Буро

Буро́, е Буру (Buru) (эрс: Владикавка́з, хӀир. Дзӕуджыхъӕу, дугар. Дзæуæгигъæу) — Даькъасте юккъе улла пхье. Карарча хана ХӀирийчен нанагӀала лоархӀаш я, Пхьен округ Буро яха муниципальни кхоллам а хулаш. Амма Ӏоюллача хана Зовр-Ков яхача къаьнарча гӀалгӀай юрта йисте йилла я 1784 шера. Цу хана денз 1934 шерага кхаччалца Буро ГӀалгӀайчен экономикайи, политикайи, культурайи юкъарче хиннай. Тахан гӀалгӀаша лелаеш хинна пхьен тархьара юкъ региона лоадам болча товшхала тӀехьален объектех лаьрхӀа я. ЦӀи Пхьен хьалхара цӀи Зовр-Ков хиннай: Зовр яхaча гӀалгӀачун цӀерагӀа я оал из, вешта Зоврков гӀалгӀаша ха дергдолаш йийхка моттигаш я а оал. ХӀирий меттала хӀир. Дзӕуджыхъӕу , дугар. Дзæуæгигъæу аьнна дӀаяхай из цӀи, черсий меттала — Зожикъоу аьнна яхай, эрсий меттала — Заурово. Зовра-Ков яха юрт уллача метте, Владикавказ («Кавказа́ доал де») яxa цӀи а тилла, тӀема чӀоагӀле-гӀап хьалъяьча хана цох Буро, е Буру (Buru) аьннад гӀалгӀаша, из доагӀаш да гергача тӀема чӀоагӀленех гӀалгӀаша хьалха бур оалаш хилара тӀара. Бур яxa дош герга яхача деша маӀан долаш хиннад цу хана гӀалгӀай меттала. Буроче, БурокӀалхе, Бура-боарз яхаш моттигаш я ГӀалгӀай мехка. Цу моттигашка герга тӀема чӀоагӀленаш-гӀапаш хиларах техка цӀераш я уж, вешта хӀанз гӀапков яхача деша синоним я из а оал. 1931-ча шера ГӀалгӀай облисполкома хьехарца Бурох эрсий меттала Орджоникидзе аьнна цӀи тиллай советий политикани тӀемани къахьегамхо хиннача Серго Эржакинеза (Орджоникидзе) хьамарагӀа — БӀорахой тӀема хана регионе советий Ӏаьдал оттадеш хиннав из. 1944-ча шера пхьенах Дзауджикау аьнна цӀи тиллай, тӀаккха 1954-ча шера — юха Орджоникидзе. 1990-ча шера официально пхьен ши цӀи тиллай: Владикавказ эрсий метталеи, Дзауджикау хӀирий метталеи. Физикан-географе экам Географецара хьал Лоамашкара Тийрк юкъарадоаллача, шаьрача метте улл Буро. Цхьан оагӀорахьара Маьтлоами воккха оагӀорахьара Бешлоами лакхера ІотӀахьеж цунна, гонахьа яда гӀaлгӀй къаьна юрташ. Тийрк пхье юккъе гӀолла дода, пхьегара ДӀаараяла чӀоже 30 км я. Буро тӀара болалуш ба ГӀалгӀай (ТӀема-Гуржий) никъ. Мехкал Мехкалца дола бехкамаш: лоамаш юхе хиларах ӀокӀаьдбаь бола гӀаьххьа мехкала оаса. Ӏа кӀаьда да, ахка дӀаьха да йокъал отташ а доацаш, дукхагӀча даькъе къахь отташ а дац. Наджгоанцхой бетта юкъера шелал −1,9 °C я. КӀимарса бетта юкъера йӀовхал +20,7 °C я. 2010-ча шера оагӀой бетта 5-ча дийнахьа Буро тӀа Эрсечен Ӏан температуран йизза максимум лаьцай — фо +27,1 °C кхаччалца дӀоахденна хиннад. Сахьата оаса Владикавказ МСК (москверча хан) сахьатий зоне я. Лелаш йолча ханацеи UTC ханацеи йола башхало +3:00 я. Лелаеш йолча ха́нагеи географецарча йӀоахалгеи хьежжа Буро тӀа юкъера маьлха делкъе 12:01 яьлча хул. Гонахьаре бӀехъяр «Электроцинкеи» кхыча заводашка хӀама хьаярах цхьаццайола экологецара проблемаш хул. Саьнгала цӀалха цеха отделе проблемаш хиларах