Саха Сирэ

Саха сирэ, сорумдьу аата Саха Өрөспүүбүлүкэтэ (нууч. Республика Саха (Якутия)) 1851 с. Иркутскай генерал-губернаторствотын Саха уобалаhа диэн ааттанан тэриллибитэ. Муус устар 27 күнүгэр 1922 с. Саха АССР тэриллибитэ. Ахсынньы 28 күнүгэр 1991 с. Саха ССР, 1992 с. кулун тутар 27 күнүттэн — Саха Өрөспүүбүлүкэтэ. Сибиир хотугулуу-илин өттүгэр сытар. Тайаан сытар иэнэ 3103,2 тыh. км² — Арассыыйа Бэдэрээссийэтин саамай улахан субъега. Нунавут (Канада) кэннэ — аан дойдуга ордук улахан дьаһалта биирдэмэ (единицата). Географията Кэм зоналара Саха сирэ 3 кэм курдааһыныгар сытар (MSK+6 (UTC+9, сайын UTC+10) — арҕаа өттө, Дьокуускайы кытта, MSK+7 (UTC+10, сайын UTC+11) — ортото, Саҥа Сибиир арыыларын кытта, MSK+8 (UTC+11, сайын UTC+12) — илин өттө). Дьокуускай кэм зоната (YAKT). UTC+9 (YAKT). Өрөспүүбүлүкэ Өлүөнэ өрүстэн арҕаа сытар сирдэрэ. Владивосток кэм зоната (VLAT). UTC+10 (VLAT). Республика 127°E уонна 140°E икки ардынааҕы усталааһынҥа сытар сирдэрэ. Магадан кэм зоната (MAGT). UTC+11 (MAGT). Өрөспүүбүлүкэ 140°E усталааhынтан илин сытар сирдэрэ. Өрүстэр Саха Сиригэр 700 тыh. тахса өрүс уонна үрэх баар. Кинилэр бары холбоон уhуннара 2 млн. км кэриҥэ буолаллар. Өрөспүүбүлүкэ устар аал сырыылаах ордук улахан өрүстэрэ Өлүөнэ (уhуна — 4400 км), Бүлүү (2650 км), Өлөөн (2292 км), Алдан (2273 км), Халыма (2129 км), Индигир (1726 км), Өлүөхүмэ (1436 км), Анаабыр (939 км) уонна Дьааҥы (872 км). Атын улахан өрүстэр: Алаһыай (1590 км), Амма (1462 км) Алдан салаата, Марха (1181 км) Бүлүү салаата, Түҥ (1092 км) Бүлүү салаата, Маайа (1053 км) Алдан салаата, Моркуока (812 км) Марха салаата, Учур (812 км) Алдан салаата, Лииндэ (804 км) Өлүөнэ салаата, Ньүүйэ (798 км) Өлүөнэ салаата, Силээннээх (796 км) Индигир салаата. Хайалар Саха сирин саамай улахан иэннээх хайата — Верхоянскай сис хайата. Өлүөнэ өрүһү сэргэлэһэ турар, Охотскай байҕалтан Лаптев байҕалыгар диэри ханньары сурааһынынан сытар. Черскай сис хайата Верхоянскай сис хайатын илин өттүгэр баар. Пик Победа — Саха сирин саамай үрдүкү (3147 м.) өргөһө. Иккис үрдүк өргөс — Муус Хайа өргөһө 3011 м үрдэллээх. Демография Саха сирин олохтоохторун ахсаана 996 243 киһи (2023). Куораттарга олорор дьон — 67,09 % (2022) Нэһилиэнньэ чиҥэтэ 0,32 киһи/км². Инньэ гынан, Саха сиригэр дьон олорор чиҥэтэ Арассыыйа регионнарыттан саамай намыһыах. Олохтоох дьон ахсаанын уларыйыыта Дьон ахсаана уларыйыыта (тыһ. киһинэн). Эр киһитин-дьахтарын ахсаана 2002 cыл бүтүн Арассыыйа биэрэпиһин түмүгүнэн: Омуктара 1939—2010 ыытыллыбыт сурутуу түмүгүнэн омуктар: Дьаһалталарынан уонна сирдэринэн (территорияларынан) араарыыы (Сүрүн ыстатыйа: Саха Өрөспүүбүлүкэтин дьаһалталарынан уонна сирдэринэн араарыы) Саха Сирин интерактивнай картатыгар кыһыл өҥүнэн Дьокуускай