ТӀой-Юрт

ТӀой-Юрт (эрс: Кантышево) — ГӀалгӀай Мехка Наьсарен шахьара юрт. Таханарча дийнахьа мехка йоккхагӀйола юрт я, Экажакъонгий-Юрт яьлча. ЦӀи ГӀалгӀай меттала юрт «ТӀой-Юрт» яхаш я, ТӀумхой Кханташа ТӀоя цӀерагӀа. Эрсий меттала ТӀоя даь Кханташа цӀерагӀа яхай юрта́ цӀи — Кантышево, аьнна. Географи ТӀой-Юрт лакхача шувна тӀа улл. КӀала гӀолла ГӀалми Ӏодода. ТӀой-Юрта гӀай (доазув) малхбузехьа Долакха-Юртаца да, зӀилбухехьа — ХӀирий Республикаца. ГӀинбухехьа, кхаш даьлча, ГӀайрбика-Юрт я. ТӀой-Юрта́ духьала, ГӀалмел дехьа, тархьара лаьтта да уллаш — Гарма аре. Долакха-Юртаца цхьана ТӀой-Юрт хьалха Къо́зашке́ я́ха́ча лаьтташка улл. Тархьар Хьалхе ТӀой-Юрт уллача метте гӀалгӀай баьхаб эзараш шераш хьалха денз. Укхаза Ӏилманхошта кораяьй хьалха нах баьха хинналга белгалонаш. Юрта йисте, ГӀалмен атагӀа гӀолла кираш уха никъ бодаш хиннаб хьалха. Тайпаш Ӏоховшар Наьсаре йилла дукха ха ялалехьа, 1812 шера ТӀой-Юрт уллача метте баха Ӏохайшаб нах. Эггара хьалхагӀа цига бах Ӏохайшараш СурхотӀара кханташанаькъани, коазойи, дебаранаькъан хиннаб. ХӀанз доккха маьждиг латтача Ӏохайшаб уж ба́ха, юрт Ӏо а йилла, гонахьа саьргаьх йийза карт а яь. Эггара хьалха кхалнах хи тӀа болхача хана, къонахаша хьалха мангал а хьокхаш, никъ мукъа а боаккхаш, ГӀалме чура хий да́ ӀокӀалбайнаб кхалнах. Юрт йилла дукха юкъ ялале укхаза баха баьхкаб беканаькъан, мерешканаькъан, оздой, овшанаькъан, зовранаькъан, оалиганаькъан, иштта кхыдолча тайпаех бола нах. Кхы нах хьатӀаухаш массехк зӀамига юрташ (отараш) хьахиннай хӀанз ТӀой-Юрт уллача метте. Цу хана хинначарех хӀанз диса́ долаш да Гиренаькъан отараш. ХӀанз духхьала Гиренаькъан баьха ца Ӏеш, кхыча тайпаех хьабаьнна нах а бах цига. Тахан ТӀой-Юрта бах Коазой, Беканаькъан, Йовлой, Овшанаькъан, ТӀумхой (Олиганаькъан, Мерашканаькъан, Кантышнаькъан, Тийрканаькъан, Дугинаькъан, Албаканаькъан, Охашканаькъан), Гийнбухой (Гаданаькъан, Осменаькъан), Оздой, Дударанаькъан, Ӏарчакханаькъан, Гиренаькъан, Зовранаькъан, Гелатхой (ГӀазакъанаькъан, Хучинаькъан, Къуркъанаькъан), Кхоартой, Моашхой (Зурабанаькъан), Хамхой, Янданаькъан, Гарбакханаькъан (Гарбакханаькъан, Гасаранаькъан), Баркинхой, кхы а дукхача тайпан нах. Карарча хана ткъаь иттнел совгӀа тайпа да юрта дахаш. Кханташа ТӀой Юрт йоккха а хинна, цӀи тилла езача гӀулакх даьлча, эрсий паччахьа эпсар волча ТӀумхой Кханташа (КӀанташа, ГӀанташа) виӀий ТӀоя цӀерагӀа дӀатиллай цунна цӀи. ТӀой денал долаш саг лоархӀаш хиннав ламаз