Ӏаьлий-Юрт

Ӏаьлий-Юрт (эрс: Али-юрт) — ГӀалгӀай Мехка Наьсарен шахьара юрт. «Юрта хьисапе моттиг Ӏаьлий-Юрт» яхача муниципальни кхоллама административни юкъ я из ше мара кхы юрт чу а ца йодаш. Географи ГӀалгӀайчен нанагӀала йолча Мага́са́ гаьна йоацаш, шахьара юкъ йолча Наьсаренах къулбехьен-малхбоалехьа 8 км гаьна улл Ӏаьлий-Юрт, наькъашца дусташ хилча. Малхбузехьара ХӀирийченцара административни гӀай къаст. Шолжа атагӀенгахьа, гӀинбухе-малхбузехьеи малхбузехьеи лохлуча хьун босенаш тӀа улл юрт. Ӏаьлий-Юрт балка Мурат[таржам де деза] яхача атагӀа улл. Мурада бер юрта зӀилбухен-малхбоалехьа болалу ГӀалгӀайи ХӀирийи доазув долча латтача Сай веннача довкъа тӀара (1160,6 м), цигара дӀадолалу БугӀара-Аьлии Кени яха хиш а. Юртал къулбухьехьа, ХӀирийчен доазон тӀа латт Волчья[таржам де деза] (811,2 м). Ӏаьлий-Юртах гӀинбухен-малхбоалехьа Ӏодода БӀарий-Аьли яха доккха доаца хий (Сурхохин га), хӀаьта малхбузехьа Шолжа атагӀе я. Цунна гонахьа ядача нах бахача моттигех я: гӀинбухен-малхбузехьа Магаси, гӀинбухехьа Экажакъонгий-Юрти, гӀинбухен-малхбоалехьа СурхотӀе, зӀилбухен-малхбоалехьа Галашкеи, зӀилбухен-малхбузехьа Товзан-Юрти, Шолжа-Юрти, ГӀалгӀай-Юрт, Гадаборшакъонгий-Юрти, Цхьорой-Юрти, малхбузехьа Мочкъий-Юрти. Тархьар Кхычарца хӀанзара ГӀалгӀайчен доазув а шийна чулоацаш йола Алания яхача полиэтнически хьалхара юкъера бӀаьшерий паччахьалкхен гӀала — Къаьна гӀала Магас яьгӀа хила мег Ӏаьлий-Юрта доазон тӀа цхьайолча версега диллача. Уж я къаьнара гӀалай комплекс «Яндаре—ГӀази-Юрт— Экажкъонгий-Юрт—Ӏаьли-Юрт—СурхотӀе», гӀалай-гӀапай хьалхарча юкъерча бӀаьшерий дӀачӀоагӀъяь цхьа шахьар хулаш йола, шоашта юкъе кхы а дукха юрташ йола. Цу шахьаре белгалъяьккхай 30-на гаргга гӀалаш, иштта нах бахаш йола дукха юрташ, иштта алански хана хила тарлуш дола уж шоайла вӀаший хотташ дола чурташи, духьалъоттама сангараши. МоастагӀашта духьале е атта долча лакхача метте улл дӀачӀоагӀъяь гӀалай шахьар. ГӀинбухьери малхбузери Ӏодода (цу замалаха хала чакхвоалалуши доккхагӀа доагӀаши дола) Шолжи Наьсари яха хиш, кӀезига кхы а гӀинбухьенгахьа дада Шолжа довкъаш, кӀоарггача Эсса чӀожо лораю из шахьар малхбоаленгахьара, хӀаьта къулбехьера Ӏаьржача гувний хьуна довкъаша лораю. Йолаш йола моттигаш дӀачӀоагӀъяьй гӀалашца-гӀапашцеи ха деча пункташцеи, бӀаргашца хьалоацаш долча доазон тӀа. Юкъерча даькъа гонахьа массайтта духьалъоттама гом хул гӀалаех, «Эрз-эли» («Камышовая балка») яхача моттиге улл эггара йоккхагӀа йола гӀала «Хатой-Борз» — хьахетаргахьа, къаьнарча Магаса чухьнахьара гӀалай гӀап. Еррига дӀачӀоагӀъяьча шахьара юкъара майда бӀаь совгӀа квадратни километрага кхоач. Таханарча ден Ӏаьлий-Юрта археологашта кораяь а цар хьабелгалъяьха а я: «Мурад боарз» — «Ӏаьлий-Юртара гӀала № 1» малхбоаленгахьара юрта йисте, «Ӏаьлий-Юртара гӀала № 2»; юртагара шиъ-ах километр гаьна гӀинбухье-малхбоале «Ӏаьлий-Юртара гӀала № 3» — «Къора боарзаш». 1944 шерагара 1958 шерага кхаччалца, гӀалгӀайи нохчийи СибарегӀа Ӏобахийта Нохч-ГӀалгӀай АССР дӀаяьккхача хана Нарон яха цӀи лелайора юрто. Баха нах Къамашцара лоаттам Ерригача Эрсече 2010 шера хьисап деш нах дӀаязбарах лоархӀаш хилча: гӀалгӀай — 5 491 саг (98,12 %) кхыбараш — 16 саг (0,29 %) къам белгалдаьбоацараш — 89 саг (1,59 %) Белгалдаккхар Литература Кодзоев Н. Д. Местонахождение и значение названия аланской столицы города Магас (эрс.) // Вестник Археологического центра. — Назрань, 2001. — Вып. 1. — С. 43—52. Ономастикон Ингушетии / Сост. Н. Д. Кодзоев, З. Х. Киева. Рецензенты: доктор пед. наук, проф. Т. В. Жеребило, канд. филол. наук, с.н.с отдела ингушского языка ИНИИГН Ф. М. Костоева, Редакторы: Х.А. Накостхоев, Р. Р. Хайрова; Консультант: Б. А. Хайров. — Справочно-энциклопедическое издание. — М.: Центробланк, 2021. — 120 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-91303-022-1. С. Арчаков. Мишта язъю вай юртий цӀераш? (inh) // Сердало : газет. — 2017. — саькура 9 дийнахьа (№ 17 (11753)). — С. 3. ТӀатовжамаш Ло:Населённые пункты Назрановского района Ло:Муниципальные образования Назрановского района