Јалаҥый-Бажы

Јалаҥый-Бажы (орустап Верх-Ануй ) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кан-Оозы аймагында Јалаҥыйдыҥ јурт јеезезине кирет. Этимологиязы Јалаҥый-Бажы орустап . Физико-географиялык темдектери Географиязы Јурт Туулу Алтайдыҥ кӱнбадыш јанында, Тӱӱкейдиҥ сындарыныҥ алдында, Ануй ла Куйукур деп суулардыҥ бириккенинде, эки боочыныҥ ортозында (Јалаҥыйдыҥ ла Экинурдыҥ) турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ … метрге бийик. Климады Климады орто-континентал. Соок ло узун кыш, кыска јай болот. Кышкы ортоайлык температура −19..-20 °С болзо, чаган айдыҥ тыҥ соогы кайда да −30..-40 °С тӱжер аргалу. Јайдыҥ ортоайлык јылузы +15,2 °С кире бар. Чык-јуттыҥ кеми 450—500 мм, салкынныҥ тӱргени 4,2 м/с. Аҥ-куштары Тайгаларында јӱзӱн-јӱӱр аҥдар јӱрет: айу, бӧрӱ,тӱлкӱ, койон, јекен, агас, албаа, јоонмойын, кӧрӱк, јараа, марал, аҥ, элик, булан. Тооргыныҥ тоозы астап, «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген. Куштардаҥ кедери тарал, каргаа, ӱкӱ, кӱӱк, тейлеген, талеҥко, мӱркӱт, карчага, јелечи, мечиртке, чай, торлоо, бӧднӧ, кӱртӱк. Сууда балык кезем астаган да болзо, чараган, сӧлӧм лӧ база кезик бӱдӱм балык бар. Ӧзӱмдери Айландыра кырларын тыт ла мӧш бӱркеген. Ӧзӧк ичинде јабыстай, суујакалай аралдарда кайыҥ, чиби, тал ла башка-башка јыралар ӧзӧт. Јалаҥ актарда јерјиилек, аралда, аркада тийиҥкат, бороҥот, уйкӧс, тайабаш таркаган. Кӧп ӧзӱмдер чек јоголорго јеткен учун «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген. Ол тоодо кызыл тазыл (орустап копеечник чайный), марал (орустап маральник), алтын тазыл (орустап родиола розовая) ла оноҥ до ӧскӧ кӧп чечектер ле ӧлӧҥдӧр. Јери ле јолдоры Јурттыҥ текши јери 119,21 га. Јалаҥый-Бажыныҥ узуны тӱндӱктеҥ тӱштӱк јаар 1 км 635 м, кӱнчыгыштаҥ кӱнбадыш јаар — 1 км 641 м. Јурт 2 оромду: Олјондо, Ануйдыҥ. Ануй деген оромдо агаш кӱр бар, узуны 100 м, Ануй сууны кечире.Јурттыҥ оромдорыныҥ текши узуны ла ээлемдерге јетире јолдордыҥ узуныла кожо 5,44 км. Јалаҥай-Бажы јурт регионал учурлу «Чаргы-Оозы — Јалаҥый-Бажы — Экинур» деп (идентификационный темдеги 84К-123, узуны 47,462 км) јолдо турат. Јалаҥый-Бажына једетен тӧрт јол бар: Улалу — Чаргы — Чакырдыҥ боочызы — Экинур — Келейдиҥ боочызы — Јалаҥай — Јалаҥый-Бажы; Улалу — Шабалин — Себиниҥ боочызы — Јабаганныҥ боочызы — Экинур — Боочы — Јалаҥый-Бажы; Улалу — Чаргы — Барагаш — Јалаҥый-Бажы; Алтай кырайдаҥ келзе: Јаш-Тура — Солонешный — Јалаҥай — Јалаҥый-Бажы. Тӱӱкизи Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн. Эл-јон Берилген таблицада кӧргӱзилген јылдарда улустыҥ тоозы астап баратканы иле кӧрӱнет. Ук-калыктары Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 447 кижи болгон, олордыҥ 98 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон Инфраструктуразы Экономиказы Јаан ээлемдер јок. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы, соок тумчукту ла оок мал азыраары. Туризм. Кереестер Тӱӱкилик Археологиялык Ар-бӱткендик Байлу кыр Тӱӱкей; Аржан суу ; Јалаҥыйдыҥ боочызы, байлу (1440). Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте. Јуруктардыҥ кӧмзӧзи Јарлу улузы Ајарулар Тайантылар Окылу сайт «Кан-Оозы аймак»