دوستووسڪي

فيودور ميخائلووچ دوستووسڪي (11 نومبر [قديم تاريخ 30 آڪٽوبر] 1821 – 9 فيبروري [قديم تاريخ 28 جنوري] 1881) هڪ روسي فلسفي، ناول نگار، مختصر ڪهاڻيڪار، مضمون نگار ۽ صحافي هو. کيس روسي ۽ عالمي ادب جي عظيم ترين ناول نگارن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو، ۽ سندس ڪيترين ئي تصنيفن کي انتهائي اثرائتا شاهڪار سمجهيو وڃي ٿو. دوستووسڪي جون ادبي تصنيفون 19هين صديءَ جي روس جي سياسي، سماجي ۽ روحاني انتشار واري ماحول ۾ انساني حالت جي ڇنڊڇاڻ ڪن ٿيون ۽ مختلف فلسفياڻن ۽ مذهبي موضوعن سان واسطو رکن ٿيون. سندس سڀ کان وڌيڪ ساراهيل ناولن ۾ جرم ۽ سزا (1866ع)، احمق (1869ع)، ڀوت (1872ع)، نوجوان (1875ع) ۽ ڀائر ڪرامازوف (1880ع) شامل آهن. سندس زير زمين جا نوٽس، جيڪو 1864ع ۾ ڇپيل هڪ مختصر ناول آهي، وجودياتي ادب جي پهرين تصنيفن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. 1821ع ۾ ماسڪو ۾ ڄاول دوستووسڪي ننڍي عمر ۾ ئي پَرين جي ڪهاڻين ۽ ڏند ڪٿائن، توڙي روسي ۽ پرڏيهي ليکڪن جي ڪتابن وسيلي ادب سان واقف ٿيو. سندس ماءُ 1837ع ۾ وفات ڪئي، ۽ لڳ ڀڳ ساڳئي وقت هن اسڪول ڇڏي نيڪولائيف فوجي انجنيئرنگ انسٽيٽيوٽ (جنهن جو نالو بعد ۾ فوجي انجنيئرنگ-ٽيڪنيڪل يونيورسٽي رکيو ويو) ۾ داخلا ورتي. تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ هن انجنيئر طور ڪم ڪيو ۽ ڪجهه وقت شاهوڪار طرز زندگي گذاري، جڏهن ته اضافي پئسا ڪمائڻ لاءِ ڪتابن جا ترجما پڻ ڪندو رهيو. 1840ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري هن پنهنجو پهريون ناول غريب ماڻهو لکيو، جنهن کيس سينٽ پيٽرزبرگ جي ادبي حلقن ۾ جاءِ ڏياري. تنهن هوندي به، 1849ع ۾ کيس پيٽراشيفسڪي حلقو نالي هڪ ادبي گروهه سان واسطو رکڻ سبب گرفتار ڪيو ويو، جيڪو زارشاهي روس تي تنقيد ڪندڙ پابندي پيل ڪتابن تي بحث ڪندو هو. دوستووسڪي کي موت جي سزا ٻڌائي وئي، پر آخري گهڙيءَ ۾ اها سزا تبديل ڪئي وئي. هن سائبيريا جي سخت پورهئي واري ڪئمپ ۾ چار سال گذاريا، جنهن کيس مئلن جو گهر (1860ع–1862ع) لکڻ لاءِ اتساهيو. سخت پورهئي واري ڪئمپ کان پوءِ کيس جلاوطنيءَ ۾ ڇهه سال لازمي فوجي خدمت پڻ ڪرڻي پئي. ايندڙ سالن ۾ دوستووسڪي صحافي طور ڪم ڪيو، پنهنجا ڪيترائي رسالا شايع ۽ ايڊٽ ڪيائين ۽ بعد ۾ هڪ ليکڪ جي ڊائري، يعني پنهنجي لکڻين جو مجموعو، شايع ڪيائين. هن اولهندي يورپ جو سفر ڪرڻ شروع ڪيو ۽ کيس جوا کيڏڻ جي لت لڳي وئي، جنهن کيس مالي مشڪلاتن ۾ وجهي ڇڏيو. ڪجهه وقت لاءِ کيس پئسن لاءِ منٿون ڪرڻيون پيون، پر آخرڪار هو روس جي سڀ کان وڌيڪ پڙهيل ۽ وڏي عزت ماڻيندڙ ليکڪن مان هڪ بڻجي ويو. دوستووسڪي جي مجموعي ادبي ڪم ۾ تيرهن ناول، ٽي مختصر ناول، سترهن مختصر ڪهاڻيون ۽ ٻيون ڪيتريون ئي تصنيفون شامل آهن. سندس لکڻيون سندس وطن روس جي اندر توڙي ٻاهر وڏي پيماني تي پڙهيون ويون ۽ انهن بعد جي ڪيترن ئي ليکڪن ۽ مفڪرن تي اثر وڌو، جن ۾ روسي ليکڪ اليگزيندر سولژنيتسن ۽ انتون چيخوف، فلسفي البر ڪاميو ۽ ژان پال سارتر شامل آهن؛ سندس لکڻين وجوديت ۽ فرائيڊيت جي اُڀار تي پڻ اثر وڌو. فريڊرڪ نٽشي پنهنجي ذهني زوال کان اڳ لکيل آخري تصنيفن مان هڪ، بتن جي سانجهي ۾، کيس ”واحد نفسيات دان، جنهن کان مون کي ڪجهه سکڻو هو“ سڏيو. سندس ڪتابن جو 170 کان وڌيڪ ٻولين ۾ ترجمو ٿي چڪو آهي ۽ انهن سئنيما جي دنيا لاءِ الهام جو ڪم ڪيو آهي. نسل دوستووسڪي جا پيءُ طرفان ابا ڏاڏا روسي آرٿوڊوڪس عيسائين جي هڪ روسي امير گهراڻي سان واسطو رکندا هئا. هن خاندان پنهنجو نسل اسلان چيليبي-مرزا تائين پهچايو، جيڪو هڪ تاتار جنگجو سردار هو؛ هن سونهري لشڪر کي ڇڏي 1389ع ۾ روسين جو ساٿ ڏنو ۽ نيٺ اسلام ڇڏي عيسائيت قبول ڪئي. ڪجهه صدين کان پوءِ، دوستووسڪي جي هڪ ٻئي اباڻي، دانيلو ارتشچ، کي 1509ع ۾ هڪ مقامي شهزادي جي خدمت ڪرڻ عيوض پنسڪ واري علائقي ۾ زمينون ڏنيون ويون؛ هي علائقو صدين تائين پولش-لٿوينيائي دولت مشترڪه جو حصو رهيو ۽ هاڻي بيلاروس ۾ آهي. سندس اولاد پوءِ اتان جي دوستويئو نالي ڳوٺ (دوستويئو؛ جنهن جو نالو قديم پولش لفظ dostojnik، يعني ”معزز شخص“ مان نڪتل آهي) جي نالي پٺيان ”دوستووسڪي“ خانداني نالو اختيار ڪيو. دوستووسڪي جا ماءُ طرفان ويجها ابا ڏاڏا واپاري هئا، جڏهن ته پيءُ طرفان مرداڻي نسل جا ماڻهو پادري هئا. 1809ع ۾، 20 سالن جي ميخائيل دوستووسڪي ماسڪو جي شاهي ميڊيڪل-سرجيڪل اڪيڊميءَ ۾ داخلا ورتي. اتان کان کيس ماسڪو جي هڪ اسپتال ۾ مقرر ڪيو ويو، جتي هن فوجي ڊاڪٽر طور خدمتون سرانجام ڏنيون، ۽ 1818ع ۾ کيس سينيئر طبيب مقرر ڪيو ويو. 1819ع ۾ هن ماريا نيچائيفا سان شادي ڪئي. ايندڙ سال هن غريبن لاءِ قائم مارينسڪي اسپتال ۾ عهدو سنڀاليو. 1828ع ۾، جڏهن سندس ٻه پٽ، ميخائيل ۽ فيودور، ترتيبوار اٺن ۽ ستن سالن جا هئا، تڏهن کيس ڪاليجيئيٽ اسيسر جي عهدي تي ترقي ڏني وئي. هن عهدي سندس قانوني حيثيت کي امير طبقي جي برابر ڪري ڇڏيو ۽ کيس دارووئي ۾ هڪ ننڍي جاگير حاصل ڪرڻ جو حق مليو. دارووئي ماسڪو کان لڳ ڀڳ 150 ڪلوميٽر پري هڪ ڳوٺ هو، جتي خاندان عام طور اونهاري جون موڪلون گذاريندو هو. ان کان پوءِ دوستووسڪي جي والدين کي وڌيڪ ست ٻار ٿيا: واروارا (1822ع–1893ع)، جنهن هڪ سرڪاري ملازم سان شادي ڪئي ۽ پرسڪون زندگي گذاري؛ اندريئي (1825ع–1897ع)، جيڪو يادگيريون لکندڙ هو ۽ پنهنجي خاندان جي تاريخ بابت لکيو؛ ليوبوف (1829ع ۾ ڄائي ۽ ساڳئي سال وفات ڪئي)؛ ويرا (1829ع–1896ع)، جنهن هڪ ڊاڪٽر سان شادي ڪئي ۽ خاندان سان لاڳاپا برقرار رکيا؛ نڪولائي (1831ع–1883ع)، جيڪو شراب نوشيءَ سان جهيڙيندو رهيو ۽ ڏکي زندگي گذاريائين؛ اليگزيندرا (1835ع–1889ع)، جنهن هڪ فوجي آفيسر سان شادي ڪئي ۽ خانگي زندگي گذاري؛ ۽ يليزاويتا (1837ع ۾ ڄائي ۽ ساڳئي سال وفات ڪئي). ننڍپڻ (1821ع–1836ع) 11 نومبر [قديم تاريخ 30 آڪٽوبر] 1821 تي ماسڪو ۾ ڄاول فيودور دوستووسڪي، ڊاڪٽر ميخائيل دوستووسڪي ۽ ماريا دوستووسڪايا (پيدائشي نالو نيچائيفا) جو ٻيو ٻار هو. سندس پرورش غريبن لاءِ قائم مارينسڪي اسپتال جي احاطي ۾ موجود خانداني گهر ۾ ٿي، جيڪو ماسڪو جي ٻاهرئين پاسي هڪ هيٺئين طبقي واري علائقي ۾ واقع هو. اسپتال جي باغن ۾ کيڏندي دوستووسڪي جو واسطو انهن مريضن سان پوندو هو، جيڪي روسي سماج جي سڀ کان هيٺئين طبقي سان تعلق رکندا هئا. دوستووسڪي ننڍي عمر ۾ ئي ادب سان واقف ٿيو. ٽن سالن جي عمر کان سندس دائي الينا فرولوونا کيس بهادريءَ جون داستانون، پَرين جون ڪهاڻيون ۽ ڏند ڪٿائون پڙهي ٻڌائيندي هئي. هوءَ سندس پرورش ۽ افسانوي ڪهاڻين سان محبت پيدا ڪرڻ ۾ خاص اثر رکندڙ شخصيت هئي. جڏهن هو چئن سالن جو ٿيو ته سندس ماءُ کيس پڙهڻ ۽ لکڻ سيکارڻ لاءِ بائبل استعمال ڪئي. سندس والدين کيس ادب جي وسيع ذخيري سان واقف ڪرايو، جنهن ۾ روسي ليکڪن نڪولائي ڪرامزين، اليگزيندر پشڪن ۽ گاورِيلا درژاوِن جون لکڻيون؛ انگريز ناول نگار اين ريڊڪلف جي تصنيفن جهڙو گوٿڪ افسانو؛ فريڊرڪ شيلر ۽ يوهان وولف گانگ فان گوئٽي جون رومانوي تصنيفون؛ ميگيل ڊي سروانٽس ۽ والٽر اسڪاٽ جون بهادريءَ واريون ڪهاڻيون؛ ۽ هومر جا رزميه، ايليڊ ۽ اوڊيسي شامل هئا. دوستووسڪي نڪولائي گوگول جي لکڻين کان گهڻو متاثر ٿيو. جيتوڻيڪ سندس پيءُ جي تعليمي طريقي کي سخت ۽ ڪڙو قرار ڏنو ويو آهي، پر دوستووسڪي پاڻ لکيو ته سندس والدين جي راتين وارين پڙهڻين سندس تخيل کي جيئرو ڪري ڇڏيو هو. سندس ننڍپڻ جا ڪجهه تجربا سندس لکڻين ۾ پڻ ظاهر ٿيا. جڏهن هڪ شرابي هڪ نَوَ سالن جي ڇوڪريءَ سان زيادتي ڪئي ته دوستووسڪي کي پنهنجي پيءُ کي ان ڇوڪريءَ جي علاج لاءِ وٺي اچڻ لاءِ چيو ويو. اهو واقعو کيس گهڻي عرصي تائين ستائيندو رهيو، ۽ هڪ بالغ مرد جي ننڍي عمر جي ڇوڪريءَ ڏانهن خواهش جو موضوع ڀوت، ڀائر ڪرامازوف، جرم ۽ سزا ۽ ٻين لکڻين ۾ نظر اچي ٿو. دارووئي واري جاگير ۾ خاندان جي هڪ نوڪر، يا غلام هاري، سان پيش آيل هڪ واقعو ”هاري ماري“ ۾ بيان ٿيل آهي: ننڍو دوستووسڪي جڏهن تصور ڪري ٿو ته هن ٻيلي ۾ بگهڙ جو آواز ٻڌو آهي ته ڀرسان ڪم ڪندڙ ماري کيس آٿت ڏئي ٿو. هڪ ٻي ياد، جنهن جو دوستووسڪي پنهنجي نثري لکڻين ۾ ذڪر ڪيو، پنهنجي پيءُ جي تولا گورنريٽ جي ڪاشيرسڪي ضلعي ۾ واقع جاگير ڏانهن اونهاري جي سفرن سان لاڳاپيل هئي. اها جاگير 1831ع ۽ 1833ع جي وچ ۾ خريد ڪئي وئي هئي. جيتوڻيڪ دوستووسڪي جسماني طور نازڪ هو، پر سندس والدين کيس تيز مزاج، ضدي ۽ شرارتي قرار ڏنو. 1833ع ۾ دوستووسڪي جي گهڻي مذهبي مزاج رکندڙ پيءُ کيس پهرين هڪ فرانسيسي بورڊنگ اسڪول ۽ پوءِ چيرماڪ بورڊنگ اسڪول موڪليو. کيس هڪ پيلي چهري وارو، پنهنجي اندر ۾ رهندڙ خواب ڏسندڙ ۽ حد کان وڌيڪ جذباتي رومانوي نوجوان قرار ڏنو ويو. اسڪول جي فيس ادا ڪرڻ لاءِ سندس پيءُ قرض ورتو ۽ پنهنجي خانگي طبي عملي کي وڌايو. ماسڪو جي اسڪول ۾ دوستووسڪي پاڻ کي پنهنجي امير طبقي سان واسطو رکندڙ هم جماعتن ۾ اوپرو محسوس ڪندو هو، ۽ اهو تجربو بعد ۾ سندس ڪجهه تصنيفن، خاص طور نوجوان، ۾ ظاهر ٿيو. جواني (1836ع–1843ع) 27 فيبروري 1837ع تي دوستووسڪي جي ماءُ سلهه سبب وفات ڪري وئي. ان کان اڳ گذريل مئي ۾، دوستووسڪي جي والدين کيس ۽ سندس وڏي ڀاءُ ميخائيل کي (جيڪي دوستووسڪي خاندان جا ٻه وڏا ٻار هئا) سينٽ پيٽرزبرگ موڪليو هو ته جيئن هو نيڪولائيف فوجي انجنيئرنگ انسٽيٽيوٽ (جنهن جو نالو بعد ۾ فوجي انجنيئرنگ-ٽيڪنيڪل يونيورسٽي رکيو ويو) ۾ تعليم حاصل ڪن؛ ان فيصلي سبب ٻنهي ڀائرن کي پنهنجي عام تعليمي پڙهائي ڇڏي فوجي پيشي ڏانهن رخ ڪرڻو پيو. دوستووسڪي جنوري 1838ع ۾ اڪيڊميءَ ۾ داخل ٿيو، پر رڳو خاندان جي ڀاتين جي مدد سان. ميخائيل کي صحت جي بنياد تي داخلا ڏيڻ کان انڪار ڪيو ويو ۽ کيس ريوال (هاڻوڪو تالن، ايسٽونيا) جي هڪ اڪيڊميءَ ڏانهن موڪليو ويو. دوستووسڪي کي اڪيڊمي پسند نه هئي، جنهن جو بنيادي سبب سائنس، رياضي ۽ فوجي انجنيئرنگ ۾ سندس دلچسپيءَ جي کوٽ ۽ چترڪاري توڙي اڏاوتي فن ڏانهن سندس لاڙو هو. جيئن سندس دوست ڪونسٽنٽن ٽروتووسڪي هڪ ڀيرو چيو هو: ”سڄي اداري ۾ ايف. ايم. دوستووسڪي کان گهٽ فوجي هلت چلت وارو ڪو به شاگرد نه هو. هو بي ڍنگي ۽ جهٽڪن واري انداز سان هلندو هو؛ سندس وردي مٿس عجيب نموني لڙڪندي هئي؛ ۽ سندس پٺاڻو ٿيلهو، فوجي ٽوپي ۽ رائفل سڀ اهڙين زنجيرن وانگر لڳندا هئا، جيڪي کيس ڪجهه وقت لاءِ زبردستي پارايون ويون هجن ۽ جن جو بار مٿس ڳرو پوندو هجي.