Šagonar

Šagonar (tuv.: Шагаан-Арыг, ven.: Шагона́р) om Venäman lidn da lidnankund Tuvan Tazovaldkundan keskuzpalan päivlaskmas. Se om Ulug-Heman kožuunan administrativižeks keskuseks da palaks. Etimologii Lidnan nimi om ottud Caganarig-jogen gidronimaspäi: mongolan cagan «vauged» i arag «ojandeh». Tuvalaižed kändiba jogen nimed Šagonar:aks. Istorii Eländpunktan aluz om pandud vl 1888 (nüg. Vanh Šagonar). Se sai lidnan statusad vl 1945 Tuvan mülütamižen jäl'ghe NSTÜ:he. Šagonar oli sirtud seičemeks kilometraks Sajanan-Šušenskojen vezivaradimen täutmižen tagut vspäi 1975. Šagonar šingotase sauvondmaterialiden pästandan (savič, šlakblokad, mecanpilind) i sömtegimišton penil edheotandoil (leibän paštandsijad). Om živatvodindan rajonan keskuseks. Geografijan andmused Lidn sijadase kožuunan keskuzpalas, Jenisein hural randal (Ülembaine Jenisei, tuv.: Улуг-Хем), 560 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Kizilhasai om 105 km päivnouzmha orhal vai 115 km avtotedme. Toine lähembaine lidn om Čadan 97 km päivlaskmha orhal vai 112 km avtol. Tobmuz Šagonar om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Ezitajiden huralan ezimez'. Lidnan Administracijan ezimez' om Uran Serin vn 2025 redukuspäi. Edeližed lidnankundan Administracijan ezimehed oma Leonid Domur-Ool (tal'vku 2020 — tal'vku 2024), Herel Uvaža (semendku 2017 — viluku 2018, eloku 2019 — semendku 2020). Eläjad Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 10 956 ristitud, vn 2021 — 11 772 ristitud. Kaik 10 973 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 11 386 eläjad vl 2009 i om nügüd'. Rahvahad (enamba 0,6 % vn 2002 Venäman rahvahanlugemižen mödhe): tuvalaižed — 81,9 %, venälaižed — 15,1 %, komilaižed — 0,8 %, hakaslaižed — 0,6 %, toižed rahvahad da rahvahuden ozutandata — 1,6 %. Uskojad oma buddizman, lamaizman da paganusen (šamanizm) polestajad tobjimalaz. Buddizman pühäpert' om sauvomas. Ortodoksižen hristanuskondan ph. Sergii Radonežalaižen jumalanpert' om avaitud lidnas vspäi 2023 (ende loičendhonuz oli), sen ližaks pühäpert' om sauvomas kolonijan nomer 4 territorijal. Openduz Lapsiden opendusen aluzkundad oma viž nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 1..5), kaks' keskškolad (nomer 1 i 2), gimnazii, lapsiden turizman keskuz, lidnan čomamahtoiden škol, kožuunan sportškol. Tuvan sauvondtehnikuman filial om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks. Galerei Homaičendad Irdkosketused Lidnan tobmuden aluzkundoiden oficialine sait (shagonar.rtyva.ru). (ven.)