် ပ္ဍဲ ဂကူမန် ပၞာန် အကြာအင်္ဂလိက် ကု ဗၟာလေဝ်တုဲ မွဲလပါ်ပၠန် ဇြပ်ဓရ်လေဝ် ပ္ဍဲ အခိင်ပေါဲဗတိုက် အကြာ မန် ကု သၟိင်ဗၟာ ပ္ဍဲ အခိင် မန်တအ် လုပ်သီလ္ဂုင် သွက်ဂွံကလေင်ဒက်ပ္တန် ဍုင်မန် မွဲဝါပၠန်ဂှ် လီုအာတုဲရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဂကောံပ္တန်သာသနာခရေတ်တအ် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် သွက်ဂွံပြံင်ဏာ ဒတန်ဗဟဵု ပ္ဍဲ အာမ်ဟာတ် (ကျာ်ခမဳ)ရ။ ဂိတုဂျူလာင် ၂ သၞာံ ၁၈၂၆ ဂှ် ယုဒသန် စိုပ် ဍုင်ကျာ်ခမဳ ရ။ ကရောမ် ယုဒသန်ဂှ် မောင်ရွှေဗေ (Maung Shwe Bay) ကု မောင်အင် (Maung Ing)တအ် ပါကၠုင်ကီုရ။ မောင်အင်ဂှ် ဒှ် မၞိဟ်မရီု ယုဒသန် သွက်ဂွံ သြိုင် ဘာဗတောန်လိက်တုဲ မောင်ရွှေဗေဂှ် ဒှ် မၞိဟ် မဗက်တွဟ်ဓရ် အကြာကွာန် အကြာသ္ၚိဌာန်ရ။ ဘာဗတောန်လိက် ညးဗြဴ ပ္ဍဲ ကျာ်ခမဳဂှ် သမ္ဘာ ယုဒသန် အာန် ယုဒသန် (Ann Judson) ဒှ် မၞိဟ် မဗတောန်လိက်ဂှ် အာန်ယုဒသန် စုတိအာတုဲ စၞးဂှ် ဝဒေ (Mrs. Wade) ဆက်ဗတောန်အာ လိက်ရ။ စိုပ် ဂိတုနဝ်ဝေန်ပါဂှ် ဘာဂှ် ပြံင်ဏာ ဇရေင် မတ်မလီုဂှ် ပ္ဍဲ ဘာဂှ် ကွးဘာ သီုဖအိုတ် နွံ ၁၁ တၠ၊ သီုကွးဘာ ၁၁ တၠဂှ် ပြံင်ဗက်အာ ဘာဂှ်ကီုရ။ ကြဴနူ ယုဒသန် မပြံင်စိုပ် ဍုင်မတ်မလီုတုဲ ညး ဂွံတီကေတ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဍုင်လ္ဂုင်တေအ်ဂှ် ကြဴနူ ဍုင်မန် မဒးဒုင်သီ ကုဗၟာတုဲ ဂကူမန် ကု ဂကူဗၟာဂှ် စပြံက်နှဴရေင်သကအ်တုဲ မၞိဟ် မဟီုအရေဝ်ဗၟာ ဓလီုဂွံအာကီုလေဝ် ပ္ဍဲ မတ်မလီုဂှ် ဂကူမန်ရ ဂၠိုင်။ တုဲပၠန် ဂကူမန် ပ္ဍဲ မတ်မလီုဂှ် ဟွံဒးစိုတ် ဗၟာ။ အစာဓရ် မတွဟ်ဓရ် နဘာသာဗၟာဂှ်လေဝ် ညးတအ် ဟွံဒးစိုတ်။ ပ္ဍဲ မွဲတ္ၚဲ နာဲနူ (Nai Nu) မၞိဟ်သ္ၚိဗဒါဲဇြပ် ကၠုင်သၟာန် မိက်ဂွံတီ ပရူဓရ်သင်ခရေတ်။ ယုဒသန် ဒုင်ကဵု လိက်သၠပတ် ဗတ်ဗၟာ။ နာဲနူ ဟီု ＂အဲဗှ် လိက်မန်ရဒး၊ အဲ ဗှ် လိက်ဗၟာ ဟွံလေပ်။＂ မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဍုင်မတ်မလီုဂှ် ယဝ်ရ မၞိဟ်မွဲမွဲ ဗှ်ကဵု ညးတအ် လိက်ဗၟာ ထတ်တ်မ္ဂး ညးတအ် ကၠိုဟ်၊ အလဵုဇကုညးတအ် ညးတအ် ဗှ်ဟွံလေပ်။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဂကောံဘာကျာ်တအ် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ကဵု မောင်ရွှေဗေ ဗှ် လိက်သၠပတ်ထတ်တ် ပ္ဍဲ ဇြပ် ထတ်တ်ရ။ ညံင်ရဴ မပံက်လဝ် ဘာသွက်ကောန်ၚာ်ဗြဴဂှ် ညးတအ် ဆက်ပံက် ဘာသွက်ကောန်ၚာ်တြုဟ်ကီုရ။ စိုပ် သၞာံ ၁၈၂၈ ဂှ် မၞိဟ် ၃၁ တၠ ဒုင်ကေတ် မ္ၚဵုဗလိုပ် ပ္ဍဲ မတ်မလီုရ။ ပၞောဝ်တအ်ဂှ် ဂကူဗၟာ မၞိဟ်တြုဟ် ဒစိတ် တၠ၊ မၞိဟ်ဗြဴ ပန်တၠ၊ မၞိဟ်တြုဟ်မန် ၜါတၠ ကု မၞိဟ်ဗြဴမန် ၜါတၠ၊ ကောန်ၚာ်ဗြဴ ဗၟာ မွဲတၠ ကု ကောန်ၚာ်ဗြဴမန် ထပှ်တၠ၊ မၞိဟ်တြုဟ် ယခေင် မွဲတၠ ကု မၞိဟ်တြုဟ်အိန္ဒိယ ပန်တၠ။ ပွိုင်ၜါသၞာံဂှ် ဘာကျာ် ပ္ဍဲ မတ်မလီုဂှ် သြိုင်ဂွံ ပိမ။ ဘာကျာ် သွက် ဂကူမန်-ဗၟာ ဂှ်မွဲ (သြိုင် ပ္ဍဲ ဂိတုနဝ်ဝေန်ပါ ၂၅ သၞာံ ၁၈၂၇)၊ သွက်ဂကူအင်္ဂလိက်ဂှ် မွဲမ၊ သွက်ဂကူအိန္ဒိယဂှ် မွဲမ။ ပၞောဝ် ညးမဒုင် မ္ၚဵုဗလိုပ်တအ်ဂှ် နာဲမျာတ်ကျဝ် (Nai Myat Kyaw) ညးမဒှ် ဒေအ် သၟိင်ဇၞော်ဍုင် ခရိုင်ပဉ္စလိုင် (Koung-zay-kyun District) ပ္ဍဲ အခိင်ဂှ် ညး ကလိဂွံ အာယုက်ကြပ် ၅၀၊ မဒှ် ကောန်ဇာတ် နူ ညးဂမၠိုင် မရှ်ေသှ်ေ၊ ဒှ် မၞိဟ် မနွံ ကုဂုဏ်သိက္ခာမွဲတုဲ သီုလေပ်ကၠိုဟ်ခၠင် ပ္ဍဲ လိက်ပတ်ပေင်င်ရ။ ဟိုတ်နူ ညး လုပ် ဘာသာခရေတ်တုဲ မသ ကလောကောဒေအ်ညး ဝေင်ပါဲထောအ်ညးရ။ ဆဂှ် သၟးဟွံသေင်ဏီ သမ္ဘာညးလေဝ် ပြးထောအ်ညးရ။ ကောညး ဟီု ယဝ်ရ ညးတေအ် အခေါင်ဂစိုတ်မၞိဟ် နွံမ္ဂး ညးဂစိုတ် နာဲမျာတ်ကျဝ် ကၠာအိုတ်ရ။ နာဲမျာတ်ကျဝ် ဒေါအ်ဇူ နူ ကမၠောန်ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သီုဖအိုတ်တုဲ ညး ကၠောန်ကမၠောန် ပတန်သာသနာခရေတ်ရ။ ပ္ဍဲ မန်မ္ဂး