“ دوستووسڪي جي شخصيت ۽ دلچسپين کيس پنهنجي 120 هم جماعتن ۾ هڪ اوپرو ماڻهو بڻائي ڇڏيو: هو بهادري ۽ انصاف جي مضبوط احساس جو مظاهرو ڪندو هو، نون شاگردن جي حفاظت ڪندو هو، استادن جو ساٿ ڏيندو هو، آفيسرن ۾ بدعنوانيءَ تي تنقيد ڪندو هو ۽ غريب هارين جي مدد ڪندو هو. جيتوڻيڪ هو اڪيلائي پسند هو ۽ پنهنجي ادبي دنيا ۾ رهندو هو، پر سندس هم جماعت سندس عزت ڪندا هئا. سندس گوشه نشيني ۽ مذهب ۾ دلچسپيءَ سبب کيس ”راهب فوتيوس“ جو لقب مليو. دوستووسڪي ۾ مرگهي جون نشانيون شايد پهريون ڀيرو 17 سالن جي عمر ۾ ظاهر ٿيون، جڏهن کيس 16 جون 1839ع تي پنهنجي پيءُ جي وفات جي خبر ملي. تنهن هوندي به، دوري بابت رپورٽن جو بنياد سندس ڌيءَ جي لکيل بيانن تي هو (جن کي بعد ۾ سگمنڊ فرائيڊ وڌيڪ وڌايو)، ۽ هاڻي انهن بيانن کي غير معتبر سمجهيو وڃي ٿو. سندس پيءُ جي موت جو سرڪاري سبب اپوپليڪسيءَ جو دورو هو، پر پاويل خوتيائنتسيف نالي هڪ پاڙيسري سندس پيءُ جي غلام هارين تي قتل جو الزام هنيو. جيڪڏهن اهي غلام هاري ڏوهاري ثابت ٿين ها ۽ کين سائبيريا موڪليو وڃي ها ته خوتيائنتسيف خالي ٿيل زمين خريد ڪرڻ جي حيثيت ۾ اچي وڃي ها. تولا ۾ هلندڙ مقدمي ۾ غلام هارين کي بي ڏوهي قرار ڏنو ويو، پر دوستووسڪي جي ڀاءُ ميخائيل ان ڪهاڻيءَ کي جاري رکيو. پيءُ جي وفات کان پوءِ دوستووسڪي پنهنجي تعليم جاري رکي، امتحان پاس ڪيائين ۽ انجنيئر ڪيڊٽ جو عهدو حاصل ڪيائين، جنهن کيس اڪيڊميءَ کان ٻاهر رهڻ جو حق ڏنو. هن ريوال (تالن) ۾ ميخائيل سان ملاقات ڪئي ۽ اڪثر موسيقيءَ جي محفلن، اوپيرائن، ناٽڪن ۽ بيلين ۾ ويندو هو. ان عرصي دوران سندس ٻن دوستن کيس جوا کيڏڻ سان واقف ڪرايو. 12 آگسٽ 1843ع تي دوستووسڪي ليفٽيننٽ انجنيئر طور نوڪري شروع ڪئي ۽ ميخائيل جي دوست ڊاڪٽر ريزنڪامف جي ملڪيت واري هڪ فليٽ ۾ ايڊولف ٽوٽليبن سان گڏ رهڻ لڳو. ريزنڪامف کيس هن ريت بيان ڪيو: ”هو پنهنجي ڀاءُ کان ڪنهن به ريت گهٽ نيڪ دل ۽ گهٽ شائسته نه هو، پر جڏهن سندس مزاج سٺو نه هوندو هو ته هو اڪثر هر شيءِ کي اونداهين عينڪن مان ڏسندو هو، چڙچڙو ٿي پوندو هو، سٺا آداب وساري ويهندو هو ۽ ڪڏهن ڪڏهن بدزباني ۽ پاڻ تي ضابطو وڃائڻ جي حد تائين هليو ويندو هو.“ دوستووسڪي جو پهريون مڪمل ٿيل ادبي ڪم، اونوري ڊي بالزاڪ جي ناول يوجيني گرانڊي جو ترجمو، جون ۽ جولاءِ 1843ع ۾ رسالي ريپرٽائر اينڊ پينٿيئن جي ڇهين ۽ ستين جلد ۾ ڇپيو، جنهن کان پوءِ سندس ٻيا ڪيترائي ترجما پڻ شايع ٿيا. انهن مان ڪو به ڪامياب نه ٿيو، ۽ مالي مشڪلاتن کيس ناول لکڻ ڏانهن مائل ڪيو. ادبي زندگي شروعاتي ادبي زندگي (1844ع–1849ع) دوستووسڪي مئي 1845ع ۾ پنهنجو پهريون ناول غريب ماڻهو مڪمل ڪيو. سندس دوست دمتري گريگورووچ، جنهن سان هو ان وقت هڪ ئي فليٽ ۾ رهندو هو، اهو مسودو شاعر نڪولائي نيڪراسوف وٽ کڻي ويو، جنهن وري اهو بااثر ادبي نقاد ويساريون بيلنسڪي کي ڏيکاريو. بيلنسڪي ان کي روس جو پهريون ”سماجي ناول“ قرار ڏنو. غريب ماڻهو 15 جنوري 1846ع تي سينٽ پيٽرزبرگ ڪليڪشن نالي سالياني مجموعي ۾ ڇپيو ۽ واپاري طور ڪامياب ٿيو. دوستووسڪي محسوس ڪيو ته سندس فوجي پيشو هاڻي ترقي ڪندڙ ادبي زندگيءَ لاءِ خطرو بڻجي سگهي ٿو، تنهنڪري هن پنهنجي عهدي تان استعيفا ڏيڻ جي درخواست ڪندي هڪ خط لکيو. ان کان ٿوري ئي عرصي پوءِ هن پنهنجو ٻيو ناول، هم شڪل، لکيو، جيڪو فيبروريءَ ۾ ڪتابي صورت ۾ ڇپجڻ کان اڳ 30 جنوري 1846ع تي رسالي وطن جا نوٽس ۾ شايع ٿيو. لڳ ڀڳ ساڳئي وقت دوستووسڪي فرانسيسي مفڪرن شارل فوريئي، ايتيئن ڪابي، پيئر-جوزف پرودون ۽ آنري ڊي سينٽ سائمن جي لکڻين وسيلي سوشلزم کان واقف ٿيو. بيلنسڪيءَ سان لاڳاپن وسيلي هن سوشلسٽ فلسفي بابت پنهنجي ڄاڻ وڌائي. تنهن هوندي به، سندس روسي آرٿوڊوڪس عقيدو ۽ مذهبي احساس بيلنسڪيءَ جي الحاد، افاديت پسندي ۽ سائنسي ماديت جي ميلاپ سان ٺهڪي نه ٿي سگهيا، جنهن سبب ٻنهي وچ ۾ اختلاف وڌندا ويا. نيٺ دوستووسڪي بيلنسڪي ۽ سندس ساٿين کان ڌار ٿي ويو. هم شڪل بابت منفي تبصرا اچڻ کان پوءِ، جن ۾ بيلنسڪيءَ جو هڪ خاص طور تي سخت تبصرو پڻ شامل هو، دوستووسڪي جي صحت خراب ٿي وئي ۽ کيس دورا وڌيڪ پوڻ لڳا، پر هن لکڻ جاري رکيو. 1846ع کان 1848ع تائين هن رسالي وطن جا نوٽس ۾ ڪيتريون ئي مختصر ڪهاڻيون شايع ڪيون، جن ۾ ”مسٽر پروخارچن“، ”مالڪياڻي“، ”هڪ ڪمزور دل“ ۽ ”اڇيون راتيون“ شامل هيون. انهن ڪهاڻين جي منفي آجيان، سندس صحت جي مسئلن ۽ بيلنسڪيءَ جي حملن گڏجي کيس ذهني پريشاني ۽ مالي ڏکيائين ۾ وجهي ڇڏيو، پر اهي مشڪلاتون گهڻي حد تائين تڏهن گهٽجي ويون، جڏهن هو خيالي سوشلسٽ بيڪيتوف حلقي ۾ شامل ٿيو. اهو هڪ ويجهن لاڳاپن وارو گروهه هو، جنهن کيس گذر سفر ۾ مدد ڏني. جڏهن اهو حلقو ٽٽي ويو ته دوستووسڪي اپولون مائڪوف ۽ سندس ڀاءُ واليريان سان دوستي ڪئي. 1846ع ۾ شاعر اليڪسي پليشيئف جي سفارش تي هو پيٽراشيفسڪي حلقي ۾ شامل ٿيو، جنهن جو باني ميخائيل پيٽراشيفسڪي هو، جنهن روس ۾ سماجي سڌارن جي تجويز ڏني هئي. ميخائيل باڪونن هڪ ڀيرو اليگزيندر هرزن کي لکيو ته اهو گروهه ”سڀ کان وڌيڪ معصوم ۽ بي ضرر جماعت“ هو ۽ ان جا ميمبر ”سمورن انقلابي مقصدن ۽ طريقن جا منظم مخالف“ هئا. دوستووسڪي ڇنڇر ۽ آچر تي حلقي جي لائبريري استعمال ڪندو هو ۽ ڪڏهن ڪڏهن سينسرشپ کان آزادي ۽ غلام هاري نظام جي خاتمي بابت ٿيندڙ بحثن ۾ حصو وٺندو هو. تنهن هوندي به، باڪونن جو اهو بيان امير نڪولائي اسپيشنيف تي لاڳو نه ٿيندو هو، جيڪو 1848ع ۾ حلقي ۾ شامل ٿيو ۽ ان جي ميمبرن مان هڪ ڳجهي انقلابي تنظيم ٺاهڻ شروع ڪئي. دوستووسڪي پاڻ به ان تنظيم جو ميمبر بڻيو، ان جي مقصدن کان واقف هو ۽ سرگرميءَ سان حصو وٺندو هو، جيتوڻيڪ کيس انهن جي عملن ۽ ارادن بابت گهرا شڪ هئا. 1849ع ۾ نيتوچڪا نيزوانووا جا شروعاتي حصا رسالي وطن جا نوٽس ۾ شايع ٿيا. دوستووسڪي 1846ع کان هن ناول جي رٿابندي ڪري رهيو هو، پر سندس جلاوطنيءَ سبب اهو منصوبو اڌورو رهجي ويو ۽ رڳو اهو حصو بچيو، جيڪو اصل ۾ ناول جو مهاڳ ٿيڻو هو. دوستووسڪي وري ڪڏهن به ان کي مڪمل ڪرڻ جي ڪوشش نه ڪئي ۽ ناول جو رڳو هڪ خاڪو ڇڏي ويو. سائبيريا ۾ جلاوطني (1849ع–1854ع) پيٽراشيفسڪي حلقي جي ميمبرن بابت گهرو معاملن واري وزارت جي هڪ عملدار ايوان لپراندي کي اطلاع ڏنو ويو. دوستووسڪي تي بيلنسڪيءَ جون لکڻيون، جن ۾ پابندي پيل گوگول ڏانهن خط پڻ شامل هو، پڙهڻ ۽ انهن توڙي ٻين لکڻين جون ڪاپيون ورهائڻ جو الزام لڳايو ويو. گروهه بابت اطلاع ڏيندڙ سرڪاري جاسوس انتونيلي پنهنجي بيان ۾ لکيو ته گهٽ ۾ گهٽ هڪ لکڻي روسي سياست ۽ مذهب تي تنقيد ڪندي هئي. دوستووسڪي انهن الزامن جي جواب ۾ چيو ته هن اهي مضمون رڳو ”هڪ ادبي يادگار طور پڙهيا هئا، ان کان وڌيڪ يا گهٽ ڪجهه به نه“؛ سندس چوڻ موجب هن سياست بدران ”شخصيت ۽ انساني خودغرضي“ بابت ڳالهايو هو. ان هوندي به، کيس ۽ سندس ساٿي ”سازشين“ کي 23 اپريل 1849ع تي ڪائونٽ اليڪسي فيودورووچ اورلوف ۽ زار نڪولس پهرئين جي حڪم تي گرفتار ڪيو ويو. زار کي روس ۾ 1825ع واري ڊسمبر پسندن جي بغاوت ۽ يورپ ۾ 1848ع جي انقلابن جهڙي انقلاب جو خوف هو. ميمبرن کي سخت حفاظت هيٺ پيٽر ۽ پال قلعي ۾ رکيو ويو، جتي سڀ کان وڌيڪ خطرناڪ ڏوهارين کي قيد ڪيو ويندو هو. هن ڪيس تي زار جي سربراهيءَ هيٺ هڪ جاچ ڪميشن چار مهينا بحث ڪيو. ڪميشن ۾ ايڊجوٽنٽ جنرل ايوان نابوڪوف، سينيٽر شهزادو پاويل گاگارين، شهزادو واسيلي دولگوروڪوف، جنرل ياڪوف روستووتسيف ۽ ڳجهي پوليس جو سربراهه جنرل ليئونتي دوبيلت شامل هئا. ڪميشن حلقي جي ميمبرن کي فائرنگ اسڪواڊ وسيلي موت جي سزا ٻڌائي، ۽ 23 ڊسمبر 1849ع تي قيدين کي سينٽ پيٽرزبرگ جي سيميونوف چوڪ تي آندو ويو. کين ٽن ٽن ڄڻن جي ٽولن ۾ ورهايو ويو ۽ پهرين ٽولي کي فائرنگ اسڪواڊ جي سامهون بيهاريو ويو. دوستووسڪي ٻي قطار ۾ ٽيون شخص هو؛ سندس ڀرسان پليشيئف ۽ دوروف بيٺل هئا. ڦاسيءَ تي عمل تڏهن روڪيو ويو، جڏهن هڪ گاڏي زار جو خط کڻي پهتي، جنهن ۾ سزا تبديل ڪرڻ جو حڪم هو. دوستووسڪي بعد ۾ پنهنجي ناول احمق ۾ انهن گهڙين جو تجربو بيان ڪيو، جن کي هن پنهنجي زندگيءَ جون آخري گهڙيون سمجهيو هو؛ ناول جو مک ڪردار شهزادو مشڪن هڪ اهڙي نوجوان جي ڪهاڻي ٻڌائي ٿو، جنهن کي فائرنگ اسڪواڊ وسيلي موت جي سزا ٻڌائي وڃي ٿي، پر آخري گهڙيءَ ۾ معافي ملي وڃي ٿي. شهزادو مشڪن اهو تجربو متاثر شخص جي نقطه نظر کان بيان ڪري ٿو ۽ ان جي فلسفياڻن ۽ روحاني نتيجن تي غور ڪري ٿو. دوستووسڪي سائبيريا جي اومسڪ ۾ هڪ ڪاتورگا قيدي ڪئمپ ۾ چار سال سخت پورهئي سان جلاوطنيءَ جي سزا ڪاٽي، جنهن کان پوءِ کيس لازمي فوجي خدمت ڪرڻي پئي. چوڏهن ڏينهن جي برف گاڏي واري سفر کان پوءِ قيدي توبولسڪ پهتا، جيڪو قيدين جي سفر دوران هڪ عارضي منزل هو. حالتن جي باوجود دوستووسڪي ٻين قيدين کي آٿت ڏيندو رهيو، جن ۾ پيٽراشيفسڪي حلقي جو ايوان ياسترژيمبسڪي پڻ شامل هو. هو دوستووسڪي جي مهربانيءَ کان ايترو متاثر ٿيو جو نيٺ پاڻ مارڻ جو ارادو ڇڏي ڏنائين. توبولسڪ ۾ کين ڊسمبر پسندن جي عورتن وٽان کاڌو ۽ ڪپڙا مليا، گڏوگڏ نئين عهدنامي جون ڪيتريون ئي ڪاپيون پڻ مليون، جن مان هر هڪ اندر ڏهن روبلن جو نوٽ رکيل هو. يارهن ڏينهن کان پوءِ دوستووسڪي اومسڪ پهتو، جتي پيٽراشيفسڪي حلقي مان ساڻس گڏ رڳو هڪ ٻيو ميمبر، ليکڪ سرگئي دوروف، هو. دوستووسڪي پنهنجي بيرڪن جو بيان هن ريت ڪيو: اونهاري ۾ ناقابل برداشت گهٽ ۽ ٻوسٽ؛ سياري ۾ ناقابل برداشت ٿڌ. سڀ فرش سڙيل هئا. فرشن تي هڪ انچ ٿلهي گندگي هئي؛ ماڻهو ترڪي ڪري ڪري پئي سگهيو [...] اسان کي پيپي ۾ سارڊين مڇين وانگر ڀريو ويو هو [...] ڦرڻ لاءِ به جاءِ نه هئي. سانجهيءَ کان صبح تائين، سوئرن وانگر رهڻ کان سواءِ ٻيو ڪو چارو نه هو [...] پسو، جون ۽ ڪارا جيت ٻوريون ڀري موجود هئا [...]