Перекоп ҡәлғәһе

Перекоп ҡәлғәһе (Тафрос, Ферх Кермен (Ферх-Кермен, хәҙерге Перекоп) йәки Ор-Капи, Ор-Капу ҡырымтат. Or Qapu (Or), укр. Перекопська фортеця) — Ҡырымда ҡәлғә, ҡала һәм ауыл. Ҡәлғә ҡаҙылған урында төҙөлгән. Перекоп — мөһим ҡырым татар ҡәлғәһе, Ул Ҡырымға Перекоп муйыны аша берҙән-бер ҡоро ер үткәүелен яба. Хәҙерге Перекоп ауылы Перекоп ҡәлғәһе һәм уға яҡын урынлашҡан Перекоп ҡалаһы урынында түгел, ә уларҙан ике километр төньяҡтараҡ урынлашҡан. Ҡала һәм ҡәлғәнең соҡор ҡалдыҡтары Граждандар һуғышында Ҡыҙыл Армия штурмы ваҡытында, Бөйөк Ватан һуғышы башында һәм уртаһында емерелгәндән һуң, ташландыҡ хәлдә ҡала. Унда обороналауҙа һәм алыуҙа һәләк булған яугирҙәрҙең ҡәберлектәре урынлашҡан. Перекоп ҡәлғәһе Арабат һәм Еникале ҡәлғәләре менән бергә Ҡырым ханлығын төньяҡтан һәм көнсығыштан һөжүмдәрҙән һаҡлаған оборона һыҙығы була. Ор-Капу үҙәк ҡәлғәне йәки Перекопты атау өсөн ҡулланылған, Ә Ферх-Кермен диңгеҙ аша сығыу урыны булған. Был урында диңгеҙҙән инеү урындарын контролдә тотҡан манараның таш нигеҙе ҡалған. Тарихы XV быуат уртаһында Таврида (Корсуни) ерҙәрендә Ҡырым ханлығы ойошторола. Миңлегәрәй I хан осоронда Ҡырымда һәм уның эргәһендәге территорияларҙа яңы оборона ҡоролмалары төҙөү һәм иҫкеләрен нығытыу йәйелдерелә. Эштәр XVIII быуатта Ҡырым ханлығы булған осорҙа башҡарыла. Һөҙөмтәлә 1509 йылда Ор-Капу ҡәлғәһе (Перекоп) һәм Каркинит ҡултығынан Сивашҡа тиклем һигеҙ километр оҙонлоҡтағы нығытмалар линияһы төҙөлә (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, һуңыраҡ уны Сиваш һәм Литва ярымутрауы аша оҙайталар). Эштәрҙә төрөктәр баҫып алған Кафа һәм Мангуп оҫталары ҡатнаша. 1500 һәм 1501 йылдарҙа Оло Урҙа ханы Ших-Әхмәт ике тапҡыр Ҡырымға Перекоп муйыны аша баҫып инергә маташа. Бер нисә тапҡыр Перекопты Запорожье казактары ала, 1663 йылда (Перекопҡа походтар (1663)), 1736 йылда (Перекопты ҡамау (1736)) Һәм 1738 йылда Ор-Капуны рус ғәскәрҙәре һәм Запорожье казактары ала һәм ҡалдыра, әммә 1771 йылдың июлендә генә улар ҡәлғәне тулыһынса баҫып ала, шунан һуң ул емерелә. Ҡәлғәнең тасуирламаһы Перекоп ҡәлғәһе, асылда, Перекоп ҡултығынан Сивашҡа тиклем һуҙылған Перекоп валы нығытмаһының бер өлөшө генә була. Валдың оҙонлоғо яҡынса 8 километр тәшкил итә. Ҡәлғә биш осло формала була, уның стеналары таш һәм дүрт мөйөшлө башнялар менән көпләнгән. Төньяҡ яҡтан күтәрмәле күпер менән ҡапҡа ғына булған. Хәрби әһәмиәте Ор-Капу ҡәлғәһе эсендә, татар һалдаттарынан тыш, янычарҙарҙан торған төрөк гарнизоны даими була. Хәрби хәрәкәттәр ваҡытында ҡәлғә Ҡырым ханының резиденцияһы була. Төньяҡҡа походтар алдынан бында татар ғәскәрҙәре йыйыла һәм яңынан бүленә. Комендант Ор-Капузан Ҡырым ханлығының иерархия баҫҡысында ҡалға-солтандан (хан вариҫы), нуреддин солтандан (икенсе вариҫ) һәм солтандарҙан (гәрәйҙәр нәҫеленән принцтар) һуң дүртенсе баҫҡысты биләй. Һәм унан һуң ғына вәзир, руханиҙар башлығы, министрҙар һәм бейҙәр урынлаша. Сауҙа әһәмиәте Бында төп тауарҙар ҡолдар һәм тоҙ булған. Уларҙың күпселеге артабан Кафуға — Европаның иң ҙур ҡол баҙарҙарының береһенә оҙатыла. Шулай уҡ, көньяҡ-көнбайышҡа табан бер нисә километр алыҫлыҡта, Перекоп күлдәренән Европала иң яҡшыһы булған тоҙ сығарыла. Уны сауҙагәр күп һатып ала. Иҫкәрмәләр Әҙәбиәт Перекопский перешеек // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том). — СПб., 1890—1907. (рус.) Перекоп, город // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том). — СПб., 1890—1907. (рус.) Бочаров С. Г. На пути в Крым и из Крыма. Ор-Капу (Перекоп): введение в историческую топографию города Крымского ханства // Поволжская археология. — 2022. — № 4 (42). — С. 185—193. Һылтанмалар Армянск Перекоп