Лена ҡаялары милли паркы

Лена ҡаялары милли паркы (рус. Национальный парк «Ле́нские столбы́»), (яҡут. Өлүөнэ турууктара) — Саха Республикаһында, Лена йылғаһы ярындағы геологик формация һәм милли парк. Хангалас улусында, Покровск ҡалаһынан 104 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Лена ҡаялары (бағаналары) — вертикаль оҙонса һуҙылған тау тоҡомдары комплексы, улар йылға яры буйлап урынлашҡан, тәрән үҙән булып, Лена яны яҫы таулығын киҫеп үтә. 2012 йылдан ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы объекты, 2018 йылдың 6 авгусынан Лена ҡаялары Рәсәйҙә милли парк статусы ала. Формалашыуы Ҡаялы ҡатламдары кембрий эзбизташтарынан тора, бейеклеге йылға кимәленән 220 м тиклем етә (абсолют нөктәһе — 321 м тиклем). Тектоник яҡтан Себер платформаһы сиктәрендә ята. Был тәбиғәт ҡомартҡыһына әүерелгән тау тоҡомдарының формалаштырыуы, ғәҙәттә, иртә кембрийҙа — 560—540 миллион йыл элек башлана. Лена ҡаяларының рельеф формаһы булараҡ формалашыуы күпкә һуңыраҡ, яҡынса 400 мең йыл элек, йәғни сағыштырмаса яңы геологик осорға ҡарай. Себер платформаһы яйлап күтәрелә бара, һөҙөмтәлә тәрән йылға үҙәндәре барлыҡҡа килә. Был карст процестарының әүҙемләшеүенә килтерә, улар эрозияға бирелеп, карбонатлы тау тоҡомдарҙан торған ҡаяларҙың ғәжәйеп һәм төрлө формаларын барлыҡҡа килтерә. Декабрист А. А. Бестужев-Марлинский ҡаялар тураһында һоҡланып һөйләй: «Ниндәйҙер изге тынлыҡ… һәм йән ҡырағай, ләкин бөйөк тәбиғәт менән ҡушыла». Милли парк Лена ҡаялары тәбиғәт паркы Саха Республикаһы (Яҡутстан) Президентының 1994 йылдың 16 авгусындағы 837-се указы һәм 1995 йылдың 10 февралендәге Хөкүмәт указы нигеҙендә ойошторола һәм өлкә тәбиғәтте һаҡлау министрлығына буйһона. Парк майҙаны 1353 мең гектар тәшкил итә, парк ике филиалдан тора — «Ҡаялар» һәм «Син». Парктың төп бурысы — экологик туризмды үҫтереү. Киң билдәле ҡаяларҙан тыш, парк биләмәһендә Диринг-Юрях йылғаһы тамағында боронғо кешенең туҡталыу урыны, ҡом-тукуландар кеүек иҫтәлекле объекттар бар. Ҡаҙыныу эштәре барышында таш эш ҡоралдары (диринг мәҙәниәте) һәм һуң неолит дәүере ҡәберҙәре (ымыяхтах мәҙәниәте, б.э.т. II мең йыллыҡ) табыла. Уникаль туңлыҡ экосистемалары бар. Паркта боронғо фауна вәкилдәренең: мамонт (Mammulhus primigenius Blum), бизон (Bison priscus Boj), йөнлө мөгөҙморондарҙың (Coelodonta antiguibatis Blum) һ. б. ҡаҙылма ҡалдыҡтары табылған. Лена ҡаялары ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә 2012 йылдың 22 июленән 2012 йылдың 6 июленә тиклем Санкт-Петербургта үткән ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы комитетының 36-сы сессияһы барышында индерелә. Флораһы һәм фаунаһы Паркта көпшәле үҫемлектәрҙең 470 төрө бар, шуларҙың 21-е Ҡыҙыл китапҡа индерелгән. Мүктәрҙең 202, лишайниктарҙың 83 һәм бәшмәктәрҙең 76 төрө асыҡланған. Паркта һөтимәрҙәрҙең 42 төрө бар. Айыу, һеләүһен, бүре, төлкө, йәтсә, ҡоралай, ҡуян, тейен, һ.б. киң таралған. Милли паркта 152 төр ҡош оя ҡора. Йылғаларҙа 21 төр балыҡ йәшәй. Галерея Иҫкәрмәләр Һылтанмалар Национальный природный парк «Ленские столбы» (рус.) Nature Park «Lena Pillars» — UNESCO World Heritage Centre Ленские столбы (урыҫ). Архивировано из оригинала 9 май 2011 года. — National Geographic Россия Ленские столбы. Фоторепортаж Ленские столбы. Фотоархив (рус.) (инг.)