سانچو:Missing long citation ”سڀ کان وڌيڪ خطرناڪ ڏوهارين مان هڪ“ قرار ڏنل دوستووسڪي جي هٿن ۽ پيرن ۾ آزاديءَ تائين زنجيرون پيل رهيون. کيس رڳو نئين عهدنامي جي پنهنجي ڪاپي پڙهڻ جي اجازت هئي. دورن کان سواءِ کيس بواسير به هئي، سندس وزن گهٽجي ويو ۽ هو ”ڪنهن بخار ۾ سڙندو، ڏڪندو ۽ هر رات ڪڏهن سخت گرمي ته ڪڏهن سخت سردي محسوس ڪندو هو“. ڪاڪوس جي بدبوءِ سڄي عمارت ۾ پکڙيل رهندي هئي ۽ هڪ ننڍو غسل خانو 200 کان وڌيڪ ماڻهن لاءِ استعمال ٿيندو هو. دوستووسڪي کي ڪڏهن ڪڏهن فوجي اسپتال موڪليو ويندو هو، جتي هو اخبارون ۽ چارلس ڊڪنز جا ناول پڙهندو هو. گهڻا ٻيا قيدي سندس عزت ڪندا هئا، پر ڪجهه پولش سياسي قيدي سندس روسي قومپرستي ۽ پولينڊ مخالف خيالن سبب کانئس نفرت ڪندا هئا. جيل مان آزادي ۽ پهرين شادي (1854ع–1866ع) 14 فيبروري 1854ع تي آزاديءَ کان پوءِ دوستووسڪي ميخائيل کان مالي مدد گهري ۽ کيس جامباتيستا ويڪو، فرانسوا گيزو، ليوپولڊ فان رانڪي، جارج ولهيلم فريڊرڪ هيگل ۽ ايمانيوئل ڪانٽ جا ڪتاب موڪلڻ لاءِ چيو. سندس جيل جي تجربن تي ٻڌل مئلن جو گهر 1861ع ۾ رسالي وريميا (”وقت“) ۾ شايع ٿيو؛ اهو روسي جيلن بابت ڇپجندڙ پهريون ناول هو. مارچ جي وچ ڌاري سيميپالاتنسڪ وڃڻ کان اڳ، جتي کيس ستين لائين بٽالين جي سائبيريائي فوجي ڪور ۾ لازمي خدمت ڪرڻي هئي، دوستووسڪي جاگرافيدان پيوتر سيميونوف ۽ نسل شناس شوقان وليخانوف سان مليو. لڳ ڀڳ نومبر 1854ع ۾ هن پنهنجي ڪتابن جي مداح بيرن اليگزيندر يگورووچ ورانگل سان ملاقات ڪئي، جيڪو سندس روڪيل ڦاسيءَ وقت اتي موجود هو. ٻنهي سيميپالاتنسڪ کان ٻاهر ڪوساڪ باغ ۾ گهر ڪرائي تي ورتا. ورانگل موجب دوستووسڪي ”اداس نظر ايندو هو. سندس بيمار ۽ ڦڪو چهرو ڇائين سان ڍڪيل هو ۽ سندس سونهري وار ننڍا ڪٽيل هئا. هو سراسري قد کان ٿورو ڊگهو هو ۽ پنهنجي تيز، سرمائي-نيرين اکين سان مون ڏانهن گهوري ڏسندو هو. ائين لڳندو هو ڄڻ هو منهنجي روح اندر ڏسڻ ۽ اهو معلوم ڪرڻ جي ڪوشش ڪري رهيو هجي ته آءٌ ڪهڙي قسم جو ماڻهو آهيان.“ سيميپالاتنسڪ ۾ دوستووسڪي ڪيترن اسڪولي ٻارن کي خانگي تعليم ڏني ۽ مٿئين طبقي جي خاندانن سان لاڳاپا قائم ڪيائين، جن ۾ ليفٽيننٽ ڪرنل بيليخوف جو خاندان پڻ شامل هو. بيليخوف کيس اڪثر اخبارن ۽ رسالن مان اقتباس پڙهڻ لاءِ گهرائيندو هو. بيليخوف وٽ هڪ دوري دوران دوستووسڪي جي ماريا دمتريئفنا اسائيفا سان ملاقات ٿي ۽ کيس ساڻس محبت ٿي وئي؛ اسائيفا ۽ سندس پٽ بعد ۾ دوستووسڪي سان گڏ برنائول منتقل ٿيا. 1856ع ۾ دوستووسڪي ورانگل وسيلي جنرل ايڊورڊ ٽوٽليبن کي خط موڪليو، جنهن ۾ هن ڪيترن خيالي سوشلسٽ حلقن ۾ پنهنجي سرگرمين تي معافي گهري. نتيجي طور کيس ڪتاب شايع ڪرڻ ۽ شادي ڪرڻ جو حق مليو، جيتوڻيڪ هو سڄي باقي زندگي پوليس جي نگرانيءَ هيٺ رهيو. اسائيفا ۽ دوستووسڪي 7 فيبروري 1857ع تي ڪوزنيتسڪ ۾ شادي ڪئي، جيتوڻيڪ اسائيفا شروعات ۾ سندس شاديءَ جي آڇ رد ڪئي هئي ۽ چيو هو ته هو هڪ ٻئي لاءِ نه هئا ۽ سندس خراب مالي حالت شاديءَ جي اجازت نه ٿي ڏني. سندن گهريلو زندگي ناخوشگوار رهي ۽ اسائيفا لاءِ دوستووسڪي جي دورن کي منهن ڏيڻ ڏکيو هو. پنهنجي لاڳاپي بابت دوستووسڪي لکيو: ”سندس عجيب، شڪي ۽ خيالي طبيعت سبب اسان يقيناً گڏ خوش نه هئاسين، پر اسان هڪ ٻئي سان محبت ڪرڻ ڇڏي نه ٿي سگهياسين؛ ۽ جيترا وڌيڪ ناخوش هئاسين، اوترو ئي هڪ ٻئي سان وڌيڪ جڙندا وياسين.“ هو گهڻو ڪري الڳ رهندا هئا. 1859ع ۾ خراب ٿيندڙ صحت سبب دوستووسڪي کي فوجي خدمت مان آزاد ڪيو ويو ۽ يورپي روس واپس وڃڻ جي اجازت ملي. هو پهرين توير ويو، جتي ڏهن سالن کان پوءِ پهريون ڀيرو پنهنجي ڀاءُ سان مليو، ۽ پوءِ سينٽ پيٽرزبرگ ويو. مختصر ڪهاڻي ”هڪ ننڍو هيرو“، جيڪا جيل ۾ مڪمل ڪيل دوستووسڪي جي واحد تصنيف هئي، هڪ رسالي ۾ شايع ٿي، پر ”چاچي جو خواب“ ۽ ”اسٽيپانچيڪوو جو ڳوٺ“ 1860ع تائين شايع نه ٿيا. مئلن جي گهر جا نوٽس سيپٽمبر 1860ع ۾ روسڪي مير (روسي دنيا) ۾ شايع ٿيو. ذليل ۽ بي عزت ڪيل نئين رسالي وريميا ۾ شايع ٿيو، جيڪو سندس ڀاءُ جي سگريٽ ڪارخاني مان حاصل ڪيل رقم جي مدد سان قائم ڪيو ويو هو. دوستووسڪي 7 جون 1862ع تي پهريون ڀيرو اولهندي يورپ جو سفر ڪيو ۽ ڪولون، برلن، ڊريسڊن، ويزباڊن، بيلجيم ۽ پيرس گهميو. لنڊن ۾ هن اليگزيندر هرزن سان ملاقات ڪئي ۽ ڪرسٽل پيلس ڏٺو. هن نڪولائي استراخوف سان گڏ سوئٽزرلينڊ ۽ اتر اٽليءَ جي ڪيترن شهرن، جن ۾ تورين، ليورنو ۽ وچ اٽليءَ جو شهر فلورنس شامل هئا، جو سفر ڪيو. هن انهن سفرن جا تاثر مضمون ”اونهاري جي تاثرن تي سياري جا نوٽس“ ۾ قلمبند ڪيا، جنهن ۾ هن سرمائيداري، سماجي جديديت، ماديت، ڪيٿولڪيت ۽ پروٽيسٽنٽ ازم تي پڻ تنقيد ڪئي. دوستووسڪي ڪرسٽل پيلس کي بي روح جديد سماج، ترقيءَ جي ڏند ڪٿا ۽ کوکلي ماديت جي پوڄا جي يادگار طور ڏٺو. آگسٽ کان آڪٽوبر 1863ع تائين دوستووسڪي اولهندي يورپ جو هڪ ٻيو سفر ڪيو. پيرس ۾ سندس ملاقات پنهنجي ٻي محبت پولينا سوسلووا سان ٿي ۽ ويزباڊن توڙي باڊن-باڊن ۾ جوا کيڏندي هن پنهنجا لڳ ڀڳ سڀ پئسا وڃائي ڇڏيا. 1864ع ۾ سندس زال ماريا ۽ ڀاءُ ميخائيل وفات ڪري ويا؛ ان کان پوءِ دوستووسڪي پنهنجي ويڳي پٽ پاشا جو اڪيلو سرپرست ۽ پنهنجي ڀاءُ جي خاندان جو واحد مالي سهارو بڻجي ويو. ايپوخا جي ناڪامي، جيڪو هن وريميا جي بندش کان پوءِ ميخائيل سان گڏ قائم ڪيو هو، سندس مالي حالت وڌيڪ خراب ڪري ڇڏي، جيتوڻيڪ مائٽن ۽ دوستن جي مسلسل مدد کيس ڏيوالي کان بچائي ورتو. ٻي شادي ۽ هني مون (1866ع–1871ع) جرم ۽ سزا جا پهريان ٻه حصا جنوري ۽ فيبروري 1866ع ۾ رسالي روسي پيغامبر ۾ شايع ٿيا، جنهن رسالي لاءِ گهٽ ۾ گهٽ 500 نوان رڪن حاصل ڪيا. دوستووسڪي سيپٽمبر جي وچ ڌاري سينٽ پيٽرزبرگ موٽي آيو ۽ پنهنجي ايڊيٽر فيودور اسٽيلووسڪي سان واعدو ڪيائين ته هو نومبر تائين جواري نالي ناول مڪمل ڪندو، جيتوڻيڪ هن اڃا ان کي لکڻ شروع ئي نه ڪيو هو. دوستووسڪي جي هڪ دوست اليگزيندر مليوڪوف کيس صلاح ڏني ته هو هڪ سيڪريٽري رکي. دوستووسڪي سينٽ پيٽرزبرگ جي شارٽ هينڊ لکندڙ پاويل اولخن سان رابطو ڪيو، جنهن پنهنجي شاگردياڻي، ويهن سالن جي انا گريگورئفنا سنيتڪينا جي سفارش ڪئي. سندس شارٽ هينڊ دوستووسڪي کي 26 ڏينهن جي ڪم کان پوءِ، 30 آڪٽوبر تي، جواري مڪمل ڪرڻ ۾ مدد ڏني. هن لکيو ته دوستووسڪي وچولي قد جو هو، پر هميشه پاڻ کي سڌو رکڻ جي ڪوشش ڪندو هو. ”سندس وار هلڪي ڀوري، ٿوري ڳاڙهسري رنگ جا هئا؛ هو وارن لاءِ ڪجهه تيل يا ڪنڊيشنر استعمال ڪندو هو ۽ پنهنجا وار وڏي ڌيان سان ڦڻي ڪندو هو [...] سندس اکيون مختلف هيون: هڪ ڪاري ڀوري هئي؛ ٻيءَ ۾ پُتلي ايتري وڏي هئي جو ان جو رنگ نظر ئي نه ايندو هو، [اهو هڪ زخمي ٿيڻ سبب هو]. سندس اکين جي ان عجيب حالت دوستووسڪي کي رازدارانه صورت ڏني هئي. سندس چهرو ڦڪو هو ۽ بيمار لڳندو هو.“ 15 فيبروري 1867ع تي دوستووسڪي ۽ سنيتڪينا ٽرينيٽي ڪيٿيڊرل، سينٽ پيٽرزبرگ ۾ شادي ڪئي. 14 اپريل 1867ع تي هنن جرمنيءَ ۾ دير سان شروع ٿيل هني مون جو آغاز ڪيو؛ جرم ۽ سزا مان ڪمايل 7,000 روبل سندن قرضن کي پورو نه ڪري سگهيا، تنهنڪري انا کي سندن سفر لاءِ پنهنجون قيمتي شيون وڪڻڻيون پيون. هو برلن ۾ رهيا، ڊريسڊن ۾ گيميلڊيگيلري آلٽي مائيسٽر ڏٺائون، جتي دوستووسڪي پنهنجي لکڻ لاءِ الهام ڳوليندو هو، ۽ فرينڪفرٽ، ڊارمسٽاٽ، هائيڊلبرگ ۽ ڪارلسروهه ۾ به ترسيا. هنن پنج هفتا باڊن-باڊن ۾ گذاريا، جتي دوستووسڪي جو ايوان ترگنيف سان تڪرار ٿيو ۽ هن وري روليٽ جي ميز تي گهڻو پئسو وڃائي ڇڏيو. هڪ موقعي تي ٻڌايو وڃي ٿو ته سندس زال کي پنهنجي اندروني ڪپڙن تائين گروي رکڻا پيا. سيپٽمبر 1867ع ۾ دوستووسڪي احمق تي ڪم شروع ڪيو، ۽ هڪ ڊگهي رٿابنديءَ کان پوءِ، جيڪا ڇپيل ناول سان گهڻو مشابهت نه رکندي هئي، هو آخرڪار صرف 23 ڏينهن ۾ پهريان 100 صفحا لکڻ ۾ ڪامياب ٿيو؛ ان جي قسط وار اشاعت جنوري 1868ع ۾ روسي پيغامبر ۾ شروع ٿي. 1868ع تائين جوڙو جنيوا منتقل ٿي چڪو هو. سندن پهريون ٻار، صوفيا، باڊن-باڊن ۾ حمل ۾ آئي هئي ۽ 5 مارچ 1868ع تي جنيوا ۾ ڄائي. ٻارڙي ٽن مهينن کان پوءِ نمونيا سبب فوت ٿي وئي، ۽ انا ياد ڪيو ته دوستووسڪي ”مايوس عورت وانگر رويو ۽ سڏڪا ڀريا“. صوفيا کي جنيوا جي سيميتيئر دي روا ۾ دفنايو ويو؛ سندس قبر بعد ۾ ختم ڪئي وئي، پر 1986ع ۾ بين الاقوامي دوستووسڪي سوسائٽي سندس اعزاز ۾ هڪ يادگاري تختي عطيو ڪئي. صوفيا جي وفات کان پوءِ جوڙي يورپ ۾ پنهنجا سفر جاري رکيا. هو پهرين ويوي ۽ پوءِ ميلان ويا، ان کان پوءِ فلورنس پهتا، جتي دوستووسڪي جنوري 1869ع ۾ احمق مڪمل ڪيو؛ ان جو آخري حصو ايندڙ مهيني روسي پيغامبر ۾ شايع ٿيو. ساڳئي سال، ڊريسڊن ۾، انا 26 سيپٽمبر تي سندن ٻي ڌيءَ ليوبوف کي جنم ڏنو. جڏهن کيس خبر ملي ته سوشلسٽ انقلابي گروهه ”ماڻهن جو انتقام“ 21 نومبر 1869ع تي پنهنجي ئي هڪ ميمبر، ايوان ايوانوف، کي قتل ڪيو آهي، تڏهن دوستووسڪي ڀوت لکڻ شروع ڪيو. اپريل 1871ع ۾ دوستووسڪي ويزباڊن جي جوا خاني جو آخري دورو ڪيو. انا دعويٰ ڪئي ته هن پنهنجي ٻي ڌيءَ جي ڄمڻ کان پوءِ جوا کيڏڻ ڇڏي ڏنو، پر اهو معاملو بحث هيٺ آهي. برلن ڏانهن ريل جي سفر دوران هن ڪيترائي مسودا ساڙي ڇڏيا، جن ۾ احمق جا مسودا پڻ شامل هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس ڪسٽم بابت ممڪن مسئلن جو خدشو هو. دوستووسڪي خاندان آخرڪار 8 جولاءِ تي سينٽ پيٽرزبرگ واپس پهتو، جنهن سان سندن هني مون ختم ٿيو، جيڪو اصل ۾ ٽن مهينن لاءِ رٿيل هو پر چئن سالن کان وڌيڪ ڊگهو ٿي ويو. روس ڏانهن واپسي (1871ع–1875ع) جولاءِ 1871ع ۾ روس واپس اچڻ کان پوءِ خاندان ٻيهر مالي تڪليفن ۾ هو ۽ کين پنهنجون باقي شيون وڪڻڻيون پيون. سندن پٽ فيودور 16 جولاءِ تي ڄائو، ۽ ٿوري ئي عرصي پوءِ هو انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي ڀرسان هڪ فليٽ ۾ منتقل ٿيا. هنن اميد ڪئي ته پيسڪي ۾ پنهنجو ڪرائي وارو گهر وڪڻي وڏا قرض ختم ڪندا، پر ڪرائيدار سان مسئلن سبب وڪرو نسبتاً گهٽ قيمت تي ٿيو، ۽ قرض ڏيندڙن سان تڪرار جاري رهيا. انا تجويز ڏني ته هو پنهنجي مڙس جي ڪاپي رائيٽن تي پئسا وٺن ۽ قرض ڏيندڙن سان قسطن ۾ ادائيگيءَ لاءِ ڳالهين ڪن. دوستووسڪي مائڪوف ۽ استراخوف سان پنهنجي دوستي ٻيهر تازو ڪئي ۽ نوان واقفڪار پيدا ڪيا، جن ۾ چرچ سياستدان ترتي فيليپوف ۽ ڀائر ويسيوولود ۽ ولاديمير سولوويوف شامل هئا. ڪونسٽنٽن پوبيدونوستسيف، جيڪو بعد ۾ مقدس ترين سنوڊ جو شاهي هاءِ ڪمشنر بڻيو، دوستووسڪي جي سياسي سوچ کي قدامت پسنديءَ ڏانهن وڌائڻ ۾ اثرانداز ٿيو. 1872ع جي شروعات ڌاري خاندان ڪجهه مهينا ستارايا روسا ۾ گذاريا، جيڪو پنهنجي معدني چشمن لاءِ مشهور شهر هو. دوستووسڪي جي ڪم ۾ دير ٿي، جڏهن انا جي ڀيڻ ماريا سواتڪووسڪايا 1 مئي 1872ع تي يا ته ٽائفس يا مليريا سبب فوت ٿي وئي، ۽ انا جي ڳلي ۾ ڦوڙو ٿي پيو. خاندان سيپٽمبر ۾ سينٽ پيٽرزبرگ موٽي آيو. ڀوت 26 نومبر 1872ع تي مڪمل ٿيو ۽ ايندڙ جنوريءَ ۾ ”دوستووسڪي پبلشنگ ڪمپني“ پاران شايع ٿيو، جيڪا دوستووسڪي خاندان تازو قائم ڪئي هئي. انا ڪمپنيءَ جا مالي معاملا سنڀاليا، ڪتاب پنهنجي فليٽ مان وڪرو ڪيو ۽ رڳو نقد ادائيگي قبول ڪئي؛ پر ڀوت ڪامياب ٿيو ۽ لڳ ڀڳ 3,000 ڪاپيون وڪاميون. دوستووسڪي تجويز ڏني ته هو هڪ ليکڪ جي ڊائري نالي نئون رسالو شروع ڪن، جنهن ۾ مضمونن جو مجموعو شامل هجي، پر پئسن جي کوٽ هئي. ان جي بدران ڊائري ولاديمير ميشچرسڪي جي رسالي دي سٽيزن ۾ 1 جنوري 1873ع کان ڇپجڻ شروع ٿي، جنهن عيوض کيس هر سال 3,000 روبل پگهار ملندي هئي. ان اونهاري ۾ انا ٻارن سان گڏ ستارايا روسا موٽي وئي، جڏهن ته دوستووسڪي پنهنجي ڊائري جاري رکڻ لاءِ سينٽ پيٽرزبرگ ۾ رهيو. مارچ 1874ع ۾ دوستووسڪي ڪم جي دٻاءَ ۽ روسي بيوروڪريسيءَ جي مداخلت سبب دي سٽيزن ڇڏي ڏنو. دي سٽيزن سان پنهنجي پندرهن مهينن دوران کيس ٻه ڀيرا عدالت ۾ آندو ويو: 11 جون 1873ع تي شهزادي ميشچرسڪي جا لفظ اجازت کان سواءِ نقل ڪرڻ سبب، ۽ ٻيهر 23 مارچ 1874ع تي. دوستووسڪي هڪ نئون ناول، جيڪو هن اڃا لکڻ شروع نه ڪيو هو، روسي پيغامبر کي وڪڻڻ جي آڇ ڪئي، پر رسالي انڪار ڪيو. پوءِ نڪولائي نيڪراسوف صلاح ڏني ته هو ٻئي رسالي وطن جا نوٽس ۾ شايع ڪري، جنهن دوستووسڪي کي هر ڇپائي شيٽ لاءِ 250 روبل ڏيڻ جي آڇ ڪئي—اهو روسي پيغامبر کان 100 روبل وڌيڪ هو. دوستووسڪي اها آڇ قبول ڪئي. ان سال سندس صحت خراب ٿيڻ شروع ٿي. دوستووسڪي سينٽ پيٽرزبرگ ۾ ڪيترن ڊاڪٽرن سان صلاح ڪئي ۽ کيس روس کان ٻاهر علاج ڪرائڻ جي صلاح ڏني وئي. جولاءِ ۾ هو باد ايمس ويو، جتي ڊاڪٽر کيس تيز نزلو تشخيص ڪيو. اتي رهڻ دوران هن نوجوان لکڻ شروع ڪيو، ۽ جولاءِ جي آخر ۾ سينٽ پيٽرزبرگ موٽي آيو. انا تجويز ڏني ته هو سيارو ستارايا روسا ۾ گذارين، ته جيئن دوستووسڪي آرام ڪري سگهي، جيتوڻيڪ ڊاڪٽرن ايمس جو ٻيو دورو تجويز ڪيو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ اتي سندس صحت اڳ بهتر ٿي هئي. 10 آگسٽ 1875ع تي ستارايا روسا ۾ سندس پٽ اليڪسي ڄائو، ۽ سيپٽمبر جي وچ ڌاري خاندان سينٽ پيٽرزبرگ واپس آيو. دوستووسڪي 1875ع جي آخر ۾ نوجوان مڪمل ڪيو، جيتوڻيڪ ان جا حصا جنوري کان وطن جا نوٽس ۾ قسط وار شايع ٿي رهيا هئا. نوجوان آرڪادي دولگوروڪي جي زندگي بيان ڪري ٿو، جيڪو زميندار ويرسيلوف ۽ هڪ هارياڻي ماءُ جو ناجائز ٻار آهي. اهو بنيادي طور پيءُ ۽ پٽ جي لاڳاپي سان واسطو رکي ٿو، جيڪو دوستووسڪي جي بعد وارن ڪمن ۾ بار بار ايندڙ موضوع بڻيو. آخري سال (1876ع–1881ع) 1876ع جي شروعات ۾ دوستووسڪي پنهنجي ڊائري تي ڪم جاري رکيو ۽ رسالي ۾ ڇپيل ٽڪرن کي ڪتابي صورت ۾ گڏ ڪيائين. هڪ ليکڪ جي ڊائري نالي هي ڪتاب سماج، مذهب، سياست ۽ اخلاقيات بابت ڪيترن مضمونن ۽ ڪجهه مختصر ڪهاڻين جو مجموعو آهي، ۽ اهو سندس اڳوڻن ڪتابن جي ڀيٽ ۾ ٻيڻ کان وڌيڪ وڪاميو. دوستووسڪي کي پڙهندڙن جا خط اڳ کان گهڻا ملڻ لڳا، ۽ هر عمر ۽ پيشَي جا ماڻهو ساڻس ملڻ ايندا هئا. انا جي ڀاءُ جي مدد سان خاندان ستارايا روسا ۾ هڪ داچا خريد ڪيو. 1876ع جي اونهاري ۾ دوستووسڪي کي ٻيهر ساهه کڻڻ ۾ تڪليف ٿيڻ لڳي. هو ٽيون ڀيرو ايمس ويو، جتي کيس ٻڌايو ويو ته جيڪڏهن هو وڌيڪ صحتمند آبهوا ۾ منتقل ٿي وڃي ته شايد وڌيڪ 15 سال جيئي سگهي. روس موٽڻ تي زار اليگزيندر ٻئي دوستووسڪي کي پنهنجي محل ۾ اچڻ جو حڪم ڏنو ته جيئن هو کيس ڊائري پيش ڪري، ۽ هن کيس پنهنجن پٽن، سرگئي ۽ پال، کي تعليم ڏيڻ لاءِ چيو. هن ملاقات دوستووسڪي جي واقفڪارن جو دائرو وڌيڪ وڌايو. هو سينٽ پيٽرزبرگ جي ڪيترن ئي ادبي ۽ سماجي محفلن ۾ بار بار مهمان ٿيندو هو ۽ ڪيترن مشهور ماڻهن سان مليو، جن ۾ ڪائونٽيس صوفيا ٽالسٽايا، ياڪوف پولونسڪي، سرگئي ويٽي، اليڪسي سوورين، انتون روبنشتائن ۽ ايليا ريپن شامل هئا. دوستووسڪي جي صحت وڌيڪ خراب ٿي، ۽ مارچ 1877ع ۾ کيس مرگهيءَ جا چار دورا پيا. ايمس واپس وڃڻ بدران هو ڪورسڪ ڀرسان مالي پريڪول نالي هڪ جاگير ۾ ويو. سينٽ پيٽرزبرگ واپس ايندي پنهنجي ڊائري کي آخري شڪل ڏيڻ لاءِ، هن دارووئي جو دورو ڪيو، جتي هن پنهنجي ننڍپڻ جو وڏو حصو گذاريو هو. ڊسمبر ۾ هن نيڪراسوف جي جنازي ۾ شرڪت ڪئي ۽ تقرير ڪئي. کيس روسي اڪيڊمي آف سائنسز جو اعزازي ميمبر مقرر ڪيو ويو، جتان فيبروري 1879ع ۾ کيس اعزازي سرٽيفڪيٽ مليو. هن پيرس ۾ ڪاپي رائيٽ بابت بين الاقوامي ڪانگريس جي دعوت رد ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس پٽ اليوشا کي مرگهيءَ جو سخت دورو پيو ۽ 16 مئي تي وفات ڪري ويو. خاندان پوءِ ان فليٽ ۾ منتقل ٿيو، جتي دوستووسڪي پنهنجي شروعاتي تصنيفون لکيون هيون. لڳ ڀڳ ساڳئي وقت کيس سينٽ پيٽرزبرگ جي سلاوي خيراتي سوسائٽي جي بورڊ آف ڊائريڪٽرز لاءِ چونڊيو ويو، ۽ ان اونهاري ۾ هو اسوسيئيشن ليٽيرير اي آرٽسٽڪ انٽرنيشنل جي اعزازي ڪميٽي لاءِ به چونڊيو ويو، جنهن جي ميمبرن ۾ وڪٽر هوگو، ايوان ترگنيف، پال هائيزه، الفريڊ ٽينيسن، اينٿوني ٽرالوپ، هينري لانگ فيلو، رالف والڊو ايمرسن ۽ ليو ٽالسٽاءِ شامل هئا. دوستووسڪي آگسٽ 1879ع جي شروعات ۾ ايمس جو چوٿون ۽ آخري دورو ڪيو. کيس شروعاتي مرحلي جي ڦڦڙن جي ايمفسيما تشخيص ٿي، جنهن بابت سندس ڊاڪٽر جو خيال هو ته ان کي ڪاميابيءَ سان سنڀالي سگهجي ٿو، پر مڪمل علاج نٿو ٿي سگهي. 3 فيبروري 1880ع تي دوستووسڪي کي سلاوي خيراتي سوسائٽي جو نائب صدر چونڊيو ويو ۽ ماسڪو ۾ پشڪن جي يادگار جي افتتاح تي تقرير ڪرڻ جي دعوت ڏني وئي. 8 جون تي هن پنهنجي تقرير ڪئي، جنهن جو ٻڌندڙن تي گهرو جذباتي اثر پيو. سندس تقرير زوردار تاڙين سان آجيان ڪئي وئي، ۽ سندس پراڻي حريف ترگنيف به کيس ڀاڪر پاتو. ڪونسٽنٽن اسٽانيوڪووچ پنهنجي مضمون ”پشڪن سالگرهه ۽ دوستووسڪي جي تقرير“ ۾، جيڪو دي بزنس ۾ ڇپيو، تقرير جي واکاڻ ڪندي لکيو ته ”دوستووسڪي جي [پشڪن تقرير] جي ٻولي واقعي واعظ جهڙي لڳي ٿي. هو نبيءَ جي لهجي ۾ ڳالهائي ٿو. هو پادريءَ وانگر وعظ ڪري ٿو؛ اهو تمام گهرو ۽ سچو آهي، ۽ اسان سمجهون ٿا ته هو پنهنجن ٻڌندڙن جي جذبن تي اثر وجهڻ چاهي ٿو.“ ان تقرير تي لبرل سياسي سائنسدان اليگزيندر گرادووسڪي تنقيد ڪئي، جنهن جو خيال هو ته دوستووسڪي ”عوام“ کي بت بڻايو آهي، ۽ قدامت پسند مفڪر ڪونسٽنٽن ليئونتيف به پنهنجي مضمون ”آفاقي محبت بابت“ ۾ تقرير کي فرانسيسي خيالي سوشلزم سان ڀيٽيو. انهن حملن سندس صحت کي وڌيڪ خراب ڪري ڇڏيو. وفات 6 فيبروري [قديم تاريخ 25 جنوري] 1881 تي، جڏهن زار جي ڳجهي پوليس دهشتگرد تنظيم نارودنايا ووليا (”ماڻهن جي مرضي“) جي ميمبرن کي ڳولي رهي هئي، جيڪي ٿوري ئي عرصي پوءِ زار اليگزيندر ٻئي کي قتل ڪرڻ وارا هئا، تڏهن هنن دوستووسڪي جي پاڙيسري اليگزيندر بارانيڪوف جي فليٽ ۾ تلاشي وارنٽ تي عمل ڪيو. ايندڙ ڏينهن دوستووسڪي کي ڦڦڙن مان رت وهڻ جو دورو پيو. انا ان ڳالهه کان انڪار ڪيو ته تلاشي ان جو سبب بڻي هئي؛ سندس چوڻ هو ته رت وهڻ تڏهن شروع ٿيو، جڏهن سندس مڙس ڪريل قلمدان ڳولي رهيو هو. ٻيو ڀيرو رت وهڻ کان پوءِ انا ڊاڪٽرن کي سڏايو، جن خراب اڳڪٿي ڪئي. ٿوري دير کان پوءِ ٽيون ڀيرو رت وهڻ شروع ٿيو. مرڻ کان اڳ پنهنجي ٻارن کي ڏسندي دوستووسڪي درخواست ڪئي ته سندس ٻارن کي گمراهه پٽ جي تمثيل پڙهي ٻڌائي وڃي. جوزف فرينڪ هن درخواست جي گهري معنيٰ ڏانهن اشارو ڪندي لکي ٿو: اها ئي گناهه، توبه ۽ معافيءَ واري تمثيل هئي، جنهن کي هو پنهنجي ٻارن لاءِ آخري ورثي طور ڇڏڻ چاهيندو هو، ۽ ان کي سندس زندگيءَ جي معنيٰ ۽ سندس ڪم جي پيغام بابت سندس آخري سمجهه طور به ڏسي سگهجي ٿو. دوستووسڪي جي آخري لفظن ۾ Matthew 3:14–15 مان هي اقتباس شامل هو: ”پر يوحنا کيس روڪيندي چيو، مون کي توکان بپتسما وٺڻ جي ضرورت آهي، ۽ تون مون وٽ اچي ٿو؟ ۽ عيسيٰ جواب ڏيندي کيس چيو، هاڻي ائين ٿيڻ ڏي: ڇاڪاڻ⁠تہ اهڙيءَ طرح اسان لاءِ سڀ راستبازي پوري ڪرڻ مناسب آهي“؛ ۽ هن آخر ۾ چيو: ”هاڻي ٻڌو — اجازت ڏيو. مون کي نه روڪيو!“ سندس زال انا لاءِ سندس آخري لفظ هئا: ”ياد رک، آنيا، مون توسان هميشه شديد محبت ڪئي آهي ۽ ڪڏهن به، پنهنجي خيالن ۾ به، توسان بي وفائي نه ڪئي آهي!