Харахьи

Ха́рахьи (X̌áraxi) буго нахъахьиндалазул бол росу, жиб Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалде кколеб. Эб уна росдал поселениялъул статус бугеб Харахьи росу абураб муниципалияб гӀуцӀалида гъорлӀе цохӀо бугеб росу гӀадин. Этимология Росдал цӀар бачӀараблъун рикӀкӀуна «хвараб лъим» абураб рагӀудаса. Биценазда рекъон, цебе заманалъ, КъвекӀада ва ЩулалъутӀа абулеб бакӀалада букӀун буго кӀиго гьитӀинаб росу, гьабсагӀат росу бугеб бакӀалда букӀун буго хьуцӀ, жиндир лъиналда, гьекъезе бегьунгутӀиялъ, абулеб букӀун буго «Хвараб лъим». Цогидаб къагӀидаялъ, цӀар бачӀун буго «хваразухъе» абураб рагӀиялдасан. ХьуцӀалде аскӀорегӀан, харибакӀал хвезаричӀого рукӀине, гьарун рукӀун руго хабзалаби, ва гӀадамазда гьоркьоб, хабзалъа руссараз, кир рукӀарал-ян цӀехедал, абулеб букӀун буго «хваразухъе ун рукӀанин». География Росу буго Хунзахъ мухъалъул бакътӀерхьуда, Нахъахьиндаллъуда. Тарих Харахьи росу ккола аваразул некӀсиял росабазул цояблъун, жиб гӀарабал рачӀиналдего букӀараб. КъвекӀада букӀараб росу, букӀун буго щула гьабураб росулъун. Гьенир рукӀарал гӀадамазул дин цин хъанчи лагълъи гьаби, хадуб насранияб дин букӀиналъе нугӀлъи гьабула гьенир ратарал хъанчаз. КъвекӀада ва ЩулалъутӀа росабазда гьоркьоб букӀун буго кьал. КъвекӀадисел тӀаде кӀанцӀун руго ЩулалъутӀа росдаде, амма гьелъул гӀадамал къезаризе кӀун гьечӀо, ва цинги къвекӀадисез ургъун буго хӀилла: биценазда рекъон, гьез гӀодобе бак буго гӀодобе гӀеч, ва гӀеч бакӀаризе лъугьарал ЩулалъутӀа росдал гӀадамазде тӀеги кӀанцӀун, гьел къезарун руго. Гьелдаса хадуб кӀиябго росу цолъун буго. ГӀага-шагарго XV гӀасруялъ, хӀуцӀ бакъвазабун, гӀадамал гьенире рахъун руго. Байбихьуда гӀемерисел гӀадамазул чӀей букӀун буго «ГохIда кавудахъ» абулеб бакӀалда, жибги тушманасде данде чӀезе санагӀалъи бугеб. Гьенир рукӀун руго кӀудиб каву, къасе мехалъ рахалеб; бицен буго, гьеб каву къалеб гьаракь Гьарадерихъ росулъецин рагӀулеб букӀанин. Харахьи росу гъорлӀе унаан Авар нуцаллъуде. Росу букӀана узденаб. Щибаб лъагӀелалъ росдаца кьезе кколеб магъало букӀун буго 264 къали тӀорщалил. Жиндир заманалда гьеб кьечӀони, конфискация гьабулеб букӀун буго рукъалъул ялъуни бекьулеб ракьалъул. Нуцаласе вас гьавидал, гьесие кьезе кколеб букӀун буго бекьулеб ракьул ялъуни харибакӀалъул бутӀа. Гьединго херехьдерица кьезе кколеб букӀун буго нуцалалсе магъало, ТӀекӀитӀа боцӀи кваназабуралъухъги Харикь ругел харибакӀал хӀалтӀизаруралъухъги. Демография Харахьи ккола моноэтникияб авар росулъун. Росдал чӀагӀазда абулеб цӀар буго хере́хь (хъв. хере́хьдери-); херехьдерил буго жедерго гаргар, жиб хундерил свералил кколеб ва нахъахьиндал къокъаялде гъорлӀе унеб. Административияб гӀуцӀи Харахьи росу ккола гьебго цӀар бугеб муниципалаб гӀуцӀалиде гъорлӀе. Муницпалаб гӀуцӀалил гӀатӀилъи буго 7.45 км². Машгьурал гӀадамал Харахьиса ТӀайгиб, машгьурав гӀалимчи. ХӀажилазул Маликил ХӀайдархан, Россиялъул Федерациялъул герой. МугъчӀваял