тӀехар-Ӏенагахьа саьнгалашхеи саьнгалеи газ хьайоалл. Геттара дукха уж газаш арахецар 2003-ча шера хиннад. Дукха газаш арахецай 2009-ча шера ардара бетта 5-ча дийнахьа. Газаш арахецара бахьан адам хиннад — персонало ший болх цхьан кога тӀа оттабаь хиннабац производство ремонт яьчул тӀехьагӀа юха дӀахецача хана, иштта кулгалхоша а лерттӀа йоакхо яьяц, ремонта дикал а хиннаяц. Экологаша хьаяхачох, саьнгала диоксидах оттаяь нормативаш пхезза чӀоагӀагӀа тӀех хиннай, саьнгала триоксидах — 196,6-за чӀоагӀагӀа. 28 октября 2009 года в городе прошли массовые протесты. ХӀирий къаьй Эрсечен Паччахьалкхен Дума хаттар хьалчудахьа кийча хиннаб. 2018-ча шера ардара бетта Электроцинке чӀоагӀа цӀи яьнна хиннай, электролитий цех яьгай, цӀи яьннача хана фе хьалдахад саьнгали, мышьяки, саьнгала цӀалха Ӏии, кхыйола дохьаш дола газаши. Бахархой юккъерча майдан тӀа арабаьннаб укх сахьате завод дӀакъовлар а дӀадехаш, цул тӀехьагӀа арабаьннарашца ХӀирийчен мехкдас къамаьл даьд, цига завод дӀакъовларах хоржамаш дайтаргда аьнна хиннад цо. Юххера Мехка Халкъа гулламо массане цхьана барт а тайна завод дӀакъовларах кхадж тессаб. Тархьар Буро гӀапков Пхье 1784-ча шера йиллай ДӀаараяла чӀоже хьалчуводача доалла эрсий гӀапков цо хургдолаш. Юллача хана гӀалгӀай юрт хиннача Зовр-Ковна йисте Буро гӀапков диллар Эрсече Гуржехьенна гаргаяхара заманца нийсденнад. 1783-ча шера кӀимарса бетта 24-ча дийнахьа Георгиевска гӀапковна чу Гуржехье Эрсечен йоакхонна кӀалъяхарах йола тракта́т язъяьй. Из хиллам бахьан долаш хьалхадаьккхачох хиннад Кавказерча чӀоагӀалений зӀанара Кавказдехьенца аттеи тешаме маьршеи бола никъ хьавӀаштӀехьабаккхар. Из уйла а йолаш Маздака́ юкъе́и Керттерча Кавказа дукъа кӀалхенна юкъе́и 1784-ча шера массехк чӀоагӀале йиллай, царех эггара зӀилбухегӀа яр Буро хиннай. 1784-ча шера тушола бетта 10-ча дийнахьа гӀашлой 3 батальони, гӀазкхий 6 [[бӀаьр]и, 8 йоккха топи юкъе йола эрсий бӀун тоаба Тийрка аьтта оагӀорахьа а яьнна гӀалгӀай Зовр-Ковна хьун петараш йолча тӀема туп а яь Ӏоэттай. ШоллагӀча дийнахьа Зовр-Коареи, юхерча юрташкареи (Тоти, Темаркъий-Ков) къаьй хьабаьхка хиннаб. Тоабан баьчча вола Толмачёв II-вар сарахьа гӀалгӀаша ГӀуданта-ГӀалий чу хьоашалгӀа вехав. Цига гӀалий тӀа хьал тӀа а ваьнна, ший штабаца гонахьенга хьежав из, цига гӀапков мичахьа дича бакъахьа да а лаьрхӀад цо. 1784-ча шера бекарга бетта 25-ча дийнахьа инарал-поручик П. С. Потёмкин Буро гӀапков дилларах йолча рапорта чу хоам беш хиннав: 1784-ча шера маьтсела бетта 6-ча дийнахьа Буро йилларах Екатерина II-чун амар арадаьннад, цул тӀехьагӀа Бурон гӀапков супадерзадьд. ГӀапков диллача хана кхы мел йола чӀоагӀаленаш мо Эрсеченнеи Гуржехьеннеи юкъерча наькъ тӀара зоврков хила дезаш хиннад цох. Цу шера гӀапковна чу 12 йоккха топ оттаяьй. Екатерина II-чо 1785-ча шера маьтсела бетта 9-ча дийнахьа Саратовеи Кавказеи инарал-губерантор волча П. Потёмкина цӀерагӀа амар даьд: «Кавказа лоам хьалчуводаш хьалдеттача гӀапковна чу вай Православхой законагӀа дола киназ хьалдоттар могаду оах, цох а из хозъярах а ГӀизларе гӀумкийи кхы къамаши хьастара́ лаьрхӀача суммех диса́р дӀатӀадахийта; цунца цхьана бӀарг а лакха киназа чуреи гӀапковна чуреи дина на́ха цигарча къамашта готто ергйоацаши, низ бергбоацаши». 