Оьрза-ГӀала

Оьрза-ГӀала (оьрс. Червленная — Нохчийчоьнан Шелковскан кӀоштан эвла. Кхуллу Оьрза-ГӀалан йуьртан меттиг. Географи Лаьтта Теркан аьрру бердаца, Соьлжа-ГӀалан (новкъахула) 38 километр къилбаседа-малхбалехьа, Р262. Ставрополь—Крайновка новкъаца. Оьрза-ГӀалара болало автонекъ Р308. Оьрза-ГӀала—Соьлжа-ГӀала, чекхболу Оьрза-ГӀалан Теркан тӀехула диллинчу тӀайн тӀехула (лаьтта къилба-малхбузехьа эвлан). Червлённая цӀе йолуш Къилбаседа-Кавказан цӀерпоштнекъан станци а йу. Масех километр къилбаседа-малхбалехьа, Оьрза-Эвлан кӀоштахь, йу Ӏаламан иэс — Арнаутан зезан боьлак, цуьнан республикин маьӀна долу башха Ӏалашбе Ӏаламан мохк статус йу. Микротопонимаш КӀотарш, эвланаш Баклазан кӀотар – ваха аьтто болуш ногӀий беха белхан поселок. Лаьтта Оьрза-ГӀалан къилбаседа-малхбузехь, Бурунске боьдучу новкъахь. Баклашкинан кӀотар – Оьрза-ГӀалан къилбаседа-малхбузера хьалха хьал долчу гӀазакхийчун кӀотар лаьттина меттиг. Бурунски – эвла, хьалха хилла 6-гӀа совхозан белхан поселок, лаьтта Оьрза-ГӀалан 52 км къилбаседехьа, Шелковскин – 88 км гена. Власовн кӀотар – Оьрза-ГӀалан къилбаседа-малхбузера хьалха кӀотар лаьттина меттиг, Зелени – эвла, йукъайоьду Бурунскан йуьртан меттиган. Лаьтта Оьрза-ГӀалан къилбаседехьа, хьалха цигахь лаьттина «Бурунни» уьстагӀийн совхозан УьстагӀийнсурсатийн № 3 йолчу ферма. Лугови – эвла, лаьтта 13 км Оьрза-ГӀалан къилбаседехьа, хьалхалера цӀе Красни ударник кӀотар хилла. Беха кхузахь коьртаниг ногӀий. Песчани – эвла, йукъайоьду Бурунскан йуьртан меттиган. Лаьтта Оьрза-ГӀалан 57 км къилбаседехьа, хьалха цигахь лаьттина «Бурунни» уьстагӀийн совхозан УьстагӀийнсурсатийн № 1 йолчу ферман белхан поселок. Рунни – эвла, йукъайоьду Бурунскан йуьртан меттиган. Лаьтта 30 км къилбаседа-малхбалехьа Бурунскин, 120 км Оьрза-ГӀалан къилбаседехьа, хьалха цигахь лаьттина «Бурунни» уьстагӀийн совхозан УьстагӀийнсурсатийн № 1 йолчу ферман белхан поселок. Старофролово – Оьрза-ГӀалан къилбаседа-малхбалехьара меттиг, хьалха иштта цӀе йолуш хьал долчу гӀазакхийчун Фроловн кӀотар лаьттина. Антоновн кош – Оьрза-ГӀалан къилбаседехьара гӀамаршкара хьалха кӀотар лаьттина меттиг, цигахь хьал долчу гӀазакхаша кхиадора шайн даьхний, латтабора ялхой. Бели кӀотаран къилбаседехьа. Байданаш. Бели кӀотар – баха хевшина гӀазакхийн атаманаша шайн даьхний а, ялхой а латто гӀалан къилбаседехьара меттиг. Семь колодцев кӀотар (ВорхӀ гӀу кӀотар) – Оьрза-ГӀалан къилбаседехьара Черкогаез меттиган кӀоштера меттиг. Кармышкинан кӀотар – лаьттина Оьрза-ГӀалан къилбаседа-малхбалехь. Сарсакай – кӀотар, лаьтта Оьрза-ГӀалан 22 км къилбаседа-малхбузехьа. ЦӀе тюркийн меттан (ногӀийн) бух тӀехь йу. Беха кхузахь коьртаниг ногӀийн къаьмнийн векалш. Фроловн кӀотар – Оьрза-ГӀалан къилбаседа-малхбузехьара меттиг, лаьтта КасаевгӀеран кӀотарийн кӀоштахь, байданаш. Гулаевн кӀотар, Гулаевн меттиг йа Гулаево – гӀалан къилбаседехьара меттиг, цигахь шайн кӀотарахь бехаш бара ГулаевгӀар, цара шеш девдда нохчий ду олура. Семенкинан кӀотар йа Семкинан меттиг – дуккха а ваьхна кхузахь гӀазакхий Семенкин. Цунна тӀебаьхкира кхин а Оьрза-ГӀалара гӀазакхий, иштта кӀотар кхоллайелира. Бочагыревн кӀотар йа Бочагыревн меттиг – Оьрза-ГӀалан къилбаседехьара хьалха кӀотар лаьттина меттиг. Доценкон кӀотар – Оьрза-ГӀалан гена къилбаседехьа лаьтта иштта цӀе йолу меттиг. Кхары-Баглы – Оьрза-ГӀалан къилбаседехьара гӀамаршкара меттиг. Иштта цӀе йолуш кӀотар лаьттина кхузахь хьалха – кхерстачу ногӀийн аьхкенан-Ӏаьнан меттаметтиг. Кхары-Баглы ногӀийн дош ду. Урзановн кӀотар – Оьрза-ГӀалан къилбаседа-малхбузехьара меттиг, «Степни» заказникан кӀоштахь, цигахь хьал долчу гӀазакхаша латтадора шайн даьхний а, цаьрга хьовсу ялхой а. Хавичевн кӀотар – Оьрза-ГӀалан къилбаседехьара меттиг, «Степни» заказникан кӀоштахь, цигахь лаьттина даьхнийлелорхочун Хавичевн кӀотар. хӀинца байданаш. Кирилкинан кӀотар йа Кирилкинан меттиг. Баммат кыслау кӀотар – Оьрза-ГӀалан къилбаседехьара меттиг. ЦӀеран маьӀна: Баммат – ногӀийн цӀе, кхыслау – Ӏалара. Хьун Попан гӀайре (Остров Буковский) – Оьрза-ГӀалан къилба-малхбален агӀора йолу хьуьнан йуккъера меттиг. Синари – Оьрза-ГӀалан къилба-малхбален агӀора йолу хьуьнан йуккъера меттиг. Баккхий нахе а этимологин маьӀна ца даккхаделира, цӀеран маьӀна дайна. Сумскийн хьун (Сумский лес) – хьун лаьтта гӀалан а, Теркан бердан а йукъарчу меттигехь, къилба-малхбален агӀора. Сумский, хьун долахь йолчуьн фамили хила тарло. Шапталан гӀайре (Остров Шаптильный) – хьун йа хьуьнан дакъа, гӀайре санна ша лаьтташ акха девлла шапталан дитташ а долуш, цигара ду цӀе схьайалар. «Шапталан» бохучу цӀаро гойту аьрру бердаца нохчий хьалха дуьйна Ӏаш хилар. Хьерадаьлла гӀайре (Бешеный остров) – Оьрза-ГӀалан къилба-малхбален агӀора йолу хьуьнан йуккъера меттиг. «ГӀайре» – кхузахь дустаран кхетам бу, «хьерадаьлла» - уллехула доьду эркан цӀарах олура. Хара поп, Хара поп долчохь (Дуплатый дуб, У дуплатого дуба) – иштта олура меттигерачу гӀазакхаша Теркан а, Оьрза-ГӀалан а йукъарчу хьуьнан йуккъерачу меттигах. Хьалхара аптеска (Первая аптеска) – Оьрза-ГӀалан къилбаседехьара хьуьнхара меттиг, байданаш. Этимологин маьӀна дайна, амма, хила тарло, «аптеска» - оьрсийн маттахь дечиг хьакхар боху маьӀна. ЦӀийдар (Марена) — цӀийдаран коьллаш евлла хьун, церан орамех басар доккхура, иза шуьйра леладора хьалха гӀазакхийн а, нохчийн а бахамехь. Революцил хьалха цӀийдарш кхиадора промышленностан Ӏалашонна, цуьнан орамаш духкура ГӀизларан, Салт-ГӀалан, Соьлжа-ГӀалан, Мазалкан базаршкахь. ШолгӀа аптеска (Вторая аптеска) – Хьалхарчу аптескан гергахь. Касаевн базар (Касаев рынок) – Оьрза-ГӀалан къилбаседа-малхбалехьара хьуьнхара меттиг. Хьалха КасаевгӀеран хилла. Чакинан ирзу (Поляна Чакина) – Оьрза-ГӀалан къилбаседехьара хьуьнхара меттиг. ЦӀе тиллина оцу меттиган да волчу гӀазакхийчун Чакинан цӀарах. Арнаутовн хьун (Арнаутский лес) – Оьрза-ГӀалан къилбаседехьара Арнаутовн долара хьун йолу меттиг. ХӀинца байданаш а, оханаш а ду. Зезан хьун (Сосновый бор) – Арнаутовн хьун ерриг йу иза а. Дукха шераш хьалха Арнаутовс зезан маргӀалаш дийна чӀогӀа дика зезан хьун йаьлла кхузахь. Бобковн ирзу (Бобкова поляна) – Теркан а, Оьрза-ГӀалан а йуккъера хьуьнан ирзу. ГӀамаран ирзу (Песчаная поляна, Поляна песчаная, Песчаная) – иштта олу хӀинца а Теркан а, Оьрза-ГӀалан а йуккъерачу хьуьнан ирзунах. Дозанан гӀайре (Остров Рубежный) – Оьза-ГӀалан а, Новощедринскин а йуккъера хьуьнхара ирзу. Оцу меттигехула хьалха доза хилла гӀалашна йукъахь. Минаковн ирзу (Поляна Минаковская) - Теркан а, Оьрза-ГӀалан а йуккъера хьуьнан ирзу. Митькин гӀайре (Остров Митькин, Митькин остров, У Митькина острова, На Митысине) – иштта олу гӀалахоша Оьрза-ГӀалан къилба-малхбален агӀора йолу хьуьнхарчу меттигах. Мураван ирзу (Поляна Мурава, У Муравы) – Оьрза-ГӀалан къилба агӀора Теркан йистехь йолу хьуьнхара меттиг. Шевелевн ирзу (Шевелева поляна) – Оьрза-ГӀалан къилба-малхбален агӀора йолу хьуьнан йуккъера меттиг. Яхтински гӀайре (Остров Яхтинский, Яхтинский, У Яхтинского) – Оьрза-ГӀалан къилба агӀора Теркан йисттехь йолу хьуьнхара меттиг. Хьалха лаьттина Яхтински гӀаролийн пост. ГӀаролийн посташ Ломакинан пост йа Ломакинан меттиг (Ломакинский пост, Ломакинское местечко) – Теркан аьрру берда тӀиера гӀалан 4 км лахахь. Ломакин – хетарехь, гӀаролийн постан хьаькаман фамили хилла. Прогонни пост (Прогонный пост) – Теркаца Ломакинан постан 2 км лахара меттиг, цигахь хьалха хойн гӀаролийн пост лаьттина. Буковскийн пост (Буковский пост) – Теркаца Прогонни меттигал 3 км лахара меттиг, цигахь хьалха хойн гӀаролийн пост лаьттина, Буковский хьаькам а волуш. Роговицкийн пост (Роговицкий пост) ) – Теркаца Буковскийн меттигал 4 км лахара меттиг, цигахь XIX бӀешарахь гӀазакхийн гӀаролийн пост лаьттина, Роговицкий хьаькам а волуш. Ключевскийн пост (Ключевский пост) – Теркаца Роговицкийн меттигал 11 км лахара меттиг, цигахь XIX бӀешарахь хойн гӀаролийн пост лаьттина, гӀазакхий Ключевский хьаькам а волуш. Банни пост (Банный пост) – Теркаца Ключевскийн меттигал 3 км лахара меттиг, цигахь XIX бӀешарахь иштта цӀе йолу гӀаролийн пост лаьттина. Монастырскийн пост (Монастырский пост) – Теркаца Яхтинскийн меттигал 2 км лахара меттиг, цигахь XIX бӀешарахь хойн пост лаьттина, гӀазакхий Монастырский хьаькам а волуш. Антиповн пост (Антиповский пост) – Теркаца Рогожни постан меттигал 3 км лахара меттиг, цигахь XIX бӀешарахь гӀазакхий гӀарулийн пост лаьттина, Антиповский хьаькам а волуш. Соьлжан пост (Сунженский пост) – Теркаца Антиповский постан меттигал 4 км лахара меттиг, цигахь XIX бӀешарахь гӀазакхий хойн пост лаьттина, Соьлжан хикхочен дуьхьала. Ишорен пост (Ищерский пост) – Теркаца Соьлжан постан меттигал 2 км лахара меттиг, цигахь гӀазакхий гӀаролийн пост лаьттина. Рогожныйн пост (Рогожный пост) – Теркаца Монастырскийн меттигал 2 км лахара меттиг, цигахь XIX бӀешарахь хойн гӀазакхийн пост лаьттина, гӀазакхий Рогожин хьаькам а волуш. До́гӀанан пост (Ключик, Ключевский пост) – Теркан аьрру берда тӀиера Оьрза-ГӀалан 10 км генара, хьалха гуттаренна а хойн пост лаьттина меттиг. Дийцарехь, хьалха кхузахь эскарера мукъабевлла гӀазакхийн пост хилла. Шеш эскаран гӀуллакхехь боцушехь гӀазакхаша дора хойн гӀуллакх. Уьш бехара гӀаролийн посташкахь, цигахь лаьттара лекха тергонан чардакхаш, ткъа доьзалаш шайн бахамца Ӏара гӀаланашкахь. ГӀазакхийн хила йезара тӀехуу говр а, гӀирс а, уьш латто дезара гуттаренна а кийча. Хьеранаш Евтейн Ӏаьнаран хьер (Паровая Евтея мельница) – долахь йара Тихонов Евтей Ивановичан, Оьрза-ГӀалан йукъахь йара. Евтейн хин хьер (Водяная мельница Евтея) – лаьттара Теркан тӀиера далийначу татол тӀехь. Болх бора ялхоша а, ТихонгӀеран доьзало а. Кириллов Федоран хьер (Просорушка Кириллова Федора) – хьер хьовзайора говрашца, Оьрза-ГӀалан йукъахь йара. Кириллов Федоран Ӏаьнаран хьер (Паровая мельница Кириллова Федора) – лаьттара Оьрза-ГӀалан йукъахь. Скляров Александран Ӏаьнаран хьер (Паровая мельница Александра Склярова) – лаьттара Оьрза-ГӀалан йукъахь. Хьеран дайша белхана бораха ялхой лелабора. Рогожинан Ӏаьнаран хьер (Паровая мельница Рогожина) – лаьттара Оьрза-ГӀалан йукъахь. Скляров Степанан Ӏаьнаран хьер (Паровая мельница Степана Александровича Склярова) – лаьттара Оьрза-ГӀалан йукъахь. Хин топонимаш Хьере-эрк (Бешенка) – Оьрза-ГӀалан къилба-малхбалехь Теркан а, хьуьнан а йукъахула доьду эрк, шен цӀе йелла чехка хиларна. Ломакинан гечо (Ломакинский брод) — Ломакинан гӀаролийн постан кӀоштара Теркан гечо. Власовн Ӏам (Власово озеро) – йочанех хилла Ӏам болу меттиг, гӀалан къилбаседа-малхбузехьа . Салтийн гӀу (Солдаткхую) – Оьрза-ГӀалан къилбаседехьара меттиг, хьалха цигахь лаьттина хин хьост Салтийн гӀу. Дош «содаткую» лаьтта оьрсийн дашах «солдат» - салти, ногӀийн дашах «кхую» - гӀу. Баккхийчара дийцарехь, оцу меттигехь оьрсийн салташа гӀу йаьккхина хилла. Топонимехь йисина ногӀийн гӀун цӀе. Болат Ӏам – Оьрза-ГӀалан къилбаседехьара меттиг, Чанглы меттиган герга. ЦӀе ногӀийн доларчу Болат цӀарах йаьллачух тера ду. Каир-чаклы – Оьрза-ГӀалан къилбаседа-малхбалехьара меттиг Иэс меттиган малхбузехьа. ЦӀе туьркийн меттанийн бух тӀехь йу. Байданаш, оханаш. Кхарасу – иштта цӀарца Ӏам болу меттиг, лаьтта Иэс меттиган къилбаседа-малхбалехь. Меттиган цӀе – туьркийн меттанийн бух тӀехь йу: кхара - Ӏаьржа, су - хи, эрк. «Ӏаьржа эрк». Байданаш, оханаш. Чанглы Ӏам – Оьрза-ГӀалан къилбаседехьара Ӏам болу меттиг, Болат Ӏоман гергахь. Оцу Ӏоман гергахь чагӀалкхаш хуьлу, иза цӀеро а гойту: чанглы (туьрк.) – чагӀалкх. Ма-дарра: «ЧагӀалкхийн Ӏам»). Байданаш. Шелкатикли Ӏам – Оьрза-ГӀалан къилбаседехьара Ӏам болу меттиг. НогӀийн цӀе йу.. Невран-Шелковскин хидилларан татол – далийна Теркан-Куман хидилларан татол тӀиера, догӀу малхбузера малхбалехьа, Ленинан цӀарах долу хидилларан татолан уллехула Оьрза-ГӀала а, цӀерпоштан станци Червлени-Узлови кхаччалц, кхин дӀадоьду къилбаседа-малхбале, хи дуьллуш Шелковскан кӀоштан оханашна а, кемсашна а, аренашна а, бошмашна а Оьрза-ГӀалан къилба йисташкахула, Новощедринскин къилба-малхбален агӀора, Парабочевскан заказник чухула, Кобин, Шелковскин, Гребенскин, Старогладовскин, Курдюковскин, Каргалинскин къилбаседа-малхбуза агӀора, тӀаккха доьрзу нисса къилбаседехьа, чекхдолу Сары-Сун уллехула, иза малхбален агӀора а йуьтуш. Оцу татолийн хиш денйина гӀамаршкара аренаш, йина царех дика кхиина даьхнийлелоран, кемсийн, ялтийн кӀошташ. Советийн Ӏедал тӀедаллалц, баккхийчара дийцарехь, НогӀийн аренашкахь мала а, йуург йан а мегаш хин цхьа хьост дацара, массо а кӀорга йоцучу гӀунаш чохь хи дуьра дара, ткъа гӀун хи доцучехь дийнаташ а, адамаш а тоам бора уьшалан а, Ӏаьмнийн а хишшах, ткъа гӀалагӀазкхаша хи Теркан тӀиера кхоьхьура 3-5 км генара. Тахана массо а адам дехачу меттигехь йаьхна артезианан гӀунаш, чӀогӀа дика хи а долуш. Арнаутийн Ӏам – Оьрза-ГӀалан къилбаседехьара Ӏам болу меттиг. ЦӀе йаьлла оьрсийн фамилех. Арнауташ олу албанхойх даьллачу къомах, тӀаьхьо ала долийра туркойн дозанан эскаран салтех. Оьрсийн-туркойн тӀом болучу хенахь цунах гӀуо дош хилла, маьӀна: экхан кепара, гӀуон стаг. Тахана байданаш. Семенкинан Ӏам (Семенкино озеро) – Ӏам, кхоллабелла йочанийн хих, лаьтта Оьрза-ГӀалан къилбаседехьа. ХӀинца байданаш. Семенкин – оьрсийн фамили йу. Шал кхошкар Ӏам (Озеро Шал кошкар) – Оьрза-ГӀалан къилбаседехьара Ӏам болу меттиг. ЦӀе лаьтта шина декъах, хьалхара дакъа – Ӏам, шолгӀа дакъа – чӀогӀа хийцина «шала-кхошкхар» - туьркийн маттара ду. Байданаш Беркате ирзу (Богатая поляна) – Оьрза-ГӀалан къилбаседехьа. Беркате – дика ялта кхуьу дера. ДӀадуьй латта а, байданаш а. БузавялгӀан (Бузавялган) – Оьрза-ГӀалан къилбаседехьара меттиг. БузавялгӀан – туьркий бух тӀиера дош. Шуьйра байданаш. Евтеичан ор (Евтеича яма) – Оьрза-ГӀалан къилбаседехьара меттиг, цигахь лаьттан дакъа дара хьал долчу гӀазакхийчун Савелий Евтеичан. ХӀинца цигахь Бурунски эвлан байданаш йу. Култай – Оьрза-ГӀалан къилбаседа-малхбузехьара меттиг, туьркий бух тӀиера дош, байданаш. СовгӀат (Совкатово) – Оьрза-ГӀалан къилбаседа-малхбузехьара меттиг. Байданаш. Баьрзнаш Аьхкина барз (Раскопанный бугор) – Оьрза-ГӀалан къилбаседа-малхбузехьа кошан барз лаьтта меттиг. ЦӀе, йоьзна йолчух тера ду барз тӀехь дина археологин ахкаршца. Ши барз йа Ши ваша (Два бугра или Два брата) – йуккъера бӀешерийн гергахь болу ши кошан барз, лаьтта Оьрза-ГӀалан къилбаседа-малхбузехьа. Алтыкую барз (Курган Алтыкую) – Оьрза-ГӀалан къилбаседехьара меттиг, байданаш. ЦӀе лаьтта шина декъах: хьалхара «алты» - ял, шолгӀа «кую» - гӀу. Балтубе барз (Курган Балтубе) – Оьрза-ГӀалан къилбаседа-малхбузехьара кошан барз лаьтта меттиг. НогӀийн маттахь «Мозан барз». Власовн барз (Курган Власова) – Оьрза-ГӀалан къилбаседа-малхбузехьара меттиг Власовн Ӏам болчу меттиган кӀоштехь. Кхарт кхожа улген барз (Бугор карткожулган) – йуккъера бӀешерийн Оьрза-ГӀалан къилбаседехьара кошан барз болу меттиг. Ливалы – йуккъера бӀешерийн кошан барз, Оьрза-ГӀалан къилбаседехьа. Этимологи бодане йу. Некъаш Баклашкинан некъ (Баклашкина дорога) — иштта олура йуьртан арахьара Оьрза-ГӀалара къилбаседехьа, гӀазакхийчун Баклашкинан кӀотара боьдучу новкъах. Власовн некъ (Власова дорога) — иштта олура йуьртан арахьара Оьрза-ГӀалара Власовн кӀотара боьдучу новкъах. Ӏовдалан некъ (Дурной проезд) – иштта олура Оьрза-ГӀалан къилбаседехьара йуькъа хьанашкахула болучу некъан декъах. Оцу меттигехь сих-сиха талораш дора Ӏедалан ворданашна а, поштан а, совдегаршна а, элашна а, паччахьан хьаькмашна а. ПхьалгӀанаш Кулебякинан пхьалгӀа (Кузня Кулебякина Леонтия Ефимовича) – лаьттара Оьрза-ГӀалан йукъахь. Кохтевн пхьалгӀа (Кузня Василия Ивановича Кохтева) – лаьттара Оьрза-ГӀалан йукъахь. Меттамотт Доккха Сары-Су – иштта олу Оьрза-ГӀалан къилбаседехьара гӀамаршкара меттигах, хьалха цигахь хилла ногӀийн аьхкенан меттамотт. ХӀинцалерачу ногӀийн Сары-Су йуьртан малхбузехьа. ЦӀе лаьтта шина бух тӀаьхь: доккха (нохч.) + сары-су (ногӀ.) «Доккха можа хи» . Кхин топонимаш Нохчийн жоьла (Кош Чеченский) – лаьтта Оьрза-ГӀалан къилбаседехьа, Касаевн жоьлин гергахь. Берзан барз (Бирючий бугор) – йуккъера бӀешерийн кошан барз, лаьтта гӀамаршкахь Оьрза-ГӀалан къилбаседехьа. Карьер-барз (карьер-бугор) – гӀамар-ор долу меттиг, цигахь луларчу гӀаланашкара гӀазакхаша гӀум а, жагӀа а боккхура. Оьрза-ГӀалан йисташкахула . Гришинан тӀаьрсиган завод (Кожзавод Гришина) – Оьрза-ГӀалан йукъахь йара, цигахь болх бора ялхоша а, къиебелла гӀазакхийн пхьераша а. Гришинан бепиг доту меттиг (Хлебопекарня Гришина Егора Терентьевича) – Оьрза-ГӀалан йукъахь йара, цигахь доттура дика «лаваш» олу бепиг, иза духкура бахархошна. Гришинан бепиган баккхалаш йара Соьлжа-ГӀалахь, Оьрза-ГӀалахь, Салт-ГӀалахь, кхечухьа а. Власовн меттиг – революци хилале Власов фамили йолу гӀазакхий ваьхна меттиг. Оьрза-ГӀалан къилбаседехьа, кӀайн латта тӀаьхь. Ивин барз – Оьрза-ГӀалан къилбаседа-малхбалехьара, йуккъера бӀешерийн кошан барз болу меттиг. Байданаш, оханаш. Иэс (Памятник) – Оьрза-ГӀалан къилбаседехьара меттиг, дийцарехь цигахь лаьттина мичара йу а ца хуу иэс. Цхьанне дага ца догӀу цуьнан сурт а, барам а. Каир-чаклы Ӏоман малхбалехьа лаьтта. Байданаш, оханаш. Касаевн кош – Касаевн кӀотарш меттиган кӀоштара къилбаседехьара меттиг. Реманийн ор – Оьрза-ГӀалан къилбаседа-малхбалехьара меттиг, Каир-чаклы Ӏоман къилбехьа лаьтта, хаам бинчара дийцарехь цигахь буса говран реманаш совцайора, аренан мохах а, акхаройх а ларъеш. Байданаш, оханаш. КӀайн латта (Солонцы) – иштта ола Невран-Шелковскин хидилларан татол тӀекхаччалц йолчу НогӀийн аренан шуьйрачу декъах. Семкинан меттиг – Оьрза-ГӀалан къилбаседа-малхбузехьара меттиг, цигахь дара Теркан гӀазакхийн эскарера ваьллачу гӀазакхийчуьн Семкина жима лаьттан дакъа. Урзаликинан меттиг – Оьрза-ГӀалан къилбаседера меттиг, цигахь лаьттира ногӀийчун Урзаликин кош. Жима Сары-Су – хьалха хӀинцалера Сары-Су лаьттина меттиг. Сары-Сун малхбузехьа, Оьрза-ГӀалан къилбаседехьа. КӀайн (Белые) – иштта олу Оьрза-ГӀалан къилбаседехьара гӀамаршкара меттигах. Шен цӀе йелла гӀамаран бесах. Чанглы – Оьрза-ГӀалан къилбаседехьара гӀамаршкара меттиг. Ӏаьржа вал (Черный вал) – иштта олу Оьрза-ГӀалан къилбаседехьара геннара меттигах, хӀинцалера ногӀийн поселок Сарсакай лаьттачу кӀоштахь. Батыр кхаракхыр боьра (Батыр каракыр балка) – Оьрза-ГӀалан къилбаседехьара меттиг. Байданаш. ЦӀе туьркийн маттара йу. Кадриш – Оьрза-ГӀалан къилба-малхбалехьара меттиг. Этимологи бодане йу. Байданаш. Ломакинан меттиг (Ломакино место) – Оьрза-ГӀалан къилба-малхбалехьара меттиг, цигахь лаьттара хьуьнан а, лаьттан а дакъош гӀазакхийчун Ломакинан. Сулейманово – Оьрза-ГӀалан къилба-малхбалехьара меттиг. Хьалха кхузахь жимачу кӀотарахь ваьхна Сулейман цӀе йолу стаг. Сулейманан гӀота (Сулейманов кутан) – Оьрза-ГӀалан къилба-малхбалехьара меттиг. Хьалха кхузахь лаьттина Сулейманан уьстагӀийн гӀота. Бамматсарай боьра (Балка Баматсарай) – Оьрза-ГӀалан къилбаседехьара меттиг, байданаш. ЦӀе ногӀийн меттара шина декъах лаьтта Баммат – долара цӀе, сарай – йоккха чоь. Истори Оьрза-ГӀала цхьацца талламхоша йуьйцу уггаре хьалхарчех теркан гӀазакхий хевшина меттиг бохуш. Иза йиллина, цхьаьна хаамашца, 1567 шарахь, кхечу — 1711 шарахь (гӀазакхий Теркан а, Соьлжан а, Теркан-ГӀой-хин йукъ тӀиера кхелхинчул тӀаьхьа). Ткъа А.Сулеймановс дийцарехь, гӀала, йиллина гӀазакхаша ногӀийн эвла Ораз-кхала лаьттинчохь. Хьалхарчу версин агӀончаша (кхоллайалар XVI бӀешеран шолгӀачу декъехь) гӀалан цӀе схьайоккху Рязанан олаллера Червлёни Яр меттигах, мухажираш цигара схьабевлла хуьлийта цара. Дуккха а шерашкахь гӀалан бахархойн ладаме дакъа шираламастхой бу. Кавказан тӀеман декъашхочо эла А. М. Дондуков-Корсаковс йаздина оцу муьрехь Оьрза-ГӀалах: «Гребенски гӀазакхий ша тайпа бахархой бу гӀалан; божарийн а, зударийн а йаххьаш тера йу ийна оьрсийн а, Кавказан ламанхойн а чух; божарий чӀогӀа тӀах аьлла, куц долуш, кхетаме, майра бу; зударий къаьста я, алар нийса хир ду, къаьстара тамашийна хазаллийца а, куьцаца, иза кхин а чӀогӀа тодора гребенски зударийн башха: еха кучан тӀехула цара лелайора азин архалук (гӀовтал тайпана духар), тӀеттӀа озийна гӀодайукъахь а накхан тӀаьхь а детийн туьйсина маӀаршца; коьрта туьллура дӀадоьхкуш дарийн йовлакх, ткъа корта а, йуьхь а къовлура, азихойн кепара, кисан кхолларца, бӀаьргаш мукъа а дуьтуш; когашка маьхьсеш йухур йу. Лелайо йеза йантарах, маржанах, нахартех йина туьтеш, детийн туьйсина архалукан кечйаран гӀирс, дегӀ куьце хиларна чӀогӀа хаза амал лора Оьрза-ГӀалан зударшна. Гуттаренна а тхан асан хьалха болуш, хӀора дийнахь аьлчи санна мостагӀ тӀелетара царна, амма гребенхой къаьстара башха майраллийца; шеш гӀазакхийн зударий, наггахь боьлхура ара а, Теркан бердаца лаьтта бошмашкара кемсаш схьагулъян а, даиман шайн белаш тӀехь лелайора пхоьазза йолу топ. КӀезиг йацара меттигаш, божарашца цхьаьна, ткъа наггахь цара шешша а, цара йухатухура кемсийн бошмашкахь тӀелета нохчий; дукха гора чевнаш йина гӀазакхийн зударий куьйгаш дӀадоьхкий, чов ерзале шайн белхаш дӀахьуш». ГӀала йукъайодара Теркан областан ГӀизларан декъан. Бахархой Къоман хӀоттам 2002 шеран Ерригроссийской бахархой багарбаран жамӀашца йуьртан бахархойн къоман хӀоттам: 2010 шеран Ерригроссийской бахархой багарбаран жамӀашца йуьртан бахархойн къоман хӀоттам:: Оьрза-ГӀалахь дикка ладаме оьрсийн йукъаралла хиларна, гӀалахь кхоьллина ГӀазакхийн къоман оьздангаллин центр. Кхузахь беха нохчий коьртаниг схьабевлла Нажи-Йуьртан, Веданан, Шуьйтан кӀошташкара. Оьрза-ГӀалара гӀазакхий, кхечу гӀалийн гӀазакхий санна нохчашца йохк-иэцаран экономикин уьйр латтайора. ГӀазакхашна йукъахь бу нохчех бовлара долу гӀазакхий а: ГуноевгӀар, ЗакаевгӀар, ГулаевгӀар, ТиткингӀар, РосламбековгӀар, БугаевгӀар. Дукха гунойн тайпан векалш чӀагӀдо, Оьрза-ГӀала йиллинарг гунойх схьаваьлла Оьрза ву бохуш. . Инфраструктура Социалан инфраструктуран объектех Оьрза-ГӀалахь ду: декъан дарбан цӀа а, аптека а, шиъ йуккъера ишкол, берийн беш, Оьздангаллин цӀа, берийн библиотека, Бахаман цӀа, дуккха туьканаш, поштан дакъа, кӀоштан электрозӀен дакъа, электроподстанци. ГӀалахь рузбанан а, жамаӀатан а маьждигаш ду, 2 иэс йу. Экономикин потенциалах Оьрза-ГӀалахь йу: чагӀаран завод (болх беш йац), агрокомбинат, автотранспортан предприяти, пачхьалкхан унитаран некъаш-леладаран предприяти. ГӀалан йисташкахула ду 4 довха хин буру (3 — дика хьолахь, 1 — гӀочу хьолехь). ГӀарабевлла гӀалахой Абухов, Константин Васильевич — Советийн Союзан Турпал. Иов (Рогожин) — Русской православной церкви Марталлин динан архиерей. Кулебякин, Александр Парфентьевич — генерал-лейтенант, 2-гӀа Кавказан гӀазакхийн дивизин баьчча Дуьненан хьалхара тӀом болуш, поэт, эрмалойн, гуьржийн, парсийн поэзин гочдархо, Тиблисера «Поэтийн цехан» декъашхо, П. Т. Кулебякинан кӀант. Кулебякин, Парфентий Терентьевич — Сийлахь Георгийн IV классан орденан кавалер (1877—1878 шерашкахь оьрсийн-туркойн тӀамехь дакъа лацарна), полковник, чов йина Александр II-гӀа виен гӀоьртучу хенахь 1881 1 (13) мартехь шеран. Семёнкин, Евпл Филиппович — инарла-лейтенант, Кавказан асан гӀазакхийн эскар 2-гӀа Хопёран полкан, 3-гӀа Урупан полкан, 3-гӀа Урупан бригадан баьчча а, Урупан кордонан асан хьаькам, Кубанан гӀазакхийн эскаран эпсар, Майкопан уездан Кубанан областан тӀеман атаман, Урупан кордонан асан Преградни гӀала кхоьллинчех цхьаъ. Табацкова, Вера Георгиевна — Шелковскан ССКП кӀошткоман 1-ра секретарь, Социалистийн Къинхьегаман Турпал. Тихонов, Евтихий Иванович — Россин империн III-гӀа Пачхьалкхан думан Теркан областан гӀазакхийн бахархойх декъашхо. Федюшкин, Василий Кузьмич — инарла-майор, 1905—1910 шерашкахь Шен Долара Императоран Сийлаллин Хен 3-гӀа Теркан бӀендекъан лейб-гвардин баьчча. Федюшкин, Николай Кузьмич — РКЪТӀН инарла-майор, Хьалхара дуьненан тӀом болуш Кубанан 1-ра гӀазакхийн полкан, 1-ра Кавказан гӀазакхийн дивизин 2-гӀа бригадан баьчча, Теркан гӀаттаман муьрехь хьалха Теркан гӀазакхийн эскаран штабан хьаькам, 1918 шеран июлехь-октябрехь — гӀаттамхойн ГӀазакхийн-ахархойн эскаран баьчча, тӀаьхьа — ГӀизларан декъан атаманан декхарш кхочушдийриг, Теркан гӀазакхийн эскаран векал РКЪТӀН баьчча волчохь. Федюшкин, Федул Филиппович — инарла-майор, Кавказан тӀеман турпалхо (Валарг-хин тӀиера тӀеман декъашхо, Хьаьнгаш-Юртара «Сусловн гӀуллакхан» декъашхо), 2-гӀа Соьлжан полкан, Кавказан асанан гӀазакхийн эскаран 5-гӀа бригадан, Теркан гӀазакхийн эскаран 1-ра Ийдалан бригадан баьчча, Теркан гӀазакхийн эскаран 1-ра тӀеман декъан атаман. Ялбулганов, Александр Алибиевич — Россин бакъонашӀамориг, историк. Хаза факташ 1837 шарахь Оьрза-ГӀалахула чекхваьлла М. Ю. Лермонтов. Дийцарехь, Михаил Юрьевич, буьйса яккха валийра гӀазакхийчо Борискина гӀазакхийчун Ефремовн хӀусаме, цигахь хезира нанас аганарчу беран локху эшар, иза хазахетна йазйира «ГӀазакхийн бера дижоран эшар». 1881 1 (13) мартехь шарахь, Петарбухехь Александр II-гӀачун кӀиело йинчу хенахь, паччахьан гуонаха хилла Теркан эскадронан лейб-гвардин коьртехь ротмистр Кулебякин волу 6 лахара дарж. Массарна а царна чевнаш йира тайп-тайпана чӀогӀаллин тӀегӀанера. Царех цхьаъ, Оьрза-ГӀалара гӀазакхий Малеичев Александр, госпиталехь велла. Александр III-гӀачун омарца Малеичев доьзална, зудчунна а, деа кегийра берашна а, хӀоттийра хӀора шеран пенси — 10 туьма. Пенсеш хӀиттийра оцу дийнахь лазийначу кхечу гӀазакхашна а. Литература Ткачёв Г. А. Станица Червлённая. Исторический очерк. Вып. 1. — Владикавказ, 1912. Билгалдахарш Хьажоргаш Станица Червлённая. Фоторепортаж(ТӀе цакхочу хьажорг) Лезгинка казаков станицы Червлённой Бывший мэр города Коврова Ирина Табацкова о Червлённой