Սպասո-Պայծառակերպության տաճար

Սպասո-Պայծառակերպության տաճար, չգործող ուղղափառ եկեղեցի Ռուսաստանի Վոլոգդայի մարզի Բելոզերսկ քաղաքում։ Գտնվում է Սովետական վալ փողոցում՝ Բելոզերսկի Կրեմլի զեմլյանոյե լիսեռի ներսում և նրա գերիշխողն է: Գտնվում է Բելոզերսկի տարածաշրջանային տեղական պատմության թանգարանի ենթակայության տակ և բաց է մայիսից հոկտեմբեր ստուգման համար։ Ճարտարապետական հուշարձան, Ռուսաստանի մշակութային ժառանգության դաշնային նշանակության օբյեկտ։ Նկարագրություն Սպասո-Պայծառակերպության տաճարի շինարարությունը սկսվել է 1668 թվականին և ամբողջությամբ ավարտվել 1670 թվականների վերջին։ Այն իրենից ներկայացնում է երեքապսիդով չորս սյուներով տաճար՝ հինգ լամպաձև գմբեթներով, որը դրված է վայրի քարից պատրաստված հիմքի վրա։ Տաճարի ճարտարապետությունը, որը բնորոշ է XVII դարի երկրորդ կեսին, պահպանվում է, այնուամենայնիվ, XVI դարի տաճարի ավելի արխայիկ ավանդույթներով։ Ճակատների դեկորատիվ ձևավորում-զակոմարա-ի շեղբերն ու արխիվոլտները 16-րդ դարի տեղական ճարտարապետության ոգով, Հարավային և հյուսիսային կողմերից բնորոշ խոստումնալից պորտալներ։ Քառյակի զանգվածային խորանարդը խնամքով զարդարված է, հարթ շեղբերները պատի հարթությունները բաժանում են երեք պտույտների: Այն լրացնում են խիստ, կիսաշրջանաձև զակոմարները՝ հենվելով իմպոստերի վրա։ Զաքոմարների տակ ավանդական քիվ չկա։ Թմբուկներն ավելի փարթամ են զարդարված, նկատվում է 17-րդ դարի «նախշը»՝ հիմքում գտնվող փոքրիկ կոկոշնիկներ, կամարակապ գոտի, նիշեկ գոտիներ, «սղոց»։ Որոշ հետազոտողներ կարծում են, որ այն եղել է նախահամակարգային և հետագայում վերափոխվել է, իսկ մյուսները կարծում են, որ տաճարի ծածկույթն ի սկզբանե եղել է քառանկյուն, ինչպես հիմա է: Այնուամենայնիվ, որոշ հետազոտողներ կարծում են, որ տաճարի ծածկույթն ի սկզբանե եղել է քառանկյուն: Հատկանշական է տաճարի կենտրոնական խաչը, որի ծագումը չի հաստատվել, հաստատ հայտնի է միայն, որ այն Բելոզերսկ է բերվել ինչ-որ այլ տեղից, և որ խաչն իսկապես հին է: Տաճարի արևմտյան կողմում գտնվում է 19-րդ դարի գավիթը՝ կլասիցիզմի ոգով։ Պատմություն Բելոզերսկի ամենավաղ հայտնի պահպանված նկարագրություններում՝ Բելոզեր քաղաքի «նամակներ և ժամացույց» գիրքը, Կվաշնինը և պոդյաչ Դեմենտևը, նշվում է Տիրոջ Պայծառակերպության փայտե վանդական եկեղեցին՝ Մեծ Նահատակ Եկատերինայի և Դիմիտրի Սոլունսկու մատուռներով: Եկեղեցին եղել է սեղանատնով և երկու զանգակատան զանգակատնով, կանգնեցվել է «խաղաղության» (ծխական համայնքի) կողմից։ 1617-1618 թվականներին եկեղեցում ծառայել են պոնոմար Աֆոնկա Բոգդանովի որդի Շաշինը և քահանա Իվանը։ 1677 թվականի Բելոզերսկու դպիրների գրքերից քաղվածքը ցույց է տալիս, որ 1670 թվականների