1804-ча шера гӀапков лорадергдолаш Бурон гарнизона батальон хьавӀашагӀъеллай, цун хьовда цунца цхьана гӀапковна комендант а хиннав. Цу хана денз Кавказерча чӀоагӀалений зӀы Гуржехьенца вӀашагӀтесса маьрша наькъаш тӀа гӀолла. 1826-ча шера гӀапковна ши бастиони кхо ахбастиони хиннай. ГӀинбухерча оагӀон бастионаш Маздакеи Бурони цӀераш йолаш хиннай. Малхбоалехьарча оагӀорахьа Самукъеи (эрс: Весёлый Арени (эрс: Полевой) ахбастионаш хиннай, зӀилбухерча оагӀорахьа — Каьлакен (эрс: Тифлисский. ГӀапков (буро) таханарча Буро пхьен тархьара юкъ йолча яьллай. Таханарча гӀишлонашка йиллача, цун моттиг ХӀирийчен Доалчен цӀенцеи, № 5 йолча ишколацеи, Пушкина скверацеи, Мукъален майданцеи, царна хьатӀая́дача урамашцеи къоастаю. ГӀа́па́ юха адам дукхагӀа да́ха ха́рцеи, нах бебарцеи цхьацца базар хьавӀаштӀехьаяла йолаенна хиннай укх метте, цудухьа базархой а Ӏочуаха болабеннаб. Кастта Бурон куц-сибат тоадала доладеннад: эпсарийи, таьргхойи хоза цӀенош хьахиннад укхаза. Лоамарошца тӀом беча юкъа́ гӀапков массехказза юхадеттад. 1858-ча шера Бурон гонахьа гӀап хьалъяьй топий Ӏургаши, гӀалаши йоахкаш. ГӀапковна чу йоаллаш хиннай Бурон округеи, Кавказерча чӀоагӀален зӀанара аьрдачени урхале. 1860-ча шера тушола бетта 31-ча дийнахьа, Эрсий-кавказхой тӀом мишта чакхбергба ховш хиннача хана, Буронна пхьен статус еннай, дукха ха ялалехьа 1863-ча шера хьаяьча Тийрка областа административни юкъ хиннай цох. Уккхаза хиннай Тийрка гӀазкхий бӀун Амар деча атамана канцеляри. Пхье сиха дегӀаяра бахьанех хиннад иштта 1875-ча шера из аьшкнаькъаца Та́на́-тӀарча-Ростоваца хьахоттар. 1918-ча шера маьцхали бетта Георгий Бичерахов хьалха а волаш бичераховций тоаба Буро тӀа хьалчуийккхай. КӀайчарнеи цӀечарнеи юкъера тӀом 11 дийнахьа баьб. 1919-ча шера саькура бетта Буро тӀа А. Деникина инарала ЛоӀамхой эскар Ӏочуденад, пхьенна доал де Эрсечен ЗӀилбухен Герзе дола Низаш эттад. ТӀехьагӀа пхье Буро тӀара подпольни комитет къахьега йолаеннай, цо большевистийи подпольегеи партизаний тоабашкеи болх барттайна байташ хиннаб. 1920-ча шера тушола бетта 21-ча деннеи 22-ча деннеи юкъерча бийсан цӀебарий бӀу юха Кавказе хьагучабаьннача хана подпольес гӀовттам айбаьб, гӀайттача юкъа пошти, телеграфи, фозгалеи, керттера промышленноста предприятеши дӀалаьцай, ши бронь йола цӀермашен а хьаяьккхай. ГӀовттамхой оагӀув лаьцаб гарнизона цхьан даькъо а. Тушола бетта 24-ча дийнахьа пхьен доал Совета кара кхаьчад, дукха ха ялалехь цӀебарий регулярни доакъоша дӀалаьцай пхье. ГӀапковна диса́ доакъош Эрмалой урама тӀа, 21-гӀа цӀа дӀалоацаш дола Бурон гарнизона Ӏери хьатӀалаттача гӀапа дакъеи (товшхала тӀехьален объект). Советий зама Советий Ӏаьдал отталца пхье Россе импере Тийрка областа административни юкъ хиннай. 