Хнов

Хнов (рут. Хин) — ДегӀастанан АхцахӀан кӀоштара эвла йу. Хнован йуьртан меттиган административан центр. Бахархой Географи Хнов йу ДегӀастанан АхцахӀан кӀоштан уггаре къилбехь йолу эвла, иза лаьтта Кавказан коьрта а, Гельмец-АхцахӀан а даккъийн геннийн йуккъехь. Хиш Кизилдере а, Даличай а Ахтычай а цхьаьнакхеттачехь. Хновн куьпаш Гаджибала, Мыданар, УжагӀлар, Ибайшты, ЧовгӀнайшты. Эвлан уллера аренаш Урумуда, Говундады, Тарадады, Духуду, Гукъейшид хал, ДонгӀуз там, Бухай, Пахурчи, Катаван, Вурады Катаван, ЙикIигды, Хыдсайича, Махраб, Вусун, Вузаяр, Шурдых дад, ЮгӀлмад, Архаб, Кырыдад, Калдывус, Анады. Шовданаш Азамудады булах, Хдымад булах, Махраб, Кимурдад, Мугъумуй, Адысид, Амедеид, Катаван булах, Велес булах, ЧIылыхун булах, ЧӀилов булах, Пахурчи булах, Ймкъади усуду булах, Кулейши булах, Анади булах. Истори Эвла йиллина терахь билгала хууш дац, амма, Ахты-Наме тептар тӀехь йаздинчунца билгалдолу, ДегӀаста Ӏаьрбаша яккхале йиллина хилар, 5 эвла цхьа а тоьхна: Хнов, Донгуэ-Тала, Нухух, Жилих, Курдул. Эвлахь ду Мохьмад ибн-Ӏаббасан чурт, цунна тӀехь 650 шо йаздина ду. XI бӀешарахь І Фарибурз ширваншах Хновн эвлан тӀелетира, мацах цӀа Кабала гӀап уллехь Лашкаристан цӀе йолуш шен шича Хнов бахархоша вийна аьлла бекхам бан дагахь. Цуо дукха нах байира, даьхний дӀадигира, ломан эвланаш ягира. Хьалха дуьйна Хнов лаьтташ хила стратегин меттигехь, цуьна уллехула чекхболуш хила ГӀазгӀумка-Курах-АхцахӀ-Хнов-Нуха боьду некъ. Ширванца зӀе латтош болчу Салаватан лам (2829 м) тӀехула. Кхузара эпиграфис тоьшалла до, XIII бӀешарахь эвлахь гӀишлош йина хилар. 1401 шарахь дуьххьара хьахийна ахархойн мулк хилар Хнов эвлахь. Цхьаьна Гергис совгӀатан делла шен мулк (дакъа) Киш ал-Хнов эвлана. 1555 шарахь хновхойн, рутулхошца, цӀахурашца цхьаьна, Кахетин тӀелетта, гуьржий Алазань хил дехьабаьхна. 1597 шарахь хновн сурхой дакъалецира Таркхойн шамхалца цхьаьна оьрсийн эскаршна дуьхьал тӀамехь. XVII бӀешо долалуш 1839 шо кхаччалц Хнов а, Борч а формалан йукъайодара АхцахӀ-парун, амма факт хилла маьрша эвла йара шен урхалла а долуш.. XVI—XVII бӀешерашкахь хновн, кхечу рутулхойн йукъараллийн санна, маршо йара, урхалла дора къаноша, амма политика а, экономика а агӀора коьрта эвлан Рутулан куьйга кӀелахь хила дийзира, ткъа уьш бекаш куьйгалла деш бара. Масийттаз къевсира хновхоша шайн маршо Ахтыпарих. Хнов тӀаккха йара урхалла деш хоржучу йуьртдайша — «кевхаша», уьш хуьлура дукхах дерг хьалдолу чкъоьрах нах.Хнов, цхьаьна Борч, Гдым, Маза, Фий эвланашца бартхой хилира Алтыпаран, Хнов коьрта эвла а йолуш. Хновхь шайн къаной бара, церан барам боьзна бара тайпанин барамца, хӀора тайпано хоржура шайна йукъара цхьацца къано йуьртан урхаллин. Иштта эвлахь цхьа чавуш а вара. 1838 шарахь хновхоша Рутулхойн Агабекца цхьаьна дакъалецира мостагӀаша дӀалаьцна Шеки гӀала йухаерзош. 1846 шарахь Хновн гергахь оьрсийн эскарша ломах Ӏуьрг даьккхина тоннель йира ТӀеман-АхцахӀан некъ буьллуш. 1929 шарахь Хнов йукъакхийтира керла йиллинчу Рутулан кӀоштара. 1930 шеран 15 июнехь Хновн гӀаттам хилира, декъашхой дуьхьала бара колхозашна а, байталбахарна а, тӀедиллара шариӀатан суьдаш меттахӀиттор. ГӀаттам охьатаӀийра АхцахӀара а, Шиназара а даьхкинчу ЧГӀХК дакъоша. 1934 шарахь Хнов АхцахӀан кӀоштара йукъатоьхна. 1939 шарахь йиллира телефонан зӀе кӀоштан йукъца АхцахӀаца. 1956 шарахь йиллина радиоузел. Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀамехь тӀеман аренашкахь кхелхина 130 сов хновхо. Билгалдахарш