կեսերին Բելոզերսկի Կրեմլում մնացել էր միակ եկեղեցական շենքը՝ Տիրոջ Պայծառակերպության անունով տաճարը, որը դեռ փայտե էր, ծածկված հյուսով, որի տակ կար զանգակատուն՝ չորս զանգերով և սեղանատուն։ 1668 թվականին սկսվել է տաճարի քարե շենքի շինարարությունը. «Այո, տաճարի եկեղեցին կրկին կառուցվում է մեծ ինքնիշխանի քարե գանձարանով և մարդկանց բոլոր կոչումների ողորմությամբ»։ 1884 թվականին Մեծ իշխան Վլադիմիր Ալեքսանդրովիչին Ուղեկցող բանաստեղծ Կոնստանտին Սլուչևսկին այսպես հիշել է Փրկիչ-Պայծառակերպության տաճարը: Պատմաբան և արվեստաբան Նիկոլայ Մակարենկոն 1914 թվականի «ճամփորդական նոթեր»-ում նշել է շատ հետաքրքիր բաներ տաճարի ավանդատանը՝ հեռավոր Լապտեր, Սուրբ Բասիլ Մեծի պատկերակ, մեծ արծաթե բուրվառ։ Նա նկարագրել է տաճարի ներքին հարդարանքը: 1915 թվականին տաճարից հեռացվեցին փորագրված փայտե ֆիգուրները, որոնք պատկերում էին Մովսեսի և Ահարոնի մարգարեներին և երկու հրեշտակներին, ինչը հարուցեց քաղաքային վարչության մտահոգությունը։ Կայսերական հնագիտական հանձնաժողովի հարցմանը տրվել է 1916 թվականի հունիսի 22-ի հոգևոր կոնսիստորիայի կարծիքը՝ պատկերապատման լուսանկարներով ՝ գործիչների հեռացումից առաջ և հետո, ծանուցմամ, որ դրանք հեռացվել են Սուրբ Սինոդի կրկնվող պատվերների և թեմական վերահսկողության շրջանաձև հրամանի պատճառով։ 1586 թվականի մայիսի 19-ին վանահայր Վարլաամի և նրա եղբոր կողմից պատրաստված արծաթե բուրվառը՝ ցար Ֆյոդոր Իվանովիչի օրոք թագավորական փողերով, 1916 թվականին արդեն գրանցված էր Նովգորոդի թեմական եկեղեցական պահեստում, ինչպես նաև Սպասո-Պայծառակերպության տաճարից ստացված տարբեր վկայագրերի հետ միասին։ Ներկայումս գտնվում է Նովգորոդի թանգարան-արգելոցի ժողովում։ Ձախ կողմում գտնվող սրբապատկերում տեղադրված էր «Տիրամայր քնքշություն» պատկերակը («Բելոզերսկայա»): Պատկերը հանվել է Սպասո-Պայծառակերպության տաճարից մոտավորապես 1931 թվականին և 1932-1935 թվականներին ներկայացվել Սանկտ Պետերբուրգի պետական ռուսական թանգարանում, որտեղ այն դեռ պահվում է։ 1931-ի օգոստոսին Ռուսաստանի Պետական թանգարանի գիտական և գեղարվեստական նշանակության «պատմական, ճարտարապետական և գեղարվեստական նշանակության բացահայտման» ստուգման արդյունքների համաձայն, հաստատվել է Փրկիչ-Պայծառակերպության տաճարի գեղարվեստական արժեքը, որի շնորհիվ տաճարը չի ավերվել։ «Եժովշչինայի» ընթացքում Բելոզերսկի քահանաները ձերբակալվեցին և գնդակահարվեցին Լենինգրադում։ Տաճարի փակվելուց հետո նրա ներքին հարդարանքը պահպանվել է հարաբերական կարգով, չնայած այն հանգամանքին, որ ներսում երկար տարիներ փայտանյութի պահեստ էր։ 1960 թվականին Փրկիչ-Պայծառակերպության տաճարը դրվել է պետական պաշտպանության տակ, իսկ 