Балте

Балте́ (хӀир. Бæлта, гурж. ბალთა, гӀа: Балта) — таханарча ХӀирийче ГӀалгӀай (ТӀема-Гуржий) наькъ тӀа улла юрт. Бурон Тийркал дехьарча шахьара урхала́ кӀала я, Буро пхьен лоаттаме а я. Географи Юрт улл Буро-МагӀа, Тийрка аьрда берда тӀа ГӀалгӀай никъ йисте. Бурох 10 км гаьна я из. ЦӀи ГӀалгӀай меттала укх пхьанах (е вешта аьлча, укх кхаьллах) «Балти» е «Балта» оал. ГӀалгӀай балти яха дош чӀож йолалу моттиг аьнна маӀан долаш да, цу тӀара йоагӀаш хила мегилга лоархӀ юрта цӀи а. Иштта кхыйола эршаш а я йолаш: «ба́ла-тӀе́» – ба́ла (сагото) яхачохи тӀе яхача топоформантахи доаккх цун маӀан. Ер моттиг лоадам болаш хиларах дукха укхаза тӀехьелхаш юртхошка ба́ла бихьа́ндаь хила дезилга лоархӀ из. Иштта «балам-тӀе» яхача тӀара а доах цун маӀан: балам гувна маӀанеи, тӀе топоформанти йолаш. Иштта цӀи кхыча хӀамашца ювзаю. Цхьан эршо яхачох, юрта цӀи гаьна доацаш уллача бений эйлаца хоттаенна я. Иштта цӀи хӀирий «бал» яхача дешаца ювзаенна хила тарлу оалараш а ба, боал яхилга да из цар меттала. Кхыча эршаша яхачох, цӀи малкхарой меттаца дувзаденна хила мег «балта» (диг, хьу) е туркий «балта» яхача дешаца (эрий хьу). Профессор А. Дз. Цагаевайна хетачох, малкхарой «хьу» яхачунца дувзадар тешамегӀа йола эрш я. Тархьар Ширача гуржийи ширача эрмалойи йоазонаша хьаяхачох, укх лаьтташка аланой кхы а вай заман I бӀаьшера бахаш хиннаб. Аланой доккха долча даькъо е доазув 1-ча эзаршу ахнега кхаьчача хана карадерзадаь даьннадар. Укхазара аланой катакомбай Ӏемараш XII—X-ча бӀаьшеренашка дехк. ТӀема-гуржий наькъал бӀаь метр магӀахьа 1965-ча шера массехк кӀоаг корабаьб VII — Х бӀаьшерий Ӏечений ларех лоархӀаш бола. Босенашка гӀолла дӀахьакхайса XI—XII-ча бӀаьшерий ханара топпара пхьегӀаш а хиннай ядаш. Юрта нах XVIII-ча бӀаьшере хайшалга лоархӀ. ГӀалгӀай а, дукха ха ялалехьа хӀирий а хиннаб цига бахараш. Эрсий Ӏаьдало ГӀалгӀай (царна ТӀема-Гуржий) наькъа́ реконструкци йолаяьчул тӀехьагӀа Балте наькъ тӀара станции (Буро тӀара воагӀаш хилча хьалхара) тӀеман редути е́гӀа́й. Редуте салтий ротеи ши йоккха топи хила езаш хиннай, укхаза бахаш бола тагаурцаш гӀайтта́ хӀама хуле а аьнна. Укхаза шоссе тӀара йоал ийъяьй. 1850 шераш чакхдоаллаш 1860 шераш долалуш юрта вӀаштӀардаь станце цӀенош деттад, кхерах карта а яь, цу чу дӀайха даар дола буфети, хьабаьхкарашта кхо цӀа долаши — юкъара маӀача наьхеи, иззамо кхалнаьхеи, «инара́лаийи». Йоазонаша хьаяхачох, Дударанаькъан Долтмарза яха аьла хиннав укхаза XIX-ча бӀаьшера ший гӀалаш йолаш «Балтерча редутах 80 сажен мара гаьнаяьккха́ а йоацаш».1869-ча шерарча М. Баева «Тагаурское общество и экспедиция генерал-майора князя Абхазова в 1830 году» яхача лустама тӀа дувц нохчаша юртахошта тӀа а кхийтта дукха кхалнахи бераши дӀадигадар аьнна, цул тӀехьагӀа Долтмарзас, ше йисте дахача къамашта юкъе — нохчашта, гӀалгӀашта, гӀаьбарташта, хӀирашта юкъе — шиш болаш хиларга хьежжа цӀабоалабаьб цо уж». Лоамара Тагауреи Дугоройче хьалчуводача лаьтташка ӀокӀалбувла лаьрхӀараш дударанаькъан аьлий (феодалаш) хиннаб, царна тӀехьа баьхкаб царна кӀала кхийстта Азиеваши, Хаблиеваши, Дауроваши, Мисиковаши, Албеговаши, Базроваши, Губиеваши, тӀаккха XVII—XVIII бӀаьшерашка Балта, Даллаг-Ков, Редант юрташ йийхкай цар Тийрка аьрда берда тӀа. XX-гӀа бӀаьшере йолалуш юрта Кистий чӀожера гӀалгӀай Ӏочуаха болабеннаб. 1920-ча шерага кхаччалца юрт Тийрка округа́ чуйодаш хиннай. Регионе Советаш айттачул тӀехьагӀа юрт ГӀалгӀай автономе областе хиннай, цул тӀехьагӀа 1944-ча шерага кхаччалца — Нохч-ГӀалгӀай областе. 1944-ча шера гӀалгӀай мехках баьхачул тӀехьагӀа Балте ХӀирий АССР-а ГӀалме шахьаре дӀачуеннай. ТӀехьагӀо, 1960-ча шерашка шахьара карара а яьккха къаьстта Бурон кара долча лаьтташта юкъедихьад юрта лаьтта. 1992-ча шера къударцаша маьршача гӀалгӀашта хатар оттадаьча хана гӀалгӀай, кхыча юрташка мо, шоай цӀенош а дуташ дӀаихаб, цхьабакъда тӀом дӀабаьнначул тӀехьагӀа гӀалгӀай боацача юртахоша Цхинвалера байдда хьабаьхкарашка гӀалгӀай цӀенош дӀалаьцадац. 1999-ча шера денз дукхагӀа бола гӀалгӀай юха шоай юртах кхийттаб. 2000-ча шерашка юрта дикка йотта йолаяьй керда нах чу а ухаш. Балтенах массехк къам да́хаш йола моттиг хьахиннай дукхагӀа ба́хаш гуржийи, гӀалгӀай, хӀирийи, иштта эрсийи эрмалойи болаш. Моттигера Ӏаьдалаш ХӀара шера аьхки Ломисоба яхаш малхбоалехьарча гуржий овла бола цӀай хул, цига тайп-тайпарча къамаша да́къа лоац. Иштта Балте шер-шера гӀалгӀай литературан классик вола Янданаькъан Хамарзий Жамалда дагалувцаш болх-меттигаш вӀашагӀъехк. Бахархой Къамашцара лоаттам Ерригроссе 2010-ча шера хьисап деш нах дӀаязбаьчох. 2020-ча шера юрта 1145 саг хиннав. Инфраструктура Юрт А-301 шоссе тӀа улл Бурох 8 километр магӀахьа. ГаргагӀа йола Буро яха аьшканаькъа станци юртах 15 гӀинбухехьа (эгӀахьа) йоалл. Терко тӀаоза моттигаш Товшхала тӀехьален объекташ 1942—1943-ча шерашка № 2407 йола арара дарбанче (эрс: полевой госпиталь) — тархьара сийленг; Шиаш Ӏемараш — федеральни лоадам бола археологе сийленгаш. ЦӀихеза юртахой Янданаькъан Хамарзий Жамалда (1916—1979) — ГӀалгӀайчен халкъа поэт. Белгалдаккхар Литература Гутнов, Феликс Хазмурзаевич. Балта/ Бæлта // Осетинские сёла (эрс.). — Владикавказ: Респект, 2016. — С. 49—50. — 512 с.