Арабат ҡәлғәһе

Араба́т (Ребат, ғәрәп телендәге «рабат» һүҙенән — «хәрби пост») — Ҡырымдың Аҙау диңгеҙе яр буйындағы берҙән-бер татар-төрөк ҡәлғәһе. Ҡәлғә Аҡ Монай (хәҙерге Каменский) ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан ике километр алыҫлыҡта төҙөлә. Перекоп һәм Еникале ҡәлғәләре менән бергә Ҡырымды төньяҡтан һәм көнсығыштан дошман һөжүменән һаҡлай. Формаһә — һигеҙ мөйөшлө, борон периметры буйынса тәрән соҡор менән уратып алынған. Бәлки Аҙау диңгеҙе менән ер аҫты юлы менән тоташҡандыр. Элек был урын янында Геркулестың ғибәҙәтханаһы — Ираклеон булған. Тарихы Ғосман сәйәхәтсеһе Эвлия Челеби, Тавриданы тасуирлап, Арабат рус ғәскәрҙәренә, запорожьелыларға, поляктарға һәм ҡалмыҡтарға Ҡырымға юлын ябырға тейешле ҡәлғә тип яҙа. Әммә 1668 йылда Иван Рог Арабатты штурмлап ала һәм унда булған бөтә кешене юҡ итә. Сытиндың Хәрби энциклопедияһында 1737 йылда, Ҡырым походы ваҡытында фельдмаршал граф п. П. Ласси 40 000 армияһы менән ҡәлғәгә һөжүм итмәй, ә Арабат мороно уртаһында, Салғыр йылғаһы тамағына ҡаршы күпер төҙөй, ҡаршылыҡһыҙ ярымутрауға баҫып инә һәм дошманды ҡыйратай, хан ғәскәре 12 һәм 14 июндә ике алышта ҡатнаша тип әйтелә. 1771 йылда В. М. Долгоруков етәкселегендәге Рәсәй армияһы Арабатты штурмлап ала. Кенәз Ф. Ф. Щербатовтың отряды, бер пехота полкы, ике гренадер ротаһы, 100 егерь һәм 1500 казак составында күпер аша сыға, артабан, 100 саҡрым араны үтеп, 17 июндә 44 саҡрымға күсә, кис Арабатҡа килә һәм, ҙур күсенеүгә ҡарамаҫтан, төндә һөжүмгә әҙерләнә һәм 18 июндә ҡәлғәне штурмлап ала. Немец ғалимы-энциклопедисы П. С. Паллас, был ҡәлғәне беренсе булып тасуирлап, уның 7 бастионы барлығын яҙа, һәм, күрәһең, ҡапҡа башняһын һәм бастиондың редан сығышын бастиондар артында тип иҫәпләп, хаталана, ә ғәмәлдә улар 5 була. Ҡәлғәне төҙөү һәм һуңыраҡ реконструкциялау өсөн ташты 4 км алыҫлыҡта Урынлашҡан Аҡ Монай таш сығарыу урындарынан алалар. Ҡырым Рәсәй империяһына ҡушылғандан һуң, ҡәлғәлә гарнизон була. Ул Ҡырым һуғышы ваҡытында дошман десантына Арабат уғында нығыныуға юл ҡуймай. 1855 йылдың яҙында, Ҡырым армияһының империяның эске өлкәләре менән бәйләнеш юлын һаҡлау өсөн, Арабат уғы буйлап, ярым емерелгән Арабат ҡәлғәһе оборона хәленә килтерелә, уның гарнизоны ике батальонға тиклем көсәйтелә, ә ҡәлғә 17 орудие (икенсе сығанаҡта — 8 орудие) 4 батальон менән өҫтәп көсәйтелә. Бынан һуң дошман эскадраһы Арабатҡа яҡынлаша һәм уға ут аса, әммә 3 сәғәтлек уңышһыҙ канонаданан һуң сигенә. 1856 йылда Арабат ҡала статусынан мәхрүм ителә. Галерея Шулай уҡ ҡарағыҙ С. Д. Бурнашев Иҫкәрмәләр Әҙәбиәт Арабатская коса или стрелка // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том). — СПб., 1890—1907. (рус.) Арабатская коса // Военная энциклопедия : в 18 т. / под ред. В. Ф. Новицкого и др.. — СПб. : Товарищество И. Д. Сытина, 1911—1915. Керчь // Военная энциклопедия : в 18 т. / под ред. В. Ф. Новицкого и др.. — СПб. : Товарищество И. Д. Сытина, 1911—1915. Щербатов Федор Федорович // Русский биографический словарь : в 25 томах. — СПб.—М., 1896—1918. Арабатская стрелка, Географическо-статистическій словарь Россійской имперіи П. П. Семенова. Эварницкий Д. И. Иван Дмитриевич Сирко, славный кошевой атаман войска запорожских низовых козаков. 2013 йыл 2 декабрь архивланған. — СПб.: Тип. И. Н. Скороходова, 1894. Эвлия Челеби. Книга путешествий Эвлии Челеби. Походы с татарами и путешествия по Крыму (1641-1667 гг.). — Симферополь: Таврия, 1996. — 240 с. В. Н. Королёв, Морские набеги казаков на восточный Крым. «Донская археология», № 3, № 4, 1999. Ю. В. Крикун, Памятники крымскотатарской архитектуры (XIII—XX столетия). Симферополь, «Таврида», 2001. Һылтанмалар Наталья Якимова, «1К», «Крепость Арабат — старая крепость со странной судьбой.»