Тоолайлыг

Тоолайлыг — Тыва Республиканың Мөңгүн-Тайга кожуунунда суур. Географиязы Суур Тоолайлыг хемниң Барлык хемче кирген кезээнде турар. Чурттакчы чону Н/Д Тоолайлыг сумузу, төп сууру Тоолайлыг. Ооң кыска төөгүзү. 1993 чылда өшкү болгаш сарлык өстүрери-биле "Тоолайлыг" деп колхоз тургустунган. 2000 чылда колхозтуң девискээринге 14 кыштаг, 26 өг санаттынып турган. 2002 чылда суурга 20 олуттуг эге школа-интернат, 2003 чылда фельдшер-акушерлиг пункт болгаш көдээ клуву туттунган, 2005 чылда дизельдиг электри станциязы салдынган. 2005 чылда көдээ культура төвү чаартынган. 2006 чылда "Тоолайлыг" колхозтуң чурттакчылар чыыжынга Тыва Республиканың Мөңгүн-Тайга кожууннуң Тоолайлыг сумузун тургузарын шиитпирлээн. Ооң чурттакчы чонунуң саны 150 кижи болган, оларның аразында 23 пенсионер, 51 ажы-төл уруглар, 54 малчын бүрүткетинген. Шуптузу-ла тус чер чурттакчылары. Аңгы-аңгы үелерде сумуну даргалап чорааны: 2007-2012 чылдарда - Хомушку Эрес-оол Бады-Очурович, 2012-2015 чылдарда - Хертек Доруун-оол Дыртык-оолович, 2015-2017 чылдарда - Хертек Эрес Александрович, амгы үеде түр када - Прокудина Вера Юрьевна. Мал ажыл-агый талазы-биле кол угландырышкын өшкү болгаш сарлык азыралдазын сайзырадыры. Ук девискээрге чурттап чораан чон төөгүзү-биле сарлык болгаш ангор өшкү азырап чораан. Суму девискээринде чүгле сарлык азырап турар 3 арат ажыл-агыйы бүдүрүлге бар. Ниитизи-биле мал саны: өшкү-хой 5860 баш, сарлык-инек 568 баш, аъттар 51 баш. Сөөлгү 5 чыл тургузунда мал бажы көвүдээни бүрүткетинген. Тоолайлыг сумузу Мөнгүн-Тайга кожууннуң соңгу-чөөн чүк талазында чыдар. Цаган-Шибэту болгаш Биче-Кожай сыннарының соңгу-чөөн чүк ийинде, Барлык хемниң шынаазында тургустунган. Тоолайлыг сумудан Эрги-Барлык сумуга чедир 60 км, Арзайты хемге чедир 8 км (Мугур-Аксы - Хандагайты чер оруу). Ол географтыг объектиниң шөлү 7,85 га. Транспорт Чедери ырак суур. 2002 чылда ниити өөредилгениң эге школазы ажыттынган. Экономика Суурнуң чону колдуу хой болгаш сарлык, өшкү тудуп амыдырап чоруур. Шөлүглер Юрий СААЯ. На стыке рек Тоолайлыг и Барлык в Монгун-Тайгинском районе ведется строительство микро-ГЭС.// Тувинская правда, 2018, №: 97, 04.09.2018 Демдеглелдер