Tirniauz

Tirniauz (ven.: Тырныа́уз, kab. da čerk.: Къруукъуэ, kar. da balk.: Тырныаўуз) om Venäman lidn da lidnankund Kabardinijan da Balkarijan Tazovaldkundan päivlaskmas. Se om El'brusan rajonan administrativižeks keskuseks da palaks, om Venäman kaikiš korktembaks sijatud lidnaks. Istorii Eländpunktan aluz om pandud vl 1934 kuti Girhožan-külä samha molibdenad da vol'framad sijaližel torhudel. Vl 1937 se sai žilon statusad Alabaksan-nimenke (ven.: Нижний Баксан). Vl 1955 žilo sai lidnan statusad udenke nügüdläiženke nimenke. Vspäi 2001 likvidiruihe kaivuzkombinatad, no se toi ristitišton polendust, i kaivuzkompanii om sätud tošti vl 2017 kuti valdkundaližen «Rosteh»-korporacijan pala. Vodele 2023 kompanii planiruib sauda kaik tarbhašt i zavodida metalloiden samišt udel materialižel alusel. Kivendon küllästamine linneb Nevinnomisskas, kut ende-ki oli. Tirniauz šingotase sauvondgipsan materialiden tegimel i turizman edheotandoil. Geografijan andmused Lidn sijadase rajonan pohjoižpäivnouzmaižen palan keskuses, pidust' Baksan-jogen molembid randoid (Terekan bassein). Reljef om korktoiden mägiden (Kavkaz), om süvid jogialangištoid. Korktused vajehtadas polentošt-kahten tuhad metrid röunoiš, lidnan keskmäine korktuz — 1307 m valdmeren pindan päl. Toturbaši-mägi om kaikiš korktemb lidnan röunoiš, 2786 metrad. Reduvalud oleskeldas, katastrofine oli vn 2000 heinkus. Matkad lähembaižhe Nal'čik-lidnhasai om vižkümne seičeme kilometrad päivnouzmha orhal vai 82 km avtotedme. Klimat om vilu korktoiden mägiden neps. Voden keskmäine lämuz om +0,6 C°, kezakun-elokun +9,0..+11,8 C°, tal'vkun-uhokun −8,9..−10,7 C°. Paneb sadegid 1288 mm vodes, enamba semendkus-elokus (163..213 mm kus), vähemba kül'mkus-elokus (38..45 mm kus), toižiš kuiš 74..116 mm kus. Tobmuz Tirniauz om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Sijaližen ičeohjandusen nevondkundan ezimez'. Edeline lidnan nevondkundan ezimez' om Kemal Tilov (eloku 2012 — reduku 2016). Edeline lidnankundan Sijaližen administracijan pämez' om Ruslan Džappuev (eloku 2012 — reduku 2021), nügüdläine — Tahir Čimaev vn 2021 redukuspäi (velgusentäutai). Eläjad Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 21 000 ristitud, rajonan nell' seičemendest, vn 2021 — 22 056 ristitud. Kaik 20 574 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 31 100 eläjad vl 1992. Rahvahad (enamba 1 % vl 2010, ozutadud rahvahudenke): balkarijalaižed — 52,1 %, venälaižed — 23,2 %, kabardalaižed — 15,2 %, totarlaižed — 1,6 %, lezgilaižed — 1,0 %, ukrainalaižed — 1,0 %, toižed rahvahad — 5,9 %. Islaman Keskuzline mečet' om avaitud lidnas. Ortodoksižen hristanuskondan ph. Jurgii-vägestusenkandajan jumalanpert' om letud vl 1999 nevondkundaližes sauvusespäi. Openduz Lapsiden opendusen aluzkundad oma nell' augotižškolad-päivkodid (nomer 1, 4, 6, 10), koume keskškolad (nomer 2, 3, 6), gimnazii nomer 5, licei nomer 1, lapsiden da norišton šingotesen keskuz M. H. Mokaevan nimed, čomamahtoiden škol Sultan-Bek Abaevan nimed, rajonan lapsiden da norišton sportškol, lapsiden da norišton turizman i ekskursijoiden (noriden turistoiden) stancii. El'brusan regionaline kolledž om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks. Galerei Homaičendad Irdkosketused Tirniauzan lidnankundan tobmuden aluzkundoiden oficialine sait (admtyrnyauz.ru). (ven.) Lidnan i El'brusan rajonan kodirandantedištandmuzejan sait (elbrus-museum.ru). (ven.)