1921-ча шера наджгоанцхой бетта 20-ча денгара денз 1924-ча шера лайчилла бетта 7-ча денга кхаччалца Буро Лоамарой АССР нанагӀала хиннай. 1924-гӀа шу хьатӀаденача хана Лоамарой АССР лоаттаме ХӀирийчеи ГӀалгӀайчеи мара йисаяц. Лоамарой АССР юххера дӀаяьккхачул тӀехьагӀа ХӀирийи ГӀалгӀайи автономе областаш хьаяьй — Буро шинна а областа нанагӀала я аьнна дӀакхайкаяьй автономи йолча пхье статус а йолаш. 1934-ча шера наджгоанцхой бетта 15-ча дийнахьа ВЦИК-а чӀоагӀамца пхьех ХӀирий автономе областа нанагӀала яьй, тӀаккха ГӀалгӀай автономе область Нохчийчунца цхьан а теха, Нохч-ГӀалгӀай автономе область хьаяьй. ШоллагӀа дунен тӀом хиннача хана немций пхьенна хьатӀабаьхка хиннаб, пхье хьайоаккхаргйолаш чӀоагӀа низ гулбаь хиннаб цо. Немций бӀун тоаба пхье йолча хьатӀайоагӀача хана юхасоца а яь, йохаяьй 1942-ча шера лайчилла бетта, из деррига Нальчика-Орджоникидзен операци йодаш хьадаь хиннад. ТӀом бодача юкъа́ 30 жзар Бурохочо майдилги ордени яьккхай. Пхьера хьаваьнна хиннав Советий Союза 22 турпали, 11 инарали. 1984-ча шера СССР Лакхехьарча Совета Президиума амарца «Пхьен къахьегамхоша юртбоахами товшхали йотташ даьхача толамехи, революце боламгахьеи, Сийлахь-Боккхача Даьймехка тӀема шерашка немций-фашистий гӀаьрхошта духьале еши цар карагӀдаьннар теркал а даь, иштта йилла́ 200 бӀаь шу дизарах а», пхьенна Къахьегама ЦӀе Байракха Орден еннай, тӀаккха 2007-ча шера ардара бетта 8-ча дийнахьа Россе Федераце Президента амарца Буронна «ТӀема сийлен гӀала» яха сийлахьа цӀи еннай. 1990-ча шера кӀимарса бетта 20-ча дийнахьа РСФСР Лакхехьарча Совета Президиума амарца Орджоникидзе яхаш цӀи хинначара эрсий меттала тархьаре хинна Владикавказ яха цӀи меттаоттаяьй. ХӀанзара ха COVID-19 да́ржаргдоацаш ХӀирийчен доазон тӀа оттаяь халбатен раж йоха а яь 2020-ча шера бекарга бетта Буро тӀа эзараш ара а баьнна Мукъален майдан тӀа гулбеннаб. Акце 69 саг лаьцав. Ленинеи, Советийи, Промышленнии шахьарий кхелаша 46 сага́ 3-гара 15-га кхаччалца ди ха техай. Бахархой Бахархой шерашка гӀолла Кхалнахи маӀа нахи цар яьнна хаи 2010-ча шера ерригроссе хьисап деш нах дӀаязбаьчох (пхье хьисапе юрт Заводской): МаӀа нах — 149 319 саг (45,5 %). Кхалнах — 179 166 саг (54,5 %). Бахархой юкъера яьнна ха 37,7 шу да. Бахархой медианни яьнна ха — 36,0 шу. МаӀача наьха юкъера яьнна ха — 34,8 шу. МаӀача наьха медианни яьнна ха — 32,4 шу. Кхалнаьха юкъера яьнна ха — 40,0 шу. Кхалнаьха едианни яьнна ха — 39,3 шу. Къамашцара лоаттам 2010-ча шера ерригроссе хьисап деш нах дӀаязбаьчох (пхье хьисапе юрт Заводской а лоархӀаш). 