долаш бусалба саг хиннав из. Леча лазарах уллаш волаш, шийга хьажа Байсара Мочкъа воагӀа, аьнна, шийна хезача, чокхи-гӀовтал а дийха, шалта-тӀехкар а хьоарчадаь, хьаьшана духьалвахав ТӀой. Моаршал-денал дӀа-юха хаьтта баьлча, Мочкъас хаьттад: — ТӀой, хьо могаш вац, аьнна, хеза́ венавар со. — Ай, хӀама дацар, кӀеззига шелал кхийтта мара вац со-м, — жоп деннад ТӀойс. УстагӀа а бийна Мочкъийга дика хьегийтал ТӀойс. Хьаша накъа а ваьккха чувеначул тӀехьагӀа, Мочкъа кхоачаш юртах валале кхелхав из. Импери ехача 1919 шера ТӀой-Юртарча на́ха Деникина эскара́ духьала чӀоагӀа тӀом баь хиннаб, цхьабакъда Деникина низ цига кот а баьнна, еррига юрт йоагаяь ӀотӀехьаваьннав из. Цу ханах ТӀой-Юртарча наха тӀехьагӀа «юрташ яьга́ ха» аьнна цӀи яхийтай. ТӀом дӀабаьнначул тӀехьагӀа юрт юха меттаоттаяьй. 1944 шера, гӀалгӀай СибарегӀа бахийта́чул тӀехьагӀа, хӀираша ТӀой-Юрта цӀи хийцай — «Нартовское», аьнна, цӀи тиллай цох. 1957 шера гӀалгӀай цӀабаьхкачул тӀехьагӀа юха меттаоттаяй юрта цӀи. Бахархой 2010 шера хиннача ерригроссе хьисап деш нах дӀаязбара́ тӀатайжача, къамашцара лоаттам ишта ба: Инфраструктура Юрта керттера ши никъ ба: къаьнареи кердеи трасса. Къаьнара трасса (ЖабагӀийнаькъан урам) мехка бовзаш ба дукха лаьтта хьахийца шерра гаьнаш Ӏо а е́гӀа́ цу урама тӀа ба́хача на́ха Ӏояхьийтандаь. Из урам Шерипова урамга дӀатӀабоалл. ДукхагӀа мел йола юрта лоадам болаш йола моттигаш цу кхаь урама тӀа йоахк. Ди ТӀой-Юрта иттнел совгӀа маьждиг доалл, царех шиъ рузбан маьждиг да: цаӀ кашамашта ӀотӀехьаваьлча доалл къаьнарча трасса тӀа, шоллагӀдар кхы йоккха башхало йоацаш цун нийсса доалл кердача трасса тӀа. Кхыдола маьждигаш: Коазой Тимура цӀерагӀа йолча урама тӀара маьждиг (Коазой маьждиг) Кашамашка доалла маьждиг ТӀой-Юртара жӀарникъ болчара (эрс: Кантышевский перекрёсток) маьждиг ЖабагӀийнаькъан урама тӀа (Гиренаькъан отарашкара маьждиг) Ӏарчакханаькъан урама тӀара маьждиг (ПМК доалла маьждиг) Тихая урама тӀара маьждиг (Новостройкашкара Коазой маьждиг) иштта дуккха кхыдараш а. Дуккхача маьждигашка хьужаренаш йоахк. Ӏаьдала дешар Юрта болх беш 4 юкъерча дешара ишкол я, царех шиннех дӀахетта берий беш а я паччахьалкхен, из йоацаш адамий кара йолаш а я берий бешамаш. Цул совгӀа къаьнарча рузба маьждига тӀехьашка, шувна гаьна доацаш «восьмилетка» оалаш йола 9 шера́ дешар луш йола дешарче а я. Спорт Юрта юкъе ФОК латт, из йоацаш ишколашка а я тайп-тайпарча спортех йола секцеш. Берашта а, кагийча наха а хьехаш ГӀалгӀай Мехка цӀихеза бола спортсменаш ба. Лорал ТӀой-Юрта дарбанче йоалл — Наьсарен шахьара Юккъера дарбанче. 