ညးဂှ် ဒှ် မၞိဟ်ယိုက်ဂၠေင် ဂလေင်ပတန်သာသနာခရေတ် ကၠာအိုတ်ရ။ ခြာဟွံလအ်ဂှ် တြုဟ်ဗြဴၜါ နာဲမာံဗော် ကု မိဖွာတဳ (Nai Mehm Boke and Hpwe Tee) ဂကူမန်ၜါ လုပ် ဘာသာခရေတ်ယာန်တုဲ ဗြဴဂှ် ဒုင်မ္ၚဵုဗလိုပ် ပ္ဍဲ ဂိတုဒဳဇြေန်ပါ ၇ သၞာံ ၁၈၂၈၊ တြုဟ်ဂှ် ဒုင် မ္ၚဵုဗလိုပ် ပ္ဍဲ ဂိတုမေ ၂၉ သၞာံ ၁၈၂၉။ ပၞောဝ် ဂကူမန် မၞိဟ်မဒုင်ကေတ် သာသနာခရေတ်တအ်ဂှ် မၞိဟ်မမာန်လိက်မန် ချိုတ်တ်ပၠိုတ်တ် ချူဒး ဗှ်ဒး ဇန်လိက်မာန်ဂှ် နာဲမာံဗော် ဒှ် ကၠာအိုတ်ရ။ နာဲမာံဗော် စလုပ်ကၠုင်ဗက်ဂှ် ညးတေအ် စကၠာဲ လိက်ဒွက်ဓမ္မခရေတ်ယာန်ဂမၠိုင်တုဲ မၞိဟ်တအ် ဂွံလ္ၚောဝ်ကျာ် ဒယှ်ေဒွက် နဘာသာမန်ရ။ တုဲဂှ် ညးတေအ် ဆက်ကၠာဲ သၠပတ်သမ္မာရ။ သၟတ်ဗြဴမန်ပိတၠ မိတာန်ဂေါင် (Mee Tan Goung) မိနန်န (Mee Nen Mah) မိနန်ယေ (Mee Nen Yay) (တင်စၟတ် ယၟုတအ် ဗီုမန်/ဗၟာ ဇေတ်တ်ဂှ် ဟွံတီ ရံင် ဗီုမချူလဝ် နကဵုအင်္ဂလိက်တုဲ ဖန်ချူလဝ်) ပ္ဍဲ ဂိတုအဝ်ဂေတ် ၃ သၞာံ ၁၈၂၈ ဂှ်ရ။ သၟတ်ဗြဴတအ်ဂှ် ဒုင်ကေတ် မ္ၚဵုဗလိုပ်တုဲ တ္ၚဲယးဂှ် ညး မဒှ်မိ မိတာန်ဂေါင်တအ် ကၠုင်ဘာ နူ အခိင်ဂယးပြဟ် ကၠာ အစာဘာတအ် ဟွံစိုပ်ဏီတုဲ ဟိုတ်နူ မဒုင်မ္ၚဵုဗလိုပ် (ဝါ) ဟိုတ်နူ မလုပ်ဘာသာခရေတ်ဂးတုဲ ဓဇက် ၜုင်တက် မိတာန်ဂေါင် နကုက္ဍိုင်၊ ဘပဠ မိတာန်ဂေါင် ညး အာသွံထောအ် နဒဒှ်ဍိက်ရောင်ရ။ တုဲဂှ် ညး အာ ဇရေင်ဖျာတုဲ ကရေဲဟီု ဒဒှ်ရ ကောန်ဝုတ်ညး လုပ်အာ ပ္ဍဲ သာသနာမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ။ တုဲဂှ် ညး အာဆဵု ကုမိ မိနန်န။ မိ မိနန်နလေဝ် တိတ်ကၠုင် ဘာဗတောန်လိက်တုဲ ကရေဲလက် အစာၝောအ်ဝဒေ၊ တုဲ ဗက်ထဍေင်ရပ်ကေတ် ကောန်ဝုတ်ဇကု၊ ဂေက် သောက်တုဲ တက် ကုလေအ်ရ။ ကောန်ၚာ်ဗြဴ သီုပိဂှ် ဒးဒုင်ကော်ဏာ ဇရေင်သ္ၚိတုဲ ဒးဒုင်ဘပဠ ၜေဟ်လက် ကုကလောမသ ဍေဟ်တအ်ရ။ ပ္ဍဲမွဲသၞာံဂှ် ကွးဘာသၟတ်ဗြဴ ဂကူဗၟာ မွဲတၠ ကု ဂကူမန် ထပှ်တၠ ဒုင်ကေတ် မ္ၚဵုဗလိုပ်ရ။ ပ္ဍဲ အခိင်ဂှ် ပရေင်ပညာဘာလကျာ်ရ နွံ ပ္ဍဲ ဒေသမန်တုဲ ပ္ဍဲ ဘာလကျာ်ဂှ် ဆသၟတ်တြုဟ်ဟေင် အခေါင် မတိုန်ဘာ ဗတောန်လိက် နွံရ။ နူ ဂကောံသင်ဗလိုက် မစိုပ်ကၠုင်တုဲ ညး ပံက်လဝ် သီုဘာသွက်သၟတ်ဗြဴတုဲရ။ သၟတ်ဗြဴတအ် ဂွံ အခေါင် ဗတောန်လိက်၊ ဂွံ အခေါင် မဂွံဒုင်စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် ကောန်မၞိဟ် ကဆံင်မတုပ် ကုမၞိဟ်တြုဟ် ဟီုဂွံရ။ အရာဏအ်ဂှ် ဒှ် အရာ မပံက်ကဵု လျး ညံင်သၟတ်ဗြဴမန်တအ် ဂွံလုပ်လျိုန်ပတှ်ေ လတူ သာသနာခရေတ် ဒှ်မာန်ရ။ သၞာံဂတ(၁၈၂၉) ပ္ဍဲ ဂိတုဂျောန် ၇ ဂှ် ဂကူမန် မိနော်လှ ဒုင်ကေတ် မ္ၚဵုဗလိုပ်ရ။ ကောန်ဝုတ်ညး မိမင်း (Ma Min) ကေုာံ ဂမာန်ညးလေဝ် လုပ်ဘာသာခရေတ်ကီုရ။ မိမင်းဂှ် ဒှ် မိ ဒံက်တာရှဝ်လူ (Dr. Shaw Lu - Saul) ညး မကလိဂွံ ပညာဂဥုဲ နူ တက္ကသိုလ်ဍုင်အမေရိကာန် ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာရ။ စိုပ်သၞာံ ၁၈၃၅ ဂှ် ညးတၠသိက္ခာအစာ ဟသွေလ (Rev. James Madison Haswell) ကေုာံ သမ္ဘာညး စိုပ်ကၠုင် ဍုင်မတ်မလီုရ။ အစာဟသွေလဝွံ ညး လေပ် အရေဝ်မန် လိက်မန်ခိုဟ်ဟ်တုဲ ကၠောန်ကၠုင် သွက်ဂွံပ္တန် သာသနာခရေတ် အကြာ ဂကူမန်တအ် စဵု လအိတ်လမျီုရ။ ညး ကု နာဲမာံဗော် ပံင်တောဲတုဲ ကၠာဲစၠောအ် သၠပတ်သမ္မာ နဘာသာမန်ရ။ ပါဲနူ နာဲမာံဗော်တုဲ နာဲတာ ညးမဒှ်လကျာ်ရာံ နူ ကွာန်ကၟာဝက် မဒုင်မ္ၚဵုဗလိုပ် ပ္ဍဲ ဂိတုမေ ၉ သၞာံ ၁၈၆၉ဂှ်လေဝ် ဒှ် အစာလိက်မန်တုဲ ညး ကၠာဲစၠောအ် ဒွက်ဓမ္မခရေတ်ယာန် နဘာသာမန်ရ။ ပါဲနူ နာဲတာတုဲ ညးဗြဴပိတၠ နူ ကွာန်ကၟာဝက်လေဝ် ဒုင်ကေတ် မ္ၚဵုဗလိုပ်ရ။ ညးတအ်ဂှ် ဒှ် ဂကောံသင်ဗလိုက် ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲ ကွာန်ကၟာဝက်ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံဂှ်ဟေင် ကောန်အစာဟသွေလ ကေုာံ ညးကောန်ကွာန်ကၟာဝက် မရှ်ေသှ်ေ ခရေတ်ယာန်တအ် သြိုင် ဘာကျာ်ခရေတ်ယာန် ပ္ဍဲ ကွာန်ကၟာဝက်ရ။ ဘာကျာ်ခရေတ်ယာန်ဂှ် မ္ၚး ဍုင်မတ်မလီုမ္ဂး ဒှ် ဘာကၠာအိုတ်ရ။ အစာနာဲရေဗေန် (Akya Nai Reuben) ဒှ် အစာဓမ္မခရေတ်ယာန်ရ။ နာဲယင်ကိန် (Nai Yan Kin 1797-1882) လေဝ် ပါလုပ်ကၠုင်ကီုရ။ ကောန်ၚာ် မသ ကလောကောဒေအ်ညး သီုဖအိုတ်ဂှ် ပလံင်ဘာဗတောန်လိက် ခရေတ်ယာန်ဖအိုတ်ရ။ နာဲအံင်မေန် (Nai Aung Min) လေဝ် လျိုင်ပတှ်ေ သာသနာခရေတ်တုဲ ဗွဲကြဴ ညး ဒှ် အစာဓမ္မခရေတ်ယာန် ပ္ဍဲ ဘာကျာ် ဍုင်ကျာ်ခမဳ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၉၆ ဂိတုမေဂှ် အစာနာဲလေဟ် ကေုာံ သမ္ဘာညး မိဖေတ် (Nai Leh, Mi Hpet) နကုစၞး ဂကောံသင်ဗလိုက် ဍုင်ဗၟာ သွက်ဂွံ ပ္တန်သာသနာခရေတ် ကုဂကူမန်ဍုင်သေံတုဲ တိတ်အာ ဍုင်က္ၜင်ကံက်ရ။ ပရေင်ကမၠောန် ပ္တန်သာသနာညးတအ်ဂှ် ဂကူမန်ဍုင်သေံ ၂၀ တၠ ဒုင်ကေတ် သာသနာခရေတ်ရ။ သၞာံ ၁၈၉၇ ဂှ် ဒံက်တာ သတေဝေန် (Dr. E. A. Stevens) ကေုာံ နာဲထဝ်ထောန်၊ နာဲယှိုဲဂျေ ကေုာံ နာဲဒဳ တိတ်အာ ဍုင်သေံတုဲ ညးတအ် ကေုာံ မန်ဍုင်သေံ ၂၅ တၠ သြိုင်ဘာကျာ်မွဲ ပ္ဍဲ ကွာန် Tapawlon။ ကွာန်ဂှ် နူ ဍုင်တြေံဒျူဒျာ လပါ်သၠုင်ကျာ ၁၀ တိုင်ရ။ အစာနဲလေဟ် ကလေင်စဴကၠုင် ဍုင်မန်တုဲ ဒၞာဲညးဂှ် ဂမာန်ညး နာဲဒဳ ဆက်ကေတ်အာ တာလျိုင် နဒဒှ် အစာဓမ္မခရေတ်ယာန် စဵုစိုပ် သၞာံ ၁၉၀၅ ရ။ အတိုင်စၟတ်သမ္တီမ္ဂး ပ္ဍဲ ဍုင်သေံဂှ် ပ္ဍ ဲကွာန် Tapawlon ဂှ် ဘာကျာ်မန် နွံၜါမ ပ္ဍဲ က္ၜင်ကံက် မွဲမ သီုဖအိုတ် ကောန်ဂကောံ နွံ အကြာ ၄၀- ၅၀ ရ။ ကြဴနူဂှ်ညိ သၞာံ ၁၉၀၂ ဂှ် ညးတၠသိက္ခာ အာရ်တုရ် ဒရ်ရောဝ် (Rev. Arthur C. Darrow) စိုပ်ကၠုင် ဍုင်မတ်မလီုတုဲ ကၠောန် ကမၠောန် ပရေင်သာသနာခရေတ် အကြာ ဂကူမန်ရ။ ညးတၠသိက္ခာ အစာဒရ်ရောဝ် ဒက် ဂၠုင်/က္ၜင်မွဲတုဲ ဂေတ် နကုက္ၜင်တုဲ တွဟ်ဓရ်ရ။ ညး သြိုင်သ္ၚိဒမံင်ကွးဘာ ပ္ဍဲ ဍုင်မတ်မလီုမွဲမတုဲ ကွးဘာမန် နူ ဘာကျာ်နာနာ သီုဖအိုတ် ၂၅ တၠ ပဒတဴ ပ္ဍဲ ဘာဒမံင်ညးဂှ်ရ။ ကွးဘာတအ်ဂှ် တိုန်ဘာ A. B. M. Boys' Middle Scholol ရ။ အစာဒရ်ရောဝ်ဂှ် ဒှ် အစာဓဇဲ ဒယှ်မွဲရ။ ညး စကာ တၟအ် နူဒေသတုဲ ညး သြိုင်လဝ် ရုင်ဂဥုဲ ကေုာံ ဘာကျာ်မန် ပ္ဍဲ ဍုင်မတ်မလီုရ။ ညး မိက်ဂွံသြိုင် ဒတန်တအ်ကီုလေဝ် ဟွံဂွံအခေါင် နူ အလဵုအသဳတုဲ တင်ရန်တၟအ်ညး ဟွံဂွံကၠောန်ရ။ မေဿတာဟဝ်လဳဒေ မပတန်ဒၟံင် သာသနာ ပ္ဍဲ ဍုင်ရေဝ်ဂှ် ကၠုင်ပံင်တောဲ ကုအစာဒရ်ရောဝ်ရ။ ပ္ဍဲ သဘင်ကောံဓရီုဇၞော် ဂကောံခရေတ်ယာန် ရးတၞင်သဳ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၀၇ ဂှ် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ကဵု အခေါင် ဂကောံသင်ဗလိုက်မန် ကဵုဒက်ပ္တန် နဒဒှ် ဂကောံတၞဟ်ခြာတုဲ ဂကောံသင်ဗလိုက် ခရေတ်ယာန်မန် (Mon Baptist Association) မံက်ဂတဝ်ကၠုင်ရ။ သဘင်ကောံဓရီုဇၞော် အလန်ပထမ ဂကောံသင်ဗလိုက် ခရေတ်ယာန်မန် ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲ ဍုင်မတ်မလီု ပ္ဍဲ ဂိတုဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၀-၂၁ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၀၈ ရ။ ပ္ဍဲ အခိင်ဂှ် ဘာကျာ် ဂကောံသင်ဗလိုက်မန် နွံ ပ္ဍဲ ဍုင်မတ်မလီု၊ ကၟာဝက်၊ မုဟ်ဍုင် ကေုာံ ကၠအ်သတ် သီုဖအိုတ် ပန်ဒၞာဲ ကောန်ဂကောံ နွံ ၃၁၀၊ အစာဓမ္မ မဟွံဂွံပတိုန်အစာဏီ ၃ တၠ၊ ညးမပတိုန်အစာတုဲ ၄ တၠ ကေုာံ မၞိဟ်ဗြဴအစာသၠပတ် မွဲတၠရ။ အစာဒရ်ရောဝ် ကေုာံ ဂကောံသင်ဗလိုက်မန်တအ် ဆက်ဂစာန်အာ ကမၠောန် ပွိုင် ၂၀သၞာံဂှ် ကောန်ဂကောံ စိုပ်အာ ၈၀၀၊ ဘာလေဝ် ကတဵုဒှ် ဒၞာဲ ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ စိုပ်သၞာံ ၁၉၃၂ ဂှ် အစာဒရ်ရောဝ် ဒးတိတ် နူဍုင်ဗၟာ ဟိုတ်နူ ပရေင်ထတ်ယုက်၊ တုဲပၠန် မေဿတာဟဝ်လဳဒေ စုတိအာ ပ္ဍဲ မတ်မလီု ပ္ဍဲ ဂိတုဂျူလာင် ၁ သၞာံ ၁၉၃၃ ဂှ်ရ။ သွက်ဘာကျာ်မန်ဂှ် နာဲချေတ်ဖျူ ဆက်ကေတ်အာ တာလျိုင်ရ။ နိဿဲ