100 сагал тӀех дола къамаш да хьоахадаьраш Къамашцара лоаттам хувцабалара динамика Административни екъаялар Буро 4 пхьен чурча шахьара́ екъалу: Тийркал дехьарчоаи Иристончоаи Промышленничоаи ГӀинбухен-Малхбузехьарчоаи. Пхьен шахьарех муниципальни кхолламаш хилац. ХӀирийчен административни-доазон оттамах Буро республикан лоадам бола пхье я. Моттигерча шедоалдарах пхьенах Буро пхье яха муниципальни кхоллам хул пхьен округа статус а йолаш. Ӏаьдала маьженаш Моттигера шедоалдар Пхьеда Бурон викалий гулламца хьахоржаш ва пхе шера, викалий гуллама тхьамада а хул цох. Бурон викалий гуллама́ юкъе 32 депутат ва, уж пхе шера хьахор муниципальни хоржамашка. Моттигерча администраце кулгалхо Бурон Викалий гулламо хоржаш ва пхи шу ха а луш. Мехка Мехка мел йола законаш телаши, кхоачашдеши, кхелеи Ӏаьдала маьженаш Буро тӀа йоахк. Доалчеи, Мехкдаь администрации, Халкъа гуллами, Конституцецара кхели ерригаш а цхьан гӀишлон чу йоахк — в Доме правительства на Мукъален майдан тӀа Доалчен цӀагӀа. Лакхехьара кхел Некрасова ураме 6-ча цӀагӀеи, Мукъален майдан тӀа 5-ча цӀагӀеи йоалл, Арбитража кхел — иштта Мукъален майдан тӀа 5-ча цӀагӀа я. Федеральни Буро тӀа ХӀирийчен доазон тӀара Федеральни Ӏаьдала маьжений викалченаш йоахк. Экономика Промышленность Промышленностах кхачани яйчеи промышленностеи, машенаш хьаяреи, къоарзача металлургеи, кхыйолеи предприятеш я. Промышленноста тӀум металлурге йоккхача шин заводах латт. Дукха я корта бохабу малар хьадеш йола предприятеш. «Электроцинк» завод (даша-цинка завод, дӀакъовлаш латт); «Победит» завод (чӀоагӀа эвараш хьадар, вольфрам-молибдена порошока металлурги); Буро тӀара ГЭС; Машенийи тракторийи электрооборудоване Буро тӀара завод; «Гран» ФГУП завод (бийсан гойта прибор); Нихь тоаду завод; Буро тӀара вагонаш тоаю завод; «Русский Кирпич» яха компаний тоаба (кирпишкаши кечалаши); ЗӀара-МагӀара ГЭС; Электроконтактор (Промышленни электроприборий завод); Кристалл (къоарзача къоарзача маьхий завод); ИрСтекло (кизга-таран завод); Рокос (дахча тоаду предприяти); Янтарь (деза кӀигаши маьхаши тоаду завод); ГКПД «Бавария» (йийи корта бохабеш доаца малараши хьаю завод); «Дарьял» (йийи корта бохабеш доаца малараши хьаю завод); «Фат-Агро» (йоккха юртбоахама комплекс); «Миранда» (биоэтанола хьаяр); «Ариана-С» (спирт хьадар); «Изумруд» (спирт хьадар); «Ракурс» (спирти чӀоагӀа корта бохабу малараши хьадар); «Забава» (спиртаи чӀоагӀа корта бохабу малараши хьадар); «Кровля-Мастер» (тулла кечалаш хьаю завод); «Баспик» (тӀема электроника́ микроканальни пластинаш хьаяр); Кизгаш хьаду завод. Транспорт Аьшкнаькъаш Аьшкнаькъаца Буро Та́на́-тӀарча-Ростоваца бувзам болаш я 1875-ча шера денз. Буро тӀа Берса-Пхьера боагӀача аьшкнаькъа тӀеххьара тӀеххьара станци йоалл. Гаьна уха цӀермашенаш Москве а, Адлере а, Анапе а, Новороссийске а, Симферополе а, Санкт-Петербурге а ух. Юхерча пхьешка лела токацара цӀермашенаш Берса-Пхьеи, Минеральни Хишкеи, Прохладнеи йоахкача станцешка ух. Фецара