1933 шера йиллай из. 1996 шерага кхаччалца Наьсарерча юккъерча шахьара дарбанченна юкъе а йодаш баьб ший болх Паччахьалкхен булама унахцӀенал лораяра учреждени «ТӀой-Юртара даькъа тӀара дарбанче» а йолаш. 2023 шера керда гӀишло хьалъетта яларца дийнахьа 100 саг тӀаэцаш график а йолаш, 60 сага́ лаьрхӀа, Ӏовижа́ дарба де таро а йолаш хьаяьй, цунца цхьана шахьара дарбанче а хьаяьй цох. 2026-ча шера Сага доалахьара Лорий юкъарче хьаелаш я юрта. Доал Советий Ӏаьдала хана денз сельсовет оалаш Юрта администраци я юртда Ӏеш вола. Цунна йисте полице участок а йоалл. Уж шаккхе къаьнарча рузба маьждига гаьна доацаш йоахк. Юртбоахам Юрта йисте дӀадувш лаьтташ да, дукхагӀа наха шоай коа а, Ачалкхегахьа йолча оагӀорахьа а. Цига, кердача трассага гӀолла я латташ фермаш а, теплицаш а. ЗӀилбухерча оагӀорахьа, шу йисте бахача наха ГӀалме атагӀа жа а доахан а доажаду. Базар Юрта массехк таьрга юкъарче (эрс: Торговый центр) я, вешта тикаш а я моллагӀча тайпара, кафеш а я. Цул совгӀа машений оаттхалаш йохкаш а, машенаш тоаеш а, цӀенаеш а моттигаш я, доагам дувтта моттигаш а я. ЛоархӀаме факташ ТӀой-юрта йисте ГӀалмен аьттача берда тӀа биъсаьна ши метр лакха бола кхера корабаь хиннаб кхаь баьречун сурт тӀа а латташ. Ӏилманхоша 1581 шерага биллаб из. Гаданаькъан Умалата тахкар бахьан долаш, из кхера карарча хана Москверча Тархьара музее болга гучадаьннад. ЦӀихеза нах Аьлданаькъан Ӏалима Руслан — суртанча, ГӀалгӀай Мехка тамагӀа да. Гаданаькъан Умалат — Ӏилманхо-тархьархо. Зовранаькъан ЧӀожа Ӏаба — бӀаьра ваьнна хинна ТӀой-Юртара воккха саг. На́ха́ берий хана йоалча хана, царгаш ЧӀожа Ӏабийна керда царгаш тӀаяьнна хиннай йоах бӀаь шу даьнначул тӀехьагӀа. Цох даьча йоазонца да укх тайпара мугӀараш: Коазой Ахьмада Тимур — гӀалгӀай йоазонхо. Коазой Аюпа Ӏийса — гӀалгӀай къаман йоазонхо. 1962 шера денз ТӀой-юрта вахаш ва. Коазой Дауда Нурдин — гӀалгӀай тархьархо, йоазонхо, Ӏилманхо. Коазой Илеза Башир — Россе Федераце III-чеи IV-чеи созывий паччахьалкхен думан каь. ТӀой-Юрта ваьв. Коазой Илеза Тимур — бизнесмен; Мерашканаькъан Мухьмад-Гире Яхьья — дзюдои самбои ГӀалгӀай мехка доладаьр. Осменаькъан Сосе Хьамзат — гӀалгӀай оазархо, йоазонхо. Белгалдаккхар Литература Коазой Дауда Нурдин. ГӀалгӀай мохк (ГӀалгӀай тархьарах берашта дола дувцараш). — 2010. Мерешков С. ТӀой-Юрт // СелаӀад. — 1997. — № 5. — С. 13.