Սապուն լեռան գրոհը (տրամապատկեր)

1944 թվականի մայիսի 7-ին Սապուն լեռան գրոհի դիորամա, Սևաստոպոլի պաշտպանության և ազատագրման պետական թանգարանի ամենահայտնի ցուցանմուշներից մեկը: Նկարը ստեղծվել է Մ. Բ. Գրեկովի անվան ռազմական նկարչական ստուդիայի նկարիչներ Պ. Տ. Մալցևի, Գ. Ի. Մարչենկոյի և Ն. Ս. Պրիսեկինի կողմից: Դիորամայի բացումը տեղի է ունեցել 1959 թվականի նոյեմբերի 4-ին։ Դիորամայի շենքը գտնվում է Սապուն լեռան վրա, Յալթայի մայրուղու երկայնքով, Սևաստոպոլ քաղաքում: Սևաստոպոլի հերոսական պաշտպանության և ազատագրման թանգարան-արգելոցի մի մասն է։ Համարվում է Ռուսաստանի ժողովուրդների մշակութային ժառանգության տարածաշրջանային նշանակության օբյեկտ: Ցուցադրություն Հայրենական մեծ պատերազմի շենքերի, իրական և բուտաֆորիկ առարկաների առաջին պլանով նկարը հետխորհրդային տարածքում ժամանակակից մարտական գեղանկարչության ամենամեծ գործերից է։ Սևաստոպոլը նացիստական զավթիչներից ազատագրած խորհրդային իրադարձություններին նվիրված գեղարվեստական ուշագրավ հուշարձան է։ Դիորամայի բացումը տեղի է ունեցել 1959 թվականի նոյեմբերի 4-ին։ Սևաստոպոլից վեց կիլոմետր դեպի արևելք, Սապուն լեռան գագաթին, Փառքի հոյակապ հուշարձանի կողքին, բարձրանում է խիստ կիսաշրջանաձև շինություն։ Շենքի երկրորդ հարկում գտնվում է աշխարհի ամենամեծ դիորաման՝ «Սապուն լեռան գրոհը 1944 թվականի մայիսի 7-ին»։ Առաջին հարկում ցուցասրահներ են, որոնց ցուցանմուշները ներկայացնում են 1941-1942 թվականներին քաղաքի պաշտպանությունը և նրա ազատագրումը 1944 թվականի մայիսին։ Շենքի դիմաց ցուցադրված են Հայրենական մեծ պատերազմի ռազմական տեխնիկայի և զենքերի օրինակներ։ Նկարը՝ դիորամայի հիմնական տարրը, տեղադրված է դիտահարթակի դիմաց կիսաշրջանով։ Գեղանկարի և դիտահարթակի միջև տեղադրված է առարկայական պլան, որը նկարի հետ կազմում է մեկ ամբողջություն։ Սա ստեղծում է տարածության խորության պատրանք, ուժեղացնում է իրականության զգացումը և պատկերված իրադարձությունների իսկությունը: «Սապուն լեռան գրոհը» դիորամայում, առաջին անգամ կերպարվեստում, նկարի առաջին պլանում գտնվող մարդկանց ֆիգուրները նկարված են իրենց բնական չափերով։ Իսկ նկարից դուրս` բնական հատվածի օբյեկտները իսկական պաշտպանական կառույցների մնացորդներ են, հակառակորդի զինատեսակներ ու տեխնիկա։ Առաջին անգամ մեկ նկարի ներդաշնակ կոմպոզիցիան ընդգրկում է առաջխաղացող խորհրդային բանակների, ռազմաօդային ուժերի և նավատորմի համատեղ գործողությունների օպերատիվ մասշտաբը: Նկարի երկարությունը 25,5 մ է, բարձրությունը՝ 5,5 մ, առարկայի (բնական) հատակագծի մակերեսը՝ 83 մ²։ Դիորաման պատկերում է 51-րդ և Պրիմորսկայա բանակների զորքերի կողմից Սապուն լեռան գրոհի գագաթնակետը և ցուցադրում է Սևաստոպոլն ազատագրած խորհրդային զինվորների զանգվածային գործողությունները: Դիորամա նկարի հերոսները, որոնք պատկերված են առաջին պլանում, իրական մարդիկ են, նրանցից ոմանք լրիվ դիմանկարային