бувзам Берса-Пхьенна йистен «Буро» аэропорт йоалл. Аэропорт къамашта юкъера я, регулярни рейсаш Москвеи, Санкт-Петербургеи, Та́на-тӀарча-Росто́ве́и, Сочеи, иштта Эрмалойчеи ух, цул совгӀа Анталье чартераш а ух. Машеннаькъан Буро тӀара Эрсечеи Гуржехьеи хьахотта ГӀалгӀай (ТӀема-Гуржий никъ) болалу. Наькъ тӀа гӀолла дӀахьавахар 2006—2010-ча шерашка соцадаь хиннад, 2010-ча шера тушола бетта 1-ча дийнахьа юха доладаьд. Юкъара транспорт Юкъарча транспортах Буро тӀа трамваяш я (1904-ча шера маьцхали беттагара денз), иштта автобусаш а. 1977-ча шера саькура беттагара денз 2010-ча шера маьцхали беттага кхаччалца пхье болх беш троллейбус а хиннай. 2012-гӀа шу чакхдоаллача хана контактни мазан демонтаж йолаяьй. Таханарча дийнахьа троллейбусашцара лелам дӀабаьккхаб. Фаьренгий-бельгий «Буро тӀарча токацарча трамваяйи сердалони анонимни юкъарлон» трамвай 1902-ча шерагара денз хьалъеш хиннай. Из ез а еш 1904-ча шера маьцхали бетта 6-ча дийнахьа (кӀимарса бетта 24-ча дийнахьа) хьайийлай. Регулярни наькъахой лелам 1904-ча шера маьцхали бетта 16-ча (3-ча) дийнахьа денз хиннаб. Колея 1000 мм я. Паччахьалкхена караерзаяьй 1918-ча шера. 1933—1937-ча шерашка 1524 мм йолча колеянна дӀахийцай. Эггара дукхагӀа хинна маршруташ 10 хиннай (1970-ча шерашка). ХӀагз йолаш 8 маршрут я. Лелаеш дола наькъаш 27,8 км/59 км о. п. да. Лелаш йола состав дукхагӀча даькъе Уралвагонзаводо хьаяьча «71-412» вагонех латт. Дешар далар Лакхера дешарченаш Буро тӀа йоахкача лакхерча дешарченех я: Хетагуров Костай цӀерагӀа ХӀирий паччахьалкхен университет Даькъастера лоаман-металлурге институт (Паччахьалкхен технологе университет) ХӀирий паччахьалкхен лорий академи ХӀирий паччахьалкхен хьехархой институт Лоамарой паччахьалкхен ахархой университет Буро тӀара модан институт Буро тӀара урхалдара институт КӀа́да́й промышленноста технологийи бизнесеи институт Цивилизаце институт ХӀанзара гуманитарни университет. Юкъера дешарченаш Лоамарой паччахьалкхен ахархой университета ахархой колледж, Буро тӀара лоаман-металлурге техникум, Буро тӀара электроникан колледж, Буро тӀара дукхача профилагӀа йола техникум, Буро тӀара аьшкнаькъа транспорта техникум, Буро тӀара базара-экономикан техникум, Буро тӀара финансий-экономикан колледж, № 2 йола Буро тӀара хьехархой училище, № 1 йола Буро тӀара полиграфе профилагӀа йола болхговзанчий училище, Буро тӀара В. А. Гергиева цӀерагӀа йола исбахьалений колледж — 1937-ча шера йиллай, Буро тӀара исбахьален училище, Даькъастера гӀишлонхой техникум, ХӀирий лорий гӀончий колледж, ХӀирий мехка товшхала колледж (1993-ча шерагара денз), Буро тӀара кулинарни колледж, ХӀирий хьунхой техникум, Даькъастера Суворова тӀема училище. Юкъарлои унахцӀенои лораяри ӀотаӀа-лелийта аппарат телха́ча заӀапхойи ха яха́ча наьхеи реабилитаце юкъарче. 