“ سندس وفات کان پوءِ روسي رسم موجب سندس لاش هڪ ميز تي رکيو ويو. دوستووسڪي کي اليگزيندر نيئوسڪي خانقاهه جي تيخون قبرستان ۾ دفنايو ويو، جتي سندس پسنديده شاعرن نڪولائي ڪرامزين ۽ واسيلي ژوڪوفسڪي جون قبرون به ويجهو آهن. اهو واضح نه آهي ته سندس جنازي ۾ ڪيترا ماڻهو شريڪ ٿيا. هڪ رپورٽر موجب، 100,000 کان وڌيڪ سوڳوار موجود هئا، جڏهن ته ٻين بيانن ۾ شرڪت ڪندڙن جو انگ 40,000 کان 50,000 جي وچ ۾ ڄاڻايو ويو آهي. سندس قبر جي پٿر تي نئين عهدنامي جون هي سٽون لکيل آهن: بيشڪ، بيشڪ، مان اوهان کي چوان ٿو، جيستائين ڪڻڪ جو داڻو زمين ۾ ڪري مري نه وڃي، اهو اڪيلو رهي ٿو؛ پر جيڪڏهن اهو مري وڃي، ته گهڻو ڦل ڏئي ٿو. ذاتي زندگي شادي کان اڳ رومانوي لاڳاپا دوستووسڪي 1867ع ۾ انا سنيتڪينا سان شاديءَ کان اڳ ڪيترين عورتن سان رومانوي لاڳاپن ۾ رهيو. سندس پهريون ڄاتل لاڳاپو اودوتيا پانائيفا سان هو، جنهن سان هو 1840ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ايوان پانائيف جي حلقي ۾ مليو. هن کيس تعليم يافته، ادب ۾ دلچسپي رکندڙ ۽ فيم فٽال طور بيان ڪيو. هن پوءِ اعتراف ڪيو ته هو سندن لاڳاپي بابت غير يقيني هو. انا دوستووسڪايا جي يادگيرين موجب، دوستووسڪي هڪ ڀيرو پنهنجي ڀيڻ جي نڻان، يلينا ايوانووا، کان پڇيو ته ڇا هوءَ ساڻس شادي ڪندي؛ هو اميد ڪري رهيو هو ته سندس سخت بيمار مڙس جي وفات کان پوءِ هو ان جي جاءِ وٺندو، پر يلينا سندس آڇ رد ڪري ڇڏي. دوستووسڪي ۽ پولينا سوسلووا جو لاڳاپو مختصر پر گهرو هو، جيڪو 1862ع–1863ع جي سياري ۾ پنهنجي عروج تي پهتو. بهار جي آخر ۾ سوسلووا جو هڪ اسپيني ماڻهوءَ سان تعلق ۽ دوستووسڪي جي جوا جي لت توڙي عمر سندن لاڳاپي جي پڄاڻيءَ جو سبب بڻيا. دوستووسڪي پوءِ ناديژدا سوسلووا ڏانهن هڪ خط ۾ کيس ”وڏي خود غرض“ قرار ڏنو. هن لکيو: ”سندس خود غرضي ۽ سندس غرور بي حد وڏا آهن. هوءَ ٻين ماڻهن کان سڀ ڪجهه، سموريون ڪمالتون، گهري ٿي ۽ ڪنهن ۾ موجود ٻين خوبين جي روشنيءَ ۾ ننڍڙي کان ننڍڙي خامي به معاف نٿي ڪري“؛ ۽ پوءِ چيو: ”مان اڃا به ساڻس محبت ڪريان ٿو، پر هاڻي محبت ڪرڻ نٿو چاهيان. هوءَ هن محبت جي حقدار نه آهي [...]“ 1858ع ۾ دوستووسڪي جو مزاحيه اداڪاره اليگزيندرا ايوانوونا شوبرٽ سان رومانوي لاڳاپو ٿيو. جيتوڻيڪ هن دوستووسڪي جي دوست اسٽيپان يانووسڪي کان طلاق ورتي، پر هوءَ دوستووسڪي سان گڏ رهڻ لاءِ تيار نه ٿي. دوستووسڪي به ساڻس محبت نه ڪندو هو، پر شايد هو ٻئي سٺا دوست هئا. هن لکيو ته دوستووسڪي ”مون ڏانهن تمام گهڻو ڇڪجي ويو“. ايپوخا جي هڪ ملازم وسيلي دوستووسڪي کي روس ڄائي مارٿا برائون (پيدائشي نالو يليزاويتا اندريئفنا خليبنيڪوا) بابت خبر پئي، جنهن جا ڪيترن اولهندي ماڻهن سان لاڳاپا رهيا هئا. دوستووسڪي سان سندس لاڳاپي بابت ڄاڻ رڳو نومبر 1864ع ۽ جنوري 1865ع جي وچ ۾ لکيل خطن مان ملي ٿي. 1865ع ۾ دوستووسڪي جي ملاقات انا ڪورون-ڪروڪووسڪايا سان ٿي. سندن لاڳاپي جي تصديق نٿي ٿئي؛ انا دوستووسڪايا هڪ سٺي لاڳاپي جو ذڪر ڪيو، پر ڪورون-ڪروڪووسڪايا جي ڀيڻ، رياضي دان صوفيا ڪوواليوسڪايا، جو خيال هو ته ڪورون-ڪروڪووسڪايا دوستووسڪي کي رد ڪري ڇڏيو هو. سياسي عقيدا پنهنجي جوانيءَ ۾ دوستووسڪي نڪولائي ڪرامزين جي روسي رياست جي تاريخ (1818ع–1829ع ۾ شايع ٿيل) پڙهڻ پسند ڪندو هو، جنهن ۾ قدامت پسندي ۽ روسي آزاديءَ جي ساراهه ڪئي وئي هئي؛ اهي خيال دوستووسڪي بعد ۾ پنهنجي زندگيءَ ۾ اختيار ڪيا. 1849ع ۾ پيٽراشيفسڪي حلقي ۾ شرڪت سبب گرفتار ٿيڻ کان اڳ دوستووسڪي چيو: ”منهنجي خيال ۾ روس ۾ جمهوري حڪومت جو خيال کان وڌيڪ مضحڪه خيز شيءِ ڪڏهن به نه هئي.“ 1881ع واري پنهنجي ڊائريز جي ڇاپي ۾ دوستووسڪي لکيو ته زار ۽ عوام کي هڪ وحدت بڻجڻ گهرجي: ”عوام لاءِ زار ڪا ٻاهرين طاقت نه آهي، نه ئي ڪنهن فاتح جي طاقت [...] پر سڄي عوام جي طاقت آهي، هڪ سڀني کي گڏ ڪندڙ طاقت، جنهن جي عوام پاڻ خواهش ڪئي.“ جيتوڻيڪ دوستووسڪي غلام هاري نظام تي تنقيد ڪندو هو، پر هو آئين جي قيام بابت شڪي هو؛ سندس نظر ۾ اهو تصور روس جي تاريخ سان لاڳاپيل نه هو. هن ان کي رڳو ”اميرن جي حڪمراني“ قرار ڏنو ۽ سمجهيو ته ”آئين رڳو عوام کي غلام بڻائيندو“. ان جي بدران هن سماجي تبديليءَ جي حمايت ڪئي، مثال طور جاگيرداري نظام جو خاتمو ۽ هارين ۽ شاهوڪار طبقن وچ ۾ ورهاست کي ڪمزور ڪرڻ. سندس آدرش هڪ خيالي، عيسائيت قبول ڪيل روس هو، جتي ”جيڪڏهن هر ڪو سرگرم عيسائي هجي، ته هڪ به سماجي سوال پيدا نه ٿئي [...] جيڪڏهن اهي عيسائي هجن، ته اهي سڀ ڪجهه حل ڪري ڇڏيندا“. سندس خيال ۾ جمهوريت ۽ اشرافي حڪومت ٻئي ڪمزور نظام هئا؛ فرانس بابت هن لکيو: ”اشرافي حڪمران رڳو دولتمندن جي مفاد بابت فڪر ڪن ٿا؛ جمهوريت پسند رڳو غريبن جي مفاد بابت؛ پر سماج جا مفاد، سڀني جا مفاد ۽ مجموعي طور فرانس جي مستقبل جا مفاد—اتي ڪو به انهن ڳالهين جي پرواهه نٿو ڪري.“ سندس موقف هو ته سياسي جماعتون نيٺ سماجي اختلافن ڏانهن وٺي وڃن ٿيون. 1860ع واري ڏهاڪي ۾ هن پوچوينيچستوو دريافت ڪيو، جيڪا سلاو دوستي سان ملندڙ تحريڪ هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها يورپ جي ثقافت ۽ ان وقت جي فلسفياڻين تحريڪن، جهڙوڪ عدم پرستي ۽ ماديت، کي رد ڪندي هئي. پوچوينيچستوو سلاو دوستيءَ کان ان لحاظ کان مختلف هئي ته اها الڳ ٿلڳ روس نه، پر پطرس اعظم جي روس جي نموني تي وڌيڪ کليل رياست قائم ڪرڻ چاهيندي هئي. پنهنجي اڻپوري مضمون ”سوشلزم ۽ عيسائيت“ ۾ دوستووسڪي دعويٰ ڪئي ته تهذيب (”انساني تاريخ جو ٻيو مرحلو“) بگڙي چڪي آهي، ۽ اها لبرلزم ڏانهن وڌندي ۽ خدا تي ايمان وڃائيندي پئي وڃي. هن زور ڏنو ته عيسائيت جو روايتي تصور ٻيهر حاصل ڪيو وڃي. سندس خيال هو ته جديد اولهندي يورپ ”پنهنجي ڇوٽڪاري جو اهو واحد فارمولو رد ڪري ڇڏيو، جيڪو خدا کان آيو ۽ وحي وسيلي اعلان ڪيو ويو: ’پنهنجي پاڙيسريءَ سان پاڻ جهڙي محبت ڪر‘؛ ۽ ان جي جاءِ تي عملي نتيجا آڻي ڇڏيا، جهڙوڪ Chacun pour soi et Dieu pour tous [هر ماڻهو پنهنجي لاءِ ۽ خدا سڀني لاءِ]، يا بقا جي جدوجهد جهڙا ’سائنسي‘ نعرا“. هن هن بحران کي مذهبي ۽ اخلاقي اصولن جي زوال سبب اجتماعي ۽ انفرادي مفادن جي ٽڪراءَ جو نتيجو سمجهيو. دوستووسڪي پنهنجي زماني ۾ رائج ٽن ”وڏن عالمي خيالن“ ۾ فرق ڪيو: رومن ڪيٿولڪيت، پروٽيسٽنٽيت ۽ (روسي) آرٿوڊوڪسي. هن دعويٰ ڪئي ته ڪيٿولڪيت شاهي روم جي روايت جاري رکي ۽ اهڙيءَ طرح عيسائيت مخالف ۽ ابتدائي سوشلسٽ بڻجي وئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪليسا جي سياسي ۽ دنياوي معاملن ۾ دلچسپي ان کي مسيح جي تصور کان پري وٺي وئي. دوستووسڪي لاءِ سوشلزم ”ڪيٿولڪ خيال جو تازو ترين روپ“ ۽ ان جو ”فطري ساٿي“ هو. هن پروٽيسٽنٽيت کي پاڻ سان تضاد رکندڙ سمجهيو ۽ دعويٰ ڪئي ته اها نيٺ طاقت ۽ روحانيت وڃائي ويهندي. هن (روسي) آرٿوڊوڪسي کي عيسائيت جي مثالي صورت سمجهيو. ان سڀني جي باوجود، دوستووسڪي کي سياسي طور ڪنهن هڪ خاني ۾ رکڻ آسان نه آهي: هڪ عيسائي طور هن ملحد سوشلزم کي رد ڪيو؛ هڪ روايت پسند طور هن ادارن جي تباهيءَ کي رد ڪيو؛ ۽ امن پسند طور هن ترقي پسندن يا رجعت پسندن پاران استعمال ٿيندڙ ڪنهن به پرتشدد طريقي يا اٿل پٿل کي رد ڪيو. هن خانگي ملڪيت ۽ ڪاروباري حقن جي حمايت ڪئي ۽ پنهنجي دور جي سوشلسٽ خيالي مفڪرن پاران آزاد منڊي تي ڪيل ڪيترين تنقيدن سان متفق نه هو. 1877ع–1878ع واري روس-ترڪ جنگ دوران دوستووسڪي چيو ته جيڪڏهن ڇوٽڪارو حاصل ڪرڻو آهي ته جنگ ضروري ٿي سگهي ٿي. هو مسلم عثماني سلطنت جو خاتمو ۽ عيسائي بازنطيني سلطنت جي بحالي چاهيندو هو، ۽ کيس بلقان جي سلاون جي آزادي ۽ روسي سلطنت سان سندن اتحاد جي اميد هئي. پوچوينيچستوو جي نظريي تحت هن روس جي اڳواڻيءَ ۾ سلاوي وفاق جي وڪالت ڪئي؛ ان وفاق ۾ سلاون کان سواءِ هنگريائي، رومانوي ۽ يوناني به شامل هجن ها، ”جن جون تاريخي تقديرون کين اٽٽ بندن سان سلاوي دنيا سان ڳنڍين ٿيون“. هن وفاق ۾ قسطنطنيه ۽ دره دانيال به شامل هجن ها، جيڪي عثماني سلطنت کان ورتا وڃن ها. تاريخدان رچرڊ پائپس دوستووسڪي کي پڪيءَ طرح روسي قدامت پسندي جي روايت ۾ رکيو ۽ جرم ۽ سزا، ڀائر ڪرامازوف ۽ ڀوت کي سياسي ناول قرار ڏنو. پائپس دوستووسڪي جي سياست تي تنقيد ڪندي چيو ته عام معنيٰ ۾ ليکڪ ”ٿورو ڄاڻندو ۽ ان کان به گهٽ سمجهندو هو“، ۽ سندس سياسي تجزيو پرڏيهي دشمني ۽ ”خام“ جنگجويانه قومپرستي کان گهڻو اڳتي نه ويندو هو. ان جي بدران دوستووسڪي جي عظمت ”انتہا پسنديءَ جي نفسياتي نتيجن“ کي سمجهڻ ۾ هئي. نسلي عقيدا دوستووسڪي جي تصنيفن ۾ ڪيترن ڪردارن، جن ۾ يهودي پڻ شامل آهن، بابت چيو ويو آهي ته اهي منفي قالبن کي ظاهر ڪن ٿا. 1877ع ۾ آرڪادي ڪوونر ڏانهن هڪ خط ۾، جيڪو يهودي هو ۽ دوستووسڪي تي سام دشمنيءَ جو الزام هنيو هو، دوستووسڪي هن ريت جواب ڏنو: ”مان يهودين جو هرگز دشمن نه آهيان ۽ ڪڏهن به نه رهيو آهيان. پر جيئن توهان چئو ٿا، انهن جو چاليهه صدين وارو وجود ثابت ڪري ٿو ته هن قبيلي ۾ غير معمولي حياتياتي قوت آهي، جيڪا پنهنجي تاريخ دوران مختلف صورتن ۾ Status in Statu اختيار ڪرڻ کان سواءِ رهي نه سگهي [...] پوءِ اهي پاڻ کي، ڀلي جزوي طور ئي سهي، مقامي آبادي—روسي قبيلي—سان اختلاف ۾ ڪيئن نه ڏسن؟