Балта (Къилбаседа ХӀирийчоь)

Балта́ (хӀир. Бæлта, гуьрж. ბალთა, гӀалгӀ. Балта) — Къилбаседа ХӀирийчоьн эвла. БуритӀе гӀалан Затеречни кӀоштан куьйгакӀелара эвла, йукъайогӀу БуритӀе гӀалан. Географи ТӀеман-Гуьржийн некъа тӀехь Теркан аьрру бердаца лаьтта. Истори Эвла йиллина XIX бӀешарахь, юьхьанца охьахевшина гуьржий а, хӀирий а. Оьрсийн администрацино ТӀеман-Гуьржийн некъ тобеш Балтехь хӀоттийра новкъан станци (дуьххьара БуритӀе воьдуш) а, тӀеман редут а. Редутехь хила безара цхьа рота салтий а, шиъ мортира а меттигера бахархой — тагаурхой къарбан, нагахь гӀовттахь. Кхузахь новкъан мах боккхура. 1850-гӀа шераш чекхдовлуш — 1860-гӀа шераш долалуш дира ши гӀат йолу станцин цӀе, лекхачу тӀулгийн кертан дехьа, довха даарш долуш буфет а йолуш, кхо чоь новкъахошна — йукъара божарийн, ишттаниг зударийн, «инарлин». ЦӀе йелла луларчу эвланах.. XX бӀешо долалуш эвла кхалха буьйлабелира ЖӀайрахан Ӏинера гӀалгӀай. 1920 шо кхачале эвла Теркан гуон йукъахь яра. Регионехь советийн Ӏедал хӀоттийначул тӀаьхьа, эвла дӀаелира ГӀалгӀайн автономин область йукъа, ткъа тӀаьхьа Нохч-ГӀалгӀайн областе (1944 шо кхаччалц). Нохчий а, гӀалгӀай а Кхазакхстане арабаьхначул тӀаьхьа, эвла дӀаелира Къилбаседа-ХӀирийн АССРн Пригородни кӀоштан. Цул тӀаьхьа эвла Пригородни кӀошта йукъара а йаьккхина, йукъатуьйхира Орджоникидзе (хӀинца БуритӀе гӀалан гуо). 2000-гӀа шарахь дуьйна эвлахь жигара гӀишлош еш ю, бахархой ховшуш бу. Балта ю дукха къаьмнаш деха эвла, кхузахь беха гуьржий, гӀалгӀай, хӀирий, оьрсий, эрмалой. ХӀора шарахь эвлахь хуьлу динан-къоман Ӏида Ломисоба (ломан малхбален-гуьржийчуьра даьлла), иза даздо тайп-тайпан къаьмнаша. Бахархой Къоман хӀоттам 2010 шеран Ерригроссийн бахархой багарбаран жамӀашца. Транспорт Эвла лаьтта А-301 шоссе тӀехь, БуритӀен 8 километр къилбехьа. Гергара цӀерпоштнекъан станци — БуритӀе лаьтта эвлан 15 километр къилбаседехьа. ГӀарабевлла эвлахой Яндиев Джамалдин Хамурзаевич (1916—1979) — ГӀалгӀайчоьнан халкъан поэт. Билгалдахарш