2013-ча шера саькура бетта хьалъяьй. Ди Эрсий православхой киназ Пхье болх беш да массехк православхой киназ. Иштта Буро тӀа Эрсий православхой киназа Бурони Аланойи епархе керттера урхале, цунна мутӀахьа я пхьеи мехкеи йоахка православхой приходаши, Бурон епископа резиденции. Супача Георге жамаӀат киназ (2003) — главный кафедральный собор Владикавказской и Аланской епархии ТӀехсупача Маьтар-Даьла яра Киназ (ХӀирий киназ) (1815) ТӀехсупача Маьтар-Даьлан ТӀатоссама Киназ (1947) Гуржехьен хӀанзара патриарха волча Илия II-чун дас-нанас хьалха а даьккха детта́ да Илез пайхамара киназ (1890) ХӀирий паччахьалкхен университета математикан факультета ТӀехсупача Маьтмар-Даьла яра Киназ (1910) Супача Иоанна тӀемахочун киназ (Мемориал, Хин станце кур), Супача Нинай киназ (гуржий да, гуржий ишкола хьатӀадаь) Супача Владимир аьлан киназ (1890) Та́на́ тӀарча Димитрия элгац-киназг Супача цӀенача тешар хиннача Нева тӀарча Александр аьлан киназг Моттиге лоархӀача Буро тӀарча Анастасия моаташка киназг Супача доккха Ӏазап лайнача Тутмакхашта гӀойле еча Анастасияй киназг Супача Даьла Архистратига Михаила киназ Эрмалой Хьаварий киназ Супача Сийрдадоаккхача Гриогре киназ (1868), болх беш да Ислам Сунний Мухтарова маьждиг (1906—1908, архитектор Иосиф Плошко хиннав), Дина духьалара музей хьаяьй цох 1940-ча шерашка. Бусалба наха 1994-ча шера юха дӀаеннай. ТӀера 1997-ча шера тоадаьд, цул тӀехьагӀа яь реставрацеш (арахьара а): 2006-ча шереи 2008-ча шереи. Пхье юкъе из цхьа маьждиг мара далац. Пла́нашкара маьждиг. Жугтий ди Бурон фара синагога Католикал Румой-католикий Даьла айвара приход. Хьалха Буро тӀа Румой-католикий костёл а хиннай, 1891-ча шерагара денз 2007-ча шерага кхаччалца лаьттай из; карарча хана из лаьттача юкъера ишкол хьайийлай. Буддал Буддистий уммат Буро тӀарча силлоехи, ченкехи, моалоехи, гӀалмакхоехи, иштта эрсехи, хӀирехи латт. Протестантал ВорхӀлагӀча ден адвенисташ болча жӀаргахой киназ (Николаева урам, 92) Вошал тесса пхьеш В администрации местного самоуправления Владикавказа находятся документы, подтверждающие «братские» отношения в отношении городов Владивосток, Северодвинск, Враца и Ялта. Документы по другим городам «в АМС не сохранились». Сурташ Белгалдаккхар Литература Бутков П. Г. Мнение о книге: Славянския древності // Три древние договора руссов с норвежцами и шведами (эрс.). — Санкт-Петербург: Типография Министерства внутренних дел, 1837. — 398 с. Гальченко И. Е. Глоссарий лексики языков народов Северного Кавказа в русском языке (эрс.) / Северо-Осетинский государственный университет имени К. Л. Хетагурова. — Орджоникидзе: Изд-во Сев.