“ دوستووسڪي پان-سلاويت واري نظريي سان وابسته هو، جيڪو اوڀر يورپ تي عثماني قبضي جي حالتن سان جڙيل هو. 1876ع ۾ جديد ڏکڻ اوڀر سربيا جون سلاوي آباديون، جيڪي سربيا جي امارت کان ٻاهر هيون (جيڪا 1868ع کان آزاد هئي)، ۽ بلغاريا واري علائقي جي سلاوي آباديون پنهنجن عثماني حڪمرانن خلاف اٿي کڙيون ٿيون، پر بغاوت دٻائي وئي. ان عمل ۾ اندازاً 12,000 ماڻهو مارجي ويا. پنهنجي ڊائرين ۾ هن اولهندي ماڻهن ۽ پان-سلاوي تحريڪ جي مخالفن جو مذاق اڏايو. هن نظريي کي جزوي طور گڏيل آرٿوڊوڪس عيسائي ورثي کي فروغ ڏيڻ جي خواهش متحرڪ ڪيو، جنهن کي هو اتحاد جو ذريعو ۽ آزاديءَ جي قوت ٻنهي طور ڏسندو هو. مذهبي عقيدا دوستووسڪي هڪ آرٿوڊوڪس عيسائي هو، جنهن جي پرورش مذهبي خاندان ۾ ٿي ۽ هو تمام ننڍي عمر کان ئي انجيل کان واقف هو. هو يوهانس هوبنر جي پراڻي ۽ نئين عهدنامي مان ٻارن لاءِ چونڊيل هڪ سؤ چار مقدس ڪهاڻيون جي روسي ترجمي کان متاثر ٿيو، جيڪو جزوي طور ٻارن لاءِ جرمن بائبل ۽ جزوي طور عقيدي جي تعليم هو. هو ننڍپڻ کان آچر جي عبادتن ۾ ويندو هو ۽ هر سال سينٽ سرگئس ٽرينيٽي خانقاهه ڏانهن زيارتن ۾ حصو وٺندو هو. اسپتال جي هڪ ڊيڪن کيس مذهبي تعليم ڏني. سندس ننڍپڻ جي سڀ کان پياري يادن ۾ مهمانن جي سامهون دعائون پڙهڻ ۽ ايوب جي ڪتاب مان اهي اقتباس پڙهڻ شامل هئا، جن کيس ”اڃا لڳ ڀڳ ٻار“ هئڻ وقت گهڻو متاثر ڪيو. فوجي اڪيڊمي جي هڪ آفيسر موجب، دوستووسڪي گهرو مذهبي مزاج رکندڙ هو، آرٿوڊوڪس عملن جي پيروي ڪندو هو ۽ باقاعدگيءَ سان انجيلون ۽ هائنرش تسچوڪي جو ”عبادت جا ڪلاڪ“ پڙهندو هو، جيڪو ”عيسائيت جو جذباتي نسخو پيش ڪندو هو، جيڪو مڪمل طور عقيدوي مواد کان آزاد هو ۽ عيسائي محبت کي سماجي عمل ۾ آڻڻ تي گهڻو زور ڏيندو هو“. اهو ڪتاب شايد سندس پوءِ واري عيسائي سوشلزم ۾ دلچسپيءَ جو سبب بڻيو. اي. ٽي. اي. هوفمان، اونوري ڊي بالزاڪ، يوجين سيو ۽ يوهان وولف گانگ فان گوئٽي جي ادب وسيلي دوستووسڪي پنهنجو عقيدي جو نظام ٺاهيو، جيڪو روسي فرقيواريت ۽ پراڻي عقيدي سان مشابهت رکندو هو. گرفتاري، روڪيل ڦاسي ۽ پوءِ قيد کان پوءِ هن مسيح جي شخصيت ۽ نئين عهدنامي تي شديد ڌيان ڏنو، جيڪو جيل ۾ اجازت ڏنل واحد ڪتاب هو. جنوري 1854ع ۾ ان عورت ڏانهن خط ۾، جنهن کيس نئون عهدنامو موڪليو هو، دوستووسڪي لکيو ته هو ”هن گهڙيءَ تائين بي ايماني ۽ شڪ جو ٻار“ هو، ۽ ”مون کي پڪ آهي ته قبر تائين ائين ئي رهندس“. هن اهو پڻ لکيو ته ”جيڪڏهن ڪو مون کي ثابت ڪري ته سچ مسيح کان ٻاهر آهي، تڏهن به مان سچ جي بدران مسيح سان رهڻ پسند ڪندس“. سيميپالاتنسڪ ۾ دوستووسڪي ستارن کي بار بار ڏسي پنهنجي ايمان کي ٻيهر تازو ڪيو. ورانگل چيو ته هو ”ڪافي ديندار هو، پر اڪثر گرجاگهر نه ويندو هو ۽ پادرين کي ناپسند ڪندو هو، خاص طور سائبيريا وارن کي. پر هو مسيح بابت وجداني انداز ۾ ڳالهائيندو هو.“ ٻن زيارتن ۽ دميتري آف روستوف، هڪ آرچ بشپ جنهن نون مذهبي ڊرامن وسيلي يوڪريني ۽ روسي ادب تي اثر وڌو، جي ٻن تصنيفن سندس عقيدن کي مضبوط ڪيو. اولهندي يورپ جي سفرن ۽ هرزن، اپولون گريگورئف ۽ نڪولائي استراخوف سان بحثن وسيلي دوستووسڪي پوچوينيچستوو تحريڪ ۽ اهو نظريو دريافت ڪيو ته ڪيٿولڪ چرچ قديم روم کان عقليت پسندي، قانونيت، ماديت ۽ انفراديت جا اصول اختيار ڪيا ۽ پنهنجو فلسفو پروٽيسٽنٽيت ڏانهن، ۽ نتيجي طور ملحد سوشلزم ڏانهن، منتقل ڪيو. موضوع ۽ اسلوب دوستووسڪي جي ادبي ذخيري ۾ ناول، مختصر ناول، ناولٽ، مختصر ڪهاڻيون، مضمون، پمفليٽ، لمرڪ، ايپيگرام ۽ نظم شامل آهن. هن 700 کان وڌيڪ خط لکيا، جن مان درجن کن گم ٿي چڪا آهن. دوستووسڪي پنهنجي لکڻين ۾ مذهبي، نفسياتي ۽ فلسفياڻا خيال پيش ڪيا. سندس تصنيفون خودڪشي، غربت، انساني هٿ چراند ۽ اخلاقيات جهڙن موضوعن جي ڇنڊڇاڻ ڪن ٿيون. نفسياتي موضوعن ۾ خواب ڏسڻ شامل آهي، جيڪو پهريون ڀيرو ”اڇيون راتيون“ ۾ ظاهر ٿيو، ۽ پيءُ-پٽ جو لاڳاپو، جيڪو نوجوان کان شروع ٿئي ٿو. سندس گهڻيون تصنيفون همعصر روس جي افراتفريءَ واري سماجي-سياسي جوڙجڪ جو تصور پيش ڪن ٿيون. سندس شروعاتي تصنيفن سماج کي، مثال طور غريبن ۽ اميرن جي فرق کي، ادبي حقيقت نگاري ۽ فطرت نگاري جي نگاهه سان ڏٺو. ٻين ليکڪن جا اثر، جيڪي خاص طور سندس شروعاتي تصنيفن ۾ ظاهر آهن، مٿس سرقو ڪرڻ جا الزام لڳڻ جو سبب بڻيا، پر سندس اسلوب آهستي آهستي وڌيڪ انفرادي بڻجي ويو. جيل مان آزاد ٿيڻ کان پوءِ دوستووسڪي پنهنجي لکڻين ۾ مذهبي موضوع، خاص طور روسي آرٿوڊوڪسي جا موضوع، شامل ڪيا. سندس ڪجهه ڪتابن ۾ گوٿڪ افسانو، رومانويت ۽ طنز جا عنصر ڏسڻ ۾ اچن ٿا. هو اڪثر خود سوانحي يا نيم خود سوانحي تفصيل استعمال ڪندو هو. دوستووسڪي جي لکڻيءَ جو هڪ اهم اسلوبي عنصر چند آوازي آهي، يعني ڪيترن بياني آوازن ۽ نقطه نظرن جي هڪ ئي وقت موجودگي. ڪورنيليي ڪواس لکيو ته باختن جو ”چند آوازي ناول ۽ دوستووسڪي جي بياني مڪالميت“ وارو نظريو ”آخري“ لفظ جي غير موجودگيءَ کي فرض ڪري ٿو؛ انهيءَ ڪري ڪهاڻيڪار ۽ سندس ڪردارن جي دنيا جا خيال، جذبا ۽ تجربا ٻئي جي لفظن وسيلي ظاهر ٿين ٿا، جن سان اهي ڪڏهن به مڪمل طور هڪ نه ٿي سگهندا آهن. ورثو قبوليت ۽ اثر دوستووسڪي کي روسي ادب جي سونهري دور جي سڀ کان وڏن ۽ سڀ کان وڌيڪ اثرائتن ناول نگارن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. ليو ٽالسٽاءِ دوستووسڪي جي ڪجهه تصنيفن، خاص طور مئلن جو گهر، جي واکاڻ ڪندو هو، جنهن کي هو گهري ايمان ۽ انسانيت سان محبت مان متاثر ٿيل بلند مذهبي فن سمجهندو هو. البرٽ آئن اسٽائن دوستووسڪي کي ”وڏو مذهبي ليکڪ“ سڏيو، جيڪو ”روحاني وجود جي راز“ جي ڇنڊڇاڻ ڪري ٿو. سگمنڊ فرائيڊ تخليقي ليکڪ طور دوستووسڪي کي وليم شيڪسپيئر کان پوءِ ٻئي نمبر تي رکيو، ۽ ڀائر ڪرامازوف کي ”هينئر تائين لکيل سڀ کان شاندار ناول“ قرار ڏنو. فريڊرڪ نٽشي دوستووسڪي کي ”واحد نفسيات دان، جنهن کان مون کي ڪجهه سکڻو هو“ سڏيو ۽ کيس ”منهنجي زندگيءَ جي سڀ کان خوبصورت خوش قسمتين مان هڪ“ قرار ڏنو.سانچو:Missing long citation روسي ادبي نظريه دان ميخائيل باختن جو دوستووسڪي بابت تجزيو سندس ناول جي نظريي جي بنياد بڻيو. باختن دليل ڏنو ته دوستووسڪي پاران چند آوازي جو استعمال ناول جي صنف جي ارتقا ۾ اهم اڳڀرائي هئي. ارنسٽ هيمنگوي پنهنجي وفات کان پوءِ ڇپيل خاڪن جي مجموعي هڪ هلندڙ دعوت ۾ لکيو ته دوستووسڪي ۾ ”اهڙيون شيون هيون، جيڪي اعتبار جوڳيون به هيون ۽ اعتبار کان ٻاهر به، پر ڪجهه شيون ايتريون سچيون هيون جو پڙهندي پڙهندي اوهان کي بدلائي ڇڏينديون هيون؛ ڪمزوري ۽ جنون، بڇڙائي ۽ پاڪيزگي، ۽ جوا جي ديوانگي اتي ڄاڻڻ لاءِ موجود هئي“. جيمز جوائس دوستووسڪي جي نثر جي واکاڻ ڪئي: ”[...] هو ٻين سڀني کان وڌيڪ اهو ماڻهو آهي، جنهن جديد نثر پيدا ڪيو ۽ ان کي اڄوڪي شدت تائين پهچايو. سندس ڌماڪيدار قوت ئي هئي، جنهن وڪٽورين ناول کي، ان جي مصنوعي معصوم ڇوڪرين ۽ ترتيب ڏنل عام ڳالهين سميت، ٽوڙي ڇڏيو؛ اهڙا ڪتاب، جن ۾ نه تخيل هو نه تشدد.“ ورجينيا وولف پنهنجي مضمون روسي نقطه نظر ۾ چيو: ”شيڪسپيئر کان سواءِ ٻيو ڪو به پڙهڻ ايترو پرجوش نه آهي“. فرانز ڪافڪا دوستووسڪي کي پنهنجو ”رت جو مائٽ“ سڏيو ۽ سندس تصنيفن، خاص طور ڀائر ڪرامازوف ۽ جرم ۽ سزا، کان گهڻو متاثر ٿيو؛ ٻنهي مقدمو تي گهرو اثر وڌو. هرمن هيسه دوستووسڪي جي ڪم مان لطف اندوز ٿيندو هو ۽ چيو ته کيس پڙهڻ ”تباهيءَ جي جهلڪ“ ڏسڻ وانگر آهي. نارويجي ناول نگار ڪنوت هامسون لکيو ته ”ڪنهن به پيچيده انساني جوڙجڪ جو تجزيو دوستووسڪي وانگر نه ڪيو آهي. سندس نفسياتي شعور حيران ڪندڙ ۽ بصيرت ڀريو آهي.“ سرريئلزم، وجوديت ۽ بيٽس جهڙين ثقافتي تحريڪن سان لاڳاپيل ليکڪ دوستووسڪي کي پنهنجو اثر سمجهن ٿا، ۽ کيس روسي علامت نگاري، اظهاريت ۽ نفسياتي تجزئي جو اڳواڻ سمجهيو وڃي ٿو. جي. ايم. ڪوئٽزي پنهنجي 1997ع جي ناول پيٽرزبرگ جو استاد ۾ دوستووسڪي کي مکيه ڪردار طور پيش ڪيو. پرومبداوم سريڌرن جو مشهور مليالم ناول اورو سنڪيرٿنم پولي دوستووسڪي جي زندگي ۽ انا سان سندس محبت جي لاڳاپي بابت آهي. اعزاز 1956ع ۾ سوويت يونين ۾ دوستووسڪي لاءِ زيتوني سائي رنگ جي ٽپال ٽڪلي جاري ڪئي وئي، جنهن جون 1,000 ڪاپيون ڇپيون. دوستووسڪي ميوزيم 12 نومبر 1971ع تي ان فليٽ ۾ کوليو ويو، جتي هن پنهنجا پهريون ۽ آخري ناول لکيا هئا. 1979ع ۾ عطارد تي هڪ کڏ کي سندس نالو ڏنو ويو، ۽ 1981ع ۾ ليوڊميلا ڪاراچڪينا پاران دريافت ڪيل هڪ ننڍي سياري جو نالو 3453 دوستووسڪي رکيو ويو. موسيقي نقاد ۽ براڊڪاسٽر آرتمي ٽروئٽسڪي 1997ع کان ريڊيو شو ”FM Достоевский“ (ايف ايم دوستووسڪي) جي ميزباني ڪندو رهيو آهي. ٽي وي پروگرام روس جو نالو جي ناظرين کيس هر زماني جو نائون عظيم ترين روسي قرار ڏنو، هو دمتري مينڊيليف کان پوءِ ۽ حڪمران ايوان چوٿون کان ٿورو اڳتي هو. دوستووسڪي جي زندگي بابت ولاديمير خوتينينڪو جي هدايتڪاري هيٺ ايگل ايوارڊ کٽيندڙ ٽي وي سيريز 2011ع ۾ ڏيکاري وئي. ماسڪو، سينٽ پيٽرزبرگ، نووسيبيرسڪ، اومسڪ، سيميپالاتنسڪ، ڪوزنيتسڪ، دارووئي، ستارايا روسا، ليوبلينو، تالن، ڊريسڊن، باڊن-باڊن ۽ ويزباڊن جهڙن شهرن ۽ علائقن ۾ ڪيترائي يادگار قائم ڪيا ويا. سينٽ پيٽرزبرگ جي دوستووسڪايا ميٽرو اسٽيشن 30 ڊسمبر 1991ع تي کوليو ويو، ۽ ماسڪو ۾ ساڳئي نالي واري اسٽيشن 19 جون 2010ع تي ماسڪو ميٽرو جي 75هين سالگرهه تي کوليو ويو. ماسڪو اسٽيشن کي فنڪار ايوان نڪولائيف جي ٺاهيل ديواري تصويرن سان سينگاريو ويو آهي، جن ۾ دوستووسڪي جي تصنيفن جا منظر، جهڙوڪ تڪراري خودڪشيون، ڏيکاريل آهن. 2021ع ۾ قزاقستان دوستووسڪي جي ڄمڻ جي 200هين سالگرهه ملهائي. تنقيد دوستووسڪي جي ڪم کي هميشه هاڪاري موٽ نه ملي. ڪجهه نقادن، جهڙوڪ نڪولائي دوبرو ليوبوف، ايوان بونين ۽ ولاديمير نابوڪوف، سندس لکڻين کي فني بدران حد کان وڌيڪ نفسياتي ۽ فلسفياڻو سمجهيو. ٻين نقادن سندس افراتفريءَ وارن ۽ بي ترتيب پلاٽن تي اعتراض ڪيو، ۽ ترگنيف جهڙن ٻين ماڻهن ”حد کان وڌيڪ نفسياتي ڇنڊڇاڻ“ ۽ تمام گهڻي تفصيلي فطرت نگاريءَ تي اعتراض ڪيو. سندس اسلوب کي ”ڊگهو، ورجاءُ وارو ۽ نفاست، توازن، ضبط ۽ سٺي ذوق کان خالي“ سمجهيو ويو. سالتيڪوف-شچيدرن، نڪولائي ميخائلوفسڪي ۽ ٻين سندس پتلي جهڙن ڪردارن تي تنقيد ڪئي، خاص طور احمق، ڀوت (دي پزيسڊ، دي ڊيولس) ۽ ڀائر ڪرامازوف ۾. انهن ڪردارن کي هوفمان جي ڪردارن سان ڀيٽيو ويو، جيڪو اهڙو ليکڪ هو، جنهن کي دوستووسڪي ساراهيندو هو. دائمي فن ۽ انفرادي ذهانت بابت پنهنجي مقرر ڪيل معيارن جي بنياد تي نابوڪوف دوستووسڪي بابت فيصلو ڪري ٿو ته هو ”وڏو ليکڪ نه، بلڪه وچٿرو ليکڪ هو—جنهن ۾ شاندار مزاح جا چمڪاٽ آهن، پر افسوس، انهن جي وچ ۾ ادبي عام ڳالهين جا بيابان آهن.