Նոր Նախիջեւան

Նոր Նախիջեւան կամ Տոնի Նախիջեւան (ռուսերէն՝ Нахичевань-на-Дону կամ Нор-Нахичеван), հայաբնակ շրջան է Տոնի Ռոստով քաղաքին մէջ, Ռուսաստան։ 1778-ին Եկատերինա Բ. հրաւիրած է հայ վաճառականներ Ղրիմէն Ռուսաստան եւ զանոնք հաստատած է Տոնի մէջ, որ կոչած են Նոր Նախիջեւան՝ հայկական Նախիջեւանի անունը գործածելով։ 1928-ին Նոր Նախիջեւանը միացած է Տոնի-Ռոստովին։ Պատմութիւն Նախապէս կոչուած է Նախիջեւան։ 1838-ին Երեւանի նահանգի (այժմ Ազրպէյճանի մէջ) Նախիջեւանէն տարբերելու համար վերանուանուած է Նոր Նախիջեւան։ 19-րդ դարու սկիզբը Նոր Նախիջեւանը արհեստա-արդիւնաբերական եւ առեւտրական կեդրոն էր։ Քաղաքամերձ գիւղերուն մէջ կը զարգանային անասնապահութիւնը եւ հողագործութիւնը։ Զարգացաւ քաղաքաշինութիւնը։ Քաղաքին մէջ կը կառուցուի 6 հայկական եկեղեցի, արուարձանին մէջ Սուրբ Նշան վանքը։ Նոր հաստատուած բնակչութեան արտօնութիւններ կը տրամադրուին։ 1783-ին քաղաքին մէջ տպարան կը բացուի։ Կը գործէ հոգեւոր ճեմարան, իգական եւ արական գիմնազիաներ, արհեստագործական եւ առեւտրական ուսումնարաններ։ Ընդհանուր առմամբ 1819-ին Նոր Նախիջեւանի մէջ կը գործէին 9 բարեգործական եւ լուսաւորական հիմնարկութիւններ։ 1900-ին կը կառուցուի թատրոնի նոր շէնքը։ Նոր Նախիջեւանի նշանաւոր դէմքերը Ռափայէլ Պատկանեան (1830–1892), հայ գրող Միքայէլ Նալբանդեան (1839–1866), հայ գրող եւ հասարակական գործիչ Գէորգ Զ. Չորեքչեան (1868–1954), Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս Մարտիրոս Սարեան (1880–1972), հայ անուանի նկարիչ Սիմոն Վրացեան (1882–1969), Հայաստանի Առաջին Հանրապետութեան վարչապետ Սարգիս Լուկաշին (Սրապիոնեան) (1883–1937), Ժողովրդական կոմիսարներու խորհուրդի նախագահ (1922–1925) Սերգէյ Գալաջեւ (1902–1954), խորհրդային զօրավար Գէորգ Վարդանեան (1924–2012), խորհրդային հետախոյզ Ալեքսանդր Միասնիկեան (1886–1925), Խորհրդային Հայաստանի Ժողովրդական կոմիսարներու խորհուրդի նախագահ (1921–1922) Երուանդ Քոգբետլիանց (1888–1974), մաթեմատիկոս եւ Երեւանի Պետական Համալսարանի առաջին նախագահը (ռեկտոր) Նինա Գարսոյեան (1923–2022), պատմաբան, հայագէտ Միխայիլ Չայլախեան (1902–1991), գիտնական, բուսաբան Մարիեթա Շահինեան (1888–1982), պատմաբան եւ գրող Աշոտ Մելքոնեան (1930–2009), գեղանկարիչ Միրոն Մերժանով (1895–1975), Սթալինի անձնական ճարտարապետը Կոստանդին Ալաջալով (1900–1987), հայ-ամերիկեան նկարիչ եւ պատկերազարդող. «The New Yorker» պարբերականի աւելի քան 70 կողքերու հեղինակ Ստեփան Կեչեկեան (1890–1967), իրաւաբան եւ պատմաբան Աւետ Տէր-Գաբրիէլեան (1899–1983), ջութակահար եւ Կոմիտասի անուան քառեակի հիմնադիր Գայանէ Չեբոտարեան (1918–1998), երգահան եւ երաժշտագէտ Ալեքսանդր Քեմուրջեան (1921–2003), մեքենագէտ-ճարտարագէտ, որ նախագծած է «Լունոխոտ-1»-ը՝ տիեզերքի հետազօտման առաջին մոլորակագնացը Գրիգորի Շիլտեան (1900–1985), գեղանկարիչ Արտաքին յղումներ Դոնի-Ռոստովի եւ Նոր Նախիջեւանի պատմութիւնը Archived 2008-08-21 at the Wayback Machine. (անգլերէն) Դոնի հայերու համառոտ պատմութիւնը Archived 2013-05-08 at the Wayback Machine. (ռուս.) Հայերը Դոնի մէջ (ռուս.) Աղբիւրներ