-Осет. унив., 1975. — 199 с. — 1000 экз. Евдокимов М. Ю. ВЛАДИКАВКА́З // Большая российская энциклопедия / Отв. ред. С. Л. Кравец. — М.: «Большая российская энциклопедия», 2006. — Т. 5: Великий князь — Восходящий узел орбиты. — ISBN 5-85270-334-6. История Владикавказа (1781-1990 гг.). Сборник документов и материалов (эрс.) / Сост. М. Д. Бетоева, Л. Д. Бирюкова. — Владикавказ: Адыгея, 1991. — 1022 с. Куркиев А. С. Основные вопросы лексикологии ингушского языка / Ред. Р. З. Караев, А. С. Лепиев. — Гр.: ЧИКИ, 1979. — 254 с. Материалы по истории Владикавказа (эрс.) / Сост. Б. Д. Газиков, Н. Д. Кодзоев, А. У. Тангиев. — Назрань: Кеп, 2002. — 33 с. Ракович Д. В. Прошлое Владикавказа. Краткая историческая справка ко дню пятидесятилетнего юбилея города. 1861 г. (эрс.). — 2-е. — Владикавказ: Электропеч. Р. Сегаль и С-вья, 1913. — 28 с. Терский областной статистический комитет. Терский календарь. Вып. 5 (эрс.) / Вертепов Г. А.. — Владикавказ: Типография Терского областного правления, 1895. — 409 с. Поспелов Е. М. Географические названия России. Топонимический словарь. — М.: АСТ, Астрель, 2008. — 523 с. — ISBN 978-5-17-054966-5. Бекова А. И., Дударов У. Б., Илиева Ф. М., Мальсагова Л. Д., Ипотека Л. У. Ингушско-русский словарь / Под ред. З. М. Баркинхоевы, А. И. Бековы, И. А. Дахкильгова, Р. М. Зязикова, Р. М. Илиевы, Л. Д. Мальсаговы, X. А. Накастоева, Л. У. Тариевы, З. М. Тумгоевы, Р. Р. Хайровы, X. Р. Хайровы, С. А. Шадиева. — Нальчик: ГП КБР «Республиканский полиграфкомбинат им. Революции 1905 г.», 2009. — С. 1—990 (ввиде PDF). — 990 (ввиде PDF) с. — ISBN 978-5-88195-965-4. Барахоева Н. М., Кодзоев Н. Д., Хайров Б. А. Ингушско-русский и русско-ингушский словарь терминов / Отв. ред.: Н. М. Барахоева, д.филол. н., профессор. Реценз: Т. В. Жеребило, д.пед.н., М. М. Султыгова, д.филол.н.. — Ингушский научно-исследовательский институт гуманитарных наук им. Ч. Э. Ахриева. — Назрань: ООО «Кеп», 2016. — 618 с. — 500 экз. Ономастикон Ингушетии / Сост. Н. Д. Кодзоев, З. Х. Киева. Рецензенты: доктор пед. наук, проф. Т. В. Жеребило, канд. филол. наук, с.н.с отдела ингушского языка ИНИИГН Ф. М. Костоева, Редакторы: Х.А. Накостхоев, Р. Р. Хайрова; Консультант: Б. А. Хайров. — Справочно-энциклопедическое издание. — М.: ТПК «Центробланк», 2021. — 120 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-91303-022-1. Материалы по истории Владикавказа / Сост. Газиков Б. Д., Кодзоев Н. Д., Тангиев А. У.; под ред.. — Назрань: Кеп, 2002. — С. 1—33. — 33 с. Мальсагов З. К. Ингушская грамматика со сборником ингушских слов. — 1-е. — Владикавказ: Гостипография „СВЕТ“ И. А. О., 1925. — С. 1—225. — 225 с. Терский областной статистический комитет. Терский календарь. Вып. 5 / Вертепов Г. А.. — Владикавказ: Типография Терского областного правления, 1895. — 409 с. Дахкилганаькъан ИбрахӀим. Буру (inh) // СелаӀад : журнал. — 1990. — маьцхали 28 дийнахьа. ТӀатовжамаш Официальный сайт города Устав муниципального образования город Владикавказ Сайт администрации города. Архиве диллад 2009 шера наджгоанцхой 26 дийнахьа. Старый Владикавказ. Историко-этнологическое исследование Архиве диллад 2020 шера лайчилла 30 дийнахьа. Ло:Города воинской славы