“ نابوڪوف شڪايت ڪري ٿو ته سندس ناول ”عصبي مريضن ۽ ديوانن“ سان ڀريل آهن ۽ چوي ٿو ته دوستووسڪي جا ڪردار ارتقا نٿا ڪن: ”اسان کي اهي سڀ ڪهاڻيءَ جي شروعات ۾ ئي مڪمل حالت ۾ ملي وڃن ٿا ۽ پوءِ اهي ائين ئي رهن ٿا.“ هو سندس ناولن کي ٺاهيل ”حيرتن ۽ پلاٽ جي پيچيدگين“ سان ڀريل سمجهي ٿو، جيڪي پهرين پڙهڻ وقت اثرائتيون ٿين ٿيون، پر ٻيهر پڙهڻ وقت، انهن حيرتن جي ڌڪ ۽ فائدي کان سواءِ، ”وڏائي ڪيل ڪليشيئن“ سان ڀريل نظر اچن ٿيون. تنهن هوندي به، اسڪاٽش شاعر ۽ نقاد ايڊون ميئر دوستووسڪي جي ڪردارن جي معيار بابت تنقيد جو جواب ڏيندي چيو ته دوستووسڪي جي ڪردارن جي ”عجيب هجڻ“ بابت نشاندهي ڪئي وئي آهي ته اهي شايد رڳو ”بيماراڻي“ نظر اچن ٿا، جڏهن ته حقيقت ۾ اهي ”تخيلي ادب جي ڪنهن به ڪردار کان وڌيڪ چٽائيءَ سان ڏٺل“ آهن. شهرت دوستووسڪي جا ڪتاب 170 کان وڌيڪ ٻولين ۾ ترجمو ٿي چڪا آهن. جرمن مترجم ولهيلم وولفسون 1846ع–1847ع جي هڪ رسالي ۾ غريب ماڻهو جا ڪجهه حصا، شروعاتي ترجمن مان هڪ طور، شايع ڪيا، ۽ پوءِ فرانسيسي ترجمو سامهون آيو. فرانسيسي، جرمن ۽ اطالوي ترجما عام طور سڌو اصل متن مان ٿيندا هئا، جڏهن ته انگريزي ترجما ٻئي هٿ جا ۽ گهٽ معيار وارا هوندا هئا. پهريان انگريزي ترجما 1881ع ۾ ميري فان ٿيلو ڪيا، پر پهريان وڏي پيماني تي ساراهيل ترجما 1912ع کان 1920ع جي وچ ۾ ڪانسٽنس گارنيٽ تيار ڪيا. سندس روان ۽ آسان ترجمن انگريزي ڳالهائيندڙ ملڪن ۾ دوستووسڪي جي ناولن کي مقبول بڻائڻ ۾ مدد ڪئي، ۽ باختن جي پرابلمز آف دوستووسڪيس ڪريئيٽو آرٽ (1929ع) (جيڪا 1963ع ۾ ٻيهر ڇپجي ۽ نظرثاني ٿي پرابلمز آف دوستووسڪيس پوئيٽڪس جي نالي سان آئي) سندس اسلوب جي وڌيڪ سمجهه فراهم ڪئي. دوستووسڪي جي تصنيفن کي ڪيترن ئي مختلف ملڪن ۾ فلم ۽ اسٽيج تي پيش ڪيو ويو آهي. شهزادي واروارا دمتريئفنا اوبولينسڪايا پهرين ماڻهن مان هئي، جنهن جرم ۽ سزا کي اسٽيج تي آڻڻ جي تجويز ڏني. دوستووسڪي اجازت ڏيڻ کان انڪار نه ڪيو، پر هن ان جي صلاح نه ڏني، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال هو ته ”هر فن شاعرانه خيالن جي هڪ سلسلي سان مطابقت رکي ٿو، تنهنڪري هڪ خيال کي ٻي غير مطابقت رکندڙ صورت ۾ ظاهر نٿو ڪري سگهجي“. پنهنجي تصنيفن کي ٻين ذريعن ۾ منتقل ڪرڻ جي مخالفت ۾ سندس وسيع وضاحتون وفاداريءَ واري تنقيد ۾ بنيادي اهميت رکن ٿيون. سندس خيال هو ته رڳو هڪ واقعو ڊرامائي بڻائڻ گهرجي، يا هڪ خيال کڻي ان کي الڳ پلاٽ ۾ شامل ڪرڻ گهرجي. نقاد اليگزينڊر بَري موجب، سڀ کان وڌيڪ اثرائتين اقتباسن ۾ سرگئي پروڪوفيف جو اوپيرا جواري، ليوش ياناچيڪ جو اوپيرا مئلن جي گهر مان، اڪيرا ڪوروساوا جي فلم احمق ۽ آندري وائدا جي فلم دي پزيسڊ شامل آهن. 1917ع جي روسي انقلاب کان پوءِ دوستووسڪي جي ڪتابن جا اقتباس ڪڏهن ڪڏهن مختصر ڪيا ويندا هئا، جيتوڻيڪ رڳو ٻه ڪتاب سينسر ڪيا ويا: ڀوت ۽ هڪ ليکڪ جي ڊائري. سندس فلسفو، خاص طور ڀوت ۾، سرمائيداري مخالف پر ساڳئي وقت ڪميونزم مخالف ۽ رجعت پسند سمجهيو ويو. تاريخدان بورس اليزاروف موجب، اسٽالن دوستووسڪي جو ڀائر ڪرامازوف ڪيترائي ڀيرا پڙهيو. تصنيفون دوستووسڪي جي افسانوي تصنيفن ۾ 16 ناول ۽ مختصر ناول، 16 مختصر ڪهاڻيون ۽ 5 ترجما شامل آهن. سندس ڪيترائي ڊگها ناول پهريان ادبي رسالن ۽ جرنلن ۾ قسط وار شايع ٿيا. هيٺ ڏنل سال ان سال ڏانهن اشارو ڪن ٿا، جنهن ۾ ناول جو آخري حصو يا پهريون مڪمل ڪتابي ڇاپو شايع ٿيو. انگريزيءَ ۾ سندس ڪيترائي ناول ۽ ڪهاڻيون مختلف عنوانن سان مشهور آهن. اهم تصنيفون غريب ماڻهو غريب ماڻهو هڪ خط و ڪتابت وارو ناول آهي، جيڪو ننڍڙي ۽ عمر رسيده سرڪاري ملازم مڪار ديووشڪن ۽ نوجوان درزياڻي واروارا دوبروسيولووا جي لاڳاپي کي بيان ڪري ٿو. اهي ٻئي پري جا مائٽ آهن ۽ هڪ ٻئي ڏانهن خط لکن ٿا. واروارا لاءِ مڪار جي نرم دل، جذباتي عقيدت ۽ مڪار لاءِ واروارا جي پُراعتماد ۽ گرمجوش دوستي سندن سادي زندگيءَ کي ترجيح ڏيڻ جي وضاحت ڪن ٿا، جيتوڻيڪ اها زندگي کين ذلت آميز غربت ۾ رکي ٿي. هڪ بي اصول واپاري ان اڻ تجربيڪار ڇوڪريءَ کي ڳولي ٿو ۽ کيس پنهنجي گهر جي سنڀاليندڙ ۽ ضامن طور رکي ٿو. هو کيس ڪنهن اسٽيپي علائقي جي جاگير ڏانهن موڪلي ٿو، جڏهن ته مڪار پنهنجي تڪليف ۽ درد کي شراب سان گهٽائڻ جي ڪوشش ڪري ٿو. ڪهاڻي غريب ماڻهن تي ڌيان ڏئي ٿي، جيڪي پنهنجي خود اعتماديءَ جي کوٽ سان جدوجهد ڪن ٿا. سندن تڪليف کين اندروني آزاديءَ جي وڃائجڻ، سماجي اختيارين تي دارومدار ۽ فرديت جي خاتمي ڏانهن وٺي وڃي ٿي. دوستووسڪي ڏيکاري ٿو ته غربت ۽ دارومدار خود اعتماديءَ جي موڙ ۽ بگاڙ سان اٽٽ نموني ڳنڍيل آهن، ۽ اندروني توڙي ٻاهرين تڪليف کي گڏ ڪن ٿا. زير زمين جا نوٽس زير زمين جا نوٽس ٻن اسلوبي طور مختلف حصن ۾ ورهايل آهي: پهريون مضمون جهڙو آهي، جڏهن ته ٻيو بياني انداز ۾ آهي. مک ڪردار ۽ پهرئين شخص جو ڪهاڻيڪار هڪ بي نالو چاليهن سالن جو سرڪاري ملازم آهي، جنهن کي زير زمين ماڻهو چيو وڃي ٿو. سندس حالت بابت رڳو ايترو معلوم آهي ته هن نوڪري ڇڏي ڏني آهي، سينٽ پيٽرزبرگ جي ٻاهرئين حصي ۾ هڪ بيسمينٽ واري فليٽ ۾ رهي ٿو ۽ معمولي ورثي مان پنهنجو گذر سفر هلائي ٿو. پهريون حصو سماج ۽ پنهنجي ڪردار بابت سندس خيالن جو رڪارڊ آهي. هو پاڻ کي خراب، گندو ۽ بدصورت بيان ڪري ٿو؛ سندس جدليات جو مکيه مرڪز ”جديد انسان“ ۽ سندس دنيا بابت تصور آهي، جنهن تي هو سخت ۽ طنزيه حملو ڪري ٿو، ۽ جنهن ڏانهن هو جارحيت ۽ انتقام جو رويو پيدا ڪري ٿو. هو پنهنجي زوال کي فطري ۽ ضروري سمجهي ٿو. جيتوڻيڪ هو زور ڏئي ٿو ته هو پنهنجا نوٽ عوام لاءِ شايع ڪرڻ جو ارادو نٿو رکي، پر ڪهاڻيڪار بار بار هڪ مبهم نموني بيان ڪيل ٻڌندڙن کي مخاطب ڪري ٿو، جن جي سوالن جا جواب ڏيڻ جي ڪوشش ڪري ٿو. ٻئي حصي ۾ هو پنهنجي زندگيءَ جا اهي منظر بيان ڪري ٿو، جيڪي سندس ذاتي، پيشاور ۽ محبت واري زندگيءَ ۾ ناڪاميءَ جا ذميوار آهن. هو پراڻن اسڪولي دوستن سان ملڻ جو ذڪر ڪري ٿو، جيڪي محفوظ عهدن تي آهن ۽ کيس سرپرستيءَ واري حقارت سان ڏسن ٿا. سندس جارحيت پاڻ ڏانهن موٽي ٿي ۽ هو پاڻ کي اڃا وڌيڪ ذليل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو. هو پاڻ کي غريب طوائف ليزا لاءِ ممڪن نجات ڏيندڙ طور پيش ڪري ٿو، ۽ جڏهن هوءَ اميد لاءِ ڏانهنس ڏسي ٿي ته هو کيس پاڻ کي ملامت ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ جي صلاح ڏئي ٿو. دوستووسڪي هڪ مختصر تبصرو شامل ڪيو، جنهن ۾ چيو ويو ته جيتوڻيڪ ڪهاڻي ۽ ڪردار افسانوي آهن، پر اهڙيون شيون همعصر سماج ۾ ناگزير هيون. زير زمين ماڻهو فلسفين تي تمام گهڻو اثرانداز ٿيو. مکيه ڌارا کان سندس ڌار ٿيل وجود جديديت پسند ادب تي اثر وڌو. جرم ۽ سزا ناول جرم ۽ سزا کي تنقيدي ۽ عوامي ٻنهي سطح تي ساراهه ملي آهي. اهو روسي ادب جي سڀ کان وڌيڪ اثرائتن ۽ وڏي پيماني تي پڙهيل ناولن مان هڪ رهي ٿو، ۽ ڪڏهن ڪڏهن ان کي دوستووسڪي جو شاهڪار قرار ڏنو ويو آهي. جرم ۽ سزا روديون راسڪولنيڪوف جي ذهني اذيت ۽ اخلاقي مونجهارن جي پيروي ڪري ٿو، جيڪو سينٽ پيٽرزبرگ جو هڪ غريب اڳوڻو شاگرد آهي. هو هڪ بي اصول گروي رکڻ واري پوڙهي عورت کي قتل ڪرڻ جو منصوبو ٺاهي ٿو، جيڪا پنهنجي فليٽ ۾ پئسا ۽ قيمتي شيون رکي ٿي. هو نظريو قائم ڪري ٿو ته ان پئسي سان هو پاڻ کي غربت کان آزاد ڪري وڏا ڪم ڪري سگهي ٿو، ۽ پاڻ کي قائل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو ته ڪجهه ڏوهه تڏهن جائز آهن، جڏهن اهي ”غير معمولي“ ماڻهن جي اعليٰ مقصدن آڏو رڪاوٽون هٽائڻ لاءِ ڪيا وڃن. پر جڏهن عمل ٿي وڃي ٿو، ته هو پاڻ کي مونجهاري، شڪ ۽ ڪراهت ۾ جڪڙيل ڏسي ٿو. سندس نظرياتي جواز سڀ قوت وڃائي ويهن ٿا، جڏهن هو ڏوهه جي احساس ۽ خوف سان جهيڙيندو آهي ۽ پنهنجي عمل جي اندروني ۽ ٻاهرين نتيجن کي منهن ڏيندو آهي. استراخوف چيو ته ”1866ع ۾ رڳو جرم ۽ سزا ئي پڙهيو ويو“ ۽ دوستووسڪي روسي ماڻهوءَ کي مناسب ۽ حقيقت پسند نموني پيش ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو هو. ان جي ابتڙ، بنياد پرست رسالي دي ڪنٽيمپرري جي گريگوري يليسيئف ناول کي ”اهڙو تصور“ سڏيو، ”جنهن موجب سموري شاگرد برادريءَ تي بغير ڪنهن استثنا جي قتل ۽ ڦر جي ڪوشش جو الزام لڳايو ويو آهي“. انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا جرم ۽ سزا کي ”شاهڪار“ ۽ ”ڪنهن به ٻوليءَ ۾ لکيل ڏوهه جي احساس جي نفسياتي بيماريءَ بابت بهترين مطالعي مان هڪ“ قرار ڏئي ٿي. احمق عنوان ناول جي مرڪزي ڪردار، شهزادي ليو نڪولائيوچ مشڪن، ڏانهن طنزيه اشارو آهي. هو هڪ نوجوان آهي، جنهن جي نيڪي، کليل دل سادگي ۽ بي فريبي سبب دنياوي ڪردارن مان ڪيترائي ماڻهو غلطيءَ سان سمجهن ٿا ته هو ذهانت ۽ بصيرت کان محروم آهي. شهزادي مشڪن جي ڪردار ۾ دوستووسڪي پنهنجي لاءِ ”حقيقت ۾ نيڪ ۽ سهڻي انسان“ کي پيش ڪرڻ جو ڪم مقرر ڪيو. ناول اهڙي منفرد شخص کي دنياوي سماج جي ٽڪراءَ، خواهشن، جذبن ۽ خود غرضيءَ جي مرڪز ۾ رکڻ جي نتيجن جو جائزو وٺي ٿو، پاڻ ان شخص لاءِ به ۽ انهن ماڻهن لاءِ به، جن سان هو واسطو رکي ٿو. جوزف فرينڪ احمق کي ”دوستووسڪي جي سڀني وڏين تصنيفن مان سڀ کان وڌيڪ ذاتي“ قرار ڏئي ٿو، اهو ڪتاب، جنهن ۾ هن پنهنجا سڀ کان گهرا، پيارا ۽ مقدس عقيدا مجسم ڪيا آهن. ان ۾ سندس ڪجهه سڀ کان شديد ذاتي آزمائشن، جهڙوڪ مرگهي ۽ ڪوڙي ڦاسي، جون وضاحتون شامل آهن، ۽ انهن مان پيدا ٿيندڙ اخلاقي، روحاني ۽ فلسفياڻن موضوعن جي ڇنڊڇاڻ ڪري ٿو. هن ناول لکڻ ۾ سندس بنيادي محرڪ اهو هو ته پنهنجي سڀ کان اعليٰ آدرش، يعني سچي عيسائي محبت، کي همعصر روسي سماج جي آزمائش ۾ وجهي. ڀوت ڀوت هڪ سماجي ۽ سياسي طنز، نفسياتي ڊرامو ۽ وڏي پيماني جو الميو آهي. جوائس ڪيرول اوٽس ان کي دوستووسڪي جو سڀ کان وڌيڪ مونجهارو ۽ پرتشدد ناول ۽ سندس سڀ کان وڌيڪ اطمينان بخش ”المياتي“ تصنيف سڏيو آهي. رونالڊ هنگلي موجب، اهو دوستووسڪي جو ”عدم پرستيءَ تي سڀ کان وڏو حملو“ ۽ ”نثري افسانوي فن ۾ انسانيت جي سڀ کان متاثر ڪندڙ ڪاميابين مان هڪ—شايد ان جي سڀ کان وڏي ڪاميابي—“ آهي. ڀوت سياسي ۽ اخلاقي عدم پرستي جي ممڪن تباهه ڪندڙ نتيجن جي تمثيل آهي، جيڪا 1860ع واري ڏهاڪي ۾ روس ۾ عام ٿي رهي هئي. هڪ افسانوي شهر افراتفريءَ ۾ لهي ٿو، جڏهن اهو هڪ ڪوشش ڪيل انقلاب جو مرڪز بڻجي ٿو، جنهن کي ماهر سازشي پيوتر ورخووينسڪي منظم ڪري ٿو. نڪولائي ستاوروگن جي پراسرار اشرافي شخصيت—جيڪو اخلاقي دائري ۾ ورخووينسڪي جو مقابلو آهي—ڪتاب تي غالب رهي ٿي ۽ لڳ ڀڳ سڀني ٻين ڪردارن جي دلين ۽ ذهنن تي غير معمولي اثر وجهي ٿي. 1840ع واري ڏهاڪي جي آدرشي، اولهه کان متاثر نسل، جنهن جي نمائندگي اسٽيپان ورخووينسڪي جي ڪردار ۾ ٿئي ٿي (جيڪو پيوتر ورخووينسڪي جو پيءُ ۽ نڪولائي ستاوروگن جو ننڍپڻ جو استاد آهي)، کي انهن ”شيطاني“ قوتن جا غير شعوري جنم ڏيندڙ ۽ بي وس ساٿي طور پيش ڪيو ويو آهي، جيڪي شهر تي قبضو ڪن ٿيون. پڻ ڏسو وجداني دورا حاشيا ۽ حوالا ببليوگرافي Bercken, Wil van den (2011). Christian Fiction and Religious Realism in the Novels of Dostoevsky. Anthem Press. ISBN 978-0-85728-976-6. Bloshteyn, Maria R. (2007). The Making of a Counter-Culture Icon: Henry Miller's Dostoevsky. ٽورنٽو يونيورسٽي پريس. ISBN 978-0-8020-9228-1. Breger, Louis (2008). Dostoevsky: The Author As Psychoanalyst. Transaction Publishers. ISBN 978-1-4128-0843-9. Burry, Alexander (2011). Multi-Mediated Dostoevsky: Transposing Novels Into Opera, Film, and Drama. Northwestern University Press. ISBN 978-0-8101-2715-9. Cassedy, Steven (2005). Dostoevsky's Religion. Stanford University Press. ISBN 978-0-8047-5137-7. Cicovacki, Predrag (2012). Dostoevsky and the Affirmation of Life. Transaction Publishers. ISBN 978-1-4128-4606-6. Goldstein, David (1981). Dostoevsky and the Jews. Foreword by جوزف فرينڪ. University of Texas Press. ISBN 978-0-292-71528-8. Hingley, Ronald (1978). Dostoyevsky His Life and Work. London: Paul Elek Limited. ISBN 0-236-40121-1. Jones, Malcolm V. (2005). Dostoevsky And the Dynamics of Religious Experience. Anthem Press. ISBN 978-1-84331-205-5. Jones, Malcolm V.; Terry, Garth M. (2010). New Essays on Dostoyevsky. ڪيمبرج يونيورسٽي پريس. ISBN 978-0-521-15531-1. Lantz, Kenneth A. (2004). The Dostoevsky Encyclopedia. Greenwood Publishing Group. ISBN 978-0-313-30384-5. Lauer, Reinhard (2000). Geschichte der russischen Literatur: von 1700 bis zur Gegenwart (جرمن ۾). C. H. Beck. ISBN 978-3-406-50267-5. Lavrin, Janko (2005). Dostoevsky: A Study. Kessinger Publishing. ISBN 978-1-4179-8844-0. Leatherbarrow, William J. (2002). The Cambridge Companion to Dostoevskii. ڪيمبرج يونيورسٽي پريس. ISBN 978-0-521-65473-9. Maurina, Zenta (1940). A Prophet of the Soul: Fyodor Dostoievsky. C. P. Finlayson پاران ترجمو ڪيل. James Clarke & Co. Ltd. Meier-Gräfe, Julius (1988) [1926]. Dostojewski der Dichter (جرمن ۾). Suhrkamp Verlag. ISBN 978-3-458-32799-8. Mochulsky, Konstantin (1967) [1967]. Dostoevsky: His Life and Work. Minihan, Michael A. (translator). پرنسٽن يونيورسٽي پريس. ISBN 978-0-691-01299-5. Müller, Ludolf (1982). Dostojewskij: Sein Leben, Sein Werk, Sein Vermächtnis (جرمن ۾). Erich Wewel Verlag. ISBN 978-3-87904-100-8. Paperno, Irina (1997). Suicide as a Cultural Institution in Dostoevsky's Russia. ڪورنيل يونيورسٽي پريس. ISBN 978-0-8014-8425-4. Pattison, George; Thompson, Diane Oenning (2001). Dostoevsky and the Christian tradition. ڪيمبرج يونيورسٽي پريس. ISBN 978-0-521-78278-4. Popović, Justin (2007). Философия и религия Достоевского [Philosophical and Religious Beliefs of Dostoyevsky] (روسي ۾). Издатель Д.В. Харченко. ISBN 978-985-90125-1-8. Scanlan, James Patrick (2002). Dostoevsky the Thinker: A Philosophical Study. ڪورنيل يونيورسٽي پريس. ISBN 978-0-8014-3994-0. Sekirin, Peter, مرتب (1997). The Dostoevsky Archive: Firsthand Accounts of the Novelist from Contemporaries' Memoirs and Rare Periodicals, Most Translated Into English for the First Time, with a Detailed Lifetime Chronology and Annotated Bibliography. McFarland & Company. ISBN 978-0-7864-0264-9. Terras, Victor (1998). Reading Dostoevsky. وسڪانسن يونيورسٽي پريس. ISBN 978-0-299-16054-8. سوانح عمريون Bloom, Harold (2004). Fyodor Dostoevsky. Infobase. ISBN 978-0-7910-8117-4. Frank, Joseph (2010). Dostoevsky: A Writer in His Time. پرنسٽن يونيورسٽي پريس. ISBN 9780691128191. Frank, Joseph (2003) [2002]. Dostoevsky: The Mantle of the Prophet, 1871–1881. پرنسٽن يونيورسٽي پريس. ISBN 978-0-691-11569-6. Frank, Joseph (1997) [1995]. Dostoevsky: The Miraculous Years, 1865–1871. پرنسٽن يونيورسٽي پريس. ISBN 978-0-691-01587-3. Frank, Joseph (1988) [1986]. Dostoevsky: The Stir of Liberation, 1860–1865. پرنسٽن يونيورسٽي پريس. ISBN 978-0-691-01452-4. Frank, Joseph (1987) [1983]. Dostoevsky: The Years of Ordeal, 1850–1859. پرنسٽن يونيورسٽي پريس. ISBN 978-0-691-01422-7. Frank, Joseph (1979) [1976]. Dostoevsky: The Seeds of Revolt, 1821–1849. پرنسٽن يونيورسٽي پريس. ISBN 978-0-691-01355-8. Kjetsaa, Geir (1989). Fyodor Dostoyevsky: A Writer's Life. Fawcett Columbine. ISBN 978-0-449-90334-6. Lavrin, Janko (1947). Dostoevsky. Macmillan Inc. OCLC 646160256. وڌيڪ پڙهڻ لاءِ Allen, James Sloan (2008), "Condemned to Be Free," Worldly Wisdom: Great Books and the Meanings of Life, Savannah: Frederic C. Beil. ISBN 978-1-929490-35-6 Birmingham, Kevin. 2021. The sinner and the saint: Dostoevsky and the gentleman murderer who inspired a masterpiece. New York: Penguin Books. Berdyaev, Nicolas (1948). The Russian Idea, Macmillan Inc.. Bierbaum, Otto Julius (1910–1911). "Dostoyevsky and Nietzsche," The Hibbert Journal, Vol. IX. Glouberman, Emanuel (1974). Feodor Dostoevsky, Vladimir Soloviev, Vasilii Rozanov and Lev Shestov on Jewish and Old Testament themes (PhD thesis). University of Michigan. Hubben, William. (1997). Dostoevsky, Kierkegaard, Nietzsche, and Kafka: Four Prophets of Our Destiny, Simon & Schuster. Originally published in 1952. Lavrin, Janko (1918). "Dostoyevsky and Certain of his Problems," Part II, Part III, Part IV, Part V, Part VI, Part VII, Part VIII, Part IX, Part X, The New Age, Vol. XXII, Nos. 12–21. Lavrin, Janko (1918). "The Dostoyevsky Problem," The New Age, Vol. XXII, No. 24, pp. 465–466. Maeztu, Ramiro de (1918). "Dostoyevsky the Manichean," The New Age, Vol. XXII, No. 23, 1918, pp. 449–451. Manning, Clarence Augustus (1922). "Dostoyevsky and Modern Russian Literature," The Sewanee Review, Vol. 30, No. 3. Seccombe, Thomas (1911). "Dostoievsky, Feodor Mikhailovich" . ۾ Chisholm, Hugh (مرتب). Encyclopædia Britannica. جلد 8 (11th ڇاپو). Cambridge University Press. ص. 438–439. Simmons, Ernest J. (1940). Dostoevsky: The Making Of A Novelist, Vintage Books. Westbrook, Perry D. (1961). The Greatness of Man: An Essay on Dostoyevsky and Whitman. Alfred Smith Barnes. ٻاهريان ڳنڍڻا ڊجيٽل مجموعا Works by دوستووسڪي in eBook form at Standard Ebooks Works by Fyodor Dostoyevsky at Project Gutenberg Works by or about دوستووسڪي at Internet Archive Works by دوستووسڪي at LibriVox (public domain audiobooks) Fyodor Dostoyevsky collection at One More Library The complete works of Fyodor Dostoyevsky (in Russian) – اصل ٻوليءَ ۾ آن لائين شايع ٿيل ببليوگرافي علمي تصنيفون International Dostoevsky Society – فيودور دوستووسڪي جي زندگي ۽ تصنيفن جي مطالعي لاءِ وقف عالمن جو نيٽ ورڪ Archives of Dostoevsky Studies ISSN 1013-2309، 1980ع کان 1988ع تائين شايع ٿيندڙ جرنل ٻيا ڳنڍڻا سانچو:IBList Dostoevsky, Fyodor (8 June 2016). A Novel in Nine Letters. Garnett, Constance Clara پاران ترجمو ڪيل. اصل روسي متن ۾ پڻ موجود: original Russian آرڪائيو ڪيا ويا 15 April 2018 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.. Dostoevsky, Fyodor (4 March 2017). The Dream of a Ridiculous Man. Garnett, Constance پاران ترجمو ڪيل. اصل نسخو مان 15 April 2018 تي محفوظ ڪيل. 15 April 2018 تي حاصل ڪيل. سانچو:PM20 سانچو:Fyodor Dostoevsky