նմանություն ունեն։ Առարկայական պլանը ցույց է տալիս զենքեր և հակառակորդի մարտական տեխնիկայի իրեր, երկաթբետոնե պաշտպանական կառույցների բեկորներ, որոնք հավաքվել են Սևաստոպոլի համար մղված մարտերի վայրերում: Պատմական իրադարձություններ Ղրիմի ազատագրումը սկսվել է 1944 թվականի ապրիլի 8-ին։ Խորհրդային զորքերը ճեղքել են առաջնագիծը նրա հյուսիսային մասում և Կերչի թերակղզում։ Չնայած հակառակորդի դիմադրությանը, շրջապատման օղակն անխուսափելիորեն սեղմվել է: Ապրիլի 16-ին խորհրդային զորքերը հասել են Սևաստոպոլի մարզում գտնվող հակառակորդի գլխավոր պաշտպանական գիծ։ Քաղաքի մատույցների վրա հակառակորդը ստեղծել է հզոր, խորը էշելոնային պաշտպանություն, որում առանցքային դիրք է գրավել Սապուն լեռը։ Լեռան զառիթափ ժայռերով արևելյան լանջերին նացիստները սարքել են 3-ից 4 գիծ խրամատներ, կառուցել դօտեր (ամրակառույց կրակակետեր) և դզօտեր (կոճղահողային կրակակետեր), երկաթբետոնե պատսպարաններ և բլինդաժներ, տեղադրել փշալարեր, իսկ լեռան ստորոտում գտնվող հովիտը վերածել ականապատ դաշտի: Տանկերի համար վտանգավոր տարածքներում են կենտրոնացվել 47 մմ, 50 մմ և 75 մմ տիպի «Böhler», «Vickers», «Pak-38» և «Pak-40» տիպի հակատանկային զինատեսակների զգալի քանակություն։ Հակատանկային պաշտպանության համար օգտագործվել են նաև Flak36, 105-մմ հաուբից LeFH-18/42, և ծանր 150-մմ sFH-18 զենիթային զենքեր: Սապուն լեռան լեռնաշղթայից պարզ եղանակի ժամանակ կարող էր դիտվել և կառավարվել կրակի միջոցով մինչև 12 կմ լայնությամբ տեղանքի գոտի։ Գիծը հուսալիորեն փակել է Ինկերմանի հովտի մուտքը և Հերակլեսյան թերակղզու մատույցները։ Բալակլավա և Ինկերման հովիտները, որոնք տարածվում էին մինչև պաշտպանության խորքերը, արգելափակված էին հակատանկային խրամատներով և ականապատ դաշտերով և վերահսկվում էին հակատանկային հրետանու կողմից։ Հրետանային դիրքերի ընդհանուր թիվը հասել է 216-ի։ Հիտլերական հրամանատարության պահանջն էր` ամեն գնով պահել Սեւաստոպոլը։ Խորհրդային զորքերի առջև դրված խնդիրն էր` ուսումնասիրել թշնամու պաշտպանությունը, ուժասպառ անել ու արյունաքամ անել թշնամուն, այնուհետև վճռական գրոհով վերցնել քաղաքը։ Կարևոր դեր է հատկացվել հրետանուն և ավիացիային, որոնք պետք է կանխեին գերմանական զորքերի տեղափոխումը ծովային հաղորդակցության միջոցով։ 1944 թվականի մայիսի 7-ին, առավոտյան ժամը 10:30-ին, խորհրդային զորքերը հարձակում են սկսել Սապուն լեռ - Կարան գյուղ շրջանում։ Ամբողջ ճակատով սկսվել են արյունալի մարտեր։ Դրանք հատկապես կատաղի են եղել Սապուն լեռան տարածքում, որտեղ յուրաքանչյուր խրամատի համար մարտը տևել է ժամեր։ Ու թեև գերմանական ուժերը կատաղի դիմադրություն են ցուցաբերել, որոշ շրջաններում մի քանի անգամ անցել են հակահարձակման, սակայն ժամը 19:30-ին Սապուն լեռան գագաթին առաջինը հասել են 77-րդ գվարդիական հրաձգային դիվիզիան և 32-րդ գվարդիական հրաձգային դիվիզիայի զինվորները։ Մայիսի 9-ի