1970-1990 թվականներին բազմիցս վերականգնվել է։ 1975 թվականին ՎՏՍՆԻԼԿՐ-ի մասնագետները զբաղվում էին պատկերապատման վերականգնմամբ: 1975-1976 թվականներին Բելոզերսկու վերականգնման հատվածի ուժերով իրականացվել են հակավթարային աշխատանքներ՝ հիմնադրամի ամրապնդման, ճաքերի կնքման, թմբուկների վերանորոգման, տաճարի և տանիքի գավազանային համակարգի փոխարինման ուղղությամբ։ Նաև 1970 թվականներին կատարվել է ցեմենտի կույր տարածք, լցոնում և փողոցի մակարդակի բարձրացում, ինչը հանգեցրել է շենքի ներսում հիմքի տակ ջրի կուտակմանը և խոնավությանը: Հաջորդ հնագիտական պեղումների ժամանակ հաջողվել է խրամատի միջով ջուր բաց թողնել։ 1986-1987 թվականներին վերականգնման աշխատանքներին ներգրավվել են Վելիկի Նովգորոդի գիտական և արտադրական արհեստանոցների աշխատակիցները։ Ընթացիկ վիճակ 2010 թվականին, մարզային բյուջեի միջոցների հաշվին, «Վոլոգդայի Ժառանգությունը» գերատեսչական նպատակային ծրագրի համաձայն, մշակվել և համաձայնեցվել է Սպասո-Պայծառակերպության տաճարի վերականգնման նախագիծը: Բելոզերսկի 1050-ամյա հոբելյանին նախապատրաստվելիս՝ 2011-2012 թվականներին, կատարվել է տաճարի արտաքին տեսքի, ինտերիերի վերականգնում, սրբապատկերի հովանի վրա պահպանման աշխատանքներ, ոսկեզօծման ամրապնդում։ 2012 թվականի օգոստոսի 25-ին հանրությանը ներկայացվեց «Տիրամայր քնքշություն» սրբապատկերի պատճենը, որը կատարվել է Փրկիչ-Պայծառակերպության տաճարի համար՝ Ռուսաստանի Պետական թանգարանի պատճենահան, առաջատար նկարիչ-վերականգնող Միխայիլ Բուշուևի կողմից։ 2017 թվականի հոկտեմբերից տաճարը պատկանում է Չերեպովեցկի թեմին։ Անհատույց օգտագործման պայմանագրով «Բելոզերսկի տարածաշրջանային տարածաշրջանային թանգարան» բուկը օգտագործում է տաճարը որպես թանգարանային ցուցադրության օբյեկտ, ցուցադրում է սրբապատկերների հավաքածուի մի մասը և անցկացնում էքսկուրսիաներ։ Ծանոթագրություն Գրականություն Бочаров Г., Выголов В. Вологда, Кириллов, Ферапонтово, Белозерск. — М.: Искусство, 1979. Козлов К. И. Белозерск: Описание города, его храмов и достопамятностей. — М.: Издатель Козлова Н. В., 2011. — 240 с. — ISBN 978-5-9902813-1-8 Случевский К. К. По Северо-Западу России. — СПб: Издание А. Ф. Маркса, 1897. — Т. 1. — С. 52. Макаренко Н. Е. Путевые заметки и наброски о русском искусстве. Выпуск 1. Белозерский край. — СПб: Издание Жукова А. А., 1914. — С. 24—25. — 59 с. Արտաքին հղումներ Собор Спаса Преображения на сайте Соборы.ру Спасо-Преображенский собор в Белозерске на сайте Храмы России Спасо-Преображенский собор в Белозерске на официальном сайте Белозерского краеведческого музея сферические панорамы на сайте Белозерский кремль