Хьаргаби

Хьаргаби (Xargabi), гьединго Хьаргалиб, буго хьиндалазул бол росу, жиб Дагъистаналъул Республикаялда бугеб, Хьаргаби мухъалъул администартивияб центерги кколеб. Эб уна росдал поселениялъул статус бугеб Хьаргаби росу абураб муниципалаб гӀуцӀалида гъорлӀе цохӀо бугеб росу гӀадин. История ГӀурусгун кавказияб рагъ ГӀурусгун кавказияб рагъул мехалда, Хьаргаби ккана чанго кӀвар бугеб рагъ, росу чанцӀулго букӀана данде рагъулел рукӀаразул кверщаликь. 1833 сонил тӀарамагъада, Хьаргалиб ккана ХӀамзат имамасул шамхаласул чагӀазулгун рагъ. 1834 сонил 11 августалда ХӀамзат тӀаде канцӀана росулӀе. Гьебго сонил 11 октобралда росу бахъана генерал Клюкица. 1841 соналъ, 26 новембралда, Хьаргаби ккуна Къебед-МухӀамад наибас. 1842 соналъул фебруаралда, росуги бахъун, генерал Фезица гьениб бана щулалъи. 1843 соналлъул 20 новембралда, Хьаргаби щулалъи бахъана Шамил имамасул къокъаялъ, гьениб букӀараб гӀурусги гъурана. Гьелдаса хаду байбихьана Авар-гӀорул кваранаб рахъалда ругел хьиндалазул росаби гъазаваталде рахъине. Шамил имамас биххизабуна Авариялда ран рукӀарал гӀурус щулалалъаби. Хьаргаби щулалъи кодоса иналъ гӀурус тӀамуна Авариялдасаго лӀутизе. 1844 юлалда, генерал Пассекил гӀурус къокъаялъ Хьаргаби росу бухӀана. Рагъда хадусеб мех 1865 соналъ, хьиндалазул бол Хьаргабиги КӀикӀуниги росаби рачана Гъуниб сверухълъуда гъорлӀе. 1895 соналде, Хьаргаби росу унаан Дагъистаналъул вилаяталъул Гъуниб сверухълъул КӀкӀуяда наиблъуда гъорлӀе; росулӀ букӀана 335 цӀараки. География Росу буго Хьиндаллъул бакъбаккуда, Зуберха магӀарда гъоркь. МахІачхъалаялдаса 106 км-лъ жанубгун бакътІерхьул рахъалдехун, Гъумеки-гӀорги ЧӀегӀер-гӀорги жубалеб бакІалда, Шурагьиб маххунухлул станциялдаса 100 км-лъ жанубияб рахъалдехун. Ралъдал гьурматӀаса борхалъи буго 655 м. Бищун гӀагардегӀан ругел росаби ккола шималияб бакъбаккудехун ГӀаймакиб, жанубияб рахъалдехун Курмиб, бакътӀерхьуда КӀикӀуниб. Демография МагІишат Хьаргаби гьидроэлектростанция (1940). Пихъилгун-консервазул завод. Росдада аскІоб буго «Хьаргаби» турбаза. Машгуьрал росулӀасел Хьаргабиса Идрис (1825–1847), имам Шамилил бищун гӀолохъанав наиб. Манарша Дибирова (гь. 1935) — Дагъистаналъул халкъияй артист. ГІабдурашид ГІумаров, Дагъистаналъул халкъияв артист. ГIабдурахIман ГIусманов, Дагъистаналъул медакадемиялъул ректор. БакІал Къурбаналъул бакІ, росдадаса 2 км-алъ шималияб рахъалда, Зуберха магІарда тІогьиб). БахІарчи ГІусман ГІабдурахІмановасе гӀарас (скулптор: А. МухІамадов, 2007). МугъчӀваял