վերջին Սևաստոպոլն ամբողջությամբ անցել է խորհրդային զորքերի ձեռքը: Մայիսի 12-ին Խերսոնես հրվանդանի տարածքում գերմանական ֆաշիստական խմբավորման մնացորդները կապիտուլյացիայի են ենթարկվել։ Ղրիմի օպերացիան ավարտվել է խորհրդային զորքերի հաղթանակով։ Ստեղծում 1956-1957 թվականներին ՌՍՖՍՀ վաստակավոր նկարիչ, հետագայում ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստ Պ. Տ. Մալցևը նկարել է «Սապուն լեռան գրոհը» կտավը, որը բարձր գնահատանքի է արժանացել Համամիութենական արվեստի ցուցահանդեսում՝ ի պատիվ Խորհրդային Զինված ուժերի 40-ամյակի: Այս ստեղծագործությունը հետագայում հիմք է հանդիսացել ներկայիս դիորամայի ստեղծման համար՝ «Սապուն լեռան գրոհը 1944 թվականի մայիսի 7-ին»։ Դրա հեղինակներն են Մ. Բ. Գրեբովի անվան ռազմական արվեստագետների ստուդիայի արվեստագետներ Պ. Տ. Մալցևը, Գ. Ի. Մարչենկոն և Ն. Ս. Պրիսեկինը, ռազմական խորհրդատուն Խորհրդային Միության հերոս, պաշտոնաթող առաջին ռանգի կապիտան Գ. Վ. Տերնովսկին։ Յոթ ամսվա ընթացքում նրանք աշխատել են նկարի վրա (5,5 մ x 25,5 մ) և 83 մ² տարածք ընդգրկող առարկայական հատակագծի վրա։ Գեղանկարչական կտավի վրա և բնական հատակագծի վրա պատկերվել են մարդկանց ֆիգուրներ և զետեղվել են առարկաներ բնական չափերով, և դա, զուգորդված նկարիչների մեծ վարպետության հետ, ամբողջական պատկերացում է տալիս պատկերված իրադարձությունների մասին։ Ընկալման էքսպրեսիվությունը ընդլայնվել է հաջող գունային սխեմայի շնորհիվ: Ամբողջ տարածքը ողողված է արևի լույսով, բայց նրա ճառագայթները թափանցում են ծխի, փոշու և մրի շղարշի միջով։ Նկարի ներդաշնակ, եռանդուն, դինամիկ կոմպոզիցիան փոխանցում է հարձակվողների կործանարար արագությունը և նրանց միասնությունը և ընդգրկում խորհրդային բանակների, օդուժի և նավատորմի համատեղ գործողությունների մասշտաբները։ 1959 թվականի օգոստոսին ճակատամարտ պատկերող գեղանկարի երկու մասերը Մոսկվայից հասցվել են Սևաստոպոլ և տեղադրվել հատուկ կառուցված կիսաշրջանաձև շենքում։ Դիորամայի շենքը գտնվում է Սապուն լեռան հուշահամալիրի արևմտյան մասում: Այն կառուցվել է ճարտարապետ Վ. Պ. Պետրովպավլովսկու նախագծով 4-րդ ուկրաինական ճակատի զորքերի հիմնական հարձակման ուղղությամբ, որոնք կռվում էին Սևաստոպոլի համար և կազմում է մեկ ճարտարապետական անսամբլ Ազատարար զինվորների փառքի հուշարձանի և Հավերժական կրակի, հուշահամալիրի պատերի հետ, որոնք երեք կողմեով շրջապատում են հուշահամալիրն իր հրապարակով: Դիորամայի հանդիսավոր բացումը տեղի է ունեցել 1959 թվականի նոյեմբերի 4-ին։ Այդ ժամանակից մինչև 1980-ականների վերջը տասնհինգ միլիոն մարդ է այցելել այն։ 1999 թվականին գրանցվել է 24 միլիոներորդ այցելուն՝ մոսկվացի աշակերտուհի Նադյա Սկոպիցևան։ Ֆիլատելիա 2009 թվականի նոյեմբերի 4-ին Ուկրփոտի պետական փոստային ծառայության Սևաստոպոլի տնօրինությունում՝ ի պատիվ «1944 թվականի մայիսի 7-ին Սապուն լեռան գրոհը» դիորամայի բացման 50-ամյակի, իրականացվել է հատուկ մարում (спецгашение)։ Այս միջոցառման համար պատրաստվել է գեղարվեստական դրոշմավորված ծրար և հատուկ փոստային կնիք՝ նվիրված հիշարժան ամսաթվին: Կոմպոզիցիա Դիտահարթակ մտնելուց հետո դիտողը տեսնում է 1944 թվականի մայիսի 7-ի իրերի դասավորությունը։ Դիտողին ներկայացվում է տարածքի համայնապատկերային տեսարանը՝ Շաքարի գլուխ (Сахарная головка) բարձունքներից մինչև Բալակլավա: Նկարիչների հայեցակարգի համաձայն՝ դիտողը գտնվում է Սապուն լեռան լանջին։ 1944 թվականի մայիսի 7-ի կեսօր. հետևակները, սակրավորները, տանկիստները և հրետանավորները միահամուռ գրոհում են թշնամու ամրությունները։ Օդում կռիվ է սկսվել կործանիչների միջև: Ծովում, Բալակլավայի տարածքում, խորհրդային նավակները, որոնց աջակցում է ռազմածովային ավիցիան, ոչնչացնում են թշնամու նավերը։ Սապուն լեռան վրա գրոհը շարունակվում է ավելի քան յոթ ժամ։ Բարձունքը մոտ է, բայց դրան տանող ամենադժվար քայլերը վերջիններն են։ Կռիվը մղվում է յուրաքանչյուր խրամատի համար, ամեն ժայռագագաթի համար: Նկարի առաջին պլանում 11-րդ գվարդիայի և 63-րդ հրաձգային կորպուսի գրոհային խմբերն են, որոնք հաղթահարում են թշնամու վերջին ամրությունները մինչև Սապուն լեռան գագաթ հասնելը։ Ժանրային տեսարաններ Մեկը մյուսի հետևից դիտողի առջև են հայտնվում Սևաստոպոլի ազատագրողների գործողությունները։ Ձախ կողմում՝ ատրճանակը մեկնած ձեռքին, պատկերված է գումարտակի կոմսոմոլ կազմակերպիչ Վիտալի Կոմիսարովը։ Չնայած վիրավորվելուն, նա փոխարինել է մարտում սպանված վաշտի հրամանատարին և առաջնորդել զինվորներին գրոհել նացիստական մարտկոցը: Սևաստոպոլի համար մղվող մարտերին ակտիվ մասնակցություն են ունեցել նաև սովետական կանայք՝ բուժքույրեր, կապավորներ և բուժաշխատող սանիտարներ։ Նկարում պատկերված է ծովային համազգեստով սանիտարական հրահանգիչ Եվգենյա Դերյուգինան՝ նավաշինական տեխնիկումի նախկին ուսանողուհին: Ժենյան մայիսի 3-ից 7-ն ընկած ժամանակահատվածում մարտադաշտից 80 վիրավոր զինվոր է տարել։ Նա մահացել է նացիստական դիպուկահարի գնդակից։ Դիորամայում պատկերված է ույղուր Դադաշ Բաբաժանովը, ով երդվում է իր մահացող ընկեր, նավաստի Սեմյոն Մաշկևիչին, որ վրեժ կլուծի թշնամուց իր մահվան համար: Եվ նա կատարել է իր խոսքը՝ Սևաստոպոլի համար մղվող մարտերում Բաբաժանովն անձամբ սպանել է 17 նացիստների։ Նկարի կենտրոնում մարտիկների խումբն է թշնամու կիսաքանդ դօտի մոտ: Առջևում, գնդացիրը գլխավերևում պահած լեյտենանտ Միխայիլ Գոլովնյայի պատկերն է, որն առաջնորդում է զինվորներին։ Գագաթ տանող ուղին հարթում է դիպուկ գնդացիրով հայտնի հետախույզ, ավագ սերժանտ Նիկոլայ Գունկոն: Աջ կողմում՝ նկարի առաջին պլանում, սակրավոր Ֆյոդոր Սկորյատինն է, ով իր կյանքի գնով հարթել է վերջին անցումը դեպի թշնամու բլինդաժ։ Այստեղ են մարտիկները՝ լեյտենանտ Սախարովի գլխավորությամբ։ Նա տարվում է կռվով և չի տեսնում, թե ինչպես է թշնամու գնդացրորդը թաքստոցից իրեն թիրախավորել։ Շարքային Աշոտ Մարգարյանը մարմինով ծածկում է հրամանատարին և մահանում։ Մոտակայքում շարքային Իլյա Պոլիկախինը նռնակ է նետում թշնամու բլինդաժը։ Նա գլխից ծանր վիրավորվել է, բայց շարունակել է կռվել ու առաջիններից է, որ ճեղքել է Սապուն լեռան գագաթը։ Մի խումբ հետախույզների հետ Ի. Պոլիկախինը մասնակցել է նաև փողոցային մարտերին, որը Ն. Գունկոյի և Մ. Գոլովնյայի հետ կարմիր դրոշ է բարձրացրել Սևաստոպոլի օդերևութաբանական կայանի շենքի վրա։ Դրոշակակիրներն առաջ են անցնում հարձակվողներից: Վաշտի կուսկազմակերպիչ Եվգենի Սմելովիչը մահացու վիրավոր ընկած է, բայց դրոշը վերցրել է շարքային Իվան Յացունենկոն, ով դրա հետ բարձրանում է Սապուն լեռան գագաթը: Գրեթե միաժամանակ, շարքայիններ Վ. Եվգլևսկին, Վ. Դրոբյազկոն, սերժանտներ Ա. Կուրբանովը, Ն. Սոսնինը, Ա. Տիմոֆեևը և այլ զինվորներ գրաված բարձունքների վրա բարձրացրել են կարմիր դրոշները։ Նկարի խորքում, աջ կողմում խորհրդային հրետաձիգներն են. լեյտենանտ Միխայիլ Ձիգունսկին մարմնով ծածկում է թշնամու դօտը։ Վերջին հենակետը գրավված է. Լեռան գագաթ մեկը մյուսի հետևից հասնում են կապիտան Ն. Ժիլովի, ավագ լեյտենանտ Պ. Կալինիչենկոյի, գվարդիայի լեյտենանտ Ա. Զաբոլոցկու, կրտսեր լեյտենանտ Վ. Գրոմակովի և այլոց ստորաբաժանումները։ Ավագ լեյտենանտ Վասիլի Ժուկովը պատկերված է ատրճանակը ձեռքին՝ բարձրացնում է իր վաշտի զինվորներին՝ դիմակայելու հակահարձակվող թշնամուն։ Զորահրամանատարը զոհվել է Սևաստոպոլի մատույցներում ձեռնամարտերից մեկում։ Առարկայական պլան Ճակատամարտի տեսարանի ընդհանուր տպավորությունն ուժեղացնում է առարկայական պլանը, որը լրացնում է դիտահարթակից մինչև նկարը ութ մետր հեռավորությունը: Այստեղ վերարտադրված է արկերով և ռումբերից առաջացած փոսերով պատված տարածքի իսկական ռելիեֆը: Կառուցված են իրական չափի թշնամու բլինդաժներ և խրամատներ:Թափված են իրական գրավված զենքեր, բեկորներ և պարկուճներ։ Երկու մոնտաժված պատկերային ներդիրներում պատկերված են սերժանտ Սերգեյ Էլագինը (նա գերի է վերցնում գերմանացի զինվորին) և ավագ սերժանտ Նիկոլայ Սուպրյագինը, որը նացիստին ստիպում է զենքերը վայր դնել ձեռնամարտի ժամանակ։ Տես նաև «Սևաստապոլի պաշտպանության համար» մեդալ Նշումներ Ծանոթագրություններ Գրականություն Терновский, Георгий Владимирович Діорама «Штурм Сапун-гори» 7 травня 1944 року. — К.: Державне видавнитство образотворчого мистетства і музичної літератури УРСР, 1961. Диорама «Штурм Сапун-горы 7 мая 1944 года» / Художник Лисовский, Виктор Васильевич. — Киев: Мистецтво, 1978. — 8 с. — 500 000 экз. Вус О. В. «Прорыв «Chersones-Stellung»: 63-я Таманская танковая бригада в боях за Севастополь (23 апреля — 12 мая 1944)»Արխիվացված 2019-08-15 Wayback Machine Արտաքին հղումներ Սևաստոպոլի հերոսական պաշտպանության և ազատագրման պետական ​​թանգարանի պաշտոնական կայքը Полотно диорамы «Штурм Сапун-горы 7 мая 1944 года»: