Командор ҡурсаулығы

Командор ҡурсаулығы (рус. Командорский заповедник) — Рәсәйҙәге иң ҙур диңгеҙ биосфера ҡурсаулығы. Уның һаҡланыусы һыу майҙаны 3 миллион гектарҙан ашыу тәшкил итә — шул уҡ территорияны, мәҫәлән, Бельгия биләй. Ҡурсаулыҡ Тымыҡ океандың төньяҡ өлөшөндә, Евразия менән Төньяҡ Америка араһында, Командор утрауҙарында һәм уның эргә-тирәһендәге акваторияла урынлашҡан. Һирәк осрай торған үҫемлектәр, шул иҫәптән эндемиктар күп. Тарихы Командор ҡурсаулығы 1993 йылдың 23 апрелендә ойошторола. 2010 йылдан С. В. Мараков исемен йөрөтә. Рәсми атамаһы — С. В. Мараков иемендәге «Командор дәүләт тәбиғәт биосфера ҡурсаулығы» федераль дәүләт бюджет учреждениеһы. Географияһы Командор утрауҙарында урынлашҡан, 4 ҙур утрауҙы — Берингты, Медныйҙы, Топорковты һәм Арий Каменды, 60-тан ашыу ваҡ утрауҙы һәм Беринг диңгеҙе һәм Тымыҡ океан акваторияһын үҙ эсенә ала. Командор утрауҙары — Тымыҡ океандың төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан архипелаг. Иң юғары нөктә — Стеллер тауы (755 м). Майҙаны 3 648 679 га (36486,79 км2), шул иҫәптән 3 463 300 га (34633 км2) — диңгеҙ акваторияһы. 2 биләмәһе бар. Климаты Бында ҡыш йомшаҡ, йәй һалҡын. Һауа торошоноң тотороҡһоҙ осоро уртаса 127—140 көн тәшкил итә. Флораһы 383 төр үҫемлек һәм 37 көпшәле үҫемлек төрсәһе үҫә. Утрауҙар көнсығыш өлөшөндә 93 төр үҫемлектең һәм ҡурсаулыҡтың көнбайыш өлөшөндә 10 төрҙөң таралыу сиге булып тора. Фаунаһы Ҡурсаулыҡ һыуҙарында 250 төр балыҡ осрай. Шулай уҡ бында диңгеҙ ҡоштары (бөтәһе 213 төр, шул иҫәптән юҡҡа сыҡҡандары) оялай, имеҙеүселәрҙең 25 төрө бар. Диңгеҙ һөтимәрҙәренең тупланған урындар күп. Командор ҡурсаулығы — Рәсәйҙә киттарҙы күҙәтеү йыл әйләнәһенә алып барылған берҙән-бер урын. Бында уларҙың 21 төрө теркәлгән — был донъя популяцияһының 25%-ы. Иҫтәлекле урындар Ҡурсаулыҡ территорияһында тарихи-мәҙәни мираҫ объекттары, шулай уҡ тәбиғәт ҡомартҡылары урынлашҡан: 1741—1742 йылдарҙа Витус Беринг экспедицияһының туҡталҡаһы, Берингтың ҡәбере. Стеллер аркаһы — базальт ҡая ҡалдыҡтары. Тәбиғәт ҡомартҡыһы. Быға оҡшашы Ҡырымда бар, «диңгеҙ йыланы» тип атала. Ул һүнгән Карадаг янартауы итәгендә диңгеҙҙә. Буян ҡултығы — геологик ландшафт ҡомартҡыһы. Бик күп биҙәү таштары — йәшмә, сердолик, халцедон осрай. Командор ҡултығы — тәбиғәт ҡомартҡыһы. Арий Камень утрауы — Һөмбаш һымаҡтар ыуылдырыҡ сәскән урын һәм һөтимәрҙәрҙең тупланыу урыны. Һуңғы дүрт объект, Командор ҡурсаулығында булыу сәбәпле, махсус һаҡланған тәбиғәт биләмәһе статусын юғалтҡан. Иҫкәрмәләр Әҙәбиәт Мараков С. В. Природа и животный мир Командор / С. В. Мараков; Отв. ред. д-р биол. наук, проф. А. Г. Томилин; Академия наук СССР. — М.: Наука, 1972. — 185, [8] с. — (Общенаучные популярные издания). Һылтанмалар Официальный сайт Командорского государственного природного заповедника Сайт о Командорских островах