уонна Сатай бэлиэтэммит. Олохтоох дьонун ахсаана Саха сиригэр 949,3 тыһ. киһи олорор (2010). Куорат олохтоохторун удельнай ыйааһына: 65,5 % (2010), олорор чиҥэ: 0,3 киһ./км² (2005). Онон Саха сирин олохтоохторугар ортотунан Россия Федерациятыгар саамай элбэх сир тиксэр. Урбанизация Олохтоохтортон 65,54 % куоракка олороллор, оттон 34,46 %, тыаҕа. Бөдөҥ куораттара: Дьокуускай (267,9 тыh.), Нүөрүҥгүрү (62,3 тыh.), Мирнэй (36,0 тыh.), Ленскэй (24,4 тыh.) уонна Алдан (23,4 тыh.). Экономика Уопсай региональнай бородуукта 2023 сыллаахха 2,3 трлн. солкуобай. Киһиэхэ аахтахха Россия субъектарыттан сэттис миэстэ этэ (хас киһи аайы 2,3 млн. солк). Структуратынан көрдөххө 45,2% промышленность, атыы-эргиэн өттүгэр 9,3%, тутууга 8,1%, сибээс 5,6% уонна тыа хаһаайыстыбатыгар 3,9% ылар эбит, атын эйгэлэргэ 28,5% ааҕыллар эбит Саха Сирин экономикатын кылгас характеристиката (нуучч.) Архыыптаммыт 2013, Атырдьах ыйын 14 күнүгэр.. Үлэтэ суох дьон ахсаана 2045 сыллаахха 10% эбит, ол эбэтэр 46,6 тыһ. үлэлиир кыахтаах дьон иллэҥ сылдьыбыттар. Саха сирэ Арассыыйа регионнарын тэҥнээтэххэ 74 миэстэни ылан олорбут (Уровень безработицы в России). Энергетика Көлө (транспорт) Транспорт суолтата Саха сиригэр улахан. Билигин туһаныллаллар уу, массыына (бастатан туран «Өлүөнэ» (магистрал суол)) уонна салгын транспора. 2004 с. Дьокуускайы уонна Нүөрүҥгүрүнү ситимниир тимир суол линията тутуллан эрэр. Аллараа Бэстээххэ дылы тимир суол учаастага өссө да тутулла турар (официальнайдык 2011 сыл балаҕан ыйыгар аһыллыбыта), үлэ ноҕурууската саҕалана илик. Билигин Өлүөнэ өрүс нөҥүө массыына суолун кытта дьүөрэлэспит муоста тутуллуутун, ону тэҥэ тимир суолу салҕыы Муомаҕа, Магадаҥҥа дылы тутуутун боппуруостара быһаарылла тураллар. Саха Сирин соҕуруулуу-илин өттүгэр Эльгинскай чох хостуур сирин БАМы кытта холбуур Улак-Эльга тупик тимир суола тутуллан бүтэн эрэр. Өҥө оҥорор сфера Саха сиригэр туризмы сайыннарарга дьулуһаллар. Өссө ааспыт үйэ 70-с сылларыттан омуктары Өлүөнэ өрүс устун уһуннаран, манна кэлэргэ угуйа сатыыллар. Билиҥҥи туругунан Өлүөнэ туруук хайалара баар сиригэр национальнай эркээйи сир диэн ааттанар паарка баар. Онно кэлин элбэх киһи сылдьар буолла. Сорох фирмалар бултааһыны тэрийэн хайаларга чубукуну эҥин бултаталлар. Индустрия Саха сирин индустрията сүрүннээн сир баайын хостооһун. Саха сиригэр дойду биир улахан Элкэннээҕи уран сытар сирэ баар, бигэргэтиллибит ыйааһына 344 тыһ. тонна. Индустрия сүрүн хайысхалара: Өҥнөөх металлургия, сүрүннээн алмаас уонна кыһыл көмүс (Арассыыйаҕа хостонор алмаас 90% уонна кыһыл көмүс 24%). АЛРОСА акционернай хампаанньа — аан дойдуга биир улахан алмаас хостооччунан биллэр; аан дойдуга алмаас атыытынан иккис миэстэҕэ турар. Таас чоҕу хостуур индустрия. Тутууга сыһыаннаах матырыйааллары оҥоруу. Маһы таҥыыр индустрия. Массыына өрөмүөнэ. Таҥас уонна ас индустрията. Тыа хаһаайыстабата Күндү түүлээҕи иитии — кииһи, хара саһылы, кырсаны үксүн иитэллэр. Эт-үүт — сахалар былыр былыргыттан ынах сүөһүнү уонна сылгыны иитэллэр. Оҕуруот аһа — бу үксүн XX үйэҕэ үөдүйбүт көрүҥ буолар. Өрөбөлүүссүйэ да иннинэ холобур Хатаска арбуз үүннэрэн сииллэрин туһунан архыыпка дөкүмүөннэр бааллар. Таба, сылгы иитиитэ. Куораттарга (Дьокуускай, Нүөрүҥгүрү, Мирнэй, Ньурба) көтөр уонна чооску фермалара бааллар. Култуура Саха сиригэр бэчээттэнэр хаһыаттар: «Якутия», «Саха сирэ», «Якутск вечерний», «Кыым» ону тэҥэ сурунааллар — «Күрүлгэн», «Чолбон», «Полярная Звезда» уонна 34 улуус хаһыаттара. Дьокуускай куоратыгар Нуучча драматическай театра, Саха академическай театра, Опера уонна Балет театра. Куоракка уонна өссө Национальнай художественнай музей, Хоту норуоттар историятын уонна культуратын түмэлэ, Сахацирк, уонна аан дойдуга соҕотох Аан дойду норуоттарын хомус түмэлэ баар. Саха Сирин биллиилээх дьоно Саха сириттэн сылдьар Сэбиэскэй Сойуус дьоруойдара Төрөөбүттэр Кондаков Николай Алексеевич (1920-1979) — Сэбиэскэй Сойуус Геройа. Степанов Николай Саввич (1922-1992) — Сэбиэскэй Сойуус Геройа. Дмитриев Роман Михайлович (1949—2010) — тустуук, 1972 с. Олимп оонньууларын чемпиона, 1976 с. Монреальга буолбут Олимп оонньууларын үрүҥ көмүс призёра, Аан дойду уонна европа чемпиона, ССРС алта төгүллээх чемпиона. Кулачиков Серафим Романович (1904—1976) — поэт, тылбаасчыт. Кульбертинов Иван Николаевич (1917—1993) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, биллиилээх бэргэн ытааччы. Ларионов Владимир Петрович (1938—2004) — биллиилээх учуонай, РАН академига. Николаев Михаил Ефимович (1937) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин бастакы президенэ. Охлопков Фёдор Матвеевич (1908—1968) — участник Второй Мировой Войны, снайпер 234-го стрелкового полка (уничтожил 429 фашистов из снайперской винтовки и более 1000 пулеметным огнем), Герой Советского Союза. Тыгын Дархан (?—1632) — Өлүөнэ өрүс орто сүүрээнигэр уонна Бүлүүгэ бэйэтин былааһын тарҕаппыт, XVI—XVII үйэлэр быыстарыгар олоро сылдьыбыт сахалар баһылыктара. Ходулов Дмитрий Федорович (1912—1977) — ССРС норуодунай худуоһунньуга. Чусовской Николай Николаевич (1910—1977) — Сэбиэскэй Сойуус Геройа. Быһаарыылар Сигэлэр Саха Республикатын официаллык сервера Архыыптаммыт 2011, Олунньу 22 күнүгэр. Первый республиканский информационно-аналитический портал SakhaNews.ru Республика портала Архыыптаммыт 2005, Тохсунньу 22 күнүгэр. Ископаемые насекомые с территории Якутии Республика Саха (Якутия). Справочник административно-территориального деления на 1.01.2005 г. — каталог Архыыптаммыт 2007, Кулун тутар 12 күнүгэр.