Алтыгы Талду

Алтыгы Талду (орустап Нижняя Талда) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Оҥдой аймагында Алтыгы Талдуныҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот. Этимологиязы Тал агаш. Тал орустап ива (дерево). Алтыгы Талду орустап имеющая тальник. Талдарлу ӧзӧктиҥ алты јаны. Физико-географиялык темдектери Географиязы Јурт Алтай Республиканыҥ тал ортозында, Теректиниҥ, Себи-Бажыныҥ, Сымылтыныҥ, Туйактуныҥ, Ӱч-Эҥмектиҥ тайгаларыныҥ эдегинде, тайга-ташка курчаткан турат. Тӱштӱктей Карагол ичиниҥ чӧл јалаҥдары элбек јадат. Тӱндӱк јанында, тайгалар ажыра Чамалдыҥ јерлери башталат, мында аҥдык јерлер. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 950 метрге бийик. Климады Климады орто-континентал. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,2 °С, изӱ кӱндердиҥ температуразыныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, эҥ ле соок температураныҥ алтыгы учы −54 °С, јердиҥ ортојылдык температуразы 0 °С, јыл ичинде калганчы соок кӱн ле баштапкы соок кӱн 02.06/30.08, јыл ичинде соок јок кӱндердиҥ тоозы 87, јут-чыктыҥ кеми бир јылга 345 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 1 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 13,1 (15 м/с тӱрген салкынду). Аҥ-куштары Айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, тийиҥ, койон, шӱлӱзин, јеекен ле оок аҥдардаҥ: агас, кӧрӱк, албаа, јоонмойын, агас, кӧрӱк, суузар, туйгактулардаҥ булан, марал, элик, тооргы. Јӱзӱн-јӱӱр куштардыҥ айлы тайга: аҥыр, турна, јерлик кас, мӱркӱт, карчага, бӧднӧ, тарал, кускун, чай, кӱртӱк, талеҥко, каргаа ла о.ӧ. Алтайда аҥ-куштардыҥ тоозы астап, кезиги чек јоголорго једе берген учун «Алтай Республиканыҥ Кызыл Бичигине» кийдирилген: тооргы, јуҥма, мӱркӱт, ылаачын, карчага ла о.ӧ.. Алтай республиканыҥ «Кызыл бичикке» кирген куштары: ала ылаачын — балобан, боро ылаачын — кречет, мечиртке — сова, ылаачын — сапсан. Ӧзӱмдери Агаштардыҥ кӧп сабазы тыт ла мӧш бийиктей ӧзӧр болзо, суујакалай кайыҥ, тал, јыраалар, тайалар ӧзӧр. Тепсеҥ јайлуларда, аркаларда, ак јалаҥдарда јай келзе ӧлӧҥ-чӧп јайрада ӧзӧт. Тазыл-тамыры эм болгон чечектер ле башка-башка ӧзӱмдер кыска јайга чечектеп, ӱрен чачат. Јыдуларда, меестерде, араларда јердиҥ јиилеги, бороҥот, тожла, кызылгат, тийиҥкат быжат. Тӱжӱми јыл јылдаҥ башка, кезикте бӱдер, кезикте јок. Мӧштиҥ кӱзугыныҥ тӱжӱми эки јылдыҥ бажында болуп јат. Алтайда кӧп эндемик ӧзӱмдер (Алтайдаҥ ӧскӧ јерде ӧспӧй јат) бар, олордыҥ тоозында «Кандык алтайский». Кӧп тоолу ӧлӧҥдӧр јоголорго јеткен учун «Алтай Республиканыҥ: Кызыл Бичигине» кирген: алтын тазыл, кызыл тазыл, марал чечек ле о.ӧ.т. Јери ле јолдоры Јуртта 4 ором: Божулан-Оозы, Кызыл-Таҥ, Талду, Тодубай. «Короты — Алтыгы Талду» деп јолдыҥ учы, узуны 5,188 км. Јолдыҥ идентификационный темдеги 84К—30. Јакалай јолдор. Тӱӱкизи Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн. Совет ӧйдӧ мында «Ленин јол» деп колхоз болгон. Эл-јон Ук-калыктары Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 541 кижи болгон, олордыҥ 98 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон. Окылу тил: орус, алтай. Инфраструктуразы Экономиказы Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ, јылкы, соок тумчукту, оок мал азыраары. Крестьян-фермер ээлемдер. Кереестер Тӱӱкилик Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда корогондорго кереес (1058). Тагыл (1125). Археологиялык Ташта јурамалдар (883, 1127); Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте. Ар-бӱткендик Байлу јер. Бака-Таш.(748); Байлу кырлар: Јал-Мӧҥкӱ, Таскыл, Байлу-Туу, Кындак (Сары-Туу), Туйук-Кобы (826—830); Байлу суулар: Аржан суу, Кыйралу Кайыҥ, Сары-Кобы(904—906,908); Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте. Јуруктардыҥ кӧмзӧзи Јарлу улузы Айдар Унатов (06.01.1988) — артист, М. С. Щепкинниҥ театрал училищезин божоткон (2009, ВТУ), П. В. Кучияктыҥ адыла адалган Национал драма театрда иштейт. «Хоомэй» деп јондор ортодо конкурстыҥ лауреады, Маньчжурия, (Китай). «Тӱрк Кабай» деп ансамбльдыҥ артизи, тӧзӧӧчизи. Ајарулар Тайантылар Окылу сайт «Оҥдой аймак»