Дербентдин Жуьмя мискIин

Дербентдин Жуьмя мискӀин Урусатда ва СНГ-да виридалайни къадим мискӀин я. МискӀин Дербент ва я Кьвевар шегьердин куьгьне паюнин юкьва ава. Тарих МискӀиндин къадим элементри ам цӀийи кьилелай туькӀуьр хъувунвай хашпарайрин ибадатхана тирди фикирда кьадай мумкинвал гузва, и кар Кьиблепатан Къавкъаздин хашпарайрин уьлквейрин диндин имаратриз хас тир дараматдин эцигунрин кьетӀенвилери ва базиликадин планди субутзава. МискӀиндин алай аямдин къамат XIV асирдин эхирра арадал атанвайди я. Залзалади хасаратвал гайи мискӀин 1368-йисуз цӀийи кьилелай туькӀуьр хъувур устӀар Таж-ад-Дин ал-Бакуи я. Дуьайрин кӀвал (70×20 м) хьелер алай тагъралди сад-садахъ галкӀурнавай колоннайрин кьве жергедиз пайнавайди я. КукӀурна эхциг хъувунвай кӀвен1 алай элкъвей къуббадин кӀаник квай кьуд пипӀен кӀвале мигьраб ава. Адан гигинай юкьван нефда авай къуббадин кӀвални чара авунва — Ширваншагьрин векилрин ва я чкадин феодалрин чка — максура — я жеди. МискӀин къванцин плитайралди акъуднавай гегьенш майдандал экъечӀзава, къаншар пата XV асирда вичихъ хьелер алай тагъарин жергедалди элкъвенвай чӀехи медреса эцигнава. 1474-1475-йисара медреса эцигунив эгечӀна. Шегьерда мискӀинрин кьадар къвердавай дегиш хьана, гьеле 1796-йисуз Дербентда 15 мискӀин авай. 1815-йисуз мискӀиндин вири комплекс гегьеншарун ва арадал гъун куьтягь хьана. 1930-йисара вири СССР-да чукӀурай атеизмдин кампаниядик акатна мискӀин агална. 1938-йисалай 1943-йисалди шегьердин дустагъханадиз туькӀуьр хъувурди я. 1943-йисуз Москвадай акъуднавай къарардалди мискӀин шегьердин динэгьлийрив ам идалай кьулухъ дуьз метлеб тирвал кардик кутунин ихтияр гваз вахкана. Советрин йисара Жуьмя мискӀин Кеферпатан Къавкъазда виридалайни чӀехиди тир, эхиримжи йисаралди ам вири Кьиблепатан Дагъустанда авай сад яз амукьна. И кар себеб яз, жуьмядин капӀ ийиз Дербентдиз Кьиблепатан Дагъустандин жуьреба-жуьре районрай динэгьлияр къвезвай. МискӀин вахкайдалай кьулухъ, 1940-йисара мискӀиндин устав туькӀуьрна ва 20 касдикай ибарат тир идара хкяна. Жуьмя мискӀиндин правленидин сад лагьай председатель Мешеди Али-Гьуьсейн хьана. Шегьердин суннитрин ва шиитрин жемятриз чпин имамар авайди я. 2015-йисуз, Дербентдин 2000 йис тамам хьунин сувариз гьазурвал акунин сергьятра аваз, мискӀинда реставрациядин кӀвалахар кьиле тухвана. Архитектура Къе Жуьмя мискӀиндин комплекс кьилин мискӀиндикай, медресадикай ва динэгьлийрин яшайишдин кӀвалерикай ибарат я. МискӀин эцигай вахтунда (733-734-йисар) ам шегьерда виридалайни чӀехи дарамат тир. МискӀиндин кьадарар: рагъакӀидай патахъай — рагъэкъечӀдай патахъ 68 м, кьибледихъай кеферпатахъай 28 м. Къуббадин кьакьанвал 17 метрдиз барабар я. МискӀиндин къенепатан майдан профилироватнавай капителияр авай кьуд пипӀен шалманри — даяхри пайнавай пуд нефдикай ибарат я. Юкьван нефдин гьяркьуьвал 6,3 метрдиз, къваларихъ галайбур 4 метрдиз барабар я. Дестекрин арада хьелер алай тагъар вегьенва. Вичихъ гзаф асиррин тарих аватӀани, мискӀин хъсандиз амукьна. Жуьмя мискӀин ЮНЕСКО-дин культурадин ирсинин реестрда гьатнава. 1820-йисарин эхирра писатель-декабрист Александр Бестужев-Марлинскийди Жуьмя мискӀиндикай икӀ кхьенай: «…Къуръандай са аят кьилин ракӀарал кузвайди я. Гьахь, садлагьана са хурушумвили куьн алчукда, гуьгьуьлсуз гьуьрметдин темягьди муьтӀуьгъарда… Секиндиз ванзава динэгьлийрин дуьади; метӀерал ацукьна ва я гамуник эгис хьана, абур еке гьуьрметдик акатнава; я япари, я вилери желбзавач абурун фикир маса затӀарал. ЭрчӀи патахъай ва чапла патахъай кьве-квье хьелер алай тагъарин жергеяр, чилел чпин хъенер какадариз, мичӀивилиз хъфизва. Инал-анал капӀ ийизвайбурун кӀунчӀарал винел алай гъвечӀи дакӀаррай рагъулдиз вегьенвай ламу нурари са тӀимил экв вегьезва. Чубарукар къуббадин кӀаникай лув гуз, дуьадин гафар хьиз, цавуз акъатзава; вири затӀари аламдин нефес чӀугвазва… галатнавай рикӀик серинвилинни шадвилин гьиссер кутазва…». МискӀиндин гьаятдин кьадарар 55 метр 45 метрдал я. МискӀиндин гьаят Дербентдин гьи пипӀяй хьайитӀани Жуьмя мискӀин чир жедай кьуд куьгьне платанди иерарзава. Жуьмя мискӀиндин платанар 2012-йисуз Вирироссиядин метлеб авай жанлу тӀебиатдин памятникар яз гьисабна ва Урусатдин Федеральный Собранидин Федерациядин Советда миллетдин тӀебии ирс хуьнин рекьяй Советдин къаюмвилик кутуна. Шикилар Баянар ЭлячӀунар Дербентская Джума-мечеть: отсюда пошел Ислам в России. Islam.ru (23 апрель 2004).