Чими

Чими Чими (хӀир. Цыми, эрс: Чми) — таханарча ХӀирийче ГӀалгӀай (ТӀема-Гуржий) наькъ тӀа улла юрт. Бурон Тийркал дехьарча шахьара урхала́ кӀала я, Буро пхьен лоаттаме а я. ЦӀи ГӀалгӀай меттала укх пхьанах (е вешта аьлча, укх кхаьллах) «Чими» е «ЧӀими» оал. ЧӀими яхар ши хӀама цхьанкхетарца хьахиннилга лоархӀ: чӀим (эрс: купырь лесной) яха доши ми яха топоформанти (Лейми, Эзми юртий цӀерашкахьа а я из) Географи Юрт улл Буро-МагӀа, Тийрка аьрда берда тӀа ГӀалгӀай никъ йисте. Тархьар Таханарча Чименна гаьна доацаш латташ я археологе сийленгий комплексаш (катакомбашкара Ӏемараш да уж герз а улаш), боарза замангара юкъерча бӀаьшерий чаккхенга йолча ханара. Цигга да VI—IX-ча бӀаьшерий доккха аланой кашамаш, аланой дукха герзи, Ло:Коммент, цӀагӀа лелаю кечалаши кораяьй цига. Чиме баьхараш гӀалгӀай хиннаб, ДӀаараяла чӀоже чуводдача из улаш цун моттиг лоадам болаш хиларах XVI—XVII бӀаьшерашка хьоахаеш йолаш я из. Эрсий-кавказхой тӀема хана, XVIII-ча бӀаьшера кӀалара гӀалгӀай низагӀа дӀакхолхабаьб, тӀаккха укхаза, Ларсе мо, хӀирий Ӏохайшаб, укх лаьттаех хӀирий малхбоалехьара гӀай а хулаш. Чими хайшараш Слонате тайпан нах хиннаб. Юрт хӀирий Тага юкъарлонна юкъе хиннай, цига беррига бахархой дударанаькъан тайпано оалал де ховшарца шоашта мутӀахьберзабаьб. Чими шиъ хиннай: МагӀарча Чиме гӀалгӀай баьхаб, тӀаккха ЭгӀарча Чиме дударанаькъан шоай хурделаш хувшабаьб — Хаблиевы тайпан иронаш. МагӀарча Чиме гӀалаш хиннай латташ, шера́ кӀоага чу лоаттаяь кӀира те́ха́ча ма́ркхалах етта шоай Ло:Коммент хиннай уж. ЭгӀарча Чиме хӀираша топпари кхои тохаш шоашта цӀалгаш даь хиннад. ДӀаараял Чимерча дударанаькъани Эзмерча чуранаькъани доалахьа йолаш дикка ха яьккха хиннай. 1830-ча шера Абхазов аьла ГӀалгӀайче таӀазар деш чакхваьннача хана Чиме а бохам баьб цо — МагӀарча Чиме хинна йиъ вӀов эккхаяьй цо: Небара-ГӀала. Султиганаькъан Небар яхача къонахчун хиннай. Ткъай-никъ йисте вахаш, оагӀув лаца даьхой а ноанахой а болаш хиннав из. ГиретӀерча Султигах хьадаьннача диълагӀча ноахалах хиннав из. ГӀала эккхаеча хана цу чу вахаш хиннав Небара воӀ Пхьиди кхо воӀ а волаш: БӀунхо, Черсе, Жамбот. Цигара Аьхкий-Юрта дӀабахаб уж. Бузуртанаькъан-ГӀала Гийга-ГӀала. Чуранаькъан Гийга цӀерагӀа. Гийга а, кхе лета ондарг волаш Буро йотташ тховна коаст йохкаш их́а 139 шера́ ваьха́ ГӀаппо-Хьажа а баьхаб цу чу ший хана. ГӀала эккхаячул тӀехьагӀа цига яхаш хинна Гийга тӀехье Эзме я́ха дӀаяхай. Хаматхананаькъан-ГӀала. Хаматхананаькъан кашамаш яхаш да хӀанз а юртара кашамаш цу диъэ тайпан маьлхара кашамаш а хинна. ВӀовнаш а лелхаяь, гӀалгӀай низагӀа Тийркал хьасехьа баьхачул тӀехьагӀа зоврков де́гӀад укхаза, Сытина ТӀема энциклопеде чу ЖӀайрахера чӀоагӀале (эрс: Джераховское укрепление) аьнна хьоахаю из. Из де́гӀа́д Тийркал сехьара гӀалгӀай Тийркал дехьарча гӀалгӀашца (Саниберча, Канерча, кхычахьара). Чиме баьха гӀалгӀай 1944-ча шера кхыбола гӀалгӀай мо мехках баьхаб. Таханарча дийнахьа юрта массехк гӀалгӀай тайпан нах ба бахаш, иштта кхыча къаман нах а. Бахархой Къамашцара лоаттам 2010-ча шера ерригроссе хьисап деш нах дӀаязбаьчох. Урамаш Литература ТӀатовжамаш Тагаурское общество Коды ОКАТО